Wikipedia afwiki https://af.wikipedia.org/wiki/Tuisblad MediaWiki 1.47.0-wmf.1 first-letter Media Spesiaal Bespreking Gebruiker Gebruikerbespreking Wikipedia Wikipediabespreking Lêer Lêerbespreking MediaWiki MediaWikibespreking Sjabloon Sjabloonbespreking Hulp Hulpbespreking Kategorie Kategoriebespreking Portaal Portaalbespreking TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 475 2903085 2891570 2026-05-11T13:30:50Z SpesBona 2720 /* Gebeure */ + Siam word Thailand 2903085 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=RI Transfer Signing.jpg|teks=Juliana teken die soewereiniteitsoordrag.}} Die '''jaar 1949''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Saterdag]] begin het. Dit was die 49ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * [[Suid-Afrika]] – Verbod op gemengde huwelikswette. Afsonderlike toue by poskantore vir blankes en nie-blankes. Die [[Suid-Afrikaanse Pond]] word gedevalueer. * [[Wallabies|Australië]], [[All Blacks|Nieu-Seeland]] en [[Springbokke|Suid-Afrika]] word volle lede van die [[Wêreldrugby|Internasionale Rugbyvoetbalraad]] (IRVR; nou Wêreldrugby). * [[13 Januarie|13]]-[[15 Januarie]] – Durbanonluste: die Indiese gemeenskap word geteiken deur [[Zoeloes|Zoeloe]]-skares. Tydens die brutale veldtog word huise en besighede afgebrand, Indiërvrouens en -meisies verkrag en Indiërs van alle geslagte en ouderdomme vermoor. 142 sterf, meer as 'n duisend word beseer en 40 000 word vlugtelinge. * [[31 Maart]] – [[Newfoundland]] sluit aan by die [[Kanada|Kanadese Konfederasie]] en word sy tiende [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsie]], [[Newfoundland en Labrador]]. * [[4 April]] – Die twaalf nasies België, Denemarke, Frankryk, Italië, Kanada, Luxemburg, Nederland, Noorweë, Portugal, Verenigde Koninkryk, Verenigde State van Amerika en Ysland teken die Noord-Atlantiese Verdrag, en stig die [[Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]] (NAVO). * [[9 Mei]] – [[Rainier III van Monaco]] word prins van [[Monaco]]. * [[10 Mei]] – 'n Tornado tref [[Bronkhorstspruit]] en rig groot skade aan.<ref>{{cite journal |author=<!--Staff writer--> |date=Desember 1991 |title='n Geskiedenis van besondere Weergebebeurtenisse in Suid-Afrika: 1500-1990 |url= |journal=CAELUM |pages=45 }}</ref> * [[11 Mei]] – [[Siam]] verander sy naam uiteindelik in [[Thailand]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> * [[23 Mei]] – Stigting van die [[Duitsland|Bondsrepubliek Duitsland]]. * [[1 Oktober]] – Stigting van die [[Volksrepubliek China]] op die Chinese vasteland. * [[7 Oktober]] – Stigting van die [[Duitse Demokratiese Republiek]]. * [[19 November]] – 'n Vernietigende haelstorm tref Pretoria se middestad en [[Pretoria-Wes]]. By die [[Uniegebou]] word 'n paar duisend dakpanne gebreek en by [[Yskor]] word 12&nbsp;000 vensters beskadig. * [[16 Desember]] – Die [[Voortrekkermonument]] op Monumentkoppie ([[Pretoria]]) word ingewy. Dieselde jaar is die groot amfiteater met sitplek vir 20&nbsp;000 toeskouers ook in gebruik geneem. * [[27 Desember]] – Koningin [[Juliana van Nederland]] staan soewereiniteit aan [[Indonesië]] toe. == Geboortes == * [[10 Januarie]] – [[George Foreman]], Amerikaanse bokser († [[2025]]). * 10 Januarie – [[Linda Lovelace]], Amerikaanse [[pornografiese aktrise]] († [[2002]]). * [[15 Januarie]] – [[André du Pisani]], Namibiese politieke wetenskaplike. * [[25 Januarie]] – [[Fransjohan Pretorius]], Akademikus en historiese skrywer van agt boeke oor die [[Anglo-Boereoorlog]]. * [[30 Januarie]] – [[Randall Wicomb]], Suid-Afrikaanse sanger en liedjieskrywer. († [[2015]]). * [[1 Februarie]] – [[George Friedman]], Hongaars-gebore Amerikaanse [[futuris]], politieke wetenskaplike en skrywer. * [[6 Februarie]] – [[Gray Hofmeyr]], [[Suid-Afrikaanse]] film- en televisieregisseur. * [[22 Februarie]] – [[Niki Lauda]], [[Oostenryk]]se [[Formule Een]]-renjaer, driemalige wêreldkampioen († [[2019]]). * [[21 Maart]] – [[Slavoj Žižek]] Sloveense [[sosioloog]], [[filosoof]], psigoanalis en kultuurkritikus. * [[24 Maart]] – [[H.P. van Coller]], professor in [[Afrikaans]] aan die [[Universiteit van die Vrystaat]], letterkundige, redakteur en digter. * [[28 Maart]] – [[Paul Bayvel]], [[Springbokke|Springbokrugbyspeler]] († [[2020]]). * [[5 April]] – [[Judith Resnik]], Amerikaanse [[ingenieur]] en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[12 April]] – [[Pravin Gordhan]], Suid-Afrikaanse politikus, minister van Openbare Ondernemings, voorheen minister van Finansies († [[2024]]). * [[15 April]] – [[Lieb Bester]], [[Suid-Afrika]]anse akteur en musikant († [[2021]]). * [[20 April]] – [[Jessica Lange]], Amerikaanse aktrise. * [[7 Mei]] – [[Marilyn Burns]], Amerikaanse aktrise († [[2014]]). * [[9 Mei]] – [[Billy Joel]], Amerikaanse sanger, liedjieskrywer en pianis. * [[13 Mei]] – [[Glenda Kemp]], Suid-Afrikaanse ontkleedanseres, aktivis en onderwyseres. * [[23 Mei]] – [[Estian Calitz]], Suid-Afrikaanse ekonoom en emeritus professor van die Universiteit Stellenbosch. * [[17 Mei]] – [[Aletta Bezuidenhout]], Suid-Afrikaanse aktrise († [[2024]]). * [[31 Mei]] – [[Tom Berenger]], Amerikaanse akteur. * 31 Mei – [[Kiepie Jaftha]], Suid-Afrikaanse predikant, onderwysman en ’n gemeenskapsleier († [[2021]]). * [[2 Junie]] – [[Michael Lapsley]], Suid-Afrikaanse Anglikaanse priester en aktivis vir maatskaplike geregtigheid. * [[14 Junie]] – [[Niël Barnard]], hoof van [[Suid-Afrika]] se [[Nasionale Intelligensiediens]] (NID) († [[2025]]). * [[18 Junie]] – [[Lech Kaczyński]], Poolse politikus en staatman, President van Pole († [[2010]]). * [[19 Junie]] – [[Ebi|Ebrahim Hamedi]], beter bekend onder sy verhoognaam Ebi, [[Iran]]nese sanger en musikant. * [[22 Junie]] – [[Meryl Streep]], Amerikaanse aktrise. * [[23 Junie]] – [[Fanie Olivier]], Suid-Afrikaanse digter. * [[25 Junie]] – [[Brigitte Bierlein]], 'n [[Oostenryk]]se juris en politikus († [[2024]]). * [[27 Junie]] – [[Dierdré Snijman]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] en planttaksonoom. * [[7 Julie]] – [[Shelley Duvall]], Amerikaanse aktrise († [[2024]]). * [[10 Julie]] – [[Theodore John Conrad]], Amerikaanse bankteller wat in Julie 1969 kontant uit die kluis van 'n bank in [[Cleveland]] gesteel het en nooit gevang is nie († [[2021]]). * [[13 Julie]] – [[Dene Smuts]], Suid-Afrikaanse tydskrifredakteur en parlementslid († [[2016]]). * [[19 Julie]] – [[Kgalema Motlanthe]], Suid-Afrikaanse politikus en derde [[President van Suid-Afrika]] (2008–2009). * [[23 Julie]] – [[Clive Rice]], Suid-Afrikaanse krieketspeler en Springbokkrieketkaptein († [[2015]]). * [[8 Augustus]] – [[Ray Dalio]], 'n Amerikaanse miljardêr-belegger en verskansingsfondsbestuurder. * [[10 Augustus]] – [[Gill Marcus]], Suid-Afrikaanse oudpolitikus en sakevrou. * [[11 Augustus]] - [[Eric Carmen]], Amerikaanse sanger († [[2024]]). * [[25 Augustus]] – [[Gene Simmons]], Israeli-Amerikaanse musikant, sanger en akteur. * [[26 Augustus]] − [[Dan Cruickshank]], Britse kunshistorikus, televisieaanbieder en skrywer. * [[30 Augustus]] − [[Olivier Roy]], Franse politoloog, politieke raadgewer, diplomaat en gesant. * [[9 September]] – [[Susilo Bambang Yudhoyono]], 6de president van [[Indonesië]]. * [[14 September]] – [[Ganief Hendricks]], politikus, leier van [[Al Jama-ah]]-party in die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]]. * [[5 Oktober]] – [[Peter Ackroyd]], Britse biograaf, skrywer en kritikus. * [[8 Oktober]] – [[Sigourney Weaver]], Amerikaanse aktrise en rolprentvervaardiger. * [[21 Oktober]] – [[Benjamin Netanyahu]], Israelse politikus (eerste minister 2009-2021). * [[29 Oktober]] – [[Li Zhenshi]], Chinese mans[[tafeltennis]]speler en afrigter. * [[1 November]] – [[David Foster]], Kanadese musikant, musiekvervaardiger, komponis, liedjieskrywer en verwerker. * [[28 November]] – [[Zack du Plessis]], Afrikaanse akteur († [[2011]]). * [[28 November]] – [[Alexander Godunov]], Amerikaanse [[ballet]]danser, akteur († [[1995]]). * [[1 Desember]] – [[Pablo Escobar]], Colombiaanse dwelmbaron († [[1993]]). * [[4 Desember]] – [[Jeff Bridges]], [[Amerika]]anse [[akteur]], [[sanger]] en vervaardiger. * [[7 Desember]] – [[Tom Waits]], Amerikaanse musikant. * [[18 Desember]] – [[Dawie Malan]], Suid-Afrikaanse akteur en toneelregisseur († [[1988]]). * [[21 Desember]] – [[Thomas Sankara]], rewolusionêre president van [[Burkina Faso]] vanaf 1983 tot 1987 († [[1987]]). * [[23 Desember]] – [[At Botha]], Suid-Afrikaanse akteur. * ''datum onbekend'' – [[Tim Noakes]], Suid-Afrikaanse sportgeneeskundige en dieetnavorser. == Sterftes == * [[11 Februarie]] – [[Axel Munthe]], Sweedsgebore geneesheer en psigiater, allerweë bekend as die skrywer van ''Die Dokter van San Michele'' (* [[1857]]). * [[11 Maart]] – [[I.W. Schlesinger]], sakemagnaat en baanbreker van die [[Suid-Afrika]]anse vermaakbedryf (* [[1871]]). * [[18 Maart]] – [[Billy Millar]], Suid-Afrika se elfde [[Springbokkaptein]] (* [[1883]]). * [[15 April]] – [[Wallace Beery]], Amerikaanse akteur (* [[1885]]). * [[20 Junie]] – [[Fjodor Otsep]], Russiese draaiboekskrywer en regisseur (* [[1895]]). * [[8 September]] – [[Richard Strauss]], Duitse komponis (* [[1864]]). * [[29 Oktober]] – [[George Gurdjieff]], stigter van die [[4de Weg]] (* [[1866]]). * [[19 November]] – [[James Ensor]], Belgiese skilder (* [[1860]]). == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:1949| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] jjh6gl2yrf40zq7b8jmrpyw41qkv8jm 0 489 2903077 2902383 2026-05-11T13:16:02Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ [[Siam]] se naam verander na [[Thailand]]. 2903077 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Pio XI junto a su sucesor, Eugenio Pacelli (Futuro Pio XII).jpg|teks=Pous Pius XI en sy opvolger Pius XII}} Die '''jaar 1939''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 39ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * Skeuring in die [[Verenigde Party]] (VP) nadat [[Barry Hertzog|Hertzog]] neutraliteit in [[Tweede Wêreldoorlog]] voorstaan. * Die [[Nasionale Party|Herenigde Nasionale Party]] (HNP) kom tot stand met Hertzog se kortstondige toetrede tot die Gesuiwerde Nasionaliste. * [[Jan Christian Smuts]] word herkies as Eerste Minister van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[12 Februarie]] – [[Switserland]] erken die Nasionaal-Spaanse regering van generaal [[Francisco Franco]] in Spanje. * [[17 Februarie]] – Prof. [[J.L.B. Smith]] ondersoek die eerste maal die [[selakant]] wat sewe weke tevore aan [[Marjorie Courtenay-Latimer]] oorhandig is. * [[2 Maart]] – [[Pous Pius XII]] volg [[Pous Pius XI]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[22 Mei]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Duitsland]] en [[Italië]] teken die [[Verdrag van Staal]]. * [[1 Junie]] – Die Britse [[duikboot]] [[HMS Thetis]] sink in 'n ongeluk met 'n verlies van 99 persone. * [[23 Junie]] – [[Siam]] se naam verander na [[Thailand]]. * [[23 Augustus]] – [[Nazi-Duitsland]] en die [[Sowjetunie]] sluit die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]], 'n nie-aanvalsverdrag waarby in die geheim [[Pole]] verdeel word en [[Finland]], die [[Baltiese lande]] en 'n stuk van [[Roemenië]] aan die Sowjetunie toekom. * [[1 September]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Inval van Pole]] – [[Nazi-Duitsland]] val [[Pole]] aan. * [[3 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Frankryk]], [[Australië]] en die [[Verenigde Koninkryk]] verklaar oorlog teen Duitsland, begin van die oorlog. * [[5 September]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Verenigde State]] verklaar sy neutraliteit in die oorlog. * [[6 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Suid-Afrika]] verklaar oorlog teen Duitsland. * [[10 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Kanada]] verklaar oorlog teen Duitsland. * [[17 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Sowjet-Unie]] val Pole binne en beset die Oos-Poolse gebiede. * [[27 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Warskou]] gee oor aan Duitsland. * [[14 Oktober]] – Tweede Wêreldoorlog: Die Duitse [[duikboot]] [[U-47 (Kriegsmarine)|U-47]] onder bevel van kaptein Günther Prien dring [[Scapa Flow]] binne en kelder ''[[HMS Royal Oak]]''. * [[12 Desember]] – [[Finland]] verslaan die [[Sowjetunie]] in die [[Slag van Tolvajärvi]] in hulle eerste groot oorwinning in die [[Winteroorlog]]. == Geboortes == * [[1 Februarie]] – [[Fritjof Capra]], Oostenrykse gebore Amerikaanse skrywer, fisikus, stelselteoretikus en ekoloog. * [[3 Februarie]] – [[R.C. Sproul|Robert Charles Sproul]], Amerikaanse Gereformeerde [[Teologie|teoloog]], [[Dominee|predikant]] en stigter van Ligionier Ministries († [[2017]]). * [[16 Februarie]] – [[Marita Napier]], Suid-Afrikaanse [[sangeres|sopraan]] († [[2004]]). * [[18 Februarie]] – [[Marek Janowski]], Pools-gebore Duitse [[dirigent]]. * [[23 Februarie]] – [[Denis Arndt]], Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger († [[2025]]). * [[1 Maart]] – [[George Louw]], Suid-Afrikaanse uitgewer, digter, en dramaturg († [[2023]]). * [[4 Maart]] – [[Carel Trichardt]], Suid-Afrikaanse [[akteur]]. * [[6 Maart]] – [[Lina Spies]], Afrikaanse literator en digter. * [[17 Maart]] – [[Ollie Viljoen]], Afrikaanse musikant en storieverteller († [[2014]]). * [[25 Maart]] – [[Pius Langa]], oud-hoofregter van Suid-Afrika († [[2013]]). * [[31 Maart]] – [[J.C. Kannemeyer]], Afrikaanse skrywer en biograaf († [[2011]]). * [[1 April]] – [[Ali MacGraw]], Amerikaanse aktrise, model, skrywer en diereregte-aktivis. * [[2 April]] – [[Marvin Gaye]], Amerikaanse sanger († [[1984]]). * [[4 April]] – [[Hugh Masekela]], legendariese Suid-Afrikaanse trompetspeler († [[2018]]). * [[7 April]] – [[Francis Ford Coppola]], Amerikaanse regisseur. * [[12 April]] – [[Mannetjies Roux]], Springbokrugbyspeler. * [[13 April]] – [[Paul Sorvino]], Amerikaanse akteur (s. [[2022]]). * [[14 April]] – [[Winnie Rust]], Afrikaanse skrywer († [[2016]]). * [[16 April]] – Dusty Springfield, Engelse [[sanger]] († [[1999]]). * [[20 April]] – [[Gro Harlem Brundtland]], politikus en Eerste Minister van [[Noorweë]]. * [[23 April]] – [[Lee Majors]], Amerikaanse akteur. * [[27 April]] – [[João Bernardo Vieira]], president van [[Guinee-Bissau]] († [[2009]]). * [[7 Mei]] – [[Ruud Lubbers]], politikus en Eerste Minister van [[Nederland]] († 2018). * [[19 Mei]] – [[Dick Scobee]], Amerikaanse vlieënier, ingenieur en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[23 Mei]] – [[Evelyn Dalberg]], Suid-Afrikaanse operasangeres († [[2025]]). * [[25 Mei]] – [[Ian McKellen]], Engelse akteur en skrywer. * [[27 Mei]] – [[Don Williams]], Amerikaanse countrysanger († 2017). * [[4 Junie]] – [[Barry Trengove]], Suid-Afrikaanse [[akteur]] († 2004). * 4 Junie – Dr. [[Pieter Willem Bingle]], predikant van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] († [[2020]]). * [[6 Junie]] – [[Louis Andriessen]], Nederlandse pianis en komponis († [[2021]]). * [[8 Junie]] – [[Norman Davies]], Engelse geskiedkundige. * [[11 Junie]] – [[Jackie Stewart]], Skotse motorrenjaer. * [[13 Junie]] – [[Siegfried & Roy|Siegfried Fischbacher]], Amerikaanse vermaaklikheidpersoonlikheid († 2021). * [[16 Junie]] – [[Philip de Vos]], operasanger, fotograaf, digter en skrywer van kinder- en jeugverhale. * [[25 Junie]] – [[William Smith]], Suid-Afrikaanse wetenskap- en wiskunde-onderwyser, bekend op televisie († [[2024]]). * [[26 Junie]] – [[Ampie Coetzee]], letterkundige en professor in Afrikaans-Nederlands aan die universiteite van die Witwatersrand en die Wes-Kaap († 2020). * [[15 Julie]] – [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]], Afrikaanse skrywer († [[2015]]). * [[1 Augustus]] – [[John Miles]], Afrikaanse skrywer en digter. * [[11 Augustus]] – [[Engela van Rooyen]], Afrikaanse skryfster. * [[21 Augustus]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) († [[2026]]). * [[5 September]] – [[Clay Regazzoni]], Switserse motorrenjaer († [[2006]]). * [[7 September]] – [[Stanislaf Petrof]], Sowjetse luitenant-kolonel († 2017). * [[9 September]] – [[Reuven Rivlin]], Israelse politikus (president van 2014 tot 2021). * [[16 September]] – [[Breyten Breytenbach]], Suid-Afrikaanse digter, skrywer en skilder († 2024). * 16 September – [[Yaakov Neeman]], Israelse politikus, advokaat en regsgeleerde († 2017). * [[18 September]] – [[Fred Willard]], Amerikaanse akteur en skrywer († 2020). * [[29 September]] – [[Larry Linville]], Amerikaanse akteur († [[2000]]). * [[30 September]] – [[Len Cariou]], [[Kanada|Kanadese]] akteur en vervaardiger. * [[3 Oktober]] – [[Aleksander Kudrjašovs]], Lettiese [[Biskop|primaat]] van die Letties-Ortodokse Kerk en die Metropoliet van Riga en die hele Letland. * [[9 Oktober]] – [[John Pilger]], Australiese joernalis, skrywer, geleerde en dokumentêre rolprentmaker († 2023). * [[18 Oktober]] – [[Georg Meiring]], laaste hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] en eerste hoof van die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] († 2024). * [[20 Oktober]] – [[Patrick Hughes (kunstenaar)|Patrick Hughes]], Britse kunstenaar. * [[22 Oktober]] – [[Cliff Saunders]], Suid-Afrikaanse joernalis († [[2019]]). * [[26 Oktober]] – [[Karel Schoeman]], Afrikaanse skrywer († 2017). * [[12 November]] – [[Lucia Popp]], Slowaakse operasopraan († [[1993]]). * [[15 November]] – [[Yaphet Kotto]], Amerikaanse [[akteur]], skrywer en regisseur. * [[26 November]] – [[Tina Turner]], Amerikaanse [[sangeres]] en [[aktrise]] († 2023). * [[26 November]] – [[Mark Margolis]], Amerikaanse akteur († 2023). * [[1 Desember]] – [[Lee Trevino]], Amerikaanse beroeps[[gholf]]speler. * [[18 Desember]] – [[Stoffel van der Merwe]], Suid-Afrikaanse professor en [[politikus]]. * [[26 Desember]] – [[Phil Spector]], Amerikaanse [[musiekprodusent]] († 2021). * [[29 Desember]] – [[Patricia Berjak]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] († 2015). == Sterftes == * [[28 Januarie]] – [[William Butler Yeats]], Ierse digter en dramaturg (* [[1865]]). * [[10 Februarie]] – Pous Pius XI, die 259ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1857]]). * [[2 Maart]] – [[Howard Carter]], Britse argeoloog en egiptoloog (* [[1874]]). * [[6 April]] – [[Stella Southern]], Australiese aktrise (* [[1898]]). * [[16 April]] – [[Andries Smorenburg]], ontsnap van [[Sint Helena]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (* [[1872]]). * [[22 Mei]] – [[Willem de Mérode]], Nederlandse digter (* [[1887]]). * [[24 Mei]] – [[Aleksander Brückner]], Poolse filosoof en literatuurhistorikus (* [[1856]]). * [[10 Junie]] – [[Jan Eloff]], mynkommissaris van Johannesburg (* [[1859]]). * [[26 Junie]] – [[Ford Madox Ford]], Engelse romansier, digter, kritikus en redakteur (* [[1873]]). * [[4 Julie]] – [[Louis Wain]], Engelse skilder, wat veral bekend is vir sy skilderye en tekeninge van vermenslikte katte en katjies (* [[1860]]). * [[23 September]] – [[Sigmund Freud]], beroemde Oostenrykse sielkundige (* [[1856]]). * [[16 Oktober]] – [[Charlotte Maxeke]], SA godsdienstige leier, maatskaplike werker en politieke aktivis (* [[1874]]). * [[27 Oktober]] – [[Elizabeth Conradie]], Afrikaanse lektor en navorser (* [[1903]]). * [[22 Desember]] – [[Sarie Maré]], die vrou oor wie die eerste versie van die volksliedjie “[[Sarie Marais]]” handel (* [[1869]]). * [[23 Desember]] – [[Anthony Fokker]], [[Nederlandse]] vliegtuigontwerper (* [[1890]]). [[Kategorie:1939| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] 1yghet8yes50ycl6ukk2junn6f0quz6 2903083 2903077 2026-05-11T13:30:43Z SpesBona 2720 + Siam word Thailand 2903083 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Pio XI junto a su sucesor, Eugenio Pacelli (Futuro Pio XII).jpg|teks=Pous Pius XI en sy opvolger Pius XII}} Die '''jaar 1939''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Sondag]] begin het. Dit was die 39ste jaar van die [[20ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. == Gebeure == * Skeuring in die [[Verenigde Party]] (VP) nadat [[Barry Hertzog|Hertzog]] neutraliteit in [[Tweede Wêreldoorlog]] voorstaan. * Die [[Nasionale Party|Herenigde Nasionale Party]] (HNP) kom tot stand met Hertzog se kortstondige toetrede tot die Gesuiwerde Nasionaliste. * [[Jan Christian Smuts]] word herkies as Eerste Minister van die [[Unie van Suid-Afrika]]. * [[12 Februarie]] – [[Switserland]] erken die Nasionaal-Spaanse regering van generaal [[Francisco Franco]] in Spanje. * [[17 Februarie]] – Prof. [[J.L.B. Smith]] ondersoek die eerste maal die [[selakant]] wat sewe weke tevore aan [[Marjorie Courtenay-Latimer]] oorhandig is. * [[2 Maart]] – [[Pous Pius XII]] volg [[Pous Pius XI]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[22 Mei]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Duitsland]] en [[Italië]] teken die [[Verdrag van Staal]]. * [[1 Junie]] – Die Britse [[duikboot]] [[HMS Thetis]] sink in 'n ongeluk met 'n verlies van 99 persone. * [[24 Junie]] – [[Siam]] verander sy naam in [[Thailand]] (terugverander in 1945).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> * [[23 Augustus]] – [[Nazi-Duitsland]] en die [[Sowjetunie]] sluit die [[Molotof-Ribbentrop-verdrag]], 'n nie-aanvalsverdrag waarby in die geheim [[Pole]] verdeel word en [[Finland]], die [[Baltiese lande]] en 'n stuk van [[Roemenië]] aan die Sowjetunie toekom. * [[1 September]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Inval van Pole]] – [[Nazi-Duitsland]] val [[Pole]] aan. * [[3 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Frankryk]], [[Australië]] en die [[Verenigde Koninkryk]] verklaar oorlog teen Duitsland, begin van die oorlog. * [[5 September]] – Tweede Wêreldoorlog: Die [[Verenigde State]] verklaar sy neutraliteit in die oorlog. * [[6 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Suid-Afrika]] verklaar oorlog teen Duitsland. * [[10 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Kanada]] verklaar oorlog teen Duitsland. * [[17 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Sowjet-Unie]] val Pole binne en beset die Oos-Poolse gebiede. * [[27 September]] – Tweede Wêreldoorlog: [[Warskou]] gee oor aan Duitsland. * [[14 Oktober]] – Tweede Wêreldoorlog: Die Duitse [[duikboot]] [[U-47 (Kriegsmarine)|U-47]] onder bevel van kaptein Günther Prien dring [[Scapa Flow]] binne en kelder ''[[HMS Royal Oak]]''. * [[12 Desember]] – [[Finland]] verslaan die [[Sowjetunie]] in die [[Slag van Tolvajärvi]] in hulle eerste groot oorwinning in die [[Winteroorlog]]. == Geboortes == * [[1 Februarie]] – [[Fritjof Capra]], Oostenrykse gebore Amerikaanse skrywer, fisikus, stelselteoretikus en ekoloog. * [[3 Februarie]] – [[R.C. Sproul|Robert Charles Sproul]], Amerikaanse Gereformeerde [[Teologie|teoloog]], [[Dominee|predikant]] en stigter van Ligionier Ministries († [[2017]]). * [[16 Februarie]] – [[Marita Napier]], Suid-Afrikaanse [[sangeres|sopraan]] († [[2004]]). * [[18 Februarie]] – [[Marek Janowski]], Pools-gebore Duitse [[dirigent]]. * [[23 Februarie]] – [[Denis Arndt]], Amerikaanse akteur, skrywer, en vervaardiger († [[2025]]). * [[1 Maart]] – [[George Louw]], Suid-Afrikaanse uitgewer, digter, en dramaturg († [[2023]]). * [[4 Maart]] – [[Carel Trichardt]], Suid-Afrikaanse [[akteur]]. * [[6 Maart]] – [[Lina Spies]], Afrikaanse literator en digter. * [[17 Maart]] – [[Ollie Viljoen]], Afrikaanse musikant en storieverteller († [[2014]]). * [[25 Maart]] – [[Pius Langa]], oud-hoofregter van Suid-Afrika († [[2013]]). * [[31 Maart]] – [[J.C. Kannemeyer]], Afrikaanse skrywer en biograaf († [[2011]]). * [[1 April]] – [[Ali MacGraw]], Amerikaanse aktrise, model, skrywer en diereregte-aktivis. * [[2 April]] – [[Marvin Gaye]], Amerikaanse sanger († [[1984]]). * [[4 April]] – [[Hugh Masekela]], legendariese Suid-Afrikaanse trompetspeler († [[2018]]). * [[7 April]] – [[Francis Ford Coppola]], Amerikaanse regisseur. * [[12 April]] – [[Mannetjies Roux]], Springbokrugbyspeler. * [[13 April]] – [[Paul Sorvino]], Amerikaanse akteur (s. [[2022]]). * [[14 April]] – [[Winnie Rust]], Afrikaanse skrywer († [[2016]]). * [[16 April]] – Dusty Springfield, Engelse [[sanger]] († [[1999]]). * [[20 April]] – [[Gro Harlem Brundtland]], politikus en Eerste Minister van [[Noorweë]]. * [[23 April]] – [[Lee Majors]], Amerikaanse akteur. * [[27 April]] – [[João Bernardo Vieira]], president van [[Guinee-Bissau]] († [[2009]]). * [[7 Mei]] – [[Ruud Lubbers]], politikus en Eerste Minister van [[Nederland]] († 2018). * [[19 Mei]] – [[Dick Scobee]], Amerikaanse vlieënier, ingenieur en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[23 Mei]] – [[Evelyn Dalberg]], Suid-Afrikaanse operasangeres († [[2025]]). * [[25 Mei]] – [[Ian McKellen]], Engelse akteur en skrywer. * [[27 Mei]] – [[Don Williams]], Amerikaanse countrysanger († 2017). * [[4 Junie]] – [[Barry Trengove]], Suid-Afrikaanse [[akteur]] († 2004). * 4 Junie – Dr. [[Pieter Willem Bingle]], predikant van die [[Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika]] († [[2020]]). * [[6 Junie]] – [[Louis Andriessen]], Nederlandse pianis en komponis († [[2021]]). * [[8 Junie]] – [[Norman Davies]], Engelse geskiedkundige. * [[11 Junie]] – [[Jackie Stewart]], Skotse motorrenjaer. * [[13 Junie]] – [[Siegfried & Roy|Siegfried Fischbacher]], Amerikaanse vermaaklikheidpersoonlikheid († 2021). * [[16 Junie]] – [[Philip de Vos]], operasanger, fotograaf, digter en skrywer van kinder- en jeugverhale. * [[25 Junie]] – [[William Smith]], Suid-Afrikaanse wetenskap- en wiskunde-onderwyser, bekend op televisie († [[2024]]). * [[26 Junie]] – [[Ampie Coetzee]], letterkundige en professor in Afrikaans-Nederlands aan die universiteite van die Witwatersrand en die Wes-Kaap († 2020). * [[15 Julie]] – [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]], Afrikaanse skrywer († [[2015]]). * [[1 Augustus]] – [[John Miles]], Afrikaanse skrywer en digter. * [[11 Augustus]] – [[Engela van Rooyen]], Afrikaanse skryfster. * [[21 Augustus]] – [[Festus Mogae]], [[Botswana]]-politikus en derde president van Botswana (1998–2008) († [[2026]]). * [[5 September]] – [[Clay Regazzoni]], Switserse motorrenjaer († [[2006]]). * [[7 September]] – [[Stanislaf Petrof]], Sowjetse luitenant-kolonel († 2017). * [[9 September]] – [[Reuven Rivlin]], Israelse politikus (president van 2014 tot 2021). * [[16 September]] – [[Breyten Breytenbach]], Suid-Afrikaanse digter, skrywer en skilder († 2024). * 16 September – [[Yaakov Neeman]], Israelse politikus, advokaat en regsgeleerde († 2017). * [[18 September]] – [[Fred Willard]], Amerikaanse akteur en skrywer († 2020). * [[29 September]] – [[Larry Linville]], Amerikaanse akteur († [[2000]]). * [[30 September]] – [[Len Cariou]], [[Kanada|Kanadese]] akteur en vervaardiger. * [[3 Oktober]] – [[Aleksander Kudrjašovs]], Lettiese [[Biskop|primaat]] van die Letties-Ortodokse Kerk en die Metropoliet van Riga en die hele Letland. * [[9 Oktober]] – [[John Pilger]], Australiese joernalis, skrywer, geleerde en dokumentêre rolprentmaker († 2023). * [[18 Oktober]] – [[Georg Meiring]], laaste hoof van die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] en eerste hoof van die [[Suid-Afrikaanse Nasionale Weermag]] († 2024). * [[20 Oktober]] – [[Patrick Hughes (kunstenaar)|Patrick Hughes]], Britse kunstenaar. * [[22 Oktober]] – [[Cliff Saunders]], Suid-Afrikaanse joernalis († [[2019]]). * [[26 Oktober]] – [[Karel Schoeman]], Afrikaanse skrywer († 2017). * [[12 November]] – [[Lucia Popp]], Slowaakse operasopraan († [[1993]]). * [[15 November]] – [[Yaphet Kotto]], Amerikaanse [[akteur]], skrywer en regisseur. * [[26 November]] – [[Tina Turner]], Amerikaanse [[sangeres]] en [[aktrise]] († 2023). * [[26 November]] – [[Mark Margolis]], Amerikaanse akteur († 2023). * [[1 Desember]] – [[Lee Trevino]], Amerikaanse beroeps[[gholf]]speler. * [[18 Desember]] – [[Stoffel van der Merwe]], Suid-Afrikaanse professor en [[politikus]]. * [[26 Desember]] – [[Phil Spector]], Amerikaanse [[musiekprodusent]] († 2021). * [[29 Desember]] – [[Patricia Berjak]], Suid-Afrikaanse [[plantkundige]] († 2015). == Sterftes == * [[28 Januarie]] – [[William Butler Yeats]], Ierse digter en dramaturg (* [[1865]]). * [[10 Februarie]] – Pous Pius XI, die 259ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* [[1857]]). * [[2 Maart]] – [[Howard Carter]], Britse argeoloog en egiptoloog (* [[1874]]). * [[6 April]] – [[Stella Southern]], Australiese aktrise (* [[1898]]). * [[16 April]] – [[Andries Smorenburg]], ontsnap van [[Sint Helena]] tydens die [[Tweede Vryheidsoorlog]] (* [[1872]]). * [[22 Mei]] – [[Willem de Mérode]], Nederlandse digter (* [[1887]]). * [[24 Mei]] – [[Aleksander Brückner]], Poolse filosoof en literatuurhistorikus (* [[1856]]). * [[10 Junie]] – [[Jan Eloff]], mynkommissaris van Johannesburg (* [[1859]]). * [[26 Junie]] – [[Ford Madox Ford]], Engelse romansier, digter, kritikus en redakteur (* [[1873]]). * [[4 Julie]] – [[Louis Wain]], Engelse skilder, wat veral bekend is vir sy skilderye en tekeninge van vermenslikte katte en katjies (* [[1860]]). * [[23 September]] – [[Sigmund Freud]], beroemde Oostenrykse sielkundige (* [[1856]]). * [[16 Oktober]] – [[Charlotte Maxeke]], SA godsdienstige leier, maatskaplike werker en politieke aktivis (* [[1874]]). * [[27 Oktober]] – [[Elizabeth Conradie]], Afrikaanse lektor en navorser (* [[1903]]). * [[22 Desember]] – [[Sarie Maré]], die vrou oor wie die eerste versie van die volksliedjie “[[Sarie Marais]]” handel (* [[1869]]). * [[23 Desember]] – [[Anthony Fokker]], [[Nederlandse]] vliegtuigontwerper (* [[1890]]). == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:1939| ]] [[Kategorie:20ste eeu]] t2aaglcqzkhosbd4qaak9441ipf9o5y 0 510 2903075 2812431 2026-05-11T13:13:58Z Aliwal2012 39067 /* Gebeure */ * [[1939]] – [[Siam]] se naam verander na [[Thailand]]. 2903075 wikitext text/x-wiki {{JunieKalender}} '''23 Junie''' is die 174ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (175ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 191 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[964]] – [[Pous Benedictus V]] word afgeset en na [[Duitsland]] verban. * [[1314]] – [[Slag van Bannockburn]]: die [[Skotland|Skotte]] onder leiding van Robert I ("The Bruce") verslaan die [[Engeland|Engelse]]. * [[1419]] – [[Teenpous Johannes XXIII]] onderwerp hom aan [[Pous Martinus V]]. * [[1314]] – [[Slag van Bannockburn]]; die Skotte onder leiding van Robert I (‘The Bruce’) verslaan die Engelse. * [[1653]] – [[Pous Innocentius X]] stel Carlo Barberini aan as kardinaal. * [[1738]] – [[Pous Clemens XII]] stel Domenico Silvio Passionei, titulêr aartsbiskop van Efese aan as kardinaal. * [[1777]] – [[Pous Pius VI]] stel agt nuwe kardinale aan waaronder Bernardino Honorati, titulêr aartsbiskop van Side. * [[1796]] – Pous Pius VI sluit ’n wapenstilstand met die Franse te [[Bologna]]. * [[1834]] – [[Pous Gregorius XVI]] stel nege nuwe kardinale aan, waaronder Giuseppe della Porta Rodiani, titulêre patriarg van [[Konstantinopel]]. * [[1894]] – Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] word in die Sorbonne in [[Parys]], [[Frankryk]] gestig. * [[1939]] – [[Siam]] se naam verander na [[Thailand]]. * [[1961]] – Die Antarktiese verdrag word gesluit. * [[1978]] – Agt Britse sendelinge en vier kinders word vermoor by die Elim-sendingstasie naby Umtali, [[Rhodesië]]. * [[1979]] – [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] klop [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in die eindstryd met 92 lopies en wen sodoende die tweede [[Krieketwêreldbeker 1979|Krieketwêreldbeker]] in [[Engeland]]. * [[1985]] – [[Air India-vlug 182]] word deur 'n terroristebom 9 500 m bo die [[Atlantiese Oseaan]], suid van [[Ierland]], opgeblaas. * [[2013]] – [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] wen die eindstryd van die [[Kampioenetrofee 2013|sewende Kampioenetrofee]] in [[Engeland]] en [[Wallis]] met vyf lopies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) teen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]]. * [[2021]] – [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] verslaan Indië met agt paaltjies in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|eerste Wêreldtoetskampioenskap]] op die Rose Bowl in [[Southampton]]. == Geboortes == * [[1534]] – [[Oda Nobunaga]], Japannese ''daimyō'' en een van die leidende figure in die Sengoku-tydperk († [[1582]]). * [[1763]] – [[Joséphine de Beauharnais]], keiserin van [[Frankryk]] († [[1814]]). * [[1877]] – [[Norman Pritchard]], Indies-Engelse hekkiesatleet en akteur († [[1929]]). * [[1894]] – [[Alfred Kinsey]], Amerikaanse bioloog en entomoloog († [[1956]]). * 1894 – [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk]] († [[1972]]). * [[1910]] – [[Jean Anouilh]], Franse dramaturg en toneelskrywer († [[1987]]). * [[1912]] – [[Alan Turing]], Britse wiskundige en rekenaarwetenskaplike († [[1954]]). * [[1916]] – [[Irene Worth]], Amerikaanse aktrise († [[2002]]). * [[1917]] – [[Pierre Fourie]], Afrikaanse skrywer († [[1982]]). * [[1925]] – [[Miriam Karlin]], Engelse aktrise († [[2011]]). * [[1927]] – [[Bob Fosse]], Amerikaanse akteur, danser, choreograaf († [[1987]]). * [[1930]] – [[Donn F. Eisele]], Amerikaanse kolonel, toetsvlieënier en [[ruimtevaarder]] († [[1987]]). * [[1943]] – [[James Levine]], Amerikaanse [[dirigent]] en [[pianis]] († [[2021]]). * [[1945]] – [[John Garang]], Suid-Soedannese politikus en revolusionêre leier († [[2005]]). * [[1947]] – [[Bryan Brown]], Australiese akteur en vervaardiger. * [[1952]] – [[Robert D. Kaplan]], Amerikaanse skrywer oor [[buitelandse beleid]]. * [[1957]] – [[Frances McDormand]], Amerikaanse aktrise, wenner van die "Triple Crown of Acting". * [[1963]] – [[Liu Cixin]], Chinese [[wetenskapfiksie]]skrywer. * [[1969]] – [[Martin Klebba]], Amerikaanse akteur, vervaardiger en waaghals. * [[1970]] – [[Yann Tiersen]], Franse sanger-liedjieskrywer en kitaarspeler. * [[1972]] – [[Selma Blair]], Amerikaanse aktrise. * [[1972]] – [[Zinedine Zidane]], afgetrede Franse [[sokker]]speler. * [[1974]] – [[Joel Edgerton]], Australiese akteur. * [[1980]] – [[Melissa Rauch]], Amerikaanse aktrise. * 1980 – [[Francesca Schiavone]], Italiaanse tennisspeler. * [[1982]] – [[Kirsten Neuschäfer]], Suid-Afrikaanse seiljagvaarder wat spesialiseer in hoë breedtegraad en avontuurvaart. * [[1986]] – [[Christy Altomare]], Australiese akteur en sanger-liedjieskrywer. * 1986 – [[Salwan Momika]], Irakse aanhitser tot godsdienshaat teen [[Islam]] († [[2025]]). == Sterftes == * [[79]] – [[Vespasianus|Titus Flavius Vespasianus]], [[keiser]] van die [[Romeinse Ryk]] (* [[9]]). * [[1893]] – Sir [[Theophilus Shepstone]], Brits-gebore Suid-Afrikaanse politikus (* [[1817]]). * [[1946]] – [[Arthur William Rogers]], Suid-Afrikaanse geoloog en staatsamptenaar van Britse herkoms (* [[1872]]). * [[1980]] – Clyfford Still, Amerikaanse skilder (* [[1904]]). * [[1981]] – [[Zarah Leander]], Sweedse [[aktrise]] en sangeres (* [[1907]]). * [[1985]] – [[P.K. le Roux]], Suid-Afrikaanse politikus (* 1904). * [[1986]] – [[Moses Finley|M.I. Finley]], Amerikaans-gebore Britse akademikus, navorser. klassikus en skrywer (* [[1912]]). * [[1995]] – [[Jonas Salk]], Amerikaanse mediese navorser, viroloog en ontdekker van die [[polio]]-entstof (* [[1914]]). * [[1998]] – [[Maureen O'Sullivan]], Iersgebore Amerikaanse aktrise (* [[1911]]). * [[2011]] – [[Peter Falk]], Amerikaanse akteur (* 1927). * [[2012]] – [[Brigitte Engerer]], Franse pianis (* 1952). * [[2013]] – [[Darryl Read]], Engelse sanger-liedjieskrywer en akteur (* 1951). * [[2015]] – [[Dick Van Patten]], Amerikaanse akteur (* 1928). == Vakansies, vierings- en waarnemingsdae == *Ou [[Letland]] – Jani. {{commonskat|23 June|23 Junie}} [[Kategorie:Junie]] 1waj3wo4rw3nc44vxhawjhnjn9h586f 2903081 2903075 2026-05-11T13:30:33Z SpesBona 2720 /* Gebeure */ Thailand se finale naamverandering was op 24 Junie 1949 2903081 wikitext text/x-wiki {{JunieKalender}} '''23 Junie''' is die 174ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (175ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 191 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[964]] – [[Pous Benedictus V]] word afgeset en na [[Duitsland]] verban. * [[1314]] – [[Slag van Bannockburn]]: die [[Skotland|Skotte]] onder leiding van Robert I ("The Bruce") verslaan die [[Engeland|Engelse]]. * [[1419]] – [[Teenpous Johannes XXIII]] onderwerp hom aan [[Pous Martinus V]]. * [[1314]] – [[Slag van Bannockburn]]; die Skotte onder leiding van Robert I (‘The Bruce’) verslaan die Engelse. * [[1653]] – [[Pous Innocentius X]] stel Carlo Barberini aan as kardinaal. * [[1738]] – [[Pous Clemens XII]] stel Domenico Silvio Passionei, titulêr aartsbiskop van Efese aan as kardinaal. * [[1777]] – [[Pous Pius VI]] stel agt nuwe kardinale aan waaronder Bernardino Honorati, titulêr aartsbiskop van Side. * [[1796]] – Pous Pius VI sluit ’n wapenstilstand met die Franse te [[Bologna]]. * [[1834]] – [[Pous Gregorius XVI]] stel nege nuwe kardinale aan, waaronder Giuseppe della Porta Rodiani, titulêre patriarg van [[Konstantinopel]]. * [[1894]] – Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] word in die Sorbonne in [[Parys]], [[Frankryk]] gestig. * [[1961]] – Die Antarktiese verdrag word gesluit. * [[1978]] – Agt Britse sendelinge en vier kinders word vermoor by die Elim-sendingstasie naby Umtali, [[Rhodesië]]. * [[1979]] – [[Wes-Indiese nasionale krieketspan|Wes-Indië]] klop [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]] in die eindstryd met 92 lopies en wen sodoende die tweede [[Krieketwêreldbeker 1979|Krieketwêreldbeker]] in [[Engeland]]. * [[1985]] – [[Air India-vlug 182]] word deur 'n terroristebom 9 500 m bo die [[Atlantiese Oseaan]], suid van [[Ierland]], opgeblaas. * [[2013]] – [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] wen die eindstryd van die [[Kampioenetrofee 2013|sewende Kampioenetrofee]] in [[Engeland]] en [[Wallis]] met vyf lopies ([[Duckworth-Lewis-Stern-metode|D/L-metode]]) teen [[Engelse nasionale krieketspan|Engeland]]. * [[2021]] – [[Nieu-Seelandse nasionale krieketspan|Nieu-Seeland]] verslaan Indië met agt paaltjies in die eindstryd van die [[Wêreldtoetskampioenskap 2019–2021|eerste Wêreldtoetskampioenskap]] op die Rose Bowl in [[Southampton]]. == Geboortes == * [[1534]] – [[Oda Nobunaga]], Japannese ''daimyō'' en een van die leidende figure in die Sengoku-tydperk († [[1582]]). * [[1763]] – [[Joséphine de Beauharnais]], keiserin van [[Frankryk]] († [[1814]]). * [[1877]] – [[Norman Pritchard]], Indies-Engelse hekkiesatleet en akteur († [[1929]]). * [[1894]] – [[Alfred Kinsey]], Amerikaanse bioloog en entomoloog († [[1956]]). * 1894 – [[Edward VIII van die Verenigde Koninkryk]] († [[1972]]). * [[1910]] – [[Jean Anouilh]], Franse dramaturg en toneelskrywer († [[1987]]). * [[1912]] – [[Alan Turing]], Britse wiskundige en rekenaarwetenskaplike († [[1954]]). * [[1916]] – [[Irene Worth]], Amerikaanse aktrise († [[2002]]). * [[1917]] – [[Pierre Fourie]], Afrikaanse skrywer († [[1982]]). * [[1925]] – [[Miriam Karlin]], Engelse aktrise († [[2011]]). * [[1927]] – [[Bob Fosse]], Amerikaanse akteur, danser, choreograaf († [[1987]]). * [[1930]] – [[Donn F. Eisele]], Amerikaanse kolonel, toetsvlieënier en [[ruimtevaarder]] († [[1987]]). * [[1943]] – [[James Levine]], Amerikaanse [[dirigent]] en [[pianis]] († [[2021]]). * [[1945]] – [[John Garang]], Suid-Soedannese politikus en revolusionêre leier († [[2005]]). * [[1947]] – [[Bryan Brown]], Australiese akteur en vervaardiger. * [[1952]] – [[Robert D. Kaplan]], Amerikaanse skrywer oor [[buitelandse beleid]]. * [[1957]] – [[Frances McDormand]], Amerikaanse aktrise, wenner van die "Triple Crown of Acting". * [[1963]] – [[Liu Cixin]], Chinese [[wetenskapfiksie]]skrywer. * [[1969]] – [[Martin Klebba]], Amerikaanse akteur, vervaardiger en waaghals. * [[1970]] – [[Yann Tiersen]], Franse sanger-liedjieskrywer en kitaarspeler. * [[1972]] – [[Selma Blair]], Amerikaanse aktrise. * [[1972]] – [[Zinedine Zidane]], afgetrede Franse [[sokker]]speler. * [[1974]] – [[Joel Edgerton]], Australiese akteur. * [[1980]] – [[Melissa Rauch]], Amerikaanse aktrise. * 1980 – [[Francesca Schiavone]], Italiaanse tennisspeler. * [[1982]] – [[Kirsten Neuschäfer]], Suid-Afrikaanse seiljagvaarder wat spesialiseer in hoë breedtegraad en avontuurvaart. * [[1986]] – [[Christy Altomare]], Australiese akteur en sanger-liedjieskrywer. * 1986 – [[Salwan Momika]], Irakse aanhitser tot godsdienshaat teen [[Islam]] († [[2025]]). == Sterftes == * [[79]] – [[Vespasianus|Titus Flavius Vespasianus]], [[keiser]] van die [[Romeinse Ryk]] (* [[9]]). * [[1893]] – Sir [[Theophilus Shepstone]], Brits-gebore Suid-Afrikaanse politikus (* [[1817]]). * [[1946]] – [[Arthur William Rogers]], Suid-Afrikaanse geoloog en staatsamptenaar van Britse herkoms (* [[1872]]). * [[1980]] – Clyfford Still, Amerikaanse skilder (* [[1904]]). * [[1981]] – [[Zarah Leander]], Sweedse [[aktrise]] en sangeres (* [[1907]]). * [[1985]] – [[P.K. le Roux]], Suid-Afrikaanse politikus (* 1904). * [[1986]] – [[Moses Finley|M.I. Finley]], Amerikaans-gebore Britse akademikus, navorser. klassikus en skrywer (* [[1912]]). * [[1995]] – [[Jonas Salk]], Amerikaanse mediese navorser, viroloog en ontdekker van die [[polio]]-entstof (* [[1914]]). * [[1998]] – [[Maureen O'Sullivan]], Iersgebore Amerikaanse aktrise (* [[1911]]). * [[2011]] – [[Peter Falk]], Amerikaanse akteur (* 1927). * [[2012]] – [[Brigitte Engerer]], Franse pianis (* 1952). * [[2013]] – [[Darryl Read]], Engelse sanger-liedjieskrywer en akteur (* 1951). * [[2015]] – [[Dick Van Patten]], Amerikaanse akteur (* 1928). == Vakansies, vierings- en waarnemingsdae == *Ou [[Letland]] – Jani. {{commonskat|23 June|23 Junie}} [[Kategorie:Junie]] hi8qwtz0t2mmjt6bgtzss6ea6c92klo 0 512 2903082 2836352 2026-05-11T13:30:37Z SpesBona 2720 + Siam word Thailand 2903082 wikitext text/x-wiki {{JunieKalender}} '''24 Junie''' is die 175ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (176ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 190 dae in die res van die jaar. == Gebeure == * [[1245]] – [[Pous Innocentius IV]] roep die dertiende algemene konsilie bymekaar in [[Lyon]]. * [[1314]] – [[Slag van Bannockburn]]: [[Skotland|Skotse]] magte onder leiding van ''Robert the Bruce'' verslaan [[Eduard II van Engeland]] wat lei tot Skotland se onafhanklikheid. * [[1441]] – [[Eton-kollege]] word gestig. * [[1445]] – Annnibale I leier van 'n opstand teen [[Pous Eugenius IV]] word vermoor. * [[1478]] – [[Las Palmas de Gran Canaria|Las Palmas]], 'n [[hoofstad]] van die [[Kanariese Eilande]], word gestig deur Juan Rejón, hoof van die invallende Spaanse leër. * [[1497]] – [[John Cabot]] land in [[Noord-Amerika]]. * [[1509]] – [[Hendrik VIII van Engeland|Hendrik VIII]] word as Koning van [[Engeland]] gekroon. * [[1597]] – Die eerste [[Nederland]]se reis na Oos-Indië bereik Bantam, [[Java (eiland)|Java]]. * [[1662]] – Nederland misluk in 'n aanslag om [[Macau]] te verower. * [[1664]] – Die kolonie [[New Jersey]] word gestig. * [[1692]] – [[Kingston, Jamaika|Kingston]] op [[Jamaika]] word gestig. * [[1793]] – Die eerste republikeinse [[grondwet]] word in [[Frankryk]] aanvaar. * [[1812]] – [[Napoleon Bonaparte]] val [[Rusland]] in. * [[1821]] – Slag van Carabobo: [[Simón Bolívar]] verslaan die Spanjaarde. * [[1859]] – In die Slag van die Drie Heersers in Solferino, verslaan [[Sardinië]] en Frankryk vir [[Oostenryk]] in die noorde van [[Italië]]. * [[1861]] – [[Tennessee]] word die 11de deelstaat om van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] af te skei. * [[1880]] – Eerste uitvoering van ''[[Kanadese volkslied|O Canada]]'', later die [[volkslied]] van [[Kanada]], by die ''Congrès national des Canadiens-Français''. * [[1894]] – Die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] besluit om die [[Olimpiese Spele]] elke vier jaar te hou. * [[1901]] – Eerste vertoning van [[Pablo Picasso]] se werk. * [[1913]] – [[Griekeland]] en [[Serwië]] herroep hul alliansie met [[Bulgarye]]. * [[1915]] – 800 mense sterf nadat die stoomskip ''Eastland'' in [[Chicago]] omkantel. * [[1916]] – [[Mary Pickford]] word die eerste filmster om 'n kontrak van 'n miljoen [[Amerikaanse dollar]] te kry. * [[1932]] – 'n Militêre staatsgreep beëindig die mag van die koning van [[Siam]] ([[Thailand]]). * [[1939]] – [[Siam]] verander sy naam in [[Thailand]] (terugverander in 1945).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Frankryk en Italië teken 'n wapenstilstand. * [[1941]] – Tweede Wêreldoorlog: Duitse magte verower [[Vilnius]], [[Litaue]], Brest-Litovsk en [[Kaunas]]. * [[1948]] – Die [[Sowjetunie]] begin die [[Berlynse Lugbrug|Berlynse blokkade]] deur oorlandse beweging na [[Wes-Berlyn]] te keer. * [[1963]] – [[Zanzibar]] verkry interne selfregering van die [[Verenigde Koninkryk]]. * [[1995]] – Die [[Springbokke]] wen die [[William Webb Ellis]]-beker ([[Rugbywêreldbeker 1995|Rugbywêreldbeker]]) op [[Ellispark-stadion|Ellispark]] in [[Suid-Afrika]]. * [[2017]] – Die elfde [[Vrouekrieketwêreldbeker 2017|Vrouekrieketwêreldbeker]] begin in [[Engeland]]. * [[2022]] – [[Roe v. Wade]]: Die 1973-mylpaalbeslissing oor [[aborsie]] in die Amerikaanse Hooggeregshof word omvergewerp. == Geboortes == * [[1519]] – Theodore Beza, teoloog, opvolger van [[Johannes Calvyn]] as leier van die Protestante in [[Genève]]. * [[1777]] – John Ross, ontdekkingsreisiger († [[1856]]). * [[1795]] – Ernst Heinrich Weber, fisioloog († [[1878]]). * [[1803]] – George James Webb, komponis. * [[1842]] – Ambrose Bierce, skrywer († [[1914]]). * [[1888]] – [[Gerrit Rietveld]], Nederlandse meubelontwerper en argitek († [[1964]]). * [[1895]] – Jack Dempsey, [[boks]]er († [[1983]]). * [[1901]] – Harry Partch, komponis († [[1974]]). * [[1904]] – [[Phil Harris]], Amerikaanse sanger-liedjieskrywer en akteur († [[1995]]). * [[1908]] – [[Alfons Rebane]], Estlandse kolonel († [[1976]]). * [[1909]] – David Rose, komponis († [[1990]]). * [[1911]] – [[Juan Manuel Fangio]], Argentynse motorrenjaer († [[1995]]). * [[1915]] – Fred Hoyle, kosmoloog en skrywer († [[2001]]). * [[1916]] – [[John Ciardi]], Amerikaanse digter, vertaler en etimoloog († [[1986]]). * [[1917]] – [[David Easton]], Kanadeesgebore Amerikaanse politieke wetenskaplike († [[2014]]). * [[1917]] – [[Al Molinaro]], Amerikaanse akteur († [[2015]]). * [[1939]] – [[Brigitte Fontaine]], Franse sangeres. * [[1941]] – [[Julia Kristeva]], Franse psigoanalis en skrywer. * [[1944]] – [[Jeff Beck]], Britse musikant († [[2023]]). * [[1946]] – [[Ellison Onizuka]], Amerikaanse [[ingenieur]] en [[ruimtevaarder]], sterf in [[Challenger-ramp]] († [[1986]]). * [[1947]] – [[Peter Weller]], Amerikaanse akteur en vervaardiger. * [[1958]] – [[Jean Charest]], Kanadese prokureur en politikus, 5de adjunkpremier van Kanada. * [[1960]] – [[Carel du Plessis]], [[Springbokrugbyspeler]] en -afrigter. * [[1965]] – [[Richard Lumsden]], Engelse akteur, skrywer, musikant. * [[1966]] – [[Adrienne Shelly]], Amerikaanse aktrise, skryfster en regisseuse († 2006). * [[1978]] – [[Shunsuke Nakamura]], Japannese sokkerspeler. * [[1979]] – [[Mindy Kaling]], Amerikaanse aktrise en vervaardiger. * [[1980]] – [[Minka Kelly]], Amerikaanse aktrise. * [[1985]] – [[Vernon Philander]], Suid-Afrikaanse [[krieket]]speler. * [[1987]] – [[Lionel Messi]], Argentynse sokkerspeler, FIFA-wêreldbekerkampioen in 2022. == Sterftes == * [[1637]] – [[Nicolas-Claude Fabri de Peiresc]], [[Frankryk|Franse]] sterrekundige, oudhedekenner en geleerde (* [[1580]]). * [[1712]] – [[Simon van der Stel]], [[Nederland]]se ontdekkingsreisiger en goewerneur van die [[Kaap die Goeie Hoop]] (* [[1639]]). * [[1795]] – William Smellie, opsteller van die eerste [[Encyclopædia Britannica]] (* [[1740]]). * [[1846]] &ndash; [[Jan Frans Willems]], Vlaamse skrywer, digter en vader van die Vlaamse Beweging (* [[1793]]). * [[1908]] – [[Grover Cleveland]], 22ste en 24ste [[President van die Verenigde State]] (* [[1837]]). * [[1968]] – [[Eric Louw]], diplomaat en politikus (* [[1890]]). * [[1984]] – [[Eitemal]], Afrikaanse skrywer, digter, redenaar en vertaler (* [[1901]]). * [[1990]] – [[Pierre de Wet]], Afrikaanse rolprentregisseur, vervaardiger en skrywer (* [[1909]]). * [[2002]] – [[Jurie Ferreira]], Afrikaanse sanger (* [[1921]]). * [[2020]] – [[Hermie Hendriks]], [[joernalis]], redakteur van ''[[Die Transvaler]]'' en hoofbestuurder vir koerante van [[Perskor]] (* [[1925]]). * 2020 – [[Nigel Weiss]], Suid-Afrikaanse sterrekundige en wiskundige (* [[1936]]). * [[2025]] – [[C. Johan Bakkes]], Suid-Afrikaanse skrywer, rekenmeester en toergids (* [[1956]]). == Vakansies, vierings, en waarnemingsdae == * [[Rooms-Katolieke Kerk|Katolieke]] feesdag van [[Johannes die Doper]]. * [[Fête nationale du Québec]]. * Bannockburndag in [[Skotland]]. * Betaaldag in [[Engeland]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{commonskat|24 June|24 Junie}} [[Kategorie:Junie]] 2irnhhwxsfkqx5qqzqrsk66bxjawzqm 0 596 2903220 2868890 2026-05-12T06:06:48Z ~2026-28740-25 207520 2903220 wikitext text/x-wiki Sex{{jare|beeld=Helen_Zille_-_one.jpg|teks=Helen Zille, burgemeester van Kaapstad}} Die '''jaar 2007''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 7de jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|regs|240px|[[Springbokke]] nadat hulle in 2007 as die wêreldkampioene gekroon is.]] [[Lêer:Marais Viljoen.jpg|duimnael|240px|Marais Viljoen, 7de Staatspresident van Suid-Afrika, sterf op 4 Januarie 2007.]] == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Bulgarye]] en [[Roemenië]] verlaat die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]] en word lidstate van die [[Europese Unie]] en die [[Euro]] word ingelei in [[Slowenië]]. [[Albanië]], [[Bosnië en Herzegowina]], [[Kosovo]], [[Moldowa]], [[Montenegro]] en [[Serwië]] sluit by die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]] aan. * [[30 Januarie]] – ’n Omroeper by SAFM, John Perlman, bedank nadat hy politieke sensorskap by die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] onthul het. * [[14 Februarie]] – Die [[Valentynsdag]]-[[blizzard]] in die noordooste van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] met die swaarste [[sneeu]]valle in sowat vier dekades eis dertien menselewens. * [[13 Maart]]–[[28 April]] – Die [[Krieketwêreldbeker 2007|9de Krieketwêreldbeker]] word in [[Wes-Indië]] aangebied en deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen. * [[21 Maart]] – Op die internasionale dag teen rassisme van die [[Verenigde Nasies]] het die [[Vlaandere|Vlaamse]] swart politikus [[Wouter Van Bellingen]] 626 paartjies in die eg verbind. * [[6 Mei]] – [[Helen Zille]], [[burgemeester]] van [[Kaapstad]], word met ’n meerderheid van 73% verkies tot leier van die [[Demokratiese Alliansie|DA]]. * [[17 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[24 Mei]] – [[Sandra Botha]] word verkies tot parlementsleier van die DA. * [[30 Mei]] – [[Anthe]], [[Saturnus]] se 60ste [[natuurlike satelliet]], word ontdek danksy foto's deur die Cassini-Huygens-ruimtetuig. * [[1 Junie]] – In Suid-Afrika het 'n 27 dae lange staatsdiensstaking begin, die grootste staking sedert die demokratiese verkiesing in 1994. * [[28 Junie]] – [[Sydney-opera]]huis word 'n [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]. * [[15 Augustus]] – [[Pous Benedictus XVI]] verklaar dat daar geen beswaar ("nihil ostare") is teen die begin van die saligverklaringsproses vir [[Pous Pius VII]] nie. * [[7 September]]–[[20 Oktober]] – Die [[Rugbywêreldbeker 2007|6de Rugbywêreldbeker]] word in [[Frankryk]] aangebied en deur [[Springbokke|Suid-Afrika]] gewen. * [[10 September|10]]–[[30 September]] – Die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2007|5de Vrouesokkerwêreldbeker]] word in die [[Volksrepubliek China]] aangebied en deur [[Duitsland]] gewen. * [[11 September|11]]–[[24 September]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2007|1ste T20I-wêreldbeker]] word in [[Suid-Afrika]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[28 Oktober]] – [[Cristina Fernández de Kirchner]] word as die 55ste staatspresident van [[Argentinië]] – en tweede vrou na Isabel Perón wat hierdie amp beklee – verkies. Sy volg haar man Néstor as staatshoof op. * [[21 November]] – 'n [[Atlas Oryx|Oryx-helikopter]] van die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] verongeluk naby [[Wepener]]; altesame 14 mense sterf. * [[18 Desember]] – [[Jacob Zuma]] onttroon [[Thabo Mbeki]] as president van die ANC. Nie een van Mbeki se vertrouelinge word tot die ses topposte van die party verkies nie. * [[28 Desember]] – Jacob Zuma word amptelik aangekla; o.a. van bedrog, korrupsie, omkopery en swendelary. == Geboortes == * [[3 Januarie]] – [[Larry (kat)|Larry]], hoof muisvanger van die Kabinetskantoor van die Verenigde Koninkryk. * [[21 Januarie]] – [[Kennedi Clements]], Kanadese aktrise. * [[25 Januarie]] – [[Olivia Edward]], Amerikaanse aktrise. * [[16 Mei]] – [[Ivy George]], Amerikaanse aktrise. * [[6 Junie]] – [[Aubrey Anderson-Emmons]], Amerikaanse aktrise. * [[18 Julie]] – [[JD McCrary]], Amerikaanse akteur. * [[3 September]] – [[Youngboi OG]], Suid-Afrikaanse kletsrymer, sanger en liedjieskrywer * [[29 Desember]] – [[Gout Gout]], Australiese naelloper. == Sterftes == * [[4 Januarie]] – [[Marais Viljoen]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en vyfde [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1979–1984) (* [[1915]]). * [[7 Januarie]] − [[Magnus Magnusson]], [[Ysland]]se joernalis, vertaler, skrywer en televisie-aanbieder (* [[1929]]). * [[26 Januarie]] – [[David Rattray]], Suid-Afrikaanse geskiedkundige (* [[1958]]). * [[8 Februarie]] – [[Anna Nicole Smith]], Amerikaanse model en aktrise (* [[1967]]). * [[17 Februarie]] – [[Jurga Ivanauskaitė]], Litause skryfster, essayis, toneelskryfster, skilderes en digteres (* [[1961]]). * [[6 Maart]] – [[Jean Baudrillard]], Franse sosioloog, kultuurkritikus en filosoof (* [[1929]]). * [[8 Maart]] – [[Herman Ridderbos]], Nederlandse dominee en teoloog (* [[1909]]). * [[14 Maart]] – [[Gareth Hunt]], Britse akteur (* [[1942]]). * [[15 Maart]] – [[Fons de Haas]], Nederlandse joernalis (* [[1926]]). * [[17 Maart]] – [[Valère Vautmans]], Belgiese politikus (* [[1944]]). * [[18 Maart]] – [[Bob Woolmer]], Engelse krieketspeler en -afrigter (* [[1948]]). * [[20 Maart]] – [[Albert Baez]], Mexikaans-Amerikaanse [[fisikus]] en die vader van die sangeresse [[Joan Baez]] en Mimi Fariña (* [[1912]]). * [[24 Maart]] – [[Florentine Rost van Tonningen]], voorstander van die Nasionaal Sosialistiese Beweging (NSB) in [[Nederland]] (* [[1914]]). * [[31 Maart]] – Ds. [[Vidius Nel]], predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (* [[1924]]). * [[11 April]] – [[Kurt Vonnegut]], Amerikaanse skrywer (* [[1922]]). * 11 April – [[Roscoe Lee Browne]], Amerikaanse akteur (* [[1925]]) * [[16 April]] – [[Hannah Botha]], [[Afrikaanse]] aktrise (* [[1923]]). * [[23 April]] – [[Boris Jeltsin]], 1ste president van die [[Rusland|Russiese Federasie]] (* [[1931]]). * [[27 April]] – [[Mstislav Rostropovich]], [[Rusland|Russiese]] musikus (* [[1927]]). * [[30 April]] – [[Grégory Lemarchal]], Franse sanger (* [[1983]]). * [[1 Mei]] – [[Emgee Pretorius]], Afrikaanse akteur (* [[1923]]). * [[3 Mei]] – [[Walter M. Schirra]], Amerikaanse ruimtevaarder (* 1923). * [[8 Junie]] – [[Richard Rorty]], Amerikaanse filosoof (* 1931). * [[17 Junie]] − [[Gianfranco Ferré]], Italiaanse modeontwerper en entrepreneur (* [[1944]]). * [[29 Junie]] – Prof. [[Hendrik Johannes Jacob Bingle|Hennie Bingle]], rektor van die [[PU vir CHO]] van 1964 tot 1977 (* [[1910]]). * [[11 Julie]] – [[Bill Flynn]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1948]]). * [[20 Julie]] – [[Tammy Faye Messner]], Amerikaanse aktrise (* [[1942]]). * [[23 Julie]] – [[Ernst Otto Fischer]], Duitse [[chemikus]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelprys wenner]] (* [[1918]]). * [[30 Julie]] – [[Ingmar Bergman]], Sweedse teater- en rolprentregisseur (* [[1918]]). * [[1 Augustus]] – [[Ryan Cox]], Suid-Afrikaanse fietsryer (* [[1979]]). * [[16 Augustus]] – [[Max Roach]], Amerikaanse jazz[[trom]]speler en -komponis (* [[1924]]). * [[6 September]] – [[Luciano Pavarotti]], Italiaanse tenoor (* [[1935]]). * [[21 September]] – [[Alice Ghostley]], Amerikaanse aktrise (* [[1923]]). * [[23 September]] – Dr. [[Jan van Elfen]], skrywer van mediese boeke onder andere ''Dokter in die huis'' (* [[1929]]). * [[28 September]] – [[Charles B. Griffith]], Amerikaanse draaiboekskrywer (* [[1930]]). * [[17 Oktober]] – [[Joey Bishop]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1918]]). * [[19 Oktober]] – [[Jan Wolkers|Jan Hendrik Wolkers]], Nederlandse skrywer, beeldhouer en skilder (* [[1925]]). * [[25 Oktober]] – [[Patrick Mynhardt]], Suid-Afrikaanse film- en teaterakteur (* [[1932]]). * [[12 November]] – [[Piet Koornhof]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister (* [[1925]]). * [[16 November]] – [[Elize Botha]], Suid-Afrikaanse akademikus (* [[1930]]). * [[20 November]] – [[Ian Smith]], Rhodesiese eerste minister (* [[1919]]). * [[22 November]] – [[Maurice Béjart]], Franse choreograaf (* [[1927]]). * [[30 November]] – [[Evel Knievel]], Amerikaanse waaghals en vermaakkunstenaar (* [[1938]]). * [[1 Desember]] – [[Elisabeth Eybers]], Afrikaanse digteres en ontvanger van die [[Hertzogprys]] (* [[1915]]). * [[26 Desember]] – [[Willie Marais]], leier van die [[Herstigte Nasionale Party]] sedert 2001 (* [[1928]]). * [[27 Desember]] – [[Benazir Bhutto]], Pakistanse politikus (* [[1953]]). [[Kategorie:2007| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] 49516ph6dfu25f2uinmst4mfxoj6whg 2903293 2903220 2026-05-12T09:30:15Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-28740-25|~2026-28740-25]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:SpesBona|SpesBona]] 2868890 wikitext text/x-wiki {{jare|beeld=Helen_Zille_-_one.jpg|teks=Helen Zille, burgemeester van Kaapstad}} Die '''jaar 2007''' was 'n [[gewone jaar]] wat volgens die [[Gregoriaanse kalender]] op 'n [[Maandag]] begin het. Dit was die 7de jaar van die [[21ste eeu]] n.C. Soos ander gewone jare het die jaar 12 maande, 52 weke en 365 dae gehad. [[Lêer:Springbok parade.jpg|duimnael|regs|240px|[[Springbokke]] nadat hulle in 2007 as die wêreldkampioene gekroon is.]] [[Lêer:Marais Viljoen.jpg|duimnael|240px|Marais Viljoen, 7de Staatspresident van Suid-Afrika, sterf op 4 Januarie 2007.]] == Gebeure == * [[1 Januarie]] – [[Bulgarye]] en [[Roemenië]] verlaat die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]] en word lidstate van die [[Europese Unie]] en die [[Euro]] word ingelei in [[Slowenië]]. [[Albanië]], [[Bosnië en Herzegowina]], [[Kosovo]], [[Moldowa]], [[Montenegro]] en [[Serwië]] sluit by die [[Sentraal-Europese Vryehandelsooreenkoms]] aan. * [[30 Januarie]] – ’n Omroeper by SAFM, John Perlman, bedank nadat hy politieke sensorskap by die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] onthul het. * [[14 Februarie]] – Die [[Valentynsdag]]-[[blizzard]] in die noordooste van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] met die swaarste [[sneeu]]valle in sowat vier dekades eis dertien menselewens. * [[13 Maart]]–[[28 April]] – Die [[Krieketwêreldbeker 2007|9de Krieketwêreldbeker]] word in [[Wes-Indië]] aangebied en deur [[Australiese nasionale krieketspan|Australië]] gewen. * [[21 Maart]] – Op die internasionale dag teen rassisme van die [[Verenigde Nasies]] het die [[Vlaandere|Vlaamse]] swart politikus [[Wouter Van Bellingen]] 626 paartjies in die eg verbind. * [[6 Mei]] – [[Helen Zille]], [[burgemeester]] van [[Kaapstad]], word met ’n meerderheid van 73% verkies tot leier van die [[Demokratiese Alliansie|DA]]. * [[17 Mei]] – [[Hemelvaartsdag]]. * [[24 Mei]] – [[Sandra Botha]] word verkies tot parlementsleier van die DA. * [[30 Mei]] – [[Anthe]], [[Saturnus]] se 60ste [[natuurlike satelliet]], word ontdek danksy foto's deur die Cassini-Huygens-ruimtetuig. * [[1 Junie]] – In Suid-Afrika het 'n 27 dae lange staatsdiensstaking begin, die grootste staking sedert die demokratiese verkiesing in 1994. * [[28 Junie]] – [[Sydney-opera]]huis word 'n [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]. * [[15 Augustus]] – [[Pous Benedictus XVI]] verklaar dat daar geen beswaar ("nihil ostare") is teen die begin van die saligverklaringsproses vir [[Pous Pius VII]] nie. * [[7 September]]–[[20 Oktober]] – Die [[Rugbywêreldbeker 2007|6de Rugbywêreldbeker]] word in [[Frankryk]] aangebied en deur [[Springbokke|Suid-Afrika]] gewen. * [[10 September|10]]–[[30 September]] – Die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2007|5de Vrouesokkerwêreldbeker]] word in die [[Volksrepubliek China]] aangebied en deur [[Duitsland]] gewen. * [[11 September|11]]–[[24 September]] – Die [[T20I-wêreldbeker 2007|1ste T20I-wêreldbeker]] word in [[Suid-Afrika]] aangebied en deur [[Indiese nasionale krieketspan|Indië]] gewen. * [[28 Oktober]] – [[Cristina Fernández de Kirchner]] word as die 55ste staatspresident van [[Argentinië]] – en tweede vrou na Isabel Perón wat hierdie amp beklee – verkies. Sy volg haar man Néstor as staatshoof op. * [[21 November]] – 'n [[Atlas Oryx|Oryx-helikopter]] van die [[Suid-Afrikaanse Polisiediens]] verongeluk naby [[Wepener]]; altesame 14 mense sterf. * [[18 Desember]] – [[Jacob Zuma]] onttroon [[Thabo Mbeki]] as president van die ANC. Nie een van Mbeki se vertrouelinge word tot die ses topposte van die party verkies nie. * [[28 Desember]] – Jacob Zuma word amptelik aangekla; o.a. van bedrog, korrupsie, omkopery en swendelary. == Geboortes == * [[3 Januarie]] – [[Larry (kat)|Larry]], hoof muisvanger van die Kabinetskantoor van die Verenigde Koninkryk. * [[21 Januarie]] – [[Kennedi Clements]], Kanadese aktrise. * [[25 Januarie]] – [[Olivia Edward]], Amerikaanse aktrise. * [[16 Mei]] – [[Ivy George]], Amerikaanse aktrise. * [[6 Junie]] – [[Aubrey Anderson-Emmons]], Amerikaanse aktrise. * [[18 Julie]] – [[JD McCrary]], Amerikaanse akteur. * [[3 September]] – [[Youngboi OG]], Suid-Afrikaanse kletsrymer, sanger en liedjieskrywer * [[29 Desember]] – [[Gout Gout]], Australiese naelloper. == Sterftes == * [[4 Januarie]] – [[Marais Viljoen]], [[Suid-Afrika]]anse politikus en vyfde [[Staatspresident van Suid-Afrika]] (1979–1984) (* [[1915]]). * [[7 Januarie]] − [[Magnus Magnusson]], [[Ysland]]se joernalis, vertaler, skrywer en televisie-aanbieder (* [[1929]]). * [[26 Januarie]] – [[David Rattray]], Suid-Afrikaanse geskiedkundige (* [[1958]]). * [[8 Februarie]] – [[Anna Nicole Smith]], Amerikaanse model en aktrise (* [[1967]]). * [[17 Februarie]] – [[Jurga Ivanauskaitė]], Litause skryfster, essayis, toneelskryfster, skilderes en digteres (* [[1961]]). * [[6 Maart]] – [[Jean Baudrillard]], Franse sosioloog, kultuurkritikus en filosoof (* [[1929]]). * [[8 Maart]] – [[Herman Ridderbos]], Nederlandse dominee en teoloog (* [[1909]]). * [[14 Maart]] – [[Gareth Hunt]], Britse akteur (* [[1942]]). * [[15 Maart]] – [[Fons de Haas]], Nederlandse joernalis (* [[1926]]). * [[17 Maart]] – [[Valère Vautmans]], Belgiese politikus (* [[1944]]). * [[18 Maart]] – [[Bob Woolmer]], Engelse krieketspeler en -afrigter (* [[1948]]). * [[20 Maart]] – [[Albert Baez]], Mexikaans-Amerikaanse [[fisikus]] en die vader van die sangeresse [[Joan Baez]] en Mimi Fariña (* [[1912]]). * [[24 Maart]] – [[Florentine Rost van Tonningen]], voorstander van die Nasionaal Sosialistiese Beweging (NSB) in [[Nederland]] (* [[1914]]). * [[31 Maart]] – Ds. [[Vidius Nel]], predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk]] (* [[1924]]). * [[11 April]] – [[Kurt Vonnegut]], Amerikaanse skrywer (* [[1922]]). * 11 April – [[Roscoe Lee Browne]], Amerikaanse akteur (* [[1925]]) * [[16 April]] – [[Hannah Botha]], [[Afrikaanse]] aktrise (* [[1923]]). * [[23 April]] – [[Boris Jeltsin]], 1ste president van die [[Rusland|Russiese Federasie]] (* [[1931]]). * [[27 April]] – [[Mstislav Rostropovich]], [[Rusland|Russiese]] musikus (* [[1927]]). * [[30 April]] – [[Grégory Lemarchal]], Franse sanger (* [[1983]]). * [[1 Mei]] – [[Emgee Pretorius]], Afrikaanse akteur (* [[1923]]). * [[3 Mei]] – [[Walter M. Schirra]], Amerikaanse ruimtevaarder (* 1923). * [[8 Junie]] – [[Richard Rorty]], Amerikaanse filosoof (* 1931). * [[17 Junie]] − [[Gianfranco Ferré]], Italiaanse modeontwerper en entrepreneur (* [[1944]]). * [[29 Junie]] – Prof. [[Hendrik Johannes Jacob Bingle|Hennie Bingle]], rektor van die [[PU vir CHO]] van 1964 tot 1977 (* [[1910]]). * [[11 Julie]] – [[Bill Flynn]], Suid-Afrikaanse akteur (* [[1948]]). * [[20 Julie]] – [[Tammy Faye Messner]], Amerikaanse aktrise (* [[1942]]). * [[23 Julie]] – [[Ernst Otto Fischer]], Duitse [[chemikus]] en [[Nobelprys vir Chemie|Nobelprys wenner]] (* [[1918]]). * [[30 Julie]] – [[Ingmar Bergman]], Sweedse teater- en rolprentregisseur (* [[1918]]). * [[1 Augustus]] – [[Ryan Cox]], Suid-Afrikaanse fietsryer (* [[1979]]). * [[16 Augustus]] – [[Max Roach]], Amerikaanse jazz[[trom]]speler en -komponis (* [[1924]]). * [[6 September]] – [[Luciano Pavarotti]], Italiaanse tenoor (* [[1935]]). * [[21 September]] – [[Alice Ghostley]], Amerikaanse aktrise (* [[1923]]). * [[23 September]] – Dr. [[Jan van Elfen]], skrywer van mediese boeke onder andere ''Dokter in die huis'' (* [[1929]]). * [[28 September]] – [[Charles B. Griffith]], Amerikaanse draaiboekskrywer (* [[1930]]). * [[17 Oktober]] – [[Joey Bishop]], Amerikaanse [[akteur]] (* [[1918]]). * [[19 Oktober]] – [[Jan Wolkers|Jan Hendrik Wolkers]], Nederlandse skrywer, beeldhouer en skilder (* [[1925]]). * [[25 Oktober]] – [[Patrick Mynhardt]], Suid-Afrikaanse film- en teaterakteur (* [[1932]]). * [[12 November]] – [[Piet Koornhof]], Suid-Afrikaanse politikus en kabinetsminister (* [[1925]]). * [[16 November]] – [[Elize Botha]], Suid-Afrikaanse akademikus (* [[1930]]). * [[20 November]] – [[Ian Smith]], Rhodesiese eerste minister (* [[1919]]). * [[22 November]] – [[Maurice Béjart]], Franse choreograaf (* [[1927]]). * [[30 November]] – [[Evel Knievel]], Amerikaanse waaghals en vermaakkunstenaar (* [[1938]]). * [[1 Desember]] – [[Elisabeth Eybers]], Afrikaanse digteres en ontvanger van die [[Hertzogprys]] (* [[1915]]). * [[26 Desember]] – [[Willie Marais]], leier van die [[Herstigte Nasionale Party]] sedert 2001 (* [[1928]]). * [[27 Desember]] – [[Benazir Bhutto]], Pakistanse politikus (* [[1953]]). [[Kategorie:2007| ]] [[Kategorie:21ste eeu]] mk8ft1y9gk5o1nd4m38bhegu3v0pm6u 0 2080 2903092 2878800 2026-05-11T14:00:30Z SpesBona 2720 Naamverandering bygewerk 2903092 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Koninkryk Thailand |volle_naam = <small>ราชอาณาจักรไทย<br />''Ratcha-anachak Thai'' ([[Thai]])</small> |algemene_naam = Thailand |beeld_vlag = Flag of Thailand.svg |beeld_wapen = Emblem of Thailand.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Location Thailand ASEAN.svg |leuse = ชาติ ศาสนา พระมหากษัตริย์<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Chat, Satsana, Phra Maha Kasat'')</small><br /><small>([[Thai]] vir: "Nasie, godsdiens, koning")</small> |volkslied = [[Phleng Chat Thai|เพลงชาติไทย]]<br /><small>(tr.: ''Phleng Chat Thai'')</small><br /><center>[[Lêer:Thai National Anthem - US Navy Band.ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied'': [[Sansoen Phra Barami|สรรเสริญพระบารมี]]<br /><small>(tr.: ''Sansoen Phra Barami'')</small><br /><center>[[Lêer:Thai Royal Anthem - US Navy Band.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Thai]]<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|title=Thailand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118040447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead}}</ref> |hoofstad = [[Bangkok]] {{Koördinate|13|45|N|100|29|O}} |latd = 13 |latm = 45 |latNS = N |longd = 100 |longm = 29 |longEW = O |grootste_stad = [[Bangkok]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monargie van Thailand|Monarg]]<br />• [[Eerste Minister van Thailand|Eerste minister]] |leiername = [[Maha Vajiralongkorn]]<br />[[Anutin Charnvirakul]] |oppervlak_rang = 53^ste |oppervlak_grootte = |oppervlak = 513&nbsp;120<ref name="CIA" /> |oppervlakmi² = 198&nbsp;117 |persent_water = 0,4 |bevolking_skatting = 69&nbsp;920&nbsp;998<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 20^ste |bevolking_sensus = 64&nbsp;785&nbsp;909<ref>{{th}} {{cite web |url=http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |title=100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand |publisher=Nasionale Statistiekkantoor |archive-url=https://web.archive.org/web/20120712002347/http://popcensus.nso.go.th/doc/8-thailand%20census.doc |archive-date=12 Julie 2012}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2010 |bevolkingsdigtheid = 136,3 |bevolkingsdigtheidmi² = 352,9 |bevolkingsdigtheidrang = 88^ste |BBP_PPP = $1&nbsp;851&nbsp;miljard<ref name=imf2>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=578,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Thailand |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=April 2025 |accessdate=10 September 2025}}</ref> |BBP_PPP_rang = 22^ste |BBP_PPP_jaar = 2025 |BBP_PPP_per_kapita = $26&nbsp;323<ref name=imf2 /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 75^ste |BBP = $546,224&nbsp;miljard<ref name=imf2 /> |BBP_rang = 29^ste |BBP_jaar = 2025 |BBP_per_kapita = $7&nbsp;767<ref name=imf2 /> |BBP_per_kapita_rang = 94^ste |onafhanklikheidstipe = Vorming |onafhanklikheidsgebeure = • Koninkryk Sukhothai<br />• Koninkryk Ayutthaya<br />• Koninkryk Thonburi<br />• Koninkryk Rattanakosin<br />• Grondwetlike monargie<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsdatums = <br /><br />[[1238]]–[[1448]]<br />[[1351]]–[[1767]]<br />[[1767]]–[[1782]]<br />[[6 April]] [[1782]]<br />[[24 Junie]] [[1932]]<br />[[6 April]] [[2017]]<ref>{{en}} {{cite web |title=Thailand's new provisional constitution |url=http://englishnews.thaipbs.or.th/thailands-new-provisional-constitution/ |website=Thai PBS |date=22 Julie 2014 |accessdate=23 Januarie 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123192236/http://englishnews.thaipbs.or.th/thailands-new-provisional-constitution/ |archive-date=23 Januarie 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> |MOI = {{wins}} 0,798<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |title=Human Development Report 2025 |publisher=United Nations Development Programme |date=6 Mei 2025 |accessdate=10 September 2025}}</ref> |MOI_rang = 76^ste |MOI_jaar = 2023 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 33,5<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=TH |title=Gini index – Thailand |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=10 September 2025}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2023 |Gini_kategorie = {{kleur|#fc0|medium}} |geldeenheid = [[Thaise baht|Baht]] (฿) |geldeenheid_kode = THB |land_kode = TH |tydsone = ICT |utc_afwyking = [[UTC+07:00|+7]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+07:00|+7]] |internet_domein = [[.th]] |skakelkode = 66 |voetskrif = }} '''Thailand''' ([[Thai]]: ประเทศไทย, ''Prathet Thai'', [pra.tʰêːt tʰaj], {{Audio|Th-Thailand.ogg|luister}}), amptelik die '''Koninkryk Thailand''' (ราชอาณาจักรไทย, ''Ratcha-anachak Thai'', [râːt.t͡ɕʰa.ʔaː.naː.t͡ɕàk tʰaj], {{Audio|Th-pratheidthai raachaanaajakthai.ogg|luister}}), is 'n [[land]] in [[Suidoos-Asië]] met 'n oppervlakte van 513&nbsp;120&nbsp;km² en 'n bevolking van byna 70 miljoen.<ref name="CIA" /> Thailand word ook '''Siam''' (สยาม, ''Sayam'', [sa.jǎːm]) genoem, wat die land se amptelike naam was tot 24 Junie 1939 en van 1945 tot op 11 Mei 1949.<ref name="Naamverandering">{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> Die woord "Thai" beteken "vry" in die Thaise taal. Die [[hoofstad]] en grootste stad van Thailand is [[Bangkok]]. [[Lêer:Thailand BMNG.png|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Thailand]] 'n Burger van Thailand word gewoonlik geïdentifiseer as 'n "Thai" of "Siamees" (verouderd), wat streng gesproke slegs na etniese [[Thai (volk)|Thais]] verwys. Meeste Thais is [[Theravada]]-Boeddhiste van Thai-afkoms, maar die land het ook 'n beduidende aantal minderhede, veral [[Han-Chinese]], maar ook [[Moslem]]se [[Maleiers]] in die suide. Thailand is in die sentrum van die [[Indo-China|Indo-Chinese Skiereiland]] geleë. Dit grens in die ooste aan [[Laos]] en [[Kambodja]], in die suide aan die [[Golf van Thailand]] en [[Maleisië]] en in die weste aan die [[Andamanse See]] (deel van die [[Indiese Oseaan]] se [[Golf van Bengale]]) en [[Mianmar]] (vroeër Birma). Wes van Thailand is die [[Andaman- en Nicobar-eilande]] geleë wat aan [[Indië]] behoort en in die suidweste is die [[Indonesië|Indonesiese]] eiland [[Soematra]] geleë. Daarbenewens deel Thailand 'n maritieme grens met [[Viëtnam]] in die Golf van Thailand. Thailand se hoofnywerhede is vervaardiging, [[landbou]] en [[toerisme]]. Dit word as 'n nuut-geïndustrialiseerde land beskou en is 'n lidland van die streekorganisasie [[ASEAN]]. == Etimologie == Die land se amptelike naam was "Siam" tot 24 Junie 1939,<ref name="Naamverandering" /><ref>{{en}} {{cite book |author=Judith A. Stowe |title=Siam Becomes Thailand: A Story of Intrigue |publisher=University of Hawaii Press |year=1991 |url=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=YTgJ8aRwZkAC&oi=fnd&pg=RA3-PA1&dq=Siam+Thailand+name+change&ots=qlFw7OvSKU&sig=xkDHm3ajmtk0gf4hTkYHHU3zykY#PPA122,M1 |isbn=978-0-8248-1393-2 |pages=122}}</ref><ref name="ThaiCSM">{{en}} {{cite web |url=http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |title=Thailand (Siam) History |publisher=CSMngt-Thai}}</ref> maar dit het weer as "Siam" bekend gestaan tussen 1945 en 11 Mei 1949, voor dit weer deur 'n amptelike bekendmaking verander is na Thailand (Thai: ''Prathet Thai'').<ref name="Naamverandering" /> Reeds voor die amptelike naamsverandering het Thais na hulle land verwys as ''Muang Thai''. Die woord "Thai" (ไทย) is afgelei van die woord "Tai" (ไท), wat in Thai "vryheid" beteken.<ref>{{en}} {{cite book |author=Thongchai Winichakul |title=Siam Mapped: A History of the Geo-Body of a Nation |year=1994 |publisher=University of Hawaii Press |url=http://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=TJEK4sHPlUsC&oi=fnd&pg=PR7&dq=Siam+Thailand&ots=MCcXtV-ZOA&sig=WsJClUys1Zlir0h_nLuQ8jhBKEM#PPA49,M1 |isbn=978-0-8248-1974-3 |pages=49}}</ref> Thai is ook die naam van die grootste etniese groep in Thailand. === Siam === [[Lêer:Kingdom & People of Siam (Vol 1, 1857, 15).svg|duimnael|links|''SPPM Mongkut Rex Siamensium'', Koning Mongkut se handtekening]] Die land is deur sy inwoners nog altyd ''Mueang Thai'' genoem. Voor 1949 is na die land deur buitestaanders gewoonlik verwys as Siam (Thai: สยาม, ''sayam'', [sajǎːm], ook gespel ''Siem'', ''Syâm'' of ''Syâma''). Die woord Siam is dalk van [[Pali]] afkomstig (''suvaṇṇabhūmi'', "land van goud") of [[Sanskrit]] श्याम (''śyāma'', "donker") of Mon ရာမည (''rhmañña'', "vreemdeling"). Die name ''Shan'' en ''A-hom'' blyk variante van dieselfde woord te wees. Die woord ''Śyâma'' is waarskynlik nie die oorsprong nie, maar 'n kunsmatige aanpassing oor die jare heen.<ref>{{en}} {{cite book |last=Eliot |first=Charles |title=The Project Gutenberg EBook of Hinduism and Buddhism, An Historical Sketch, Vol. 3 (of 3) [EBook #16847] |publisher=Routledge & Kegan Paul Ltd. |year=1921 |location=Londen |pages=Ch. xxxvii 1}}</ref> 'n Ander idee is dat die naam van Chinese afkomstig is: "Ayutthaya het na vore gekom as 'n oorheersende sentrum laat in die 14de eeu. Die Chinese het hierdie streek Xian genoem wat die [[Portugese]] herskep het na Siam.<ref>{{en}} {{cite book |last1=Baker |first1=Christopher |first2=Pasuk |last2=Phongpaichit |date=2014 |title=A History of Thailand |location=Singapoer |publisher=C.O.S Printers Pte Ltd |isbn=978-1-107-42021-2 |pages=8}}</ref> 'n Verdere moontlikheid is dat Mon-pratende mense wat suid migreer het hulself ''syem'' genoem het, soos die inheemse Mon-Khmer-pratende inwoners van die [[Maleise Skiereiland]]. Koning [[Mongkut]] (aan bewind 1851–1868) se handtekening het ''SPPM'' gelees vir ''Somdet Phra Poramenthra Maha'' of [[Latyn]]: Mongkut Rex Siamensium ("Mongkut, Koning van die Siamese"). Dit het amptelike status aan die naam Siam gegee tot 24 Junie 1939, toe die landsnaam verander is na "Thailand".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |title=Thailand (Siam) History |publisher=CSMngt-Thai |archive-url=https://web.archive.org/web/20150424080811/http://www.csmngt.com/thailand_history.htm |archive-date=24 April 2015}}</ref> "Thailand" het van 1945 tot 1949 terug geval na Siam, nadat dit op 11 Mei finaal verander is na "Thailand".<ref name="Naamverandering" /> === Thailand === [[Lêer:Kingdom of Thailand.svg|duimnael|links|"Koninkryk Thailand" in Thai-skrif, 'n plaaslike uitdrukking wat na Thailand verwys]] Volgens George Cœdès beteken ''Thai'' (ไทย) "vrye man" in Thais, "om die Thaise te onderskei van die inboorlinge wat in die Thaise samelewing as slawe bestaan".<ref>{{en}} {{cite book |last=Cœdès |first=George |editor=Walter F. Vella |others=Trans. Susan Brown Cowing |title=The Indianized States of Southeast Asia |year=1968 |publisher=University of Hawaii Press |isbn=978-0-8248-0368-1 |pages=197}}</ref> 'n Bekende Thaise geleerde argumenteer dat Thai (ไท) eenvoudig "mense" of "menswees" beteken, aangesien sy ondersoeke wys dat in sommige landelike gebiede die woord "Thai" gebruik is pleks van die algemene Thai-woord ''khon'' (น) vir mense.<ref>{{th}} จิตร ภูมิศักดิ์ 1976: "ความเป็นมาของคำสยาม ไทย ลาวและขอม และลักษณะทางสังคม ของชื่อชนชาติ" (Jid Phumisak 1976: "Coming into Existence for the Siamese Words for Thai, Laotian and Khmer and Societal Characteristics for Nation-names")</ref> Volgens Michel Ferlus het die etnonieme Thai-Tai (of Thay-Tay) ontwikkel van die etimon ''*k(ə)ri:'' ("menswees") deur die volgende ketting: ''*kəri:'' > ''*kəli:'' > ''*kədi:/*kədaj'' > ''*di:/*daj'' > ''*daj^A'' (Proto-Suidwestelike Tai) > ''tʰaj^A2'' (in [[Thai]] en [[Lao (taal)|Lao]]) of > ''taj^A2'' (in die ander Suidwestelike en Sentrale Tai-tale soos klassifiseer deur Li Fangkuei).<ref>{{en}} {{cite journal |url=https://hal.inria.fr/halshs-01182596/document |author=Ferlus, Michel |date=November 2009 |title=Formation of Ethnonyms in Southeast Asia |archive-url=https://web.archive.org/web/20161119060814/https://hal.inria.fr/halshs-01182596/document |archive-date=19 November 2016 |work=42nd International Conference on Sino-Tibetan Languages and Linguistics |location=Chiang Mai |pages=3}}</ref> Michel Ferlus se werk is gebaseer op eenvoudige reëls van fonetiese veranderinge wat in die Sinofeer waarneembaar is en vir die meeste deel deur William H. Baxter (1992) ondersoek is.<ref>{{en}} {{cite journal |jstor=25608449 |last1=Pain |first1=Frédéric |title=An Introduction to Thai Ethnonymy: Examples from Shan and Northern Thai |journal=Journal of the American Oriental Society |volume=128 |issue=4| pages=641–662 |year=2008}}</ref> Terwyl Thais na hul land met die beleefde vorm ''prathet Thai'' (ประเทศไทย) wil verwys, gebruik hulle algemeen veral die term ''mueang Thai'' (เมืองไทย) of net ''Thai;'' die woord ''mueang'', wat oorspronklik na 'n stadstaat verwys het, is veral gebruik om na 'n stad te verwys as die sentrum van 'n gebied. ''Ratcha Anachak Thai'' (ราชอาณาจักรไทย) beteken "Koninkryk Thailand" of "Koninkryk Thai". Etimologies bestaan dit uit: ''ratcha'' ([[Sanskrit]]: राजन्, ''rājan'', "koning, koninklik, ryk"); ''-ana-'' ([[Pali]]: ''āṇā'' "gesag, bevel, mag", op sy beurt afgelei van Sanskrit आज्ञा, ''ājñā'', met dieselfde betekenis) ''-chak'' (van Sanskrit चक्र, ''cakra-'' "wiel", 'n simbool van mag en heerskappy). Die Thaise Volkslied (เพลงชาติ), geskryf deur Luang Saranupraphan gedurende die 1930's, verwys na die Thaise nasie as ''prathet Thai'' (ประเทศไทย). Die eerste reël van die volkslied lees: ''prathet thai ruam lueat nuea chat chuea thai'' (ประเทศไทยรวมเลือดเนื้อชาติเชื้อไทย), "Thailand is die eenheid van Thaise vlees en bloed". == Geskiedenis == [[Lêer:Map of Siam (territorial cessions).svg|duimnael|links|Siam se territoriale verliese aan Britte en Franse volgens jare]] [[Lêer:AMH-5626-NA Bird's eye view of the city of Judja.jpg|duimnael|Skildery van Ayutthaya deur Johannes Vingboons, ca. 1665]] [[Lêer:Carte du royaume de Siam et des pays circonvoisins 1686.jpg|duimnael|Franstalige kaart van Siam in 1686]] Verskeie inheemse kulture het reeds sedert die tyd van die [[Ban Chiang]]-kultuur (ongeveer 2000 v.C.), in Thailand bestaan. As gevolg van die land se geografiese ligging is die kultuur van Thailand nog altyd sterk deur [[Indië]], [[China]] en ander buurkulture van Suidoos-Asië beïnvloed. [[Boeddhisme]] is vir die eerste keer in die 5de eeu in die Chaopraya-bekken in die vorm van Indiese gode ingevoer; waarskynlik sonder goed gedefinieerde sektes en tradisies. In die 12de eeu het monnike uit [[Sri Lanka]] egter die [[Theravada]]-vorm van Boeddhisme na Thailand gebring waar dit vinnig floreer het.<ref name="Phongpaichit">{{en}} {{cite book |author=Pasuk Phongpaichit en Chris Baker |title=A History of Thailand |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=0-521-81615-7}}</ref> Die eerste Siamese/Thai-staat word tradisioneel as die [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] Koninkryk Sukhothai beskou. Dié koninkryk was 'n vroeë koninkryk in die omgewing van die stad Sukhotai in Noordsentraal-Thailand, wat van 1238 tot 1438 bestaan het. Die koninkryk se mag is later oorskadu deur die groter Siamese Koninkryk Ayutthaya wat in die middel van die 14de eeu gestig is. Dié koninkryk was geleë om die huidige stad Ayutthaya in die gelyknamige provinsie in Sentraal-Thailand. Na die Siamese magte [[Angkor]] in 1431 geplunder het, is baie van die [[Khmer-ryk]] en sy Hindoe-gewoontes na Ayutthaya teruggeneem, en is baie van die gewoontes en rituele in die kultuur van Siam aangeneem. Na Ayuthaya in 1767 deur die Burmese verower is, was [[Thonburi]] vir 'n kort periode die hoofstad van Thailand, onder leiding van Koning Taksin die Grote. Die huidige era van Thailand se geskiedenis het in 1782 begin, na die instelling van Bangkok as die hoofstad van die Chakri-dinastie, onder leiding van Koning Rama die Grote. Europese moondhede het in die 16de eeu na Thailand begin reis. Ondanks die druk wat deur [[Europa]] uitgeoefen is, is Thailand die enigste Suidoos-Asiatiese land wat nooit deur 'n Europese mag gekoloniseer is nie. Die twee hoofredes hiervoor is dat Thailand 'n lang reeks suksesvolle leiers in die 1800's gehad het en dat dit die vyandigheid en spanning tussen die [[Frankryk|Franse]] en [[Verenigde Koninkryk|Britte]] uitgebuit het. As gevolg hiervan het die land 'n bufferstaat tussen dele van Suidoos-Asië wat deur die twee kompeterende Europese koloniale magte gekoloniseer is geword. Die invloed van 'n nabygeleë Britse kolonie het egter gelei tot baie hervormings in die 19de eeu en groot toegewings aan Britse handelsbelangstellings. 'n Voorbeeld hiervan was die verlies van die drie suidelike provinsies, wat later [[Maleisië]] se drie noordelike deelstate sou word. Vervolgens is die onafhanklike Thailand in die weste deur [[Brits-Indië]], in die ooste deur Frans-Indo-China en in die suide deur Brits-Malaya begrens. 'n Niegeweldadige rewolusie in 1932 het gelei tot 'n nuwe grondwetlike monargie. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Thailand geallieerd met [[Japan]], maar het na die oorlog 'n bondgenoot van die [[Verenigde State van Amerika]] geword en onder meer aan die [[Korea-oorlog]] en die [[Viëtnamoorlog]] deelgeneem. Na 'n reeks staatsgrepe het Thailand in die 1980's begin nader beweeg aan 'n demokrasie. Op 13 Oktober 2016 is Thailand se monarg, [[Bhumibol Adulyadej]] op die ouderdom van 88 oorlede. Hy was ook bekend as Rama IX en die wêreld se langsdienende staatshoof. In 1997 is Thailand getref deur die Asiatiese finansiële krisis en die geldeenheid van Thailand, die baht, het vir 'n kort periode daaronder gely: voor 1997 was VS$1 gelykstaande aan 25 baht, maar tydens die krises was $1 gelykstaande 56 baht. Sedertdien het die baht egter sterker geword en, in Augustus 2024, was $1 gelyk aan 34,63 baht. Die amptelike kalender wat in Thailand gebruik word is gebaseer op die Oostelike weergawe van die Boeddhistiese kalender wat die [[Gregoriaanse kalender]] met 543 jaar voorloop. Die jaar 2024 n.C. staan byvoorbeeld in Thailand bekend as 2567 BE. Die onlangse jare is veral gekenmerk deur grenskonflikte met die buurland Kambodja rondom die Prasat Preah Vihear wat in 2008 deur [[Unesco]] as [[Wêrelderfenisgebied|wêrelderfenis]] gelys is.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-pacific-12378001 |title=Q&A: Thailand-Cambodia temple dispute |publisher=[[BBC]] |date=7 November 2013 |accessdate=10 September 2025}}</ref> In Suid-Thailand pleit etniese Maleiers al sedert jare vir 'n vereniging met Maleisië. == Geografie == [[Lêer:Thailand Topography.png|duimnael|links|Topografiese kaart van Thailand]] [[Lêer:Thailandkaart.png|duimnael|Kaart van Thailand]] Thailand is die 50ste grootste land in die wêreld met 'n oppervlakte van 513&nbsp;120&nbsp;km². Dit kan vergelyk word met die grootte van [[Jemen]] en is ietwat groter as [[Spanje]]. Groot stede sluit in die hoofstad [[Bangkok]], [[Chiang Mai]], [[Hat Yai]], [[Nakhon Ratchasima]], [[Nonthaburi (stad)|Nonthaburi]], [[Pak Kret]], [[Surat Thani]] en [[Udon Thani]]. Thailand het verskeie gebiede wat geografies van mekaar verskil; hierdie gebiede kom ook min of meer ooreen met die onderskeie provinsies van die land. Die noorde van die land is bergagtig, met die piek van die berg, Doi Inthanon, as die hoogste punt met 'n hoogte van 2576&nbsp;m. Die noordooste bestaan uit die Khorat-plato en strek oor 'n area van 155&nbsp;000&nbsp;km². Die plato word in die ooste deur die [[Mekong]]rivier begrens. In die weste vorm die [[Salween]]rivier vir 'n kort stukkie die grens tot Mianmar. Die middel van die land word oorheers deur die hoofsaaklik plat [[Chao Phraya]]-riviervallei, wat inloop by die Golf van Thailand. Die suide bestaan uit die dun [[landengte]] wat breër word nader aan die [[Maleise Skiereiland]]. Die plaaslike [[klimaat]] is tropies en word gekenmerk deur moesons: [[reën]]erige seisoene wat etlike maande aanhou. Vanaf die middel van Mei tot September is daar 'n reënerige, wolkerige dog warm suidwestelike moeson en 'n droër, koel noordoostelike moeson van November tot die middel van Maart. Die suidelike landengte is altyd warm en bedompig. == Demografie == [[Lêer:Thailand ethnic map.svg|duimnael|links|Etniese kaart van Thailand]] [[Lêer:Kayan woman with neck rings.jpg|duimnael|'n Vrou van die klein ''Kayan''-etniese groep, waarvan sommige lede in die 1990's uit Mianmar na Thailand gevlug het]] Thailand se bevolking word oorheers deur verskeie Tai-sprekende mense.<!---Nie 'n tikfout nie: Thai is deel van die Tai-familie---> Die talrykste is die Sentrale Thai, die Noordoostelike Thai (ook genoem "Isan" of "Lao": twee verskillende, dog nou-verwante dialekte) en die Suidelike Thai. Die Sentrale Thai is al lank die heersende taal rakende politiek, ekonomie en kultuur, alhoewel die taal se [[moedertaal]]sprekers slegs 'n derde van die land se bevolking uitmaak (die [[moedertaal]]sprekers van Noordoostelike Thai vorm die meerderheid). Baie mense is egter tans daartoe in staat om Sentrale Thai, asook hulle eie dialekte te kan praat, danksy die onderrigstelsel en die beweging na 'n nasionale identiteit. Die grootste groep nie-Thai mense is die [[Han-Chinese]] wat 'n belangrike geskiedkundige rol in die ekonomie van die land gespeel het. Die meeste Chinese het hulself geheel en al by die Thai gemeenskap geïntegreer en dit is slegs die minderheid wat steeds in die Chinese buurt Yaowarat Road in Bangkok bly. Ander etniese groepe sluit in die Maleiers in die suide en die Mon, die [[Khmer (volk)|Khmer]] en verskeie bergvolke (waaronder die Padaungstam, wat bestaan uit mense van die Kayan, 'n klein etniese groep waarvan sommige lede in die 1990's uit Mianmar na Thailand gevlug het). Na die einde van die [[Viëtnamoorlog]] het baie [[Viëtnamese]] vlugtelinge hulle in Thailand gevestig, hoofsaaklik in die noordoostelike streke. Van die ander etniese minderhede sluit onder meer [[Bamar]] en [[Hakka (volk)|Hakka]] in. Volgens die 2000-sensus is 95% van Thailand se bevolking Theravada-Boeddhiste. Die [[Moslem]]s is die tweede grootste groep met 4,6%. Moslems woon dikwels in verskillende gemeenskappe as die ander gelowe. Die bevolking in die suidelik punt van Thailand bestaan hoofsaaklik uit etniese Maleiers, wat meestal in die suide gekonsentreer is en 'n sterk meerderheid in vier provinsies vorm. [[Christendom|Christene]], hoofsaaklik [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], verteenwoordig 0,75% van die land se bevolking. Daar is ook 'n klein gemeenskappe van [[Sikhisme|Sikhs]] en [[Hindoeïsme|Hindoes]] in die land se stede. Die nasionale taal van Thailand is Thai, maar daar bestaan ook baie etniese en streeksdialekte, asook ander areas waar mense hoofsaaklik Isan of van die [[Austro-Asiatiese tale|Mon-Khmer tale]] praat. Thai besit ook sy eie alfabet, wat drasties verskil van die [[Latynse alfabet]] wat onder andere deur Westerse tale gebruik word. [[Engels]] word tans in skole geleer, alhoewel die aantal sprekers wat dit kan spreek nog in die minderheid is. Daarbenewens word in Thailand tale soos [[Hakka]], [[Khmer]], [[Maleis]] en [[Min]] gebesig. == Kultuur == [[Lêer:Buddha in Sukhothai National Park.jpg|duimnael|links|Boeddha in Sukhothai Nasionale Park]] [[Lêer:Phutthamonthon Buddha.gif|duimnael|'n Parade van Boeddhistiese priesters by Buddhamondon in Nakonphatom, Thailand, in 2006]] [[Lêer:WatChaiwatthanaram 2292.JPG|duimnael|Die ruïnes van Wat Chaiwatthanaram by Ayutthaya]] [[Lêer:Chedis at Ayuthhaya.jpg|duimnael|Stupas by die Historiese Park van Ayutthaya]] [[Lêer:Thai Seafood Curry.jpg|duimnael|Die [[Thaise kookkuns]] is bekend vir die pikantheid daarvan, soos hierdie seekos-en-kerriedis]] Theravada-Boeddhisme is die oudste oorlewende Boeddhistiese beweging en maak 'n belangrike deel van moderne Thai-geloof en identiteit uit. In die praktyk het Thai-Boeddhisme deur die jare ontwikkel en sluit vandag baie streeksgelowe in wat oorspronklik van, onder ander, animisme (die geloof dat elke liggaam 'n afsonderlike gees het) en die aanbidding van mens se voorvaders. [[Islam]] is die heersende geloof in die mees suidelike dele van Thailand. Thailand bevat ook 'n aantal verskillende etniese groepe. Hierdie groepe hou 'n onderskeidelike tradisionele manier van lewe in stand, ten spyte van die sterk invloed van die Thai-kultuur. Sommige van hierdie groepe word ook in Mianmar, Laos, Kambodja en Maleisië aangetref. Etniese Chinese maak ook 'n aansienlike deel van die Thai-gemeenskap uit, veral in en om Bangkok. Hulle suksesvolle integrasie in die Thai-gemeenskap het beteken dat lede van hierdie groep dit reggekry het om magtige ekonomiese en politiese posisies te beklee, soos die voormalige eerste minister [[Thaksin Shinawatra]] wat van Chinese afkoms is. Shinawatra was die staatshoof van 2001 tot 19 September 2006, toe hy omvergegooi is deur 'n militêre [[staatsgreep]]. Soos die meeste ander Asiatiese kulture is respek vir 'n mens se voorvaders 'n noodsaaklike deel van die spirituele praktyk in Thailand. Die inwoners is baie gasvrye en vrygewig, maar hulle respekteer ook die sosiale hiërargie. Senioriteit is 'n belangrike konsep in Thai-kultuur. Die ouer familielede het altyd die gesag rakende familiebesluite of seremonies. Die tradisionele manier van groet is die ''wai'': wanneer twee persone mekaar ontmoet, sal die jongste persoon sy oop hande saamsit met die palms na mekaar en die vingers na bo (soos vir gebed). Die persoon sal sy hoof voor-oor buig om die vingerpunte te raak. Die ouer persoon sal dan die gebaar na-aap. Die gebaar gaan ook gewoonlik gepaard met die gesproke groet "Sawasdee Krup" vir manlike sprekers en "Sawasdee Ca" vir vroulike sprekers. Hoe hoër die hande in verband met die gesig gehou word, hoe meer respek betoon 'n persoon. Voor kinders na skool gaan, ''wai'' hulle hul ouers as 'n teken van respek en herhaal die gebaar wanneer hulle weer tuis kom. Tradisionele taboes sluit in die aanraking van 'n ander persoon se kop of om met die voete na iets te wys: die kop word beskou as die heiligste deel van die liggaam en die voete as die vuilste. Dit word ook as beledigend beskou om bo-oor 'n persoon of kos te trap. Die Thai-kultuur, net soos baie ander Asiatiese kulture, word egter sterk deur die Weste beïnvloed en sommige tradisionele taboes is besig om mettertyd te verdwyn. Die kookkuns van Thailand meng vyf basissmake: soet, pikant, suur, bitter en sout. 'n Paar algemene bestanddele wat in Thaise kookkuns gebruik word, sluit in [[knoffel]], [[rooirissie]]s, [[lemmetjie]]sap, [[sitroengras]] en vissous. Die [[stapelvoedsel]] in Thailand is [[rys]], veral 'n soort jasmynrys (bekend as "Hom Mali"-rys), wat by amper elke maaltyd ingesluit word. Thailand is die wêreld se grootste uitvoerder van rys en die bevolking van Thailand nuttig jaarliks meer as 100&nbsp;kg rys per persoon.<ref name=IRRI_Thailand>{{en}} [http://www.irri.org/science/cnyinfo/thailand.asp IRRI se profiel van Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080327095326/http://www.irri.org/science/cnyinfo/thailand.asp |date=27 Maart 2008 }}</ref> Die Internasionale Rys Navorsingsinstituut (IRRI) in [[Filippyne]] bevat meer as 5000 verskillende soorte rys uit Thailand in hul rysgenebank.<ref>{{en}} [http://www.irri.org/media/facts/pdfs/THAILAND.pdf ''Cooperation of IRRI and Thailand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050630115646/http://www.irri.org/media/facts/pdfs/THAILAND.pdf |date=30 Junie 2005 }} – 'n PDF-dokument van die IRRI. 38,7&nbsp;KB</ref> === Letterkunde en gedrukte media === [[Lêer:WatPhraKeaw Ramayana Chariot.JPG|duimnael|links|Hanuman op sy wa, 'n toneel uit die Ramakien in Wat Phra Kaew, Bangkok]] Boeke en ander dokumente is die mees geëerde wêreldse voorwerpe en dit word daarop neergekyk as 'n persoon 'n boek oor 'n tafelblad laat gly of op die vloer plaas. Thai-letterkunde word sterk deur die Indiese kultuur beïnvloed. Dié invloed is veral merkbaar in die vroeë [[letterkunde]], waar die meeste verhale met gode en ander wesens uit die Boeddhistiese en Hindoeïstiese mitologie gevul is. Een van die bekendste werke in Thai-letterkunde is die epiese "Ramakien". Die werk is gebaseer op die antieke teks "[[Ramayana]]" wat aan die einde van die 18de eeu deur Koning Phra Phuttayodfa Chulalok (Rama I) uitgebrei is. Sedertdien het die opvolgende konings baie bygedra tot die kultuur en letterkunde van Thailand. Aan die begin van die 20ste eeu het [[poësie]] ongewild geraak, terwyl [[prosa]] meer aansien geniet het. In die 1950's het talle bekende outeurs talryke bekende boeke geproduseer. Van die noemenswaardigste skrywers van moderne Thai-letterkunde sluit in Mae Anong, die latere eerste minister, Kukrit Pramoj en Pira Sudham. Die samelewing van Thailand is in die afgelope jare deur die wyd-verkrygbare, meertalige media beïnvloed. Daar is talle Engelse, Thai en [[Chinees|Chinese]] [[koerant]]e beskikbaar en die meeste gewilde Thai-tydskrifte gebruik Engelse opskrifte in 'n poging om "sjiek" voor te kom. Meeste groot besighede in Bangkok bedryf hul sake in Engels, selfs onder Thaisprekers, as 'n simbool van hul opgevoede, hoë-kring status. Thailand is die land in Suidoos-Asië met die grootste koerantmark, met 'n beraamde daaglikse sirkulasie van ten minste 13 miljoen eksemplare in 2003. === Musiek === [[Lêer:Khenesarong.jpg|duimnael|links|'n ''Khene''-speler in [[Isan]]]] Alhoewel Thailand nooit deur Westerse magte gekoloniseer is nie, het popmusiek en ander vorms van Europese en Amerikaanse musiek baie invloedryk geword. Die twee gewildste style tradisionele musiek is "luk thung" en "mor lam", terwyl die etniese minderhede ook steeds hul tradisionele musiekvorms behou het. "Luk thung" (Thai: ลูกทุ่ง; letterlik "kind van die velde") is kort vir "pleng luk thung" (Thai: เพลงลูกทุ่ง – "lied van 'n kind van die velde"). "Luk thung"-liedjies weerkaats oor die algemeen die teëspoed van die alledaagse lewe tussen die plattelandse armes. Die liedjies neig na 'n stadige [[tempo]] en die sangers gebruik 'n uitdrukkende sangstyl met 'n groot deel [[vibrato]]. Die styl het ontwikkel in die eerste helfte van die 20ste eeu, alhoewel die term, "luk thung", vir die eerste keer in die 1960's gebruik is. Ponsri Woranut en Suraphol Sombatcharoen was van dié genre se eerste groot sterre en het invloede van [[Latyns-Amerika]], [[Japan]], [[Indonesië]], Maleisië en veral Amerikaanse rolprentklankbane en volkmusiek, asook jodel. Die genre het ook 'n herlewing ervaar na die begin van die eerste "luk thung"-radiostasie in 1997. "Mor lam" is 'n antieke vorm van Lao-sang in beide [[Lao (taal)|Lao]] en Isan. Die term beteken "kundige sang" of "kundige sanger", afhangende van die konteks waarin die term gebruik word. Die kenmerk van "mor lam" is die gebruike van 'n buigsame melodie wat by die tonale klanke van die lirieke aangepas word. Volgens tradisie is die oorspronklike melodie ontwikkel vir die toonsetting van tradisionele "gaun"-gedigte. Die sang word ook oor die algemeen begelei deur 'n "khene", 'n soort [[mondfluitjie]] wat van riet gemaak is, alhoewel moderne elektriese instrumente ook tans gebruik word. Tans is die tempo van die musiek vinnig, alhoewel dit vroeër deur 'n stadiger tempo gekenmerk was. Volgehoue kenmerke sluit in 'n sterk ritmiese begeleiding, vokale spronge en 'n sangstyl wat 'n geselstrant aanneem, vergelykbaar met Amerikaanse [[kletsrym]]musiek. Algemene temas sluit in onbeantwoorde liefde en die struikelblokke in die lewens van die plattelandse Isan en Laos, vermeng met droë humor. In die areas van herkoms maak "mor lam"-opvoerings 'n belangrike deel van feeste en plegtighede uit. Die musiek is tans ook gewild in ander dele van die land, te danke aan die verspreiding van trekarbeiders vir wie die musiek 'n belangrike kulturele skakel na hul tuiste bly. === Skoolstelsel === [[Lêer:Thailändische Schüler in Pfadfinderkluft.JPG|duimnael|Leerlinge in hul padvinder-uniforms]] In Thailand is 'n totale skoolloopbaan van nege jaar verpligtend. Volgens [[Unesco]] is slegs 3% van die bevolking ongeletterd, wat Thailand op dieselfde vlak as lande in die [[Europese Unie]] plaas. Bywoning van die ses-jaar-lange laerskool is verpligtend en in beginsel gratis, alhoewel leerlinge oor die afgelope paar jaar meer en meer vir hulle eie onderrigmateriaal en [[skooluniform]]s vir die verskillende weeksdae moes betaal. Die onderrigmetodes is nie gelyk aan die metodes wat in die Weste as standaard beskou word nie. Kinders word min aangemoedig om verantwoordelikheid te neem vir hul studies en selfstandig te leer. Die nosie van gesag word eerder, soos ook in die res van die land, ook hier bevorder. Alhoewel lyfstraf reeds 'n aantal jare nie meer toegelaat word nie, is gesagsgedrewe leermetodes steeds algemeen. Lesse word oral in klaskamers aangebied, met 'n onderwyser wat vooraan staan en die leerlinge onderrig. Daar is ook 'n aantal Christelike skole en skole vir buitelanders. Enige onderrig na primêre skool is nie meer gratis nie. Beide die onderwysers en die leerlinge dra uniforms. Onderwysers dra ook verskillende borsspelde en skouerdekorasies om hulle amp, funksie en dienstyd te toon. 'n Pet vorm ook deel van die uniform. Thailand is moontlik die enigste land waar padvindery deel van die kurrikulum is. Al die leerlinge van 'n skool gaan op 'n bepaalde dag van die week in hul padvinder-uniforms skool toe. Dit is ook algemeen dat normale onderrig nie op sulke dae plaasvind nie. === Sport === [[Lêer:Muay Thai match in Bangkok, Thailand.jpg|duimnael|[[Muay Thai]], Thailand se nasionale sport]] [[Lêer:RajamangalaStadium.jpg|duimnael|Rajamangala-stadion, Thailand se nasionale stadion]] Thai-boks, "Muay Thai", is die nasionale sport van Thailand en die inheemse vegkuns staan bekend as "Muay". In die verlede was Mauy aan koninklike soldate Muay geleer, vir die geval wat hulle hulself ongewapen op die slagveld bevind. Na die soldate van die weermag afgetree het, het hulle dikwels Boeddhistiese monnike geword en by die tempels gaan woon. Die inwoners van Thailand se lewens is nou verbind met Boeddhisme en tempels: seuns word dikwels daarheen gestuur om opleiding as monnike te ontvang. "Muay" is ook een van die vakke wat by die tempels aangebied word.<ref name=History>{{en}} [http://www.muaythaiart.com/blog/muay-thai-history Muay Thai Geskiedenis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101228043443/http://www.muaythaiart.com/blog/muay-thai-history |date=28 Desember 2010 }}</ref> Ongeveer 100–200 jaar gelede het westerse magte gepoog om die meeste Suidoos-Asiatiese lande te verower. In hierdie tyd was Muay as selfverdediging geleer en nie slegs as vegtegniek vir gebruik in die oorlog nie. Muay-kompetisies was baie gewild in Thailand, maar die sport was baie gevaarlik en sommige deelnemers het gesterf tydens kompetisies. Die vrees vir die gevare wat die sport inhou, asook die vrees dat die wêreld nie so 'n gevaarlike sport sal aanvaar nie, het veroorsaak dat die sport ontwikkel het tot "Muay Thai". Die nuwe vorm het wapens en gevaarlike bewegings uitgesluit, wat gelei tot die verhoging van standaarde van die sport. Dit is nou ook algemeen dat deelnemers bokshandskoene dra, soos gebruik deur westerse boksers, in plaas van die tradisionele "Kaad chuek" ("handverband"), om deelnemers van beserings te beskerm. Muay Thai het wêreldwye gewildheid bereik in die 1990's. Alhoewel soortgelyke vegkunste in ander Suidoos-Asiatiese lande bestaan, word Muay Thai gekenmerk as 'n volkontaksport. [[Sokker]] is tans 'n mededinger om die titel vir gewildste sport in Thailand en dit is algemeen vir aanhangers van die sport om die nuutste wedstryde van hul gunsteling-westerse spanne op televisie te kyk of soortgelyke sokkeruitrustings te dra. [[Bangkok Bravo FC]] staan bekend as die sokkerklub met die langste naam in die wêreld. Die vlieg van vlieërs is ook 'n gewilde tydverdryf en was in die verlede 'n kompeterende sport.<ref>{{en}} [http://www.thaikite.com/history.html Die geskiedenis van vlieërs in Thailand.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011090543/http://thaikite.com/history.html |date=11 Oktober 2007 }}</ref> [[Rugby]] is ook 'n groeiende sport in Thailand en die [[Thaise nasionale rugbyspan]] is 73ste op [[Wêreldrugby]] se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/rankings/mru |title=World Rugby Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=10 September 2025}}</ref> Thailand was die eerste land wat in 2005 'n internasionale 80 weltergewig rugbytoernooi gehuisves het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://nationmultimedia.com/2005/07/19/sport/index.php?news=sport_18070310.html |title=The Nation |date=19 Julie 2005 |accessdate=25 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110425010652/http://nationmultimedia.com/2005/07/19/sport/index.php?news=sport_18070310.html |archive-date=25 April 2011}}</ref> Aan die nasionale plaaslike Thaise rugbytoernooi (TRU) neem verskeie universiteits- en diensspanne soos Chulalongkorn Universiteit, Mahasarakham Universiteit, Kasetsart Universiteit, Prince of Songkla Universiteit, Thammasat Universiteit, Rangsit Universiteit, Koninklike Thaise Polisie, Koninklike Thaise Weermag, Koninklike Thaise Vloot en Koninklike Thaise Lugmag. Plaaslike sportklubs, wat aan die TRU deelneem, sluit ook in die Britse Klub Bangkok, Southerners Sportsklub (Bangkok) en die Koninklike Bangkok Sportklub. [[Krieket]] is 'n ander groeiende sport en die [[Thaise nasionale vrouekrieketspan]] het in [[T20I-vrouewêreldbeker 2020|2020]] vir sy eerste [[T20I-vrouewêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer,<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/news/1591883 |title=Thailand name squad for their first Women's T20 World Cup |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=29 Januarie 2020 |accessdate=10 September 2025}}</ref> maar hulle het die groepfase in die laaste plek afgesluit. Daarteenoor is die Thaise nasionale manskrieketspan minder suksesvol, aangesien hulle nog nie vir 'n [[T20I-wêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer het nie. Albei spanne geniet net soos al die ander krieketspanne van die [[Internasionale Krieketraad]] (IKR) se assosiaatlede [[Twintig20|T20I]]-status.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/672322 |title=All T20 matches between ICC members to get international status |publisher=[[Internasionale Krieketraad]] |date=26 April 2018 |accessdate=10 September 2025}}</ref> == Politiek en regering == === Geskiedenis === [[Lêer:King bhumibol monument.jpg|duimnael|Monument vir koning [[Bhumibol Adulyadej]] (Rama IX), in Phitsanulok, Thailand]] Sedert die omverwerping van die [[absolute monargie]] in 1932 het Thailand reeds 17 grondwette en handveste gehad.<ref>{{en}} The Council of State, [http://www.parliament.go.th/files/library/b05.htm Grondwette van Thailand] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071009173856/http://www.parliament.go.th/files/library/b05.htm |date= 9 Oktober 2007 }}</ref><ref name="Thanet">{{en}} Thanet Aphornsuvan, [http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf ''The Search for Order: Constitutions and Human Rights in Thai Political History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226203229/http://rspas.anu.edu.au/pah/human_rights/papers/2001/Thanet.pdf |date=26 Februarie 2008 }}. PDF-dokument, 152&nbsp;KiB. ''2001 Symposium: Constitutions and Human Rights in a Global Age: An Asia Pacific perspective''</ref> In hierdie tyd het die regeringsvorm gewissel van 'n militêre diktatorskap tot 'n verkose demokrasie, maar al die regerings het 'n erflike monarg as die hoof van die staat erken.<ref name="multiple">{{en}} [http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ 'n Lys van die vorige staatsgrepe in Thailand.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224093424/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060919/thailand_coups_060919/20060919/ |date=24 Februarie 2009 }}</ref><ref>{{en}} [http://www.foxnews.com/story/0,2933,214562,00.html 'n Lys van onlangse staatsgrepe in Thailand se geskiedenis.]</ref> === 1997 tot 2006 === [[Lêer:Thaksin DOD 20050915.jpg|duimnael|links|[[Thaksin Shinawatra]] tydens 'n besoek aan die [[Pentagon]] in 2005]] Die grondwet van 1997 was die eerste grondwet wat deur 'n verkose komitee opgestel is. Dié komitee was verkies op grond van gewildheid en daar word na dié grondwet verwys as die "Grondwet van die mense".<ref name="Criminal Justice">{{en}} Kittipong Kittayarak, [http://www.unafei.or.jp/english/pdf/PDF_rms/no60/ch06.pdf ''The Thai Constitution of 1997 and its Implication on Criminal Justice Reform''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070614033157/http://www.unafei.or.jp/english/pdf/PDF_rms/no60/ch06.pdf |date=14 Junie 2007 }}. Webwerf van die ''United Nations Asia and Far East Institute for the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders''. URL besoek op 19 Julie 2007.</ref> Die grondwet van 1997 het 'n tweekamerstelsel geskep, bestaande uit 'n 500-sitplek [[Huis van Verteenwoordigers (Thailand)|Huis van Verteenwoordigers]] (สภาผู้แทนราษฎร, "sapha phutan ratsadon") en 'n 200-sitplek [[Senaat van Thailand|Senaat]] (วุฒิสภา, "wuthisapha"). Dit was ook die eerste keer in die geskiedenis wat beide huise direk verkies is. Baie [[menseregte]] word in die grondwet uitdruklik erken en maatstawwe is in plek gestel om die stabiliteit van verkose regerings te verbeter. Tydens die verkiesing van die Huis van Verteenwoordigers kon slegs een kandidaat met 'n stemmeerderheid per stemdistrik verkies word. Die Senaat was per provinsie verkies, waartydens 'n provinsie meer as een senator kon hê, afhangende van die provinsie se bevolkingsgrootte. Lede van die Huis van Verteenwoordigers dien vir 'n termyn van vier jaar, terwyl senators vir ses jaar dien. Die hofstelsel (ศาล, "saan") het 'n grondwetlike hof ingesluit wat regspraak oor die grondwetlikheid van parlementêre aktes, koninklike verordenings en ander politieke sake gehad het. Die algemene verkiesing in Januarie 2001 was die eerste verkiesing onder die 1997-grondwet, en daar is na verwys as die eerste korrupsie-vrye verkiesing in die geskiedenis van Thailand.<ref>{{en}} Robert B. Albritton and Thawilwadee Bureekul, [http://www.asianbarometer.org/newenglish/publications/workingpapers/no.28.pdf ''Developing Democracy under a New Constitution in Thailand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923175237/http://www.asianbarometer.org/newenglish/publications/workingpapers/no.28.pdf |date=23 September 2015 }}. PDF-dokument: 319&nbsp;KiB/327281 bytes. ''National Taiwan University and Academia Sinica Asian Barometer Project Office Working Paper'', Rekks Nr. 28, 2004</ref> Die daaropvolgende regering was die eerste regering wat die volle vier-jaar termyn gedien het. Die verkiesings in 2005 het die grootste aantal stemmers getrek in die geskiedenis van Thailand en het 'n kenmerkende verlaging getoon in die aantal gekoopte stemme wat in vorige verkiesing opgemerk was.<ref>{{en}} Pongsudhirak Thitinan. ''Victory places Thaksin at crossroads''. Bangkok Post, 9 Februarie 2005</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.nationmultimedia.com/Election2005/news/news.php?news=02%2F10020506.htm |date=10 Februarie 2005 |title=Unprecedented 72% turnout for latest poll |publisher=The Nation |accessdate=19 Julie 2007 |archive-date=19 Maart 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050319213634/http://www.nationmultimedia.com/Election2005/news/news.php?news=02%2F10020506.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="QuoVadis">{{en}} Aurel Croissant and Daniel J. Pojar, Jr., [http://www.ccc.nps.navy.mil/si/2005/Jun/croissantJun05.asp Quo Vadis Thailand? Thai Politics after the 2005 Parliamentary Election] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090419131607/http://www.ccc.nps.navy.mil/si/2005/Jun/croissantJun05.asp |date=19 April 2009 }}, Strategic Insights, Volume IV, Issue 6 (Junie 2005)</ref> Aan die begin van 2006 het aansienlike druk van aantygings oor [[korrupsie]] daartoe gelei dat [[Thaksin Shinawatra]] 'n kitsverkiesing vereis, wat sou plaasvind vóór die geskeduleerde verkiesingsdatum. Die opposisie het die verkiesings geboikot en Thaksin was her-aangewys. Volgehoue, stygende druk het op 19 September 2006 tot 'n militêre staatsgreep gelei. === Ná die staatsgreep van 2006 === [[Lêer:2010 09 19 red shirt protest bkk 09.JPG|duimnael|Verenigde Front vir Demokrasie teen Diktatorskap, Rooihemde, optog in 2010]] 'n Militêre junta, die Raad vir Nasionale Veiligheid ("Council for National Security"), het die verkose regering van Thaksin op 19 September 2006 omvergegooi. Koning Bhumibol Adulyadej het die dag na die staatsgreep die situasie bevestig met 'n koninklike verklaring. Die junta het die grondwet afgeskaf, die Parlement en die Geregshof ontbind, sommige lede van die regering aangehou en later verwyder, krygswet is verklaar en een van die Koning se privaatraadslede, [[Surayud Chulanont]], as eerste minister aangestel. Die junta het 'n hoogs afgekorte oorgangsgrondwet <!---interim constitution, miskien "tussengrondwet"?---> opgestel en 'n paneel aangestel om 'n permanente grondwet te ontwerp. Die junta het ook 'n 250-lid wetgewende mag aangestel, waarna deur een kritiek verwys is as 'n "kamer van generale".<ref>{{en}} The Nation. [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php ''NLA 'doesn't represent' all of the people''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061102080434/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016076.php |date= 2 November 2006 }}. 14 Oktober 2006</ref><ref>{{en}} The Nation. [http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php ''Assembly will not play a major role''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070116151859/http://www.nationmultimedia.com/2006/10/13/headlines/headlines_30016078.php |date=16 Januarie 2007 }}, 15 Oktober 2006</ref> Die hoof van die junta was toegelaat om die eerste minister ter eniger tyd te verwyder. Die wetgewende mag was nie toegelaat om 'n [[mosie van wantroue]] in die Kabinet te lewer nie en die publiek was nie toegelaat om kommentaar op enige van die regte in te dien nie.<ref>{{en}} The Nation. [http://nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014776.php ''Interim charter draft''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070206062909/http://www.nationmultimedia.com/2006/09/27/headlines/headlines_30014776.php |date= 6 Februarie 2007 }}. 27 September 2006</ref> Krygswet is in Januarie 2007 gedeeltelik herroep. Die junta hou egter aan om die media te sensor en word van 'n aantal menseregteskendings beskuldig. Die junta het ook alle politieke aktiwiteite en vergaderings tot Mei 2007 verban. Thailand bly 'n aktiewe lid van die ''Association of Southeast Asian Nations'' ([[ASEAN]]). == Ekonomie == [[Lêer:Damoen Saduk Floating Market.jpg|duimnael|'n Drywende riviermark in Damoen Saduk]] Thailand is 'n nuut geïndustrialiseerde land. Die term is 'n sosio-ekonomiese klassifisering wat gebruik word om te verwys na lande wat nog nie "eerste wêreld"-status bereik het nie, maar wat, in 'n makro-ekonomiese sin, reeds ander [[ontwikkelende land]]e verbygesteek het. Thailand het van 1985 tot 1995 die vinnigste groeikoers ter wêreld geniet, met 'n algemene koers van 9% per jaar. Die veranderings het egter verhoogde druk op Thailand se geldeenheid, die baht, uitgeoefen en 'n finansiële krisis in 1997 het swakhede in die finansiële sektor blootgestel. Na die baht vir 'n lang tydperk 'n vaste waarde gehad het van VS$1 vir 25 baht, het die Thai-regering die waarde van die baht vrygestel om deur die markkragte bepaal te word. As gevolg van die vrystelling het die baht egter in Januarie 1998 sy laagste waarde ooit behaal, toe VS$1 gelykstaande was aan 56 baht. Die ekonomie het ook in daardie jaar 10,2% van sy waarde verloor. Die ineenstorting het deel gevorm van die groter Asiatiese finansiële krisis. Die land het later in 1998 'n herstellingsfase deurgegaan en die ekonomie het daardie selfde jaar met 4,2% gegroei en 'n verdere 4,4% gegroei in 2000. Die groei was grootliks te danke aan hul uitvoerhandel, wat met 20% in 2000 gestyg het. Die ekonomiese groei was ietwat gedemp in 2001, as gevolg van 'n verswakking in die wêreldwye ekonomie. Die groei is egter in die daaropvolgende jare hervat, danksy ekonomiese groei in die [[Volksrepubliek China]] en verskeie plaaslike ekonomie-stimuleringsprogramme deur die eerste minister Thaksin Shinawatra. Daar word ook na sy ekonomiese taktieke verwys as "Thaksinomics". Thailand het in 2003 en 2004 'n jaarlikse ekonomiese groei van net oor die 6% geniet, ondanks 'n verswakking in die wêreldwye ekonomie.<ref name=CIA /> Belegging het egter in 2006 gestagneer, na beleggers afgeskrik was deur die Thaksin-administrasie se politieke probleme. Die militêre staatsgreep in September 2006 het 'n nuwe ekonomiese span voorsien, onder leiding van die bestuurder van die voormalige sentrale bank. Die Thai Raad van Belegging het 'n daling van 27% in beleggingaansoeke tussen Januarie en November gerapporteer (in vergelyking met dieselfde tydperk van die vorige jaar). Uitvoerhandel het egter die hoogtes ingeskiet en het byna 17% gestyg in 2006. Thailand voer jaarliks produkte met 'n gesamentlike waarde van meer as $105 miljard uit.<ref name=CIA /> Van hulle grootste uitvoerprodukte sluit in rys, tekstiele en skoene, visprodukte, rubber, juwele, motorkarre, rekenaars en elektriese toestelle. Thailand is die wêreld se voorste uitvoerder van rys en voer jaarliks 6,5 ton verwerkte rys na lande regoor die wêreld uit. Rys is dus ook die belangrikste gewas in die land. Thailand het die hoogste persentasie van bewerkbare grond van al die nasies in die Groter Mekong Substreek: 27,25%.<ref>{{en}} [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html ''CIA world factbook – Greater Mekong Subregion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140326095031/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2097.html |date=26 Maart 2014 }}</ref> Dié streek sluit onder ander die lande Viëtnam, Kambodja, Laos, Mianmar en die [[Yunnan]]-provinsie van die Volksrepubliek China in. Ongeveer 55% van die beskikbare grond word vir die produksie van rys gebruik.<ref name=IRRI_Thailand /> Belangrike bedrywe sluit in elektriese toestelle en onderdele, [[rekenaar]]onderdele en [[motorvoertuie]]. [[Toerisme]] verskaf ongeveer 5% van die ekonomie se [[bruto binnelandse produk]]. Thailand se belangrikste natuurlike hulpbronne sluit in [[tin]], [[rubber]], [[aardgas]], [[wolfram]], [[tantaal]], [[lood]], [[vis (voedsel)|vis]], [[gips]] en bewerkbare landbougrond. == Toerisme == [[Lêer:Kho Pippi-Maya Beach.jpg|duimnael|Mahya-strand by Ko Phi Phi Lee]] [[Lêer:Kohsan Road Bangkok.JPG|duimnael|Khaosanweg in Bangkok]] Toerisme is 'n belangrike ekonomiese faktor in Thailand. Dié industrie het 'n hupstoot gekry toe Amerikaanse soldate in die 1970's hier aangedoen het tydens ruspouses in die Viëtnamoorlog. In 2005 het die land ongeveer 13% buitelandse besoekers ontvang: 'n verhoging van 14% sedert 2004. Volgens die Toerismeraad van Thailand is 65% van die land se besoekers vanuit Asië en die streke rondom die [[Stille Oseaan]]. Thailand ervaar sterk kompetisie met sy buurlande: Kambodja huisves die gewilde tempel [[Angkor Wat]] terwyl die stad [[Luang Prabang]] in Laos ook 'n uiters gewilde toeristebestemming is. Ten spyte hiervan het Thailand 'n verskeidenheid trekpleisters, met onder ander duikplekke, strande, eksotiese eilande, argeologiese vondsplekke, [[museum]]s, etniese en godsdienstige plekke en [[wêrelderfenisgebied]]e. Thailand beskik ook oor verskeie tempels van die Khmer-ryk soos die [[Sdok Kok Thom]] naby die grens met Kambodja. Thailand besit die volgende [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e:<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/th |title=Properties inscribed on the World Heritage List (5) |publisher=[[Unesco]] |accessdate=5 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200527122938/http://whc.unesco.org/en/statesparties/th |archive-date=27 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * [[Ban Chiang]] – 'n argeologiese vondsplek. * Die Dong Phaya Yen-bergreeks. * Die Ayutthaya-park wat geleë is op die ruïnes van die antieke stad Ayutthaya. * Die Sukhothai-park wat geleë is op die ruïnes van die antieke hoofstad Sukhothai. * Die Thungyai- en Huai Kha Khaeng-wildreservate. Die hoofstad van Thailand, Bangkok, is een van die gewildste toeristebestemmings in die wêreld: nommer drie volgens die tydskrif ''Travel and Leisure'',<ref>{{en}} [http://www.travelandleisure.com/worldsbest/2006/results.cfm?cat=cities ''World's Best Awards 2006, Top 10 Cities Overall''] in ''Travel + Leisure''. URL besoek op 15 Junie 2007.</ref> en die gewildste in [[Asië]]. Die stad spog met drie van die land se gewildste geskiedkundige plekke: Grand Palace (die eertydse woning van die koninklike familie) en die Boeddhistiese tempels Wat Pho en Wat Arun. "Khaosan Road" is die naam van 'n kort straat in Bangkok wat tans bekend staan as die ghetto van [[rugsakstap]]pers. Die straat huisves 'n aantal van Bangkok se goedkoper herberge en [[hotel]]le en baie toeriste gebruik die straat as 'n basis vir hul besoek aan die res van Thailand, aangesien daar gereëlde busdienste vanaf Khaosan Road na alle toeristebestemmings in Thailand loop. Van die vernaamste internasionale lughawens vir toeriste in Thailand sluit in [[Don Mueang Internasionale Lughawe|Don Mueang]] en [[Suvarnabhumi Internasionale Lughawe|Suvarnabhumi]] wat Bangkok bedien en [[Phuket Internasionale Lughawe]] op die toeriste-eiland Phuket. [[Thai Airways]] vorm Thailand se vlagdraer[[lugredery]]. == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Thailand|title=Thailand|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=10 September 2025}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|title=Thailand|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=18 Januarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260118040447/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/thailand/|archive-date=18 Januarie 2026|url-status=dead}} ; Musiek ---- * {{en}} Miller, Terry E. (1985). ''Traditional Music of the Lao: Kaen Playing and Mawlam Singing in North-east Thailand''. Greenwood Press. {{ISBN|0-313-24765-X}}. * {{en}} Mosel, James N. (1959). ''Sound and Rhythm in Thai and English Verse, Pasa lae Nangsue''. * {{en}} Prayut Wannaudom [https://web.archive.org/web/20041126092616/http://www.commarts.chula.ac.th/revisiting/pdf/35_PRAYU.PDF The Collision between Local Performing Arts and Global Communication, in case Mawlum]. Laaste besoek op 13 Mei 2005. * {{en}} Morton, David (1976). ''The Traditional Music of Thailand''. University of California Press == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} {{th}} [http://www.thaigov.go.th/ Amptelike webwerf van Thailand se Koninklike Regering] * {{en}} {{th}} [http://www.tourismthailand.org/ Amptelike toerismewerf van Thailand] * {{en}} {{th}} [https://www.parliament.go.th/ Amptelike webwerf van die Thaise Parlement] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Thailand}} | Noord = {{vlagland|Laos}} | Noordoos = {{vlagland|Laos}} | Oos = {{vlagland|Kambodja}} • [[Golf van Thailand]] | Suidoos = [[Golf van Thailand]] | Suid = {{vlagland|Maleisië}} | Suidwes = {{vlagland|Indonesië}} • [[Straat van Malakka]] | Wes = {{vlagland|Mianmar}} | Noordwes = {{vlagland|Mianmar}} }} {{Lande van Asië}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Thailand| ]] cwcap52560bmlpuz0n6mmop2ofgibos 0 3625 2903365 2865146 2026-05-12T11:47:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903365 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die soogdier van die familie ''Felidae'', vir ander gebruike sien [[Leeu (dubbelsinnig)]].'' {{Taksoboks | name = Leeu | fossil_range = Sedert vroeë Pleistoseen | status = VU | trend = down | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="iucn">{{en}} {{IUCN2010.2|assessors=Bauer, H., Nowell, K. & Packer, C.|year=2008|id=15951|title=Panthera leo|downloaded=28 Augustus 2010}}</ref> | image=Lion waiting in Namibia.jpg | image_caption=Rustende [[mannetjie]] in [[Namibië]] | image2=Okonjima Lioness.jpg | image2_caption=[[Wyfie]] (leeuin) by die Okonjima Lodge, Namibië | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Carnivora]] | familia = [[Felidae]] | genus = ''[[Panthera]]'' | species = '''''P. leo''''' | binomial = ''Panthera leo'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]) | synonyms='''''Felis leo '''''<br /><small>([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]<ref name="Linn1758" />)</small> | range_map = Lion distribution.svg | range_map_caption = Verspreiding van leeus in [[Afrika]] | range_map2=Map Guj Nat Parks Sanctuary.png | range_map2_caption=Die Gir-woud in die staat [[Gujarat]], [[Indië]], is die laaste natuurlike habitat van ongeveer 300 wilde Asiatiese leeus. Daar word beplan om sommige van hulle na die Palpur-Kuno-reservaat in die naburige staat [[Madhya Pradesh]] te neem. }} Die '''leeu''' (''Panthera leo'') ([[Internasionale Fonetiese Alfabet|IFA]]: ♂: 'le:u 'le:ou 'liu ♀: le:'uən le:'vən / le:uvəifi) is 'n [[soogdier]] van die [[Familie (biologie)|familie]] [[Felidae]] en een van die vier "groot katte" in die [[genus]] ''[[Panthera]]''. Dit is die naasgrootste katspesie ná die [[tier]]. [[Mannetjie]]s kan maklik herken word aan hulle maanhare en weeg tussen 150 en 250&nbsp;[[kilogram|kg]],<ref name="nowak" /> terwyl [[wyfie]]s tussen 120 en 150&nbsp;kg weeg.<ref>{{en}} [https://archive.is/20120720123034/www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/14.shtml ''Science & Nature – Wildfacts – Lion'']. URL besoek op 24 Oktober 2006.</ref> Leeus kom in hul natuurlike omgewing tans in [[Afrika suid van die Sahara]] en in [[Asië]] voor. In Asië word ’n kritieke bedreigde oorblywende bevolking in die Gir-woud Nasionale Park gehou, waar hulle reeds vroeër in [[Noord-Afrika]] en [[Suidwes-Asië]] uitgesterf het. Tot en met die laat [[Pleistoseen]]tydperk, omstreeks 12&nbsp;000 jaar gelede, was die leeu die mees wydverspreide groot landsoogdier ná die [[mens]]. Hulle was oor die meeste dele van Afrika versprei, regoor [[Eurasië]], wat vanaf [[Wes-Europa]] tot [[Indië]] gestrek het, sowel as in die [[Amerikas]] tussen [[Yukon]] en [[Peru]].<ref name=Harington69 /> In die natuur word leeus tussen 10 en 14 jaar oud, terwyl dié in gevangenskap tot oor die 20 jaar oud kan word. In die natuur sal leeumannetjies selde ouer as tien jaar word, weens die beserings wat hulle gedurig in gevegte met mekaar opdoen en wat hul lewensduur verkort.<ref>{{en}} {{cite book|last=Smuts |first=G.L. |year=1982 |title=Lion|publisher=Macmillian South Africa (Publishers)(Pty.) Ltd.|location=Johannesburg |page=231|isbn= 0-86954-122-6}}</ref> Leeus geniet 'n warm klimaat en jag in groepe. Hul tipiese habitat is die savanne en [[grasveld]]e, hoewel hulle ook na die bosse en [[woud]]e kan wend. Wat ongewoon van leeus is, in vergelyking met ander katsoorte, is dat hulle ’n sosiale spesie is. ’n Trop leeus bestaan uit bloedverwante wyfies en nakomelinge en ’n klein aantal [[volwassene|volwasse]] leeumannetjies. Troppe leeuinne sal gewoonlik saam jag en groot hoefdiere as prooi aanval. Leeus is as [[roofdier]]e heel boaan die voedselketting, maar sal by geleentheid ook aas. Hoewel dit nie in leeus se aard is om mense te jag nie, is enkele gevalle opgeteken waar dit wel gebeur het. Die leeu is ’n [[kwesbare spesie]], aangesien ’n moontlik onherroeplike bevolkingsafname van tussen 30 en 50 persent die afgelope twee dekades slegs op die Afrika-vasteland plaasgevind het.<ref name=IUCN>{{en}} {{IUCN2006|assessors=Nowell & Bauer|year=2004|id=15951|title=Panthera leo|downloaded=11 Mei 2006}} Database entry includes a lengthy justification of why this species is vulnerable.</ref> Die leeubevolking is onvolhoubaar buite aangewese reservate en nasionale parke. Hoewel die oorsaak van die afname nie ten volle begryp kan word nie, speel habitatsverlies en botsings met die mens na bewering tans die grootste rol. Leeus is sedert die [[antieke Rome]]inse tyd al in dieretuine aangehou en bly vanaf die laat agtiende eeu van oraloor ’n groot aantrekkingskrag. Dieretuine span oor die wêreld heen saam om teelprogramme daar te stel met die oogmerk om die bedreigde Asiatiese subspesies van uitwissing te red. == Identifikasie == By die eerste blik is die leeumannetjie hoogs onderskeibaar en maklik herkenbaar aan sy maanhare. Die leeu, veral die gesig van die mannetjie s’n, is een van die mees herkenbare diersimbole in die kultuur van die mens. Afbeeldings van leeus is deur feitlik elke antieke en Middeleeuse beskawing waar hulle teëgekom is gemaak; dit het alreeds vanaf die Bo-Paleolitiese tydperk bestaan, soos die rotstekeninge in die Lascaux- en Chauvetgrotte getuig. Leeus word grootskaals deur beeldhoukuns, snywerk, skilderye, tekeninge, op nasionale vlae en in die eietydse rolprente en letterkunde uitgebeeld. == Woordherkoms == Die benaming “leeu”, soortgelyk met vele [[Germaanse tale|Germaanse]] en [[Romaanse tale]], is afgelei van die [[Latyn]]se ''leo''<ref>{{en}} {{cite book| author=Simpson DP | title=Cassell's Latin Dictionary | publisher=Cassell Ltd. | year=1979 | edition=5th | location=London | page=342 | isbn=0-304-52257-0}}</ref> en die [[Antieke Griekeland|antieke Griekse]] λέων (leon).<ref name="Liddell 1980">{{en}} {{cite book| author1=Liddell, Henry George |author2= Scott, Robert | year=1980 | title=A Greek-English Lexicon (Abridged Edition)|page=411 | publisher=[[Oxford University Press]] | location=United Kingdom | isbn=0-19-910207-4}}</ref> Die [[Hebreeus]]e לָבִיא (''lavi'') kan ook verwant wees,<ref>{{en}} {{cite encyclopedia| title=Lion|encyclopedia=Oxford English Dictionary|editor=Simpson, J., Weiner, E. (eds)| year=1989 |edition= 2nd edition| location=Oxford |publisher=Clarendon Press|id={{ISBN|0-19-861186-2}}}}</ref> sowel as die [[Antieke Egipte|antieke Egiptiese]] ''rw''.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.yourdictionary.com/ahd/l/l0190400.html |title=yourdictionary.com |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070826092840/http://www.yourdictionary.com/ahd/l/l0190400.html |archivedate=26 Augustus 2007 |access-date=28 November 2010 |url-status=live }}. Soos in die ander antieke geskrifte word slegs die medeklinkers in die antieke Egiptiese taal neergepen. Daar was geen verskil tussen die 'l' en 'r' nie.</ref> Dit was een van die verskeie spesies wat oorspronklik, as ''Felis leo '', deur Carl Linnaeus in sy agtiende-eeuse werk, ''System Naturae'' omskryf is.<ref name="Linn1758">{{en}} {{cite book|last=Linnaeus |first=Carolus |authorlink=Carl Linnaeus |title=Systema naturae per regna tria naturae :secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. |publisher=Holmiae (Laurentii Salvii) |year=1758 |page=41 |url=http://www.biodiversitylibrary.org/page/726936 |accessdate=8 September 2008 |language=la |volume=1 |edition=10th}}</ref> Die genus-aspek van die wetenskaplike benaming, ''Panthera leo'', word dikwels toegeskryf aan [[Grieks]]e herkoms, ''pan''- (''alles'') en ''ther'' (''gedierte''), wat as [[etimologie|volksetimologie]] beskou kan word. Hoewel die benaming se herkoms glo van die klassieke tale afkomstig is, is daar ’n duidelike ooreenkoms met die [[Sanskrit]]se ''pundarikam '' “tier”, wat op sy beurt weer afkomstig is van ''pandarah'' “wit-gelerig”.<ref>{{cite web |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=panther |title=Panther |work=Online Etymology Dictionary |publisher=Douglas Harper |access-date=5 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170702055630/http://www.etymonline.com/index.php?term=panther |archive-date=2 Julie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die plaaslike name wat in [[Suider-Afrika]] gebruik word sluit in: ''bubesi'' of ''ngonyama'' in [[Zoeloe]], ''tau'' in [[Suid-Sotho]], ''shumba'' in [[Shona (taal)|Shona]] en ''simba'' in [[Swahili]]. == Bevolking en verspreiding == [[Lêer:Lion distribution.png|duimnael|links|Verspreiding van ''Panthera leo'' in Afrika en Eurasië, in die verlede en hede]] In historiese tye het die leeu se habitat tot in die suidelike dele van [[Eurasië]] gestrek, van [[Portugal]] tot [[Indië]] en die grootste deel van Afrika, buiten die sentrale [[reënwoud]]gebiede en die [[Sahara]]-woestyn. Aan die begin van die Christelike tydperk het hulle in [[Wes-Europa]] uitgesterf en teen 100 n.C. in [[Griekeland]]. In die [[Kaukasus]], hulle laaste Europese habitat, het leeus tot ongeveer die 10de eeu oorleef. Tussen die laat 19de en vroeë 20ste eeu het hulle ook uitgesterf in Noord-Afrika en die [[Midde-Ooste]]. Tans kom die meeste leeus voor in [[Oos-Afrika|Oos]]- en Suider-Afrika en hulle getalle is besig om drasties te daal. Huidige beramings van die Afrika-leeu se getalle is tussen 16&nbsp;000 en 30&nbsp;000 in die natuur, 'n daling van die beraamde 100&nbsp;000 in die 1990's; toenemende kontak met die mens word as die hoofrede vir hierdie afname beskou.<ref>{{en}} [http://www.pbs.org/wnet/nature/vanishinglions/index.html ''The Vanishing Lions''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611090203/http://www.pbs.org/wnet/nature/vanishinglions/index.html |date=11 Junie 2007 }} by die ''PBS''-webwerf. URL besoek op 28 Maart 2007.</ref> Die oorblywende bevolkings is geografies van mekaar geskei, wat tot [[inteling]] kan lei en, as gevolg daarvan, 'n gebrek aan genetiese diversiteit. Die [[Asiatiese leeu]] (''Panthera leo persica''), wat in historiese tye van [[Turkye]] tot by Indië en van die Kaukasus tot by [[Jemen]] verspreid was, was teen die [[Middeleeue]] in [[Palestina]] uitgeroei en na die ontwikkeling van maklik verkrygbare vuurwapens in die 18de eeu in die grootste deel van die res van Asië. Die laaste leeu in [[Iran]] is in [[1942]] geskiet. Die subspesie oorleef tans slegs in en om die Gir-woud in Noordwes-Indië. Ongeveer 300 leeus kom voor in dié reservaat van 1&nbsp;412&nbsp;km² in die staat Gujarat, wat die grootste deel van die woud beslaan. Hulle getalle is op die oomblik stabiel. == Klassifisering en aanpassing == Die leeu is ’n spesie wat onder die ''Panthera''-[[genus]] ingedeel is en die naaste aan die ander grootkatspesies verwant is: die tier, die jaguar en die luiperd. ''Panthera leo'' het sy oorsprong sowat 800&nbsp;000 tot 1 miljoen jaar gelede in Afrika gehad, waarna hierdie spesie na die Holarktiese gebied versprei het.<ref>{{en}} {{cite journal|last1= Yamaguchi |first1=Nobuyuki| last2=Cooper|first2=Alan| last3= Werdelin |first3=Lars | first4=David W.| last4=Macdonald|date=Augustus 2004|title= Evolution of the mane and group-living in the lion (Panthera leo): a review|journal=Journal of Zoology |volume=263 |issue=4 |pages=329–342 |doi=10.1017/S0952836904005242 |issn = 0952-8369 }}</ref> Dit het sy eerste verskyning in Europa sowat 700&nbsp;000 jaar gelede gemaak deur die subspesie ''Panthera leo fossilis'' wat by Isernië te Italië aangeland het. Uit hierdie leeu se lendene het die latere grotleeu (''Panthera leo spelaea'') voortgespruit, wat ongeveer 300 000 jaar gelede te voorskyn gekom het. Gedurende die Bo-Pleistoseentydperk het die leeu Noord- en Suid-Amerika bereik en tot die ''Panthera leo atrox'', oftewel die Amerikaanse leeu, ontwikkel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Turner |first=Allen |year=1997 |title=The big cats and their fossil relatives : an illustrated guide to their evolution and natural history |location=New York |publisher=Columbia University Press |isbn=0-231-10229-1 |pages=}}</ref> Leeus het in Noord-Eurasië en Amerika teen die einde van die laaste ystydperk, omtrent 10 000 jaar gelede, uitgesterf;<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> dit kon gevolg het net ná die massa-uitwissing van die Pleistoseen se megadiere.<ref>{{cite web |last=Harington |first=CR |title=American Lion |work=Yukon Beringia Interpretive Centre website |publisher=Yukon Beringia Interpretive Centre |year=1996 |url=http://www.beringia.com/research/lion.html |access-date=8 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160119133852/http://www.beringia.com/research/lion.html |archive-date=19 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Subspesies === [[Lêer:Panthera leo subspecies late 20th century.png|duimnael|Verspreiding van die leeu se algemeen aanvaarde subspesies in die laat twintigste eeu]] Volgens oorlewering is twaalf onlangse leeusubspesies erken, waarvan die Berberleeu die grootste was.<ref>{{en}} [http://www.tigerhomes.org/animal/barbary-lion.cfm Barbary Lion—Panthera leo leo—Largest Lion Subspecies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825122936/http://www.tigerhomes.org/animal/barbary-lion.cfm |date=25 Augustus 2011 }} Laaste besoek op 19 September 2007</ref> Die kenmerkende verskille wat hulle van mekaar onderskei het, was die habitatligging, maanhaarvoorkoms, grootte en verspreiding. Met dié dat hierdie eienskappe so ’n geringe betekenis dra en van individu tot individu verskil, het die meeste van hierdie diere klaarblyklik nie aan egte, onafhanklike subspesies behoort nie. Dikwels is sulke onjuiste klassifiserings gemaak op grond van die leeus in dieretuine waarvan hul herkoms onbekend is en “opvallende, maar abnormale” liggaamlike kenmerke gehad het.<ref name="zoos_encyclopedia">{{en}} {{cite encyclopedia |last=Grisham |first=Jack |editor=Catherine E. Bell |title=Lion |encyclopedia=Encyclopedia of the World's Zoos |volume=2: G–P |year=2001 |publisher=Fitzroy Dearborn |location=Chofago |id={{ISBN|1-57958-174-9}} |pages=733–739 }}</ref> Tans word slegs agt subspesies as eg beskou,<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny">{{en}} {{cite journal |author=Burger, Joachim |date=Maart 2004 |title=Molecular phylogeny of the extinct cave lion ''Panthera leo spelaea'' |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |pmid=15012963 |volume=30 |issue=3 |pages=841–849 |doi=10.1016/j.ympev.2003.07.020 |url=http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |accessdate=20 September 2007 |format=PDF |archive-date=25 September 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070925204424/http://www.uni-mainz.de/FB/Biologie/Anthropologie/MolA/Download/Burger%202004.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> hoewel een (die Kaapse leeu, vroeër as ''Panthera leo melanochaita'' benoem) waarskynlik ongeldig is.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> Party taksonome reken die Kaapse leeu (wat uitgesterf het), die Kalaharileeu en die Krugerwildtuinleeu as onderskeie subspesies. Daar is egter nie genoeg getuienis wat hierdie onderskeidingsteorie kan staaf nie; alle leeus behoort dus aan een enkele spesie. Die Kaapse leeu het na bewering oor ’n groter maanhaar as dié van die Transvaalse leeu beskik, terwyl die Kalaharileeu ’n ligter pelskleur het as die Krugerwildtuinleeu. Diere wat aan soortgelyke spesies en subspesies behoort, kan meer hare ontwikkel indien hul habitat binne ’n kouer streek geleë is of kan ligter word sodra hulle binne ’n warmer en droë klimaat gevestig word. ’n Nuwe subspesie kan dus nie geskep word gegrond op hierdie fisiese eienskappe nie.<ref name="Nasionale KrugerwildtuinV&A">{{af}} {{cite book|last=Fourie |first=Pieter Frederick |title=Nasionale Krugerwildtuin Vrae en Antwoorde. |publisher=SA Country Life |year=1983 |page=227 |url= |accessdate= |volume=1 |edition=1ste}}</ref> Maar selfs die oorblywende sewe subspesies kan oorskat wees. Mitochondriese afwykings onder Afrikaleeus is maar skraal, wat aan die hand doen dat alle leeus suid van die Sahara aan ’n enkele subspesie behoort, wat moontlik in twee hoofgroepe verdeel is: die een aan die weste van die Groot Skeurvallei en die ander aan die ooste. Die leeus van Tsavo in Oos-Kenia is baie meer geneties aan die leeus in die Transvaal (Suid-Afrika) verwant as dié in die Aberdare-tuisgebied in Wes-Kenia.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Barnett |first=Ross |year=2006 |title=The origin, current diversity and future conservation of the modern lion (''Panthera leo'') |journal=Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences |pmid=16901830 |volume=273 |issue=1598 |pmc=1635511 |pages=2119–2125 |doi=10.1098/rspb.2006.3555 |url=http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20lions.pdf |format=PDF |accessdate=4 September 2007 |archive-date= 8 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070808182526/http://www.adelaide.edu.au/acad/publications/papers/Barnett%20PRS%20lions.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|last=Dubach |first=Jean|date=Januarie 2005|title=Molecular genetic variation across the southern and eastern geographic ranges of the African lion, ''Panthera leo'' |journal=Conservation Genetics |volume=6 |issue=1 |pages=15–24 |doi=10.1007/s10592-004-7729-6}}</ref> ==== Onlangse klassifiserings ==== [[Lêer:Wild Barbary lion in 1925.tif|duimnael|‘n Foto deur Marcelin Flandrin in 1925 is die laaste visuele rekord van ‘n Berberleeu in die natuur. Die foto is geneem gedurende ‘n vlug tussen [[Casablanca]] en [[Dakar]] oor die [[Atlasgebergte]]]] Agt hedendaagse (Holoseen) subspesies word tans erken: * ''Panthera leo persica'', bekend as die Asiatiese leeu of die Suid-Asiatiese, Persiese of Indiese leeu wat eens vanaf Turkye oor Suidwes-Asië tot in Pakistan, Indië en selfs Bangladesj wydverspreid was. Groot troppe en bedrywighede gedurende die dag het dit vir stropers makliker gemaak om op die Asiatiese leeu jag te maak as op tiere en luiperd; daar is nou omtrent 300 leeus binne of naby die Gir-woud oor.<ref name="Asiaticweb">{{cite web |author=Wildlife Conservation Trust of India |title=Asiatic Lion—History |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/asiatic-lion-history.htm |access-date=15 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191022175741/http://www.asiaticlion.org/asiatic-lion-history.htm |archive-date=22 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * ''Panthera leo leo'', bekend as die Berberleeu, het in die natuur uitgesterf as gevolg van buitensporige jagtogte, hoewel indiwidue in gevangenskap steeds mag bestaan. Die Marokkaanse Koninklike Leeus word deur party [[Wetenskaplike klassifikasie|taksonome]] beskryf as 'n "voordiehandliggende oorblyfsel van die oorspronklike Berberleeu genepoel". Dit was een van die grootste leeusubspesies, met lengtes van tussen 3 tot 3,3 meter en massas onder die mannetjies van meer as 200&nbsp;kg. Hulle het vanaf [[Marokko]] tot [[Egipte]] voorgekom. Die laaste gedokumenteerde bespieding van 'n Berberleeu in die natuur, het plaasgevind in 1942 in die [[Atlasgebergte|Groot-Atlasgebergte]] van Marokko.<ref>{{fr}} [http://www.carnivoreconservation.org/files/thesis/cuzin_2003_phd.pdf LES GRANDS MAMMIFERES DU MAROC MERIDIONAL]</ref> Deur middel van ‘n kwantitatiewe uitsterwings-tydlyn analise, postuleer sommige kenners dat die laaste Berberleeu waarskynlik uitgesterf het in 1958 tydens die woudsverwoesting noord van [[Sétif]], [[Algerië]], gedurende die Algerynse Onafhanklikheidsoorlog.<ref>{{en}} [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3616087/ Examining the Extinction of the Barbary Lion and Its Implications for Felid Conservation]</ref> * ''Panthera leo senegalensis'', bekend as die Wes-Afrikaleeu, word in Wes-Afrika, vanaf Sengeal tot Nigerië, aangetref. * ''Panthera leo azandica'', bekend as die Noordoos-Kongoleeu, word in die noordoostelike gedeeltes van die [[Demokratiese Republiek van die Kongo|Kongo]] aangetref. * ''Panthera leo nubica'', bekend as die Oos-Afrika of Masaileeu, word in Oos-Afrika vanaf Etiopië en Kenia tot Tanzanië en Mosambiek aangetref. * ''Panthera leo bleyenberghi'', bekend as die Suidwes-Afrika- of Katangaleeu, word in suidwestelike Afrika, Namibië, Botswana, Angola, Katanga (DRK), Zambië en Zimbabwe aangetref. * ''Panthera leo krugeri'' bekend as die Suidoos-Afrikaleeu of Transvaalse leeu, word in die Transvaalstreek of Suidoos-Afrika aangetref wat die Nasionale Krugerwildtuin insluit. * ''Panthera leo melanochaita'', bekend as die Kaapse leeu, het omstreeks 1860 in sy natuurlike omgewing uitgesterf. Mitochondriese DNS-toetse staaf nie die teorie dat dit ’n onderskeie subspesie was nie. Dit klink meer aanneemlik dat die Kaapse leeu slegs die mees suidelike bevolking van die ''Panthera leo krugeri'' was.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity" /> * ''Panthera leo nubica'', bekend as die Oos-Afrika of Tsavoleeu word in Oos-Afrika, by Kenia en die Tsavo Nasionale Park aangetref. ==== Pleistoseen ==== [[Lêer:Lascaux-diverticule-félins.jpg|duimnael|Grotleeus, Kamer van die Katagtiges, Lasauxgrotte]] [[Lêer:Hoehlenloewe CaveLion hharder.jpg|duimnael|Europese grotleeu (''Panthera leo spelaea'') in 'n rekonstruksie rondom 1920]] Etlike bykomende leeusubspesies het in die prehistoriese tydperk bestaan. * ''Panthera leo atrox'', bekend as die Amerikaanse leeu of Amerikaanse grotleeu, was gedurende Pleistoseentydperk tot om en by 10 000 jaar gelede talryk in die Amerikas – vanaf Kanada tot Peru. Hierdie tipe sowel as die grotleeu word beskou as twee onderskeie ''spesies'', maar die jongste stamgeskiedenisnavorsing dui dat al twee ''subspesies'' van die leeu, ''Panthera leo'', is.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{en}} Barnett, Ross ''et al.'' (2009): [http://www.clas.ufl.edu/users/mbinford/GEOXXXX_Biogeography/Literature_reports_by_students/Sixth%20Report/Townsend_2009_BarnettEtAl_Pleistocene_Lion_Phylogeography.pdf Phylogeography of lions (Panthera leo ssp.) reveals three distinct taxa and a late Pleistocene reduction in genetic diversity] Molecular Ecology Vol.18, bl. 1668–1677.</ref> ''Panthera leo atrox'' was een van die grootste leeuspesies in die geskiedenis; hy was na raming tussen 1,6 tot 2,5&nbsp;m lank.<ref name="Quaternary extinctions">{{en}} {{cite book |last=Martin |first=P.S. |title=Quaternary Extinctions |year=1984 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |url=http://books.google.com/?id=O8SgPwAACAAJ |isbn=0-8165-1100-4 }}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Die Amerikaanse grotleeu moet egter nie met die [[poema]], ''Puma concolor'', ook bekend as die bergleeu, verwar word nie. * ''Panthera leo fossilis'', bekend as die Vroeë Middel-Pleistoseen Europese grotleeu, het omstreeks 500&nbsp;000 jaar gelede floreer; fossiele is in Duitsland en Italië opgediep. Dit was groter as die huidige Afrikaleeu, want dit was net so groot soos die Amerikaanse grotleeu.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /><ref>{{en}} Ernst Probst: Deutschland in der Urzeit. Orbis Verlag, 1999. {{ISBN|3-572-01057-8}}</ref> * ''Panthera leo spelaea'', bekend as die Europese grotleeu, Eurasiese grotleeu of Bo-Pleistoseense Europese grotleeu, het in Eurasië tussen 300&nbsp;000 en 10&nbsp;000 jaar gelede geleef.<ref name="BurgerJ-Molecular-phylogeny" /> Hierdie spesies se jare lange verborge aansyn is ontsluit deur die ontdekking van Paleolitiese [[rotskuns]] (soos die regterkantse voorbeeld), ivoorsnywerk en kleibeeldjies.<ref name="Packer00">{{en}} {{cite journal | last1=Packer | first1=Craig | last2=Clottes | first2=Jean | title=When Lions Ruled France | journal=Natural History | volume= | issue= | pages=52–57 | date=November 2000 | url=http://www.lionresearch.org/current_docs/m_pdf/36.pdf | format=PDF | accessdate=27 Augustus 2007 | archive-date=25 September 2007 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070925204423/http://www.lionresearch.org/current_docs/m_pdf/36.pdf | url-status=dead }}</ref> Hierdie kunswerke beeld die leeu met uitsteekore, gekwaste sterte en straks dowwe tierstrepe uit, met ten minste ’n paar mannetjies wat ’n geplooide halskraag of primitiewe maanhare het.<ref name="Koenigswald02" /> Die afbeelding hier langsaan skets ’n jagtoneel wat waarskynlik leeuwyfies toon wat dieselfde jagstrategie as moderne leeus gebruik, waarby die mannetjies nie soseer betrokke is nie. ==== Betwyfelbare indelings ==== * ''Panthera leo sinhaleyus'', bekend as die Sri Lankaanse leeu, het blykbaar sowat 39 000 jaar gelede uitgesterf. Twee tande, wat by Kuruwita gevind is, is die enigste tasbare bewysstuk dat hierdie dier geleef het. P. Deraniyagala het in 1939 op grond van hierdie tande ’n nuwe subspesie aangeteken.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Kelum Manamendra-Arachchi, Rohan Pethiyagoda, Rajith Dissanayake, Madhava Meegaskumbura |year=2005 |title=A second extinct big cat from the late Quaternary of Sri Lanka. |journal=The Raffles Bulletin of Zoology Supplement |volume=12 |pages=423–434 |id= |url=http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf |publisher=National University of Singapore |accessdate=31 Julie 2007 |format=PDF |archive-date= 7 Augustus 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070807215533/http://rmbr.nus.edu.sg/rbz/biblio/s12/s12rbz423-434.pdf |url-status=dead }}</ref> * ''Panthera leo europaea'', bekend as die Europese leeu, was skynbaar identies teen ''Panthera leo persica'' of ''Panthera leo spelaea''; sy klassifisering as ’n subspesie is ongestaaf. Dit het in omstreeks 100 n.C. uitgesterf vanweë vervolging, buitensporige jag en oorbenutting. Dit was woonagtig in die Balkan, die Italiaanse skiereiland, die suide van Frankryk en die Iberiese skiereiland, en was ’n baie gewilde jagtrofee onder die antieke Romeine en Grieke. * ''Panthera leo youngi'' of ''Panthera youngi'' het 350 000 jaar gelede in groot getalle voorgekom.<ref name=Harington69>{{en}} {{cite journal|last=Harington |first=CR |year=1969 |title=Pleistocene remains of the lion-like cat (''Panthera atrox'') from the Yukon Territory and northern Alaska |journal=Canadian Journal Earth Sciences |volume=6 |issue=5 |pages=1277–1288 }}</ref> Die verhouding teenoor die bestaande leeusubspesies is duister; dit stel dalk ’n onderskeie diersoort voor. ''Panthera leo maculatus'', bekend as die Marozi of Gespikkelde leeu, word óf ’n afsonderlike subspesie gesien óf as bloot ’n volwasse leeu wat die gespikkelde patroon van sy welpiejare nie ontgroei het nie. Sou dit ’n spesie op sigself, eerder as ’n paar afwykende gekleurde indiwidue, wees, het dit sedert 1931 uitgesterf. Dit is minder aanneemlik dat hierdie dier ’n natuurlike leeu-luiperdkruising, oftewel leeuperd, kon gewees het.<ref name="shuker">{{en}} {{cite book| last=Shuker | first=Karl P.N. | title=Mystery Cats of the World | publisher=Robert Hale | year=1989 | isbn=0-7090-3706-6}}</ref> === Kruisings === [[Lêer:Lion Cubs Phinda 2011.ogv|duimnael|Beeldmateriaal van leeuwelpies in die natuur, Suid-Afrika]] Leeus is al met tiers geteel (wat meestal die Siberiese en Bengaalse subspesies is) om kruisings genaamd liere of tierleeus voort te bring.<ref>{{en}} {{cite book|last=Guggisberg |first=C. A. W. |title=Wild Cats of the World |year=1975 |publisher=Taplinger Publishing |location=New York |isbn=0-8008-8324-1 }}</ref> Leeus is ook al met luiperds gekruis om leeuperds te welp<ref>{{en}} {{cite book|author=Doi H, Reynolds B |title=The Story of Leopons |year=1967 |publisher=Putnam |location=New York |oclc=469041 <!--Too old for ISBN-->}}</ref> en met jaguars om jagleeus in die wêreld te bring. Die marozi is na bewering ’n gespikkelde leeu of ’n leeuperd wat natuurlik voorkom, terwyl die Kongolese gespikkelde leeu ’n ingewikkelde jaguar-leeu-luiperd-kruising is, wat ’n jagleeuperd genoem word. Sulke kruisings was vroeër jare algemeen in dieretuine geteel, maar dit word nou afgeraai weens die beklemtoning op die bewaring van bestaande, egte diersoorte en subspesies. Kruisings word steeds in private en openbare dieretuine in Sjina geteel. Die lier is ’n kruising tussen ’n leeumannetjie en ’n tierwyfie.<ref name="liger">{{en}} {{cite book| last1=Markel |first1=Scott| last2= León |first2=Darryl| year= 2003 |title=Sequence Analysis in a Nutshell: a guide to common tools and databases | publisher= O'Reily |location=Sebastopol, California |isbn=0-596-00494-X}}</ref> Met dié dat die groei-inperkingsgeen van die tierwyfie afwesig is, word ’n groeiprikkelende geen oorgedra deur die leeumannetjie, wat daartoe lei dat die liere baie groter as iedere ouer word. Hul deel fisieke en gedragseienskappe van beide die moeder en vader (byvoorbeeld spikkels en/of strepe op ’n geelbruin pels). Liermannetjies is onvrugbaar, maar lierwyfies is wel dikwels vrugbaar. Die mannetjies het sowat 50 persent kans om maanhare te kweek; indien hulle wel een kweek, sal dit maar slegs die helfte so groot en ruig soos ’n leeumannetjie s’n word. Liere is tipies tussen 3,0 en 3,7&nbsp;m lank en weeg tussen 360 en 450&nbsp;kg.<ref name="liger" /> Die tierleeu, wat minder algemeen voorkom, is ’n kruising tussen ’n tiermannetjie en ’n leeuwyfie.<ref>{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon |title=Tigon—Encyclopædia Britannica Article |access-date=12 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20080410104210/http://www.britannica.com/eb/article-9001344/tigon |archive-date=10 April 2008 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> == Fisieke kenmerke == [[Lêer:Lion and eland.jpg|duimnael|’n Geraamtemodel van ’n Afrikaleeu wat ’n eland aanval, soos besigtig kan word by Die Museum van Beenkunde, te [[Oklahoma City]], Oklahoma, VSA]] [[Lêer:HansomeLion 002.jpg|duimnael|Gedurende konfrontasies laat die maanhare die leeu groter lyk]] Die leeu het die langste skouerhoogte uit al die katsoorte en is ook die tweede swaarste katspesie naas die tier. Toegerus met kragtige bene, ’n sterk kakebeen en 8cm-lange slagtande, kan ’n leeu groot prooidiere plattrek.<ref name=Honolulu>{{cite web |url=http://www.honoluluzoo.org/lion.htm |title=Lion |access-date=12 Julie 2007 |publisher=Honolulu Zoo |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120717000423/http://www.honoluluzoo.org/lion.htm |archive-date=17 Julie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die skedel van die leeu is baie soortgelyk aan dié van die tier s’n, hoewel die voorste gedeelte meer afgeplat is en die agterkop van die skedel effens korter is. Die leeu se kopbeen het groter neusopeninge as die tier s’n. Omrede die skedel onder die indiwidue van beide die leeu en tiere baie afwisselend is, kan slegs die onderkaak gewoonlik as ’n betroubare spesieaanduider gebruik word.<ref name="USSR">{{en}} {{cite book| author = V.G Heptner & A.A. Sludskii | title = Mammals of the Soviet Union, Volume II, Part 2 | year = 1992| pages = | isbn = 9004088768 | publisher = Brill | location = Leiden }}</ref> Die leeu se pelskleur wissel van ’n ligte dofgeel tot ’n gelerige, rooierige of donkerige okerbruinkleur. Die onderlyf is gewoonlik ligter en die stertkwas is swart. Leeuwelpies word met bruin rosette (spikkels) oor hul lyfies gebore, amper soos dié van ’n luiperd. Hoewel dit wegflets soos leeus was bereik , kan dowwe spikkels steeds by die onderlyf en bene opgemerk word, veral by leeuinne. Die leeu is die enigste katfamilielid wat [[geslagsdimorfie]] opsigtelik openbaar; met ander woorde, die mannetjie en wyfie se voorkoms lyk verskillend van mekaar. Elke geslag is ook aangepas om sy eie rol binne die trop te speel. Die leeuwyfie, wat die jagter is, het nie die mannetjie se dik, swaar en verhinderende maanhare nie. Dit bemoeilik die mannetjie se taak om gekamoefleerd sy prooi te bekruip en veroorsaak oorverhitting sodra die prooidier agternagesit word. Die kleur van die leeumannetjie se maanhare wissel tussen blond en swart, wat gewoonlik verdonker soos die leeu verouder. Volwasse leeus se massas wissel tussen 150 – 250&nbsp;kg vir mannetjies en 120 – 182&nbsp;kg vir wyfies.<ref name="nowak">{{en}} {{cite book|last=Nowak |first= Ronald M. |year=1999 |title=Walker's Mammals of the World |location=Baltimore |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=0-8018-5789-9}}</ref> Nowell en Jackson berig dat die gemiddelde massa vir mannetjies 181&nbsp;kg is en vir die wyfies 126&nbsp;kg. ’n Mannetjie wat naby Berg Kenia geskiet is, het 272&nbsp;kg geweeg.<ref name="CAP">{{en}} {{cite book|author=Nowell K, Jackson P|title=Wild Cats: Status Survey and Conservation Action Plan|url=http://carnivoractionplans1.free.fr/wildcats.pdf|format=PDF|year=1996|publisher=IUCN/SSC Cat Specialist Group|location=Gland, Switzerland|isbn=2-8317-0045-0|pages=17–21|chapter=Panthera Leo}}</ref> Leeus se groottes wissel, afhangende van hul omgewing en gebied, wat ’n wye verspreiding van opgetekende massas teweegbring. Leeus in Suider-Afrika is byvoorbeeld geneig om oor die algemeen 5 persent swaarder as dié in Oos-Afrika te weeg.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. (2002) ''Big Cat Diary: Lion'', bl. 80</ref> Die liggaamslengte is tussen 170 – 250&nbsp;cm by leeumannetjies en tussen 140 – 175&nbsp;cm by leeuwyfies; skouerhoogte is ongeveer 123&nbsp;cm by ’n mannetjie en 107&nbsp;cm in die geval van ’n wyfie. Die stert is 90 –105&nbsp;cm lank by mannetjies en 70–100&nbsp;cm by wyfies.<ref name="nowak" /> Die langste leeu wat opgeteken is was ’n swartmaanhaarmannetjie wat naby Mucsso, Suid-Angola in Oktober 1973 geskiet is; die swaarste leeu in die natuur was ’n mensvreter wat in 1936 buitekant [[Hectorspruit]] in Oos-Transvaal platgetrek is en 313&nbsp;kg geweeg het.<ref>{{en}} Wood, The Guinness Book of Animal Facts and Feats. Sterling Pub Co Inc (1983), {{ISBN|0-85112-235-3}}</ref> Leeus in gevangenskap is geneig om groter te wees as leeus wat in die natuur voorkom – die swaarste aangetekende leeu is ’n mannetjie, Simba, van die Colchester Dieretuin in Engeland wat 375&nbsp;kg in 1979 geweeg het.<ref>{{en}} [http://www.junglephotos.com/africa/afanimals/mammals/lionnathist.shtml Jungle Photos Africa Animals mammals—lion natural history] Wood, G. 1983. The Guinness book of animal facts and feats. Sterling Pub. Co. Inc. 3rd. edition. 256 bl.</ref> Wat mees beduidende kenmerk wat deur albei geslagte gedeel word, is dat die stert met ’n harige kwas eindig. By party leeus verberg die kwas die harde “ruggraat” of “werwelkolomuitloper”, wat omtrent 5&nbsp;mm lank is en bestaan uit die eindelike segmente van die stertbeen wat vasgegroei is. Die leeu is die enigste katsoort wat ’n kwasstert het; die doel daarvan is onbekend. Dit is afwesig by geboorte en begin teen 5½ maande ontwikkel. Teen 7&nbsp;maande is dit geredelik herkenbaar.<ref name="Schaller28">{{en}} Schaller, bl. 28</ref> === Maanhare === [[Lêer:Maneless lion from Tsavo East National Park.png|duimnael|’n Maanhaarlose leeumannetjie, met weinige kraaghare, by Tsavo Oos-Nasionale Park, Kenia]] Die maanhare van die volwasse leeumannetjie, wat uniek aan hierdie katsoort is, is een van die belangrikste onderskeibare kenmerke van hierdie spesie. Dit laat die leeu groter lyk, wat by uitstek as ’n intimiderende afskrikmiddel dien, wat veral goed te pas kom gedurende konfrontasies met ander leeus en met dié dierspesies se aartsmededinger in Afrika, die gevlekte hiëna.<ref>{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=Are Maneless Tsavo Lions Prone to Male Pattern Baldness? |publisher=National Geographic |year=2005 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavolions.html |access-date=7 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180712120016/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/04/0412_020412_TVtsavolions.html |archive-date=12 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die voorkoms, afwesigheid, kleur en grootte van die maanhare word gekoppel aan genetiese oordrag, geslagsrypheid, klimaat en voortbrenging van testosteroon; hoe donkerder en ruier die maanhare, hoe gesonder is die leeu. Wat teelkeuse betref, sal wyfies die mannetjies met die dikste en donkerste maanhare uitkies.<ref name="Trivedi02">{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=Female Lions Prefer Dark-Maned Males, Study Finds |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=22 Augustus 2002 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVlion.html |access-date=1 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614194902/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/08/0822_020822_TVlion.html |archive-date=14 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Navorsing in Tanzanië bewys dat die lengte van die maanhare die oorwinning van gevegte onder mannetjies uitstraal. Hoewel die donkerkleurige maanhaar ’n langer voortplantingslewe kan hê en oorlewing van sy nakomelinge kan verseker, lei hulle dikwels die meeste gedurende die warmste maande van die jaar.<ref name=West>{{en}} {{cite journal|last1=West |first1=Peyton M. |last2=Packer |first2= Craig |date=Augustus 2002|title=Sexual Selection, Temperature, and the Lion's Mane |journal=Science |volume=297 |issue=5585 |pages= 1339–1343 |doi=10.1126/science.1073257 |pmid=12193785}}</ref> By troppe waar daar ’n koalisie van twee of drie mannetjies is, is dit moontlik dat die leeuwyfies die mannetjies met die swaarste maanhare vir paring sal uitlok.<ref name="Trivedi02" /> Wetenskaplikes het eens aangevoer dat die onderskeiding tussen subspesies gemaak kan word op grond van die liggaamsbou en fisieke eienskappe. Dit is vroeër gebruik om subspesies soos die Berberleeu en die Kaapse leeu te identifiseer. Navorsing het egter bewys dat omgewingsfaktore die kleurskakering en grootte van ’n leeu se maanhare beïnvloed, soos die omringende temperatuur.<ref name=West /> Die kouer omringende temperature in Europese en Noord-Amerikaanse dieretuine, byvoorbeeld, kan swaarder maanhare tot gevolg hê. Dus is die maanhare van ’n leeu nie ’n geskikte kenmerk om subspesies mee te identifiseer nie.<ref name="Conservation-Genetics:Preserving-Genetic-Diversity"> {{en}} {{cite journal|first1= Ross|last1= Barnett|first2= Nobuyuki|last2= Yamaguchi|first3= Ian|last3= Barnes|first4= Alan |last4=Cooper |date=Augustus 2006 |title=Lost populations and preserving genetic diversity in the lion ''Panthera leo'': Implications for its ''ex situ'' conservation |journal=Conservation Genetics |volume=7 |issue=4 |pages=507–514 |doi=10.1007/s10592-005-9062-0}} <!-- url not accessible at the moment http://abc.zoo.ox.ac.uk/Papers/consgen06_lion.pdf--></ref><ref name="yamaguchi-haddane">{{en}} {{cite journal|last1=Yamaguchi |first1=Nobuyuki |last2=B. Haddane |year=2002 |title=The North African Barbary lion and the Atlas Lion Project |journal=International Zoo News |volume=49 |pages=465–481}}</ref> Die mannetjie van die Asiatiese subspesies kan egter aan hul yler maanhare as dié van die gemiddelde Afrikaleeus uitgeken word.<ref name="Menon">{{en}} {{cite book|last=Menon |first=Vivek |year=2003 |title=A Field Guide to Indian Mammals |location=Delhi |publisher=Dorling Kindersley India |isbn=0-14-302998-3| pages=}}</ref> Maanhaarlose leeumannetjies is al in Senegal en Tsavo-Oos Nasionale Park in Kenia aangemerk en die oorspronklike wit leeumannetjie van Timbavati was ook sonder maanhare. Testosteroon word gekoppel aan maanhaargroei – daarom sal ’n gekastreerde leeu dikwels weinig, indien enige, maanhare hê, omrede die verwydering van die teelkliere testosteroonvervaardiging verhinder.<ref>{{en}} {{cite journal| first = Linda | last = Munson | date = 3 Maart 2006 | title = Contraception in felids | journal = Theriogenology| pmid = 16626799 | volume = 66 | issue = 1 | pages = 126–134 | doi = 10.1016/j.theriogenology.2006.03.06 }}</ref> Die afwesigheid van maanhare kan ook soms onder ingeteelde leeubevolkings bemerk word; inteling lei tot powere vrugbaarheid.<ref>{{cite web |last=Trivedi |first=Bijal P. |title=To Boost Gene Pool, Lions Artificially Inseminated |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=12 Junie 2002 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0612_020612_TVlion.html |access-date=20 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180620153032/https://news.nationalgeographic.com/news/2002/06/0612_020612_TVlion.html |archive-date=20 Junie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Grotrotstekeninge van die uitgestorwe Europese Grotleeus toon duidelik diere wat geen of slegs ’n titseltjie maanhare het, wat daarop sinspeel dat hierdie leeus nie maanhare gehad het nie.<ref name="Koenigswald02">{{de}} {{cite book|last=Koenigswald |first=Wighart von |year=2002 |title=Lebendige Eiszeit: Klima und Tierwelt im Wandel |location=Stuttgart |publisher=Theiss |isbn=3-8062-1734-3| pages=}}</ref> === Witleeus === [[Lêer:White Lion.jpg|duimnael|Witleeus se pelskleur kan aan ’n resessiewe geen toegeskryf word; hulle is ’n skaars afwyking van die subspesie ''Panthera leo krugeri'']] Dit witleeu is nie ’n onderskeie subspesie nie, maar ’n buitengewone vorm met ’n genetiese afwyking, leukisme,<ref name="zoos_encyclopedia" /> wat ’n witter pelskleur, soos dié van die wittier, tot gevolg het. Hierdie toestand is soortgelyk aan melanisme, wat swartluiperds tot gevolg het. Witleeus is nie albino’s nie, want die pigment van hul oë en vel is normaal. Die wit Transvaalse leeu (''Panthera leo krugeri'') indiwidue word so nou en dan in en rondom die Krugerwildtuin en die aangrensende Timbavati Private Natuurreservaat aan die oostelike Suid-Afrika teëgekom, maar kom meer dikwels in gevangenskap voor waar telers selektief te werk gaan. Die ongewone roomkleur van hul pelse is van die resessiewe geen afkomstig.<ref>{{en}} {{cite book|last=McBride |first=Chris |title=The White Lions of Timbavati |year=1977 |publisher=E. Stanton |location=Johannesburg |isbn= 0-949997-32-3 }}</ref> Na bewering word hulle binne Suid-Afrikaanse kampe vir geblikte trofeejag geteel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Tucker|first=Linda |title=Mystery of the White Lions—Children of the Sun God|year=2003 |publisher=Npenvu Press|location=Mapumalanga |isbn= 0-620-31409-5}}</ref> Die bevestiging dat witleeus daadwerklik bestaan het, het eers in die laat 20ste eeu aan die lig gekom. Eeue tevore is die witleeu bloot as ’n legende afgemaak wat in Suid-Afrika in omloop was; die wit pels het glo die goedheid van alle wesens voorgestel. Waarnemings is die eerste keer gedurende die vroeë 1900's aangemeld en het sonderling vir bykans vyftig jaar voortgeduur, totdat daar in 1975 op ’n werpsel witleeus in die [[Timbavati-wildreservaat]] afgekom is.<ref name="whitelion">{{en}} [http://www.lairweb.org.nz/tiger/lions.html The rare white lions] Besoek op 20 September 2007.</ref> == Biologie en gedrag == Leeus rus meestal en is vir omtrent 20&nbsp;uur per dag onaktief.<ref name="Schaller122">{{en}} Schaller, bl. 122</ref> Hulle kan ter eniger tyd aktief wees, maar hul bedrywighede bereik ’n hoogtepunt teen skemeraand, wat gepaardgaan met sosialisering, reiniging en ontlasting. Afwisselende kort-kort uitbarstings van bedrywighede geskied regdeur die nagtelike ure tot met dagbreek, wanneer daar die meeste gejag word. Twee ure word gemiddeld per dag gestap en 50&nbsp;minute word daagliks vir eet opsy gesit.<ref name="Schaller120">{{en}} Schaller, bl. 120–121</ref> === Groeporganisering === [[Lêer:Pride leader.jpg|duimnael|Twee leeuwyfies en ’n volwasse leeumannetjie van trop, Noord-Serengeti]] [[Lêer:Serengeti Lion Running saturated.jpg|duimnael|’n Leeuwyfie nael tydens ’n jagtog in die Serengeti]] [[Lêer:Lions Etosha NP Fight for Prey.jpg|duimnael|Twee leeumannetjies veg vir prooi in die [[Nasionale Etoshawildtuin]], [[Namibië]]]] Leeus is roofdiere wat in twee soorte sosiale organisasie kan voorkom. Party is “residente”, wat in groepe saamleef wat as “troppe” bekend staan.<ref name="Schaller33">{{en}} Schaller, bl. 33</ref> Die trop bestaan gewoonlik uit vyf of ses bloedverwante wyfies, hul welpies (van beide geslagte) en een of twee mannetjies (wat ’n ''koalisie'' genoem word indien daar meer as een is) wat met die volwasse wyfies paar. Buitengewone groot troppe wat uit meer as 30 indiwidue bestaan het, is al waargeneem. Die aantal volwasse mannetjies binne ’n koalisie is gewoonlik twee, maak kan met verloop van tyd tot vier toeneem en dan weer afneem. Manlik leeuwelpies moet die moedertrop verlaat sodra hulle volwassenheid bereik. Die twee soort organisasie dra die benaming ''nomade'', wat (as enkellopende of as pare) van plek tot plek rondbeweeg en wie se tuisgebied oor ’n wye gebied strek.<ref name="Schaller33" /> Pare word dikwels onder die mannetjies gevorm wat van die geboortetrop verstoot is. Let op dat ’n leeu tussen lewenswyses kan wissel: nomades kan bewoners raak en omgekeerd. Leeumannetjies moet hierdie lewenswyse een of ander tyd handhaaf en party sal nie in staat wees om by ’n nuwe trop aan te sluit nie. ’n Wyfie wat nomadies geword het, sal sukkel om by ’n nuwe trop aan te sluit, omrede die wyfies in ’n trop almal nou aan mekaar verwant is en die meeste buitestaanders van hul familiegroep sal verwerp. Die gebied wat deur ’n trop bewoon word, word ’n ''tropgebied'' genoem, terwyl ’n nomadiese indiwidu s’n ’n ''tuisgebied '' is. Die mannetjies van ’n trop bly op die buitewyke om hul grondgebied te patrolleer. Waarom ’n gemeenskapsin – wat by die leeu as katsoort die duidelikste kenbaar is – by leeuwyfies ontwikkel het, is ’n onderwerp wat beredeneerbaar is. Die toename in jagsukses dien as die vanselfsprekende verklaring, maar onder die vergrootglas lyk hierdie standpunt minder seker; jag met samewerking bring meer geslaagde jagtogte, maar veroorsaak ook dat die troplede wat nie saamjag nie minder voedsel inkry, soos diegene wat welpies moet versorg en oor lang tydperke alleen agtergelaat word. Die troplede is geneig om telkens dieselfde rol by jagtogte te vervul. Dit welstand van die jagters is die nommer een prioriteit om die trop te laat oorleef, daarom geniet hulle die voorreg om eerste die prooi te eet op die plek waar dit neergetrek is. Ander voordele sluit in: familieseleksie (dit is beter om voedsel met ’n bloedverwante leeu te deel as met ’n vreemdeling), die beskerming van die welpies, verdediging en voortbestaan van die grondgebied en die indiwiduele versekering teen beserings en hongerte.<ref name=CAP /> Leeuwyfies doen die meeste jagwerk van hul trop, omrede hulle kleiner, vinniger en ratser as die mannetjies is en nie vertraag word deur swaar en opsigtige maanhare wat oorverhitting gedurende inspanning veroorsaak nie. Hulle span as ’n groep saam om ’n prooi te bekruip en geslaagd plat te trek. As die mannetjie naby die jagtog is, is hy geneig om die vangs te oorheers sodra die wyfies in hul doel geslaag het. Daar is ’n groter waarskynlikheid dat die leeumannetjie sy kos met die welpies sal deel as met die leeuwyfies, maar sal selde sy prooi deel wat hy self gevang het. Kleiner prooidiere word op die plek geëet waar dit gevang is en word slegs onder die jagters verdeel; by groter prooi word dit na die tropgebied gesleep waar die ander ook in die vreugde kan deel. Daar is dus ’n groter verdeling by groter prooi betrokke,<ref name="Schaller133">{{en}} Schaller, bl. 133</ref> hoewel die troplede dikwels aggressief teenoor mekaar optree soos elkeen probeer om soveel kos moontlik te verorber. Beide die mannetjies en wyfies verdedig die trop teen indringers. Party indiwidue lei steekhoudend die verdediging teen binnedringers, terwyl die res op die agtergrond bly.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Heinsohn|first= R. |last2= Packer| first2=C.|year=1995 |title=Complex cooperative strategies in group-territorial African lions |journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1260–1262 |doi=10.1126/science.7652573 |pmid=7652573}}</ref> Leeus is geneig om sekere rolle in die trop aan te neem. Dié wat op die agtergrond bly, lewer weer ander waardevolle diens aan die groep.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Morell|first= V. |year=1995 |title=Cowardly lions confound cooperation theory |journal=Science |volume=269 |issue=5228 |pages=1216–1217|doi=10.1126/science.7652566 |pmid=7652566}}</ref> ’n Ander veronderstelling is dat daar ’n sekere beloning met ’n leier wat die indringers afweer vereenselwig word en dat die rang van die leeuwyfies in die trop deur hierdie reaksies daarop weerspieël word.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Jahn|first= Gary C. |year=1996 |title=Lioness Leadership |journal=Science |volume=271 |issue=5253 |page=1215 |doi=10.1126/science.271.5253.1215a |pmid=17820922 }}</ref> Die mannetjie of mannetjies wat met die trop vereenselwig word moet hul verhouding met die trop teen die buitestaandermannetjies beskerm wat probeer om hul verhouding met die trop oor te neem. Die wyfies vorm ’n standvastige maatskaplike eenheid en duld nie indringerwyfies nie;<ref name="Schaller37">{{en}} Schaller, bl. 37</ref> slegs by geboortes en afsterwing sal veranderinge in die lidmaatskap plaasvind,<ref name="Schaller39">{{en}} Schaller, bl. 39</ref> hoewel party wyfies die trop verlaat en nomadies begin rondswerf.<ref name="Schaller44">{{en}} Schaller, bl. 44</ref> Jeugdige mannetjies word egter verplig om die trop te verlaat sodra volwassenheid op ’n twee- of driejarige ouderdom bereik is.<ref name="Schaller44" /> === Jag en dieet === [[Lêer:Female Lion.JPG|duimnael|links|upright|Hierdie leeuwyfie mag wel baie skerp tande hê, maar die prooi word gewoonlik doodgewurg]] [[Lêer:Lions taking down cape buffalo.jpg|duimnael|Vier leeus trek ’n buffel plat in die Serengeti, Tanzanië]] [[Lêer:Panthera leo yawn (Kgalagadi, 2012).jpg|duimnael|’n Gapende leeumannetjie in die [[Kgalagadi-vredespark]], [[Botswana]]]] [[Lêer:Panthera leo stretching (Etosha, 2012).jpg|duimnael|Volwasse leeumannetjie strek in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] Leeus is kragtige diere wat in gekoördineerde groepe te werk gaan en hul prooi bekruip. Hul uithouvermoë skiet egter te kort; ’n leeuwyfie se hart beslaan slegs ongeveer 0,57% van haar liggaamsmassa (’n mannetjie s’n is sowat 0,45% van sy liggaamsmassa) in vergeleke met ’n hiëna se hart wat om en by 1% van sy liggaamsmassa uitmaak.<ref name="Schaller248">{{en}} Schaller, bl. 248.</ref> Om hierdie rede kan hulle slegs oor kort afstande storm <ref name="Schaller2478">{{en}} Schaller, bl. 247–48.</ref> en moet eers naby hul prooi beweeg voor die aanval kan begin. Hul benut verswakte sigfaktore; die meeste aanvalle vind naby ’n soort potensiële wegkruipplek (soos lang gras) of saans plaas.<ref name="Schaller237">{{en}} Schaller, bl. 237.</ref> Leeus bekruip hul prooi tot op ’n afstand van min of meer 30 &nbsp;meter. Leeuwyfies sal kenmerkend saam ’n trop wild uit verskillende windrigtings omsingel en daarmee hul kanse op sukses verbeter. Sodra die prooidiere onraad vermoed, spat hulle uitmekaar, met een of meer wat in die rigting van die versteekte troplede hardloop. Die aanval is kort en kragtig; hulle probeer die dier deur ’n stormloop en ’n sprong, wat die hardlopende dier se balans versteur, te vang. Prooidiere vrek meestal van verwurging,<ref>{{en}} {{cite web |title=About lions—Ecology and behaviour |author=Dr Gus Mills |publisher=African Lion Working Group |url=http://www.african-lion.org/lions_e.htm |accessdate=20 Julie 2007 |archive-date=31 Maart 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140331141011/http://www.african-lion.org/lions_e.htm |url-status=dead }}</ref> wat bloedtoevoerbelemmering by die harsings tot gevolg het, versmoring (wat die suurstoftoevoer afsny), of bloedverlies. Die prooi kan ook versmoor word deur die dier se muil en neusopeninge toe te druk. Klein prooidiere word eenvoudig met die voorpoot platgeklap.<ref name="nowak" /> Groot prooidiere wat gevang word sluit wildebeeste, rooibokke, sebras, buffels en vlakvarke op die Afrika-vasteland in, terwyl die bloubul (nilghai), bosvark en enkele bokspesies in Indië op die leeu se prooilys voorkom. Beskikbaarheid van ander spesies speel ook ’n rol. Dit sluit hoefdiere in wat tussen 50 en 300&nbsp;kg is, soos die [[koedoe]], hartebees, [[gemsbok]] en [[eland]]. Soms sal hulle ook kleiner soorte, soos die springbok en Thomson se gasel, plattrek. Leeus jag in groepe, wat die vermoë bied om die meeste diere te vang, maar in die meeste dele van hul tuisgebied sal hulle selde baie groot prooi, soos volgroeide kameelperde, aanpak, weens die gevaar om beserings op te doen. Uitgebreide navorsing toon dat leeus normaalweg soogdiere eet waarvan die massa tussen 190 – 550&nbsp;kg is. In Afrika is die wildebees die voorkeurprooi (wat amper die helfte van al die leeuvangste van die [[Serengeti]] uitmaak), opgevolg deur die sebra.<ref>{{en}} ''The Art of Being a Lion'' bl. 186, Christine and Michel Denis-Huot, Friedman/Fairfax, 2002</ref> Die meeste volgroeide seekoeie, renosters, olifante en kleiner gaselle, rooibokke en ander ratse wildsboksoorte word gewoonlik uitgesluit. Kameelperde en buffels word soms in sekere gebiede aangedurf. In die Nasionale Krugerwildtuin, byvoorbeeld, word kameelperde gereeld gejag.<ref name="Pienaar69">{{en}} {{cite journal|author=Pienaar, U de V |year=1969 |title=Predator–prey relationships amongst the larger mammals of the Kruger National Park |journal=Koedoe |volume=12 |pages=108–76}}</ref> In die Manyarapark maak buffels tot 62% van die leeu se dieet uit,<ref>{{en}} "Among the Elephants", Iain and Oria Douglas-Hamilton, 1975</ref> vanweë die hoë digtheid van buffels binne die gebied. Partykeer sal seekoeie voorgekeer word, maar volgroeide renosters word meestal vermy. Indien hulle beskikbaar is, sal vlakvarke ook dikwels gevang word, selfs al is hulle ligter as 190&nbsp;kg.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Hayward |first= Matt W. |last2=Kerley |first2= Graham| year=2005| title=Prey preferences of the lion (''Panthera leo'') |journal=Journal of Zoology |volume=267 |issue=3 |pages=309–22 |doi=10.1017/S0952836905007508}}</ref> In ander gebiede sal hierdie groot katte diere jag wat nie gewoonlik met hul verbind word nie. By die Savutirivier <ref>{{cite web |last=Kemp |first=Leigh |url=http://www.go2africa.com/africa-travel-articles/elephant-eaters-of-the-savuti |title=The Elephant Eaters of the Savuti |publisher=go2africa |access-date=8 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121126042116/http://www.go2africa.com/africa-travel-articles/elephant-eaters-of-the-savuti |archive-date=26 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> berig gidse dat die leeus deur honger gedwing was om olifantkalwers te vang, wat opgevolg is deur halfvolwassenes en soms snags ook volgroeide olifante, wanneer hul sig swak is.<ref>{{cite news |title=King of the jungle defies nature with new quarry |first=Damien |last=Whitworth |date=9 Oktober 2006 |publisher=The Australian |url=http://www.news.com.au/story/0,23599,20547955-38195,00.html |access-date=20 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090627144915/http://www.news.com.au/story/0,23599,20547955-38195,00.html |archive-date=27 Junie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Leeus vreet ook lewende hawe; in Indië maak beeste ’n aansienlike deel van hul dieet uit.<ref name="Menon" /> Leeus maak selde roofdiere soos luiperds, jagluiperds, hiënas en wildehonde dood om te vreet – hulle word eerder as mededingers uitgeskakel. Sou kos skaars raak, sal hul aas vreet van diere wat aan natuurlike oorsake (soos siektes) gevrek het of deur ander roofdiere se prooi af te neem. Hul sal gereeld op die uitkyk wees na aasvoëls wat dwarrelend in die lug sweef, wat ’n teken is dat êrens daar naby ’n dier is wat dood lê of in die moeilikheid verkeer.<ref name="Schaller213">{{en}} Schaller, bl. 213.</ref> ’n Leeu kan tot 30&nbsp;kg op ’n slag vreet.<ref name="simba">{{en}} {{cite book|last= Guggisberg|first=Charles Albert Walter |title=Simba: the life of the lion. |year=1961 |publisher=Howard Timmins |location=Cape Town |isbn= }}</ref> Sou hy nie daartoe in staat wees om die hele vangs te verorber nie, rus hy eers vir ’n paar ure voordat die vretery voortgesit word. Op ’n warm dag kan die trop in die koelte dut, terwyl een of twee mannetjies wag staan.<ref name="Schaller2706">{{en}} Schaller, bl. 270–76.</ref> ’n Gesonde volgroeide leeuwyfie benodig ongeveer 5&nbsp;kg en ’n mannetjie 7&nbsp;kg vleis per dag.<ref>{{en}} Schaller, bl. 276.</ref> Omdat leeuinne op die oop grasvlaktes jag, wat maklik hul teenwoordigheid verraai, verseker gesamentlike jag die kanse op ’n suksesvolle jagtog, wat veral die geval is by groter diersoorte. Spanwerk stel hul ook in staat om hul prooi te verweer teen ander groter roofdiere, soos hiënas, wat kilometers ver deur aasvoëls aangelok word. Leeuwyfies doen die meeste vangwerk; by groter prooi, soos kameelperde en buffels, sal die swaarder en sterker mannetjies die leidende rol oorneem. Tydens jagtogte het elke leeuwyfie haar eie spesiale plekkie in die groep, hetsy deur die prooi op die flank te bekruip en dan aan te val of om in die middel stadiger te beweeg en die prooi te vang wat van die ander wyfies probeer wegvlug.<ref>{{en}} {{cite journal|author=Stander, P. E.|title=Cooperative hunting in lions: the role of the individual|journal=Behavioral Ecology and Sociobiology|volume=29|issue=6|pages=445–54|year=1992|doi=10.1007/BF00170175}}</ref> Jong leeus vertoon die eerste bekruipgedrag op ’n ouderdom van 3 maande, maar sal eers in jagtogte mag deelneem wanneer hulle amper ’n jaar oud is. Eers op omtrent tweejarige ouderdom sal hulle goed kan jag.<ref name="Schaller153">{{en}} Schaller, bl. 153.</ref> ==== Mededinging tussen ander roofdiere ==== Leeus en gevlekte hiënas deel dieselfde nis en tree dus as mededingers teenoor mekaar op. Die prooidiere wat hulle jag stem 58,6% ooreen.<ref name="prey">{{en}} {{cite journal| url=http://www.zbs.bialowieza.pl/g2/pdf/1598.pdf |title=Prey preferences of the spotted hyaena (''Crocuta crocuta'') and degree of dietary overlap with the lion (''Panthera leo'')|author=Hayward, Matt W.|journal=Journal of Zoology |year=2006|volume=270|pages=606–14 | doi=10.1111/j.1469-7998.2006.00183}}</ref> Leeus sal kenmerkend hiënas ignoreer, tensy hul op jag is of deur die hiënas lastig geval word, terwyl laasgenoemde geneig is om openlik op die teenwoordigheid van leeus te reageer, of daar nou voedsel betrokke is, al dan nie. Leeus neem ook dikwels prooi van hiënas af; by die Ngorongorokrater is dit niks vreemds dat leeus op die prooi van hiënas teer nie. Dit veroorsaak weer dat hiënas net meer moet jag. Leeus sal vinnig die geluide van hiënas wat vreet probeer naspoor, soos Dr. Hans Kruuk bevind het deur telkemale ’n bandopname terug te speel.<ref name="Kruuk21">{{en}} ''Interactions between Hyenas and other Carnivorous Animals'' from Hans Kruuk’s ''The Spotted Hyena: A Study of Predation and Social Behaviour'' The University of Chicago Press, Chicago 60637, 1972</ref> Sou ’n hiëna van sy prooi verjaag word, sal hy óf padgee óf 30 – 100&nbsp;m verder weg geduldig gaan sit en wag tot hul klaar gevreet het.<ref name="schaller272">{{en}} Schaller, bl. 272.</ref> Soms is hiënas waaghalsig genoeg om sommer saam met die leeus te eet, wat partykeer die leeus laat padgee. Dié twee spesies kan aggressief teenoor mekaar te staan kom, selfs al is daar geen kos ter sake nie. Leeus sal soms sonder rede op hiënas afpyl en hulle aan stukke skeur: ’n Leeu is verfilm wat twee matriarge op verskillende geleenthede doodgemaak het sonder om hulle te eet.<ref name="enemies">{{en}} {{cite video|people=Dereck and Beverley Joubert |title= Eternal Enemies: Lions and Hyenas |medium=[[DVD]]|publisher=[[National Geographic]]|date=1992}}</ref> 71% van hiënasterftes in die Etosha kan toegeskryf word aan leeupredasie. Leeus is geneig om die kleiner katsoorte, soos luiperds en jagluiperds, te oordonder, hul prooi af te neem en hul kleintjies om te lewe te bring indien hulle die kans sou kry. Die jagluiperd het ’n 50% kans om sy prooi aan leeus of roofdiere af te staan.<ref>{{en}} {{cite journal|author=O'Brien, Stephen J.; Wildt, David E.; Bush, Mitchell|year=1986|title=The Cheetah in Genetic Peril|journal=Scientific American|issue=254|pages=68–76|url=http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|access-date= 1 Junie 2011|archive-date=30 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930022126/http://www.catsg.org/cheetah/05_library/5_3_publications/N_and_O/OBrien_et_al_1986_Cheetah_in_genetic_peril.pdf|url-status=dead}}</ref> Leeus is die grootste slagters onder jagluiperdwelpies – tot 90% van die welpies sterf binne die eerste paar weke weens roofdieraanvalle. Jagluiperds vermy mededinging deur op verskillende tye van die dag te jag en versteek hul welpe onder digte struike. Luiperds maak ook so, maar kan langer met kleiner prooidiere oorleef as leeus of jagluiperds. Anders as jagluiperds kan luiperds ook boom klim en hul welpies en die karkasse sodoende teen leeus beskerm. Hoe dit ook al sy, soms slaag leeuwyfies daarin om ’n boom te klim en die karkas af te haal.<ref name="Schaller293">{{en}} Schaller, bl. 293.</ref> Leeus is ook dominant oor wildehonde, nie alleen deur hul kos af te neem nie, maar ook deurdat die kleintjies en (selde) die volgroeide wildehonde ten prooi geval word. Wildehondbevolkingsdigthede is laag in gebiede waar leeus volop voorkom.<ref>{{en}} {{cite journal |title=Conserving the African wild dog ''Lycaon pictus''. I. Diagnosing and treating causes of decline |author=Woodroffe, Rosie; Ginsberg, Joshua R. |year=1999| journal =Oryx|volume=33|pages=132–42|doi=10.1046/j.1365-3008.1999.00052.x}}</ref><!-- cites two previous refs --> Die krokodil is die enigste roofdier wat in dieselfde gebied voorkom wat op eie houtjie ’n leeu kan bedreig. Afhangende van die grootte van die krokodil of leeu kan albei van hul vangste of aas deur die ander party afgeransel word. Dit is bekend dat leeus krokodille doodmaak wat die land sou betree,<ref>{{cite web |url=http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html |title=Crocodiles!—PBS Nova transcript |publisher=Pbs.org |date=28 April 1998 |access-date=21 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106191529/https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2509crocs.html |archive-date=6 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> maar die teenoorgestelde is ook waar van leeus wat die rivier inloop, soos die leeukloue getuig wat elke nou en dan in krokodille se mae gevind is.<ref name="Guggisberg">{{en}} {{cite book| author = Guggisberg, Charles Albert Walter| title = Crocodiles: Their Natural History, Folklore, and Conservation| year = 1972 | page = 195 | isbn = 0-7153-5272-5 | publisher = David & Charles | location = Newton Abbot}}</ref> === Voortplanting en lewensiklus === [[Lêer:Panthera leo -Ngorongoro Conservation Area, Tanzania -mating-8.jpg|duimnael|Leeus paar in die Ngorongoro Bewarea, Tanzanië]] [[Lêer:PregnantLioness.jpg|duimnael|’n Dragtige leeuwyfie (regs)]] [[Lêer:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|duimnael|Daar is geen vaste reël hoe leeumannetjies teenoor die welpies sal optree nie, maar hul sal eerder hul kos met die welpies deel as met die wyfies]] Jong leeuwyfies raak normaalweg op drie jaar geslagsryp en sal so teen vierjarige ouderdom aan haar eerste werpsel die lewe skenk.<ref name="Schaller29">{{en}} Schaller, bl. 29.</ref> Leeus se vrugbaarheid is nie seisoensgebonde nie en die wyfies is poliëstrus.<ref name="Schaller174">{{en}} Schaller, bl. 174.</ref> Soos die ander katsoorte is die leeumannetjies se penis bedek met stekeltjies wat terugwaarts wys (of, weerhakies). Sodra die fallus onttrek word, skraap dit die vaginale wande wat ovulasie kan prikkel.<ref>{{en}} {{cite book|last=Asdell |first=Sydney A. |title=Patterns of mammalian reproduction |year=1993|origyear= 1964 |publisher=Cornell University Press|location=Ithaca |isbn=978-0-8014-1753-5}}</ref> ’n Bronstige tropwyfie kan met meer as een mannetjie paar.<ref name="Schaller142">{{en}} Schaller, bl. 142.</ref> Gedurende paring, wat enkele dae kan duur, vind vier-en-twintig kopulasies per dag plaas en die parende leeus sal waarskynlik etes oorslaan. Leeus plant goed in gevangenskap voort. Die gemiddelde draagtyd duur ongeveer 110&nbsp;dae.<ref name="Schaller174" /> Die wyfie skenk geboorte aan haar werpsel, wat wissel van een tot vier, binne ’n versteekte lêplek (wat miskien ’n ruigte, rietbedding, grot of enige plek kan wees wat skuiling kan bied) wat gewoonlik van die trop verwyderd is. Sy sal dikwels self moet gaan jag terwyl die worp nog hulpeloos is, maar probeer om betreklik naby die beskutting te bly waar die kleintjies skuil.<ref name="Scott">{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. (2002), ''Big Cat Diary: Lion'', bl. 45</ref> Die welpies word blind gebore en hul ogies gaan eers na ’n week oop. By geboorte weeg hulle 1,2 kg–2,1&nbsp;kg. ’n Dag of twee na hul geboorte begin hulle rondkruip en ná drie weke begin hul te loop.<ref name="Schaller143">{{en}} Schaller, bl. 143.</ref> Deur hul aan die agternek rond te dra, verskuif die leeuwyfie etlike kere per maand haar kleintjies na ’n nuwe tuiste om te voorkom dat die reuk van die kleintjies by een lêplek opbou en gevaarlike roofdiere sal lok wat die welpies leed sal aandoen.<ref name="Scott" /> Die wyfie sluit met haar welpe eers by die trop aan wanneer die leeuwelpe tussen ses tot agt weke oud is.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. bl. 45</ref> Soms sal die heraansluiting by die trop bespoedig word, veral as ander wyfies ook gedurende dieselfde tyd gewelp het. So sal leeuwyfies byvoorbeeld probeer om hul voortplantingsiklusse te laat saamval om te help om mekaar se welpies groot te maak. Sodra die aanvanklike isolasiestadium verby is, laat die lakterende wyfies welpe van enige ander werpsel van die trop toe om sonder enige diskriminasie aan hulle te soog. Behalwe die beter beskerming wat hieruit voortspruit, bied die sinkronisering van geboortes ook die voordeel dat die welpies op die ou end dieselfde grootte is en ’n gelyke kans op oorlewing gegun word. Sou ’n leeuwyfie ’n paar maande later eers haar werpsel in die wêreld bring, sal die jonger en baie kleiner welpies deur die groter en oueres tydens etenstyd gedomineer word. As gevolg hiervan is ’n hongerdood baie algemener onder die jonger welpies. Hulle word ook deur roofdiere, soos jakkalse, hiënas, luiperds, breëkoparende en slange gevang. Selfs buffels sal, indien hulle die reuk van die leeuwelpies bemerk, die ruigte of lêplek bestorm, die wyfies verjaag en hul beste poging aanwend om die kleintjies dood te trap. Waar een of meer nuwe mannetjie(s) die ou dominante mannetjie uit ’n trop verdryf, sal die oorwinnaar(s) dikwels die bestaande jong welpies doodmaak,<ref name="Packpus83">{{en}} {{cite journal|author=Packer, C., Pusey, A. E. |date=Mei 1983 |title= Adaptations of female lions to infanticide by incoming males|journal= American Naturalist |volume=121 |issue=5 |pages=716–28 |doi= 10.1086/284097}}</ref> moontlik omrede die wyfies nie vrugbaar kan raak voor hul kleintjies volwasse is of sterf nie. Alles in ag genome sterf 80% van die welpies voor tweejarige ouderdom.<ref>{{en}} {{cite book|last=Macdonald |first=David |year=1984 |title=The Encyclopedia of Mammals|publisher=Facts on File|location=New York |page=31|isbn= 0-87196-871-1}}</ref> Wanneer die kleintjies by die trop ingelyf word, is hulle maar aanvanklik sku as hulle deur die ander volwasse leeus gekonfronteer word. Sodra hulle eers by die troplewe aangepas het, sal hulle onder mekaar of met die volwasse leeus probeer speel. Leeuwyfies wat self welpies het is meer geduldig met die ander leeuwyfies s’n as dié wat nie het nie. Daar is geen vaste reël hoe leeumannetjies teenoor die welpies sal optree nie; die een mannetjie sal hulle ewe gelate met sy stert of maanhare laat voortspeel, terwyl ’n ander sal grom en hul wegklap.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela; bl. 46</ref> Die leeuwelpe word na die verloop van ses tot sewe maande gespeen. Leeumannetjies raak op ongeveer driejarige ouderdom selfstandig en kan op vier- tot vyfjarige ouderdom die volgroeide mannetjie van ’n ander trop se leierskap ontsetel. Die mannetjies se gesondheid sal op die ouderdom tussen 10 en 15 jaar begin agteruitgaan,<ref>{{en}} {{cite book|last=Crandall |first=Lee S. |title=The management of wild animals in captivity |year=1964 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |oclc=557916}}</ref> indien hulle nie vroeër dalk reeds ernstig beseer was deur hul trop te verdedig nie (as ’n leeumannetjie eers uit ’n trop deur sy teenstanders onttroon is, sal hy selde ’n ander trop kan oorneem). Die tydperk om hul eie nakomelinge te verwek en groot te maak is dus beperk. As ’n leeumannetjie dus onmiddellik begin voortplant sodra hy ’n trop oorgevat het, is die kanse groter dat daar meer van sy welpe volwassenheid sal bereik voordat hy self die aftog moet blaas. ’n Leeuwyfie sal onverskrokke haar welpies van ’n oorweldigende en verdringende mannetjie probeer beskerm, maar dit slaag selde. Gewoonlik maak hy al die welpies dood wat jonger as twee jaar oud is. Een leeuwyfie is swakker en ligter as ’n mannetjie gebou, maar ’n groter kans op sukses word gewaarborg as drie of vier tropmoeders kragte teen een mannetjie saamspan.<ref name="Packpus83" /> Dit is nie alleen mannetjies wat verdryf is wat nomadies word nie. Hoewel die meeste leeuwyfies binne hul geboortetrop sal bly solank die tropgrootte dit kan volhou, sal ’n nuwe geslag welpies gedwing word om hul eie tuisgebied te gaan soek. As ’n nuwe leeumannetjie die baasskap van ’n trop oorneem kan beide die halfvolwasse leeumannetjies en –wyfies uitgewerp word.<ref>{{en}} Scott, Jonathon; Scott, Angela. bl. 68</ref> ’n Nomadiese wyfie voer ’n bitter moeilike bestaan. Sonder enige beskerming en ondersteuning van ander troplede sal sy selde daarin slaag om haar welpies groot te maak. Een wetenskaplike studie berig dat beide leeumannetjies en -wyfies soms homoseksueel kan optree.<ref>{{en}} {{cite book|last=Bagemihl |first=Bruce |year=1999 |title=Biological Exuberance: Animal Homosexuality and Natural Diversity |location=New York |publisher=St. Martin's Press |isbn=0-312-19239-8| pages=302–05}}</ref><ref>{{en}} {{cite web | last=Srivastav | first=Suvira | title=Lion, Without Lioness | work=TerraGreen: News to Save the Earth | publisher=Terragreen | date=15 Desember 2001 | url=http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | archiveurl=https://web.archive.org/web/20080514155635/http://www.teri.res.in/teriin/terragreen/issue3/feature.htm | archivedate=14 Mei 2008 | accessdate=21 Julie 2010 | url-status=live }}</ref> === Gesondheid === [[Lêer:Lion female in tree, Serengeti.jpg|duimnael|’n Leeu wat boomklim in die Serengeti, Tanzanië]] Behalwe die mens en ander leeus het volwasse leeus nie vyande wat hulle gewelddadig aanval nie.<ref name="Schaller183">{{en}} Schaller, bl. 183.</ref> Ernstige beserings word toegedien tussen troplede van verskillende groepe wat om tuisgebiedgrense meeding, of tussen troplede oor kos.<ref name="Schaller1889">{{en}} Schaller, bl. 188–89.</ref> Manke leeus en leeuwelpies kan deur hiënas of luiperds oorval word of deur buffels of olifante vertrap word. Agterlosige leeus kan tydens jagtogte vermink word.<ref name="Schaller1890">{{en}} Schaller, bl. 189–90.</ref> Die meeste leeus se ore, nek en liesstreek is oortrek van verskeie bosluissoorte.<ref name="Schaller184">{{en}} Schaller, bl. 184.</ref><ref>{{en}} {{cite book|last1=Yeoman |first1=Guy Henry|last2= Walker|first2= Jane Brotherton |title=The ixodid ticks of Tanzania|year=1967 |publisher=Commonwealth Institute of Entomology |location=London |oclc=955970}}</ref> Volgroeide lintwurms van die ''Taenia''-genus is in die ingewande van leeus gevind wat deur die vreet van larwebesmette wildsvleis oorgedra is.<ref>{{de}} {{cite journal|last=Sachs |first=R |year=1969|title=Untersuchungen zur Artbestimmung und Differenzierung der Muskelfinnen ostafrikanischer Wildtiere [Differentiation and species determination of muscle-cysticerci in East African game animals] |journal=Zeitschrift für tropenmedizin und Parasitologie |volume=20 |issue=1 |pages=39–50 |pmid=5393325}}</ref> Leeus by die Ngorongoro-krater is in 1962 deur die uitbreek van stalvlieg (''Stomoxys calcitrans'') geraak; hierdeur is leeus met bloederige oop letsels oortrek en het later uitgeteer. Leeus het tevergeefs probeer om die vlieë te ontwyk deur in bome te klim of in hiënagate weg te kruip. Menige het gevrek of weggetrek, wat die bevolking van sewentig tot vyftien indiwidue laat afneem het.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Fosbrooke |first=Henry |year=1963 |title=The stomoxys plague in Ngorongoro |url=http://jstor.org/stable/1781718 |journal=East African Wildlife Journal |volume=1 |issue=6|pages=124–26 |doi=10.2307/1781718}}</ref> ’n Onlangse uitbreking in 2001 het ses leeus laat vrek.<ref name="Nkwame06">{{en}} {{cite news | last=Nkwame | first=Valentine M | title=King of the jungle in jeopardy | publisher=The Arusha Times | date=9 September 2006 | url=http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | accessdate=4 September 2007 | archive-date=25 Desember 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033132/http://www.arushatimes.co.tz/2006/36/features_10.htm | url-status=dead }}</ref> Leeus, veral dié in gevangenskap, is kwesbaar vir hondesiekte (Engels: Canine Distemper Virus (CDV)), katagtige immuniteitsgebrekvirus/kat-vigs (Engels: Feline Immunodeficiency Virus (FIV)) en peritonitis.<ref name="zoos_encyclopedia" /> Hondesiekte is deur honde en ander roofdiere versprei – in 1994 het hierdie uitbreking in die Serengeti Nasionale Park veroorsaak dat vele leeus senuweesiektes, soos epileptiese aanvalle, ontwikkel het. Tydens hierdie uitbreking het ’n aantal leeus ook van [[longontsteking]] en [[enkefalitis|harsingontsteking]] omgekom.<ref>{{en}} {{cite journal|author=M.E. Roelke-Parker |date=Februarie 1996|title=A canine distemper epidemic in Serengeti lions (''Panthera leo'') |journal= Nature|volume=379 |issue= 6564|pages=441–45 |doi=10.1038/379441a0|pmid=8559247}}</ref> Kat-vigs (wat soortgelyk aan M.I.V. is, maar nie daarvoor bekend is dat dit leeus affekteer nie) se uitwerking op huiskatte is kommerwekkend genoeg dat die Species Survival Plan genoop was om stelselmatige toetse op leeus in gevangenskap aan te beveel. Dit kom in hoë tot endemiese frekwensies by talle wilde leeubevolkings voor, maar is meestal onder Asiatiese en Namibiese leeus afwesig.<ref name="zoos_encyclopedia" /> === Kommunikasie === [[Lêer:Lion cub with mother.jpg|duimnael|Om koppe teen mekaar te skuur en mekaar te lek is deel van die algemene sosiale gedrag binne ’n trop]] Wanneer leeus rus of ontspanne verkeer vind sosialisering deur hoogs ontwikkelde uitdrukkingbewegings en gedrag plaas. Die mees algemene vreedsame en tasbare gebaar is om koppe teen mekaar te skuur en om mekaar te lek,<ref name="Schaller85">{{en}} Schaller, bl. 85.</ref> wat vergelyk kan word met die wyse hoe aapsoorte mekaar versorg.<ref>{{en}} {{cite book|editor=Desmond Morris|last=Sparks |first=J |title=Primate Ethology |chapter=Allogrooming in primates: a review |year=1967 |publisher=Aldine |location=Chicago |isbn=0-297-74828-9}} (2007 edition: 0-202-30826-X)</ref> Om mekaar se koppe teen mekaar te skuur (deur die voorkop, gesig en nek teen die ander leeu s’n te vly) kan as ’n soort “groet” dien,<ref>{{de}} {{cite book|last=Leyhausen |first=Paul |title=Verhaltensstudien an Katzen|edition= 2nd |year=1960 |publisher=Paul Parey |location=Berlin |isbn=3-489-71836-4 }}</ref> soos dit dikwels opgemerk word ná ’n dier lank van die ander weg was, of ná ’n geveg of konfrontasie. Leeumannetjies is geneig om ander mannetjies te benader, terwyl die welpies en wyfies teen ander leeuwyfies skuur.<ref name="Schaller858">{{en}} Schaller, bl. 85–88.</ref> Die lek gaan dikwels gepaard met die wederkerige kopskuur en dit wil voorkom of die ontvangers plesier hieruit put. Die kop en nek is die liggaamsdele wat die meeste gelek word, wat moontlik om die nut daarvan ontstaan het, aangesien ’n leeu hierdie plekke nie self kan bykom nie.<ref name="Schaller8891">{{en}} Schaller, bl. 88–91.</ref> Leeus het ’n stel gesigsuitdrukkings en liggaamshoudings wat as liggaamstaal/visuele gebare dien.<ref name="Schaller92102">{{en}} Schaller, bl. 92–102.</ref> Hul verskeidenheid geluide is ook groot in aantal, met afwisseling in sterkte en toonhoogte, eerder as diskrete seine, wat sentraal aan kommunikasie staan. Leeus kan brul, sowel as grom-, spin-, spoeg-, hoes-, miaau- en blafgeluide maak. Hul brul op ’n baie kenmerkende wyse, deur eerste met ’n paar diep lang brulle te begin wat dan in ’n reeks kleineres wegsterf. Leeus brul saans die meeste en kan tot 8&nbsp;km ver gehoor word. Die brul kondig die dier se teenwoordigheid aan.<ref name="Schaller10313">{{en}} Schaller, bl. 103–113.</ref> Uit al die katsoorte brul leeus die hardste. == Verspreiding en habitat == [[Lêer:India Animals.jpg|duimnael|Twee Asiatiese leeumannetjies binne die Sanjay Gandhi Nasionale Park, Moembaai, Indië. Die bevolking bedreigde wilde Asiatiese leeus is beperk tot die Girwildreservaat in Wes-Indië<ref>{{en}} {{cite book |last = Miller |first = Brian |title = Endangered animals: a reference guide to conflicting issues |publisher = Greenwood Publishing Group, 2000 |isbn = 0-313-30816-0}}</ref>]] In Afrika kom leeus in savannes met verspreide skadugewende Akasiabome voor;<ref>{{en}} {{cite book|last=Rudnai|first= Judith A. |title=The social life of the lion |year=1973 |location=Wallingford |isbn=0-85200-053-7 }}</ref> hul Indiese habitat is ’n versmelting van droë savanne en baie droë bladwisselende struikgewaswoude.<ref>{{cite web |title=The Gir—Floristic |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/gir-floristic.htm |access-date=14 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105722/http://www.asiaticlion.org/gir-floristic.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Oorspronklik was leeus se habitat tot so ver as die suidelike dele van Eurasië verspreid. Dit het van Griekeland tot Indië gestrek en die oorgrote Afrika-vasteland (behalwe die sentrale reënwoud en Saharawoestyn) gedek. Herodotus het circa 480 v.C. oor leeus se algemene voorkoms in Griekeland geskryf; hulle het die vragkamele van die Persiese koning [[Ahasveros]] tydens sy reistog deur die land aangeval. Aristoteles beskou die leeus teen 300 n.C. as ’n seldsame spesie. Teen 100 n.C. was leeus amptelik in die geweste uitgeroei.<ref name="Schaller5">{{en}} Schaller, bl. 5.</ref> Tot met die 10de eeu het ’n bevolking Asiatiese leeus in Koukasië gehou – dit was hul laaste Europese tuisgebied.<ref>{{en}} {{cite book| last=Heptner| first= V.G.| last2=Sludskii|first2=A. A. | year=1989| title=Mammals of the Soviet Union: Volume 1, Part 2: Carnivora (Hyaenas and Cats)|publisher=Amerind| location=New York| isbn=90-04-08876-8}}</ref> Hierdie spesifieke spesie is in die Middeleeue binne Palestina verdelg. Tussen die laat-negentiende en die vroeë twintigste eeu het Turkye en die oorgrote meerderheid van Noord-Indië<ref name=zoos_encyclopedia /><ref>{{cite web |title=Past and present distribution of the lion in North Africa and Southwest Asia. |year=2001 |publisher=Asiatic Lion Information Centre |url=http://www.asiatic-lion.org/distrib.html |access-date=1 Junie 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160115074110/http://www.asiatic-lion.org/distrib.html |archive-date=15 Januarie 2016 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> nie ’n enkele leeu meer oorgehad nie. Die laaste keer wat ’n lewendige Asiatiese leeu in Iran opgemerk is, was in 1941 (tussen Shīrāz en [[Jahrom]] in die Farsprovinsie), hoewel die karkas van ’n leeuwyfie in 1944 by die Kārūnrivieroewer binne die Khūzestānprovinsie gevind is. Daar was tot dusver geen soortgelyke geloofwaardige aanmeldings in Iran nie.<ref name="simba" /> Hierdie subspesie kom nou slegs binne en rondom die Girwildreservaat in Noordwes-Indië voor.<ref name="Asiaticweb" /> Ongeveer 300 leeus is in ’n 1&nbsp;412&nbsp;km² vryplaas in die Staat Goedjarat woonagtig, wat grotendeels deur woude bedek is. Hul getalle is stadig aan die toeneem.<ref>{{cite web |author=Wildlife Conservation Trust of India |title=Asiatic Lion—Population |work=Asiatic Lion Information Centre |publisher=Wildlife Conservation Trust of India |year=2006 |url=http://www.asiaticlion.org/population-gir-forests.htm |access-date=15 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009105725/http://www.asiaticlion.org/population-gir-forests.htm |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Bevolking en bewaringstatus == [[Lêer:Lion Gir.jpg|duimnael|Die Asiatiese leeu kom vandag slegs in die Girwildreservaat in Goedjarat voor, wat eens volop was vanaf die Mediterreense streek tot die Noordwes-Indiese subkontinent. Slegs sowat 320 Asiatiese leeus het in die natuur oorgebly.<ref>{{cite web |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |title=The Mane Don't Fit |author=Desai, Darshan |work=Outlook India Magazine |publisher=Outlookindia.com |date=23 Junie 2003 |access-date=21 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131110190202/http://www.outlookindia.com/article.aspx?220509 |archive-date=10 November 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>]] [[Lêer:Panthera leo.jpg|duimnael|Jong leeumannetjie by Goaswatergat, Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] [[Lêer:Etosha panthera leo.jpg|duimnael|Leeuin in die Nasionale Etoshawildtuin, Namibië]] Die meeste leeus is vandag in Oostelike en Suider-Afrika woonagtig en hul getalle is vinnig aan die daal, met ’n geskatte 30 – 50% bevolkingsafname oor die afgelope twee dekades.<ref name=IUCN /> Die beraamde Afrikaleeubevolking wat tussen 2002–2004 in die natuur voorgekom het, was iewers tussen 16&nbsp;500 en 47&nbsp;000,<ref>{{en}} {{cite journal|author=Bauer, H.; Van Der Merwe, S. |year= 2002|title=The African lion database |journal=Cat news |volume=36 |issue= |pages=41–53}}</ref><ref>{{en}} {{cite book|author=Chardonnet, P. |year=2002|title=Conservation of African lion|publisher =International Foundation for the Conservation of Wildlife|location=Paris, France}}</ref> wat ’n daling is van die skattings van die vroeë 1990’s (tot 100&nbsp;000) en 1950 (400&nbsp;000). Die hoofoorsaak van die afname is siektes en versteurings wat deur die mens teweeg gebring word.<ref name=IUCN /> Habitatverlies en skermutselings met mense word as die kommerwekkendste bedreigings vir hierdie spesie beskou.<ref name="awf">{{cite web |title=AWF Wildlife: Lion |url=http://www.awf.org/content/wildlife/detail/lion |publisher=African Wildlife Foundation |access-date=29 Augustus 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126201858/http://www.awf.org/content/wildlife/detail/lion |archive-date=26 Januarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |title=NATURE. The Vanishing Lions |publisher=PBS |url=http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-lions/introduction/545/ |access-date=25 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015111041/http://www.pbs.org/wnet/nature/episodes/the-vanishing-lions/introduction/545/ |archive-date=15 Oktober 2014 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die oorblywende bevolkings is dikwels aardrykskundig van mekaar afgesonder, wat lei tot inteelt en die daaropvolgende verminderde genetiese diversiteit. Daarom word die leeu as ’n kwesbare spesie deur die [[Internasionale Unie vir die Bewaring van die Natuur]] erken, terwyl die Asiatiese subspesies weer as bedreigd aangemeld word.<ref>{{en}} {{IUCN2010.4|assessors=Breitenmoser, U., Mallon, D.P., Ahmad Khan, J. & Driscoll, C.|year=2008|id=15952|title=Panthera leo ssp. persica|downloaded=13 Desember 2010}}</ref> Die leeubevolking in die Wes-Afrika-streek is van die leeubevolking van Sentraal Afrika afgesonder; daar is min of geensins enige voortplantingswisselwerking tussen indiwidue nie. Die aantal volgroeide indiwidue in Wes-Afrika staan na raming, volgens twee verskillende onlangse opnames, op 850 – 1&nbsp;160 leeus. Daar is onenigheid oor die grootte van die grootste bevolkingsgroep in Wes-Afrika; die skatting van die Burkiniese Arly-Singou-ekostelsel kan dus enigiets tussen 100 tot 400 leeus wees.<ref name=IUCN /> Om beide die Afrika- en Asiatiese leeus te bewaar, vereis die stigting en instandhouding van Nasionale Parke en wildreservate. Van die bekendste bewaringsareas is die Etosha Nasionale Park in Namibië, Serengeti Nasionale Park in Tanzanië en die Kruger Wildtuin in Oos-Transvaal. Buitekant hierdie gebiede is daar gereeld probleme met vee en mense wat aangeval word; wat op die ou end lei tot die uitwissing van die probleemdier, die leeu.<ref>{{cite web |last=Roach |first=John |title=Lions Vs. Farmers: Peace Possible? |work=National Geographic News |publisher=National Geographic |date=16 Julie 2003 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_lions.html |access-date=1 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180715235741/https://news.nationalgeographic.com/news/2003/07/0716_030716_lions.html |archive-date=15 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In Wes-Indië is die 1&nbsp;412&nbsp;km² Girwildreservaat die laaste stukkie toevlugsoord vir die Asiatiese leeu. Vanaf April 2006 het dit sowat 359&nbsp;leeus. Talle menslike lewensruimtes is, soos in Afrika, rondom hierdie gebied, wat gevolglike vraagstukke tussen leeus, vee, plaaslike inwoners en veldwagters oplewer.<ref>{{en}} {{cite journal|last1= Saberwal|first1=Vasant K|last2=Gibbs| first2= James|last3= Chellam| first3= Ravi| last4 =Johnsingh|first4= A.J.T. |date=Junie 1994|title= Lion–Human Conflict in the Gir Forest, India|journal=Conservation Biology |volume=8 |issue=2 |pages=501–07 |doi=10.1046/j.1523-1739.1994.08020501.x}}</ref> Die Asiatiese Leeu Herinvoeringsprojek beplan om ’n tweede onafhanklike bevolking Asiatiese leeus by die Kuno Wildvryplaas by die Madja Pradesjstaat te stig.<ref>{{en}} {{cite journal |last=Johnsingh |first=A.J.T. |year=2004 |title=WII in the Field: Is Kuno Wildlife Sanctuary ready to play second home to Asiatic lions? |journal=Wildlife Institute of India Newsletter |volume=11 |issue=4 |url=http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii%20in%20field.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927222341/http://www.wii.gov.in/publications/newsletter/winter04/wii+in+field.htm |archivedate=27 September 2007 |accessdate=6 November 2010 |url-status=dead }}</ref> Om hierdie spesie te laat oorleef, is dit belangrik om ’n tweede bevolking daar te stel om as genepoel vir die laaste oorblywende Asiatiese leeus te dien en om te help om genetiese diversiteit te ontwikkel en te handhaaf. Die vroeëre gewildheid van die Berberleeu in dieretuine beteken dat leeus in gevangenskap, wat vanuit een wêrelddeel regoor die wêreld heen verstrooid is, waarskynlik verwant aan mekaar kan wees. Dit sluit twaalf leeus by die Port Lympne Wild Animal Park te Kent, Engeland, in, wat afstammelinge is van die diere wat die eiendom van die Koning van Marokko was.<ref>{{cite web |url=http://www.bigcatrescue.org/barbary_lion_news.htm |title=Barbary Lion News |access-date=24 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426202316/http://www.bigcatrescue.org/barbary_lion_news.htm |archive-date=26 April 2011 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Die ander elf diere wat geglo word Berberleeus is, is weer in die Addis Ababa Dieretuin gevind, wat afstammelinge is van die diere wat die eiendom van Keiser [[Haile Selassie]] was. WildLink International, in samewerking met die [[Universiteit van Oxford]], het ’n grootse Internasionale Berberleeuprojek geloods, met die doel om Berberleeus in gevangenskap te eien en te teel, om hulle uiteindelik in die nasionale park in die Atlasgebergte van Marokko vry te laat.<ref name="yamaguchi-haddane" /> Ná die ontdekking van leeus se bevolkingsafname in Afrika, is verskeie gekoördineerde bewaringspogings aangewend om hierdie tendens te stuit. Die leeu is een van die spesies wat in die Species Survival Plan (’n gekoördineerde poging deur die Vereniging van Dieretuine en Akwariums om sy kans op oorlewing te verbeter) ingesluit is. Hierdie plan is oorspronklik in 1982 vir die Asiatiese leeu van stapel gestuur, maar is gestaak toe daar bevind is dat die meeste Asiatiese leeus in Noord-Amerikaanse dieretuine nie geneties suiwer was nie, omrede hul met Afrikaleeus gekruis was. Die Afrikaleeuplan is in 1993 begin (wat veral op die Suid-Afrikaanse subspesies toegespits is) hoewel daar struikelblokke op die pad lê om die genetiese diversiteit van leeus in gevangenskap te bepaal, omrede die meeste individue se oorsprong onbekend is. Dit maak die handhawing van genetiese diversiteit ’n taai tameletjie.<ref name="zoos_encyclopedia" /> === Mensvreters === Leeus sal in die reël nie mense jag nie, maar dit blyk dat sommige (gewoonlik mannetjies) mense vir prooi opsoek. Daar is al gevalle opgeteken, soos die Tsavomensvreters wat 28 Kenia-Ugandaspoorwerkers getakel het tydens die nege maande waar 'n brug gebou is oor die Tsavorivier, Kenia, in 1898. ’n Ander voorval was die 1991-Mfuwe-mensvreter, wat ses mense in die Laungwariviervallei in Zambië doodgemaak het.<ref name=fieldmuseum>{{cite web |author=Wayne Hosek |title=Man-eaters of the Field Museum: Lion of Mfuwe |work=Field Museum of Natural History |publisher=Field Museum of Natural History |year=2007 |url=http://www.fieldmuseum.org/exhibits/exhibit_sites/tsavo/mfuwe.html |access-date=16 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20101230203848/http://www.fieldmuseum.org/exhibits/exhibit_sites/tsavo/mfuwe.html |archive-date=30 Desember 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In beide gevalle het die jagters wat die leeus van kant gemaak het in hul boeke die diere se roofdiergedrag omskryf. Die Mfuwe en Tsavovoorvalle deel sekere raakpunte: in albei voorvalle was die leeus buitengewoon groot, het geen maanhare gehad nie en het skynbaar ook aan [[tandbederf]] gely. Nie alle navorsers steun hierdie gebreklikheidteorie (wat tandbederf insluit) nie. ’n Tand- en kakebeenondersoek van mensvretende leeus in museumversamelings doen wel aan die hand dat tandbederf slegs in enkele voorvalle die aanvalle sal verklaar, maar dat die afname van prooi in plekke waar die mens oorheersend is meer waarskynlik die leeus tot mensejag sal aanspoor.<ref name=fieldmuseum /> Kerbis Peterhans en Gnoske erken in hul ontleding van die Tsavo-insident en mensvretery oor die algemeen dat siek of beseerde diere meer tot mensvretery geneig sal wees, maar dat hierdie gedrag nie ongewoon of noodwendig ’n afwyking sal wees as ’n geleentheid hom voordoen nie. As aanleidingsmediums aanwesig is, soos die toegang tot vee of menselyke, sal leeus dikwels mense probeer vang. Die outeurs noem dat hierdie verhouding tussen katagtiges en aapagtiges goed deur getuienis in die fossielkundige verslag gestaaf word.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://www.man-eater.info/gpage6.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071030031426/http://www.man-eater.info/gpage6.html |archivedate=30 Oktober 2007 |accessdate=7 Julie 2007 |last1=Peterhans |first1=Julian C. Kerbis |first2=Thomas Patrick |last2=Gnoske |title=The Science of Man-eating |journal=Journal of East African Natural History |volume=90 |issue=1&2 |year=2001 |pages=1–40 |doi=10.2982/0012-8317(2001)90[1:TSOMAL]2.0.CO;2 |url-status=live }}</ref> Die leeu se neiging tot mensvretery is stelselmatig ondersoek. Amerikaanse en Tanzaniese wetenskaplikes berig dat mensvretergedrag op die Tanzaniese platteland sedert 1990 tot 2005 aansienlik toegeneem het. Ten minste 563 dorpelinge is aangeval en baie gedurende hierdie tydperk geëet – ’n getal wat veel hoër as die bekende “Tsavovoorvalle” van ’n eeu tevore is. Die gebeurtenisse het naby die Selous Nasionale Park, in die Rufijidistrik, en in die Lindiprovinsie, naby die Mosambiekse grens, plaasgevind. Terwyl die dorpuitbreiding in die boslandskap rede tot kommer is, voer die skrywers aan dat die bewaringsbeleid aangepas moet word om gevaar te verminder, aangesien bewaring in hierdie geval regstreeks tot mensesterftes bydra. Daar is gevalle in Lindi opgeteken waar leeus mense al selfs in die middel van aansienlike groot dorpies gevang en weggesleep het.<ref name="Packer05">{{en}} {{cite journal|last1=Packer |first1=C. |last2=Ikanda| first2= D.|last3= Kissui|first3= B.|last4= Kushnir|first4= H. |date=Augustus 2005|title=Conservation biology: lion attacks on humans in Tanzania |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=436 |issue=7053 |pages=927–28 |doi=10.1038/436927a| pmid=16107828}}</ref> [[Lêer:Lionsoftsavo2008.jpg|duimnael|Die Tsavo-mensvreters, soos uitgestal in die Field Museum of Natural History in Chicago, Illinois, VSA]] Pieter F. Fourie skryf in sy boek ''Nasionale Krugerwildtuin (Vrae en Antwoorde)'' (c) 1983, bl. 216, dat: {{cquote|Leeus vroeër heelwat mense in Afrika doodgemaak [het]. Minder as 20 mense is tot dusver in die Park deur leeus gevang en min van hierdie slagoffers is daadwerklik deur leeus gevreet. Mensvretery was en is steeds nie ’n probleem in die Park nie. Waar ’n leeu ’n mens aanval, word daar gepoog om hom so gou moontlik te vernietig. }} In ''The Man-eaters of Eden'' skryf Robert R. Frump dat Mosambiekse vlugtelinge wat gereeld saans die Krugerwildtuin deurkruis, deur leeus aangeval en opgevreet word. Parkbeamptes getuig dat mensvretery hier ’n probleem is. Frump glo dat duisende al op hierdie wyse gesterf het, nadat die Apartheidsregering die Park afgebaken het, wat die vlugtelinge indirek gedwing het om saans die Park oor te steek. Bykans ’n eeu tevore het Mosambiekers bedags klaarblyklik gereeld die Park met min gevaar oorgesteek.<ref>{{en}} {{cite book|last=Frump |first=RR |title=The Man-Eaters of Eden: Life and Death in Kruger National Park |year=2006 |publisher=The Lyons Press |location= |isbn=1-59228-892-8}}</ref> Parker skat dat meer as 200 Tanzaniërs jaarliks deur leeus, krokodille, olifante, seekoeie en slange doodgemaak word en dat die syfer selfs dubbeld soveel kan wees; leeus sal na bewering ten minste 70 mense uit hierdie getal se doodvonnis wees. Parker het tussen 1990 en 2004 opgeteken dat leeus 815 mense in Tanzanië aangeval en hiervan 563 mense doodgemaak het. Parker en Ikanda is van die min natuurbewaarders wat glo dat Westerse bewaringspogings hierdie kwessies in berekening moet bring, nie alleen omrede die etiek rondom die menselewens op die spel is nie, maar ook die langtermynsukses van bewaringspogings en om leeus vir die nageslag te behou.<ref name="Packer05" /> ’n Mensvreterleeu is in April 2004 in Suid-Tanzanië van kant gemaak. Daar word beweer dat hy ten minste 35&nbsp;mense om die lewe gebring en opgevreet het in ’n reeks voorvalle wat verskeie dorpies aan die Rufijideltakusgebied betrek het.<ref>{{cite news |title=Toothache 'made lion eat humans' |author=Daniel Dickinson |date=19 Oktober 2004 |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |access-date=25 Januarie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190426182712/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3756180.stm |archive-date=26 April 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Dr. Rolf D. Baldus, die GTZ-natuurprogramkoördineerder, het gesê dat dit moontlik is dat die leeu van mense geleef het, omrede dit ’n groot etterbuil gehad het onder ’n maaltand wat op verskeie plekke gekraak was. Verder het hy gesê: “Hierdie leeu moes seker verskriklike pyn verduur het, veral wanneer hy gekou het”.<ref>{{en}} {{cite journal|last=Baldus |first=R |date=Maart 2006|title=A man-eating lion ''(Panthera leo)'' from Tanzania with a toothache |journal=European Journal of Wildlife Research |volume=52 |issue= 1 |pages= 59–62|doi=10.1007/s10344-005-0008-0}}</ref> (GTZ is die Duitse medewerkende ontwikkelingsagentskap wat vir amper twee dekades lank kragte met die Tanzaniese regering om natuurbewaringsdoeleindes saamspan.) Soos in die ander gevalle was hierdie leeu ook groot, het nie maanhare gehad nie en het ’n tandprobleem gehad. Die grootste opgetekende mensvretervoorval is nie Tsavo nie, maar eintlik die minder bekende voorvalle in die destydse Tanganjika gedurende die laat-1930’s wat tot die laat-1940’s voortgeduur het. George Rushby, ’n wildbewaarder en beroepsjagter, het uiteindelik die trop van kant gemaak. In die gebied wat vandag as die Njombedistrik bekend staan, is daar oor die drie geslagte heen glo tussen 1&nbsp;500 en 2&nbsp;000 mense gevang en opgevreet.<ref>{{en}} {{cite book|author=Rushby, George. G |title= No More the Tusker |year= 1965 |publisher=W. H. Allen |location=London}}</ref> === In gevangenskap === [[Lêer:MP-panthera leo krugeri 8.jpg|duimnael|’n Leeumannetjie van die Transvaalse subspesie (''P. l. krugeri'')]] [[Lêer:Albrecht Dürer - Two seated lions - Google Art Project.jpg|duimnael|Albert Dürer, Skets van Leeus, omstreeks 1520]] [[Lêer:Lion - melbourne zoo.jpg|duimnael|Leeu by Melbourne Dieretuin ontspan op ’n opgehewe grasperk met ’n bietjie beskutting onder ’n boom]] Leeus vorm deel van ’n groep eksotiese diere wat sedert die laat-agtiende eeu die sterre van ’n dieretuin uitmaak; hulle is sonder uitsondering groot werweldiere en sluit ook olifante, renosters, seekoeie, groot aapsoorte en ander groot katte in – dieretuine stel hul ten doel om soveel van hierdie spesies moontlik te bekom.<ref name="dc81">{{en}} de Courcy, bl. 81</ref> Hoewel vele moderne dieretuine meer kieskeurig met hul tentoonstellings te werk gaan,<ref>{{en}} de Courcy, bl. 82</ref> is daar meer as 1&nbsp;000 Afrika – en 100 Asiatiese leeus in dieretuine en parke regoor die wêreld verspreid. Hulle word as die hoofaantrekkingskrag van ’n dieretuin beskou en vir toerisme-, opvoedings- en bewaringsdoeleindes aangehou.<ref name="WAZA">{{cite web |author=Dollinger P, Geser S |title=Lion: In the Zoo (subpage) |work=Visit the Zoo |publisher=WAZA (World Association of Zoos and Aquariums) |url=http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |access-date=5 April 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181008234916/http://www.waza.org/en/zoo/visit-the-zoo/cats-1254385523/panthera-leo |archive-date=8 Oktober 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Leeus kan ouer as 20 jaar in gevangeskap word. Apollo, ’n leeu van die Honolulu Dieretuin in Honolulu, Hawaii, het in Augustus 2007 op ’n 22-jarige ouderdom gesterf. Sy twee susters, gebore 1986, leef steeds (soos aangegee in Augustus 2007).<ref>{{en}} {{cite journal|last=Aguiar|first=Eloise|date=Augustus 2007|title=Honolulu zoo's old lion roars no more|journal=Honolulu Advertiser|url=http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|accessdate=4 September 2007|archive-date=25 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225033236/http://the.honoluluadvertiser.com/article/2007/Aug/08/ln/hawaii708080394.html|url-status=dead}}</ref> Teelprogramme moet van die oorsprong van ’n leeu kennis neem om te voorkom dat verskillende subspesies gekruis word, anders sal hul genetiese bewaringswaarde daal.<ref>{{en}} {{cite book|url=http://books.google.com/?id=vLZKnsCk89wC&pg=PA437&dq=conservation+lion+breeding+captivity+subspecies+separate&q|accessdate=12 September 2010|author=Frankham, Richard; Ballou, Jonathan; Briscoe, David |title=Introduction to Conservation Genetics |page=437|publisher=Cambridge University Press|year=2009|isbn=0-521-70271-2}}</ref> Leeus is al vroeg in 850 v.C. deur Assiriese konings aangehou en geteel.<ref name="Schaller5" /> Alexander die Grote het volgens oorlewering mak leeus as geskenk van die Malhi van Noord-Indië gekry.<ref>{{en}} {{cite book|author=Smith, Vincent Arthur|authorlink=|title= The Early History of India|year=1924|page=97|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|isbn=}}</ref> Gedurende die latere Romeinse era het die keisers leeus vir die swaardvegtersarenas aangehou.<ref>{{en}} Thomas Wiedemann, ''Emperors and Gladiators'', Routledge, 1995, bl. 60. {{ISBN|0-415-12164-7}}.</ref> Leeus is in die Ooste deur Indiese vorste makgemaak; Marco Polo het berig dat Kublai Kahn leeus aangehou het.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 17.</ref> Die eerste Europese “dieretuine” het onder die adel en koninklikes in die 13de eeu ’n aanvang geneem – dit het tot die 17de eeu as “seraglios” bekend gestaan. Op daardie tydstip die benaming na “menageries” verander, soos die dieretuin se versameling uitgebrei het. Dit het gedurende die Renaissance vanuit Frankryk en Italië na die res van Europa versprei.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 19–21, 42.</ref> Hoewel die seraglio-tradisie minder in Engeland ontwikkeld was, is leeus by die Toring van Londen in ’n seraglio aangehou wat deur Koning Jan in die 13de eeu gestig is.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 20.</ref><ref>{{cite web |last=Owen |first=James |title=Medieval Lion Skulls Reveal Secrets of Tower of London "Zoo" |work=National Geographic Magazine |publisher=National Geographic |date=3 November 2005 |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html |access-date=5 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180716053803/https://news.nationalgeographic.com/news/2005/11/1103_051103_tower_lions.html |archive-date=16 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit het moontlik diere aangehou wat uit dié van ’n vroeëre dieretuin gespruit het; laasgenoemde dieretuin was in 1125 deur Hendrik I by sy paleis in Woodstock, naby Oxford begin (dit het leeus gehad wat deur Willem van Malmesbury aangebring is).<ref name="Blunt15">{{en}} Blunt, bl. 15.</ref> Seraglios was ’n simbool van die adel se rykdom en mag. Veral diere soos die groot katte en olifante het mag en krag versinnebeeld en is teen mekaar of mak diere aangehits om te baklei. Indirek was hierdie dieretuine eintlik maar net ’n vertoning van die mens se heerskappy oor die natuur. Hierdie gevegte het geleidelik gedurende die 17de eeu begin wegkwyn soos dieretuine meer algemeen begin word het en die diere deur die gewone burgers aangekoop kon word. Die tradisie om groot katte as troeteldiere aan te hou sou tot in die laat 19de eeu voortduur, hoewel dit as uiters buitenissig gereken is.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 24–28.</ref> Leeus was afwisselend by die Toring van Londen teenwoordig – hulle is maar aangebring as ’n monarg of sy gemalin, soos Margareta van Anjou, die vrou van Hendrik VI, so versoek het of as hierdie diere as geskenke vir hulle gegee is. Volgens optekeninge was hierdie diere in haglike omstandighede gedurende die 17de eeu gehuisves, wat heeltemal in teenstelling is met Florence se ruimer blyplek gedurende dieselfde tydperk.<ref name="Blunt16">{{en}} Blunt, bl. 16.</ref> Die dieretuin was tot met die 18de eeu vir die publiek toeganklik; die toegangsgeld het drie halfpennies beloop, of ’n kat of ’n hond om die leeus mee te voer.<ref name="Blunt17">{{en}} Blunt, bl. 17.</ref> ’n Mededingende dieretuin by die Exeter Exchange het ook leeus tot met die vroeë 19de eeu ten toon gestel.<ref>{{en}} de Courcy, bl. 8–9.</ref> Die Toring-dieretuin is deur Willem IV gesluit,<ref name="Blunt17" /> waarna die diere na die Londense Dieretuin verskuif is. Die Londense Dieretuin is amptelik op 27 April 1828 geopen.<ref name="Blunt32">{{en}} Blunt, bl. 32.</ref> Die handel in wilde diere het saam met die verbeterde 19de eeuse koloniale handel floreer. Daar het die opvatting geheers dat leeus redelik bekombaar en boonop goedkoop is. Hoewel daar meer met leeus as tiere verhandel is, was hulle goedkoper as groot diere wat moeilik vervoer kon word (soos kameelperde en seekoeie) en nóg goedkoper as pandas.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 122.</ref> Soos met die ander diere is leeus as ’n natuurlike, onuitputbare handelsproduk geag, wat genadeloos uitgebuit is. Baie is tydens hul vang en vervoer dood.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 114, 117.</ref> Die denkbeeld van ’n heldhaftige jagter wat leeus agternasit sou ’n groot deel van die eeu die botoon voer.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 113.</ref> Ontdekkers en jagters het die gewilde Manichese verdeling van diere as "goed" en "boos" uitgebuit om opwinding by hul avonture te voeg en om hulself tot helde te vereer. Dit het daartoe gelei dat die uitroei of vang van die groot katte, wat altyd van mensvretery verdink is, beide "die vrees vir die natuur en die bevrediging deur dit te oorwin" versinnebeeld het.<ref>{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 173, 180–83.</ref> Leeus is in ingeperkte en vuil omstandighede in die Londense Dieretuin aangehou totdat daar in die 1870’s ’n groter leeuhuis met ruimer hokke aangebou is.<ref name="Blunt208">{{en}} Blunt, bl. 208.</ref> Nog veranderinge het in die vroeë 20ste eeu plaasgevind, toe Carl Hagenbeck kampies ontwerp het wat nouliks met ’n natuurlike habitat ooreenstem, ene met betonrotse, meer ruimte en ’n grag, pleks van tralies. Hy het beide die leeukampe van die Melbourne Dieretuin en Sydney se Taronga Dieretuin saam met verskeie andere in die vroeë 21ste eeu ontwerp. Selfs al was sy ontwerpe baie gewild, was die ou tralies en hokke tot met die 1960’s in baie dieretuine nog van krag.<ref name="dc69">{{en}} de Courcy, bl. 69.</ref> Oor die latere dekades van die 20ste eeu het die groter en natuurliker kampe, tesame met die gebruik van maasdraad en lamelglas in stede van verlaagde lêplekke, die besoekers toegelaat om in nouer kontak met die diere te kom. Sekere besienswaardighede sal selfs die lêplek hoër as die grondvlak waarop die besoekers loop gelig wees, soos by Cat Forest/Lion Overlook van Oklahoma City Zoological Park.<ref name="zoos_encyclopedia" /> Vandag word leeus in veel groter, natuurlike omgewings aangehou; moderne aanbevole riglyne is spesifiek meer daarop ingestel om in die leeu se natuurlike behoeftes, soos in die wild, te voorsien. Daar word aangedring op verskillende skuilplekke, opgehewe lêplekke met beide son en skadu waarop die leeu kan sit, voldoende grondbedekking, dreinering sowel as genoeg leefruimte.<ref name="WAZA" /> Daar is al voorheen leeus privaat aangehou is, soos Elsa. Sy was ’n leeuwyfie wat deur George Adamson en sy vrou Joy Adamson grootgemaak is en wat veral met Joy ’n hegte band ontwikkel het. Die leeuin het later bekendheid verwerf en haar lewe is in ’n reeks boeke en rolprente verewig. === Koggeling en makmaak === [[Lêer:Lion tamer (LOC pga.03749).jpg|duimnael|Neëntiende-eeuse ets van ’n leeutemmer binne ’n leeuhok]] Die koggeling van leeus is ’n bloedsport waar leeus aangehits word om met ander diere, veral honde, te baklei. Omskrywings of verwysings hiervan strek vanuit die antieke eras regdeur tot met die 17de eeu. Dit is uiteindelik teen 1800 in Wene en teen 1825 in Engeland verbied.<ref>{{en}} {{cite book |last=Hone |first=William |editor=Kyle Grimes |title=The Every-Day Book |origyear=1825–1826 |url=http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |accessdate=25 Januarie 2011 |year=2004 |publisher=University of Alabama at Birmingham |page=26 |chapter=July |archive-date=24 Junie 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624080642/http://www.uab.edu/english/hone/etexts/edb/day-pages/207-july26.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal |last=Blaisdell |first=Warren H. |date=November 1997 |title=How A Lion Fight Caused England To Stop The Breeding Of Both Ring And Pit Bulldogs |journal=American Bulldog Review |volume=3 |issue=4 |url=http://www.american-bulldog.com/how_a_lion.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080424001716/http://www.american-bulldog.com/how_a_lion.htm |archivedate=24 April 2008 |accessdate=5 September 2007 |url-status=dead }}</ref> “Leeutemming” behels die dressering van leeus vir die vermaaklikheidsbedryf, hetsy vir die sirkus of ’n individuele vertoning, soos Siegfried & Roy. Hierdie term word dikwels ook gebruik om na die dressering en vertoning van ander groot katte, soos tiere, luiperds en poemas te verwys. Baanbrekerswerk is teen die eerste helfte van die neëntiende eeu deur die Fransman Henri Martin en die Amerikaner Isaac van Amburgh verrig. Al twee het wyd en syd getoer en hul tegnieke is deur ’n aantal volgelinge nageboots.<ref name="baratay187" /> Van Amburgh het voor koningin [[Victoria van die Verenigde Koninkryk]] opgetree toe hy in 1838 deur Groot-Brittanje getoer het. Martin het ’n gebarespel (''Les Lions de Mysore'' ("Die Leeus van Mysore")) gekomponeer; ’n idee wat Amburgh vinnig nagevolg het. Hierdie vertonings het perdevertonings as die kern van die sitrusbedryf in die skadu gehul, maar het werklik teen die vroeë twintigste eeu eers by die publiek byval gevind met die koms van die bioskoop. Deur die onderdanigheid van die leeu teenoor die mens te demonstreer, het leeutemmery presies dieselfde doel as dieregevegte uit die vorige eeue vervul.<ref name="baratay187">{{en}} Baratay & Hardouin-Fugier, bl. 187.</ref> Die beslissende bewys van ’n dresseerder se dominansie en beheer oor ’n leeu is voorgestel deur sy kop in die leeu se bek te druk. Die tipiese leeutemmerstoertjie is moontlik die eerste keer deur die Amerikaner Clyde Beatty (1903–1965) gebruik.<ref>{{en}} {{cite book| first=David | last=Feldman | year=1993 | title=How Does Aspirin Find a Headache? | edition= | publisher=HarperCollins | location= | isbn= 0-06-016923-0 }}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens alfabet]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse soogdiere volgens wetenskaplike name]] * [[Suider-Afrikaanse soogdiere en hul ordes]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Verdere leeswerk == * {{en}} {{cite book|last1=Baratay |first1=Eric |last2=Hardouin-Fugier | first2=Elisabeth |title=Zoo : a history of zoological gardens in the West |year=2002 |publisher=Reaktion Books |location=London |isbn=1-86189-111-3}} * {{en}} {{cite book|last=Blunt |first=Wilfred |title=The Ark in the Park: The Zoo in the Nineteenth Century |year=1975 |publisher=Hamish Hamilton |location=London |isbn=0-241-89331-3}} * {{en}} {{cite book|last=de Courcy |first=Catherine |title=The Zoo Story |year=1995 |publisher=Penguin Books |location=Ringwood, Victoria |isbn=0-14-023919-7}} * {{en}} {{cite book|last=Schaller |first=George B. |year=1972 |title= The Serengeti lion: A study of predator-prey relations|publisher= University of Chicago Press|location=Chicago |isbn=0-226-73639-3}} == Eksterne skakels == {{wikt|leeu}} {{Commons-kategorie inlyn|Panthera leo}} {{Wikispecies-inlyn|Panthera leo}} {{en-vertaal|Lion}} {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Katagtiges]] [[Kategorie:Nasionale simbole van Suid-Afrika]] ayq0bff1j5nbfr751ex2e2y7k866rb2 4 4286 2903300 1257785 2026-05-12T10:20:34Z SpesBona 2720 + Internasionale Dag vir Verpleegsters (1965) & Opruim 2903300 wikitext text/x-wiki '''[[12 Mei]]''': Internasionale Dag vir [[Verpleging|Verpleegsters]] (1965). <!-- * [[1873]] – [[Oscar II van Swede|Oscar II]] van [[Swede-Noorweë]] gekroon as koning van [[Swede]]. --> [[Lêer:JimmyCarterPortrait2.jpg|border|regs|125px|Jimmy Carter]] * [[1870]] – [[Manitoba]] word 'n [[Provinsies en gebiede van Kanada|provinsie]] van [[Kanada]]. * [[1881]] – [[Tunisië]] word 'n [[Frankryk|Franse]] protektoraat. * [[1967]] – [[Pink Floyd]] hou die eerste kwadrofoniese [[Rockmusiek|rockkonsert]]. * [[1994]] – Oorlede: [[Erik Erikson]], [[Duitsland|Duitse]] [[ontwikkelingsielkunde|ontwikkelingsielkundige]] en skepper van die uitdrukking "[[identiteitskrisis]]". * [[2002]] – Die voormalige [[President van die Verenigde State van Amerika|Amerikaanse president]], '''[[Jimmy Carter]]''', kom in [[Kuba]] aan vir 'n vyf dae lange besoek aan [[Fidel Castro]], waarmee hy die eerste Amerikaanse president word wat dié land sedert die [[Kubaanse Rewolusie]] in 1959 besoek. r0e3yxqvw3lqeyr6h2rhz9js3fv1emp 0 4307 2903069 2903032 2026-05-11T12:59:57Z Aliwal2012 39067 2903069 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''10 Mei''' is die 130ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (131ste in [[skrikkeljaar|skrikkeljare]]). Daar volg nog 235 dae in die res van die jaar. [[Lêer:Mandela minus Clinton.jpg|duimnael|regs|Nelson Mandela word ingehuldig as Suid-Afrika se eerste swart president.]] == Gebeure == * [[946]] – [[Pous Agapetus II]] volg [[Pous Marinus II]] op. * [[1455]] – [[Rodrigo Borgia]] (later [[Pous Alexander VI]]) word deur [[Pous Callixtus III]] benoem as apostoliese protonotarius. * [[1503]] – [[Christopher Columbus]] ontdek die [[Kaaimanseilande]] en hy noem dit ''Las Tortugas'' as gevolg van die baie seeskilpaaie wat daar gevind word. * [[1534]] – [[Jacques Cartier]] ontdek [[Newfoundland]]. * [[1728]] – [[Prospero Lorenzo Lambertini]] (later [[Pous Benedictus XIV]]) word kardinaal-priester van S. Croce in Gerusalemme. * [[1773]] – [[Giovanni Angelo Braschi]] (later [[Pous Pius VI]]) word kardinaal-priester van S. Onofrio. * [[1774]] – [[Lodewyk XVI van Frankryk|Lodewyk XVI]] word koning van [[Frankryk]]. * [[1871]] – [[Frans-Pruisiese oorlog]]: Met die ondertekening van die Vrede van Frankfurt word die oorlog amptelik beëindig. * [[1877]] – [[Roemenië]] verklaar sy onafhanklikheid van [[Turkye]]. Dit word van krag op 26 Maart 1881 na die einde van die Roemeense burgeroorlog. * [[1932]] – Die "[[Wilhelmus van Nassouwe|Wilhelmus]]" word die Nederlandse volkslied. * [[1933]] – Honderde aanhangers van [[Adolf Hitler]] verbrand 'on-Duitse' en 'dekadente' boeke op die Berlynse Opernplatz. * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: [[Duitsland]] val [[België]], [[Nederland]] en [[Luxemburg]] binne * 1940 – Tweede Wêreldoorlog: Alle Switserse mans word opgeroep om in die Switserse Weermag te dien (''Generalmobilmachung''). [[Switserland]] was ´n neutrale staat tydens die Tweede Wêreldoorlog. * 1940 – Tweede Wêreldoorlog: [[Winston Churchill]] aangestel as [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk]]. * [[1941]] – Tweede Wêreldoorlog: Staking van meer as 100 000 arbeiders in [[Luik (provinsie)|Luik]], gelei deur Julien Lahaut. * [[1981]] – Verkiesing van [[François Mitterrand]] tot president van Frankryk. Hy verslaan die dienende president [[Valéry Giscard d'Estaing]] met 51,8% teen 48% stemme. * [[1988]] – Michel Rocard word Eerste Minister van Frankryk. * [[1994]] – '''[[Nelson Mandela]]''' word ingehuldig as Suid-Afrika se eerste swart [[president van Suid-Afrika|president]]. * [[1997]] – Tydens ´n [[aardbewing]] van 7,1 op die [[Richterskaal]] op die grens tussen [[Iran]] en [[Afghanistan]] sterf 1&nbsp;600 mense. * [[2006]] – Verkiesing van Giorgio Napolitano tot elfde president van [[Italië]]. * [[2015]] – [[Mmusi Maimane]] word in [[Port Elizabeth]] verkies as die [[Demokratiese Alliansie]] se eerste swart leier. == Geboortes == * [[214]] – Claudius Gothicus, Romeinse keiser († [[270]]). * [[1614]] – [[Zacharias Wagenaer]], [[Duitsers|Duitse]] skeepsman en staatsman, kommandeur van die [[Kaap van Goeie Hoop]] († [[1668]]). * [[1813]] – [[Gustav Christian Schwabe]], Duits-gebore Britse koopman en finansier († [[1897]]). * [[1838]] – [[John Wilkes Booth]], Amerikaanse akteur en sluipmoordenaar van [[Abraham Lincoln]] († [[1865]]). * [[1850]] – [[Reimond Stijns]], Vlaamse skrywer († [[1905]]). * [[1887]] – [[J.C. Bloem]], [[Nederland]]se [[digter]] en [[essay]]is († [[1966]]). * [[1890]] – [[Alfred Jodl]], Duitse generaal († [[1946]]). * [[1899]] – [[Fred Astaire]], Amerikaanse baldanser en akteur († [[1987]]). * [[1915]] – [[Beyers Naudé]], Afrikaanse teoloog en anti-apartheidstryder († [[2004]]). * [[1916]] – [[Milton Babbitt]], Amerikaanse komponis († [[2011]]). * [[1926]] – [[Hugo Banzer]], Boliviaanse politikus, generaal en president van [[Bolivië]] († [[2002]]). * [[1945]] – [[Koos du Plessis]], sanger, liedjieskrywer en digter († [[1984]]). * [[1946]] – [[Trienke Laurie]], Suid-Afrikaanse skrywer († [[2023]]). * [[1954]] – [[Artūras Barysas]], Litause kunstenaar († [[2005]]). * [[1957]] – [[Sid Vicious]], Britse musikant († [[1979]]). * [[1960]] – [[Bono]], Ierse sanger, liedjieskrywer, filantroop en aktivis ([[U2]]). * [[1966]] – [[Adriaan Richter]], Suid-Afrika se vier-en-vyftigste [[Springbokkaptein]]. * [[1970]] – [[Kang Hee-chan]], [[Suid-Korea]]anse [[tafeltennis]]speler. * [[1977]] – [[Nick Heidfeld]], Duitse professionele motorrenjaer. * [[1979]] – [[Marieke Vervoort]], Belgiese paralimpiese atleet († [[2019]]). * [[1989]] – [[Armin Ronacher]], Oostenrykse rekenaarprogrammeerder. * [[1992]] – [[Charice Pempengco]] (nou "Jake Zyrus"), Filippynse sanger en aktrise. == Sterftes == * [[1774]] – Koning [[Lodewyk XV van Frankryk]] (* [[1710]]). * [[1818]] – [[Paul Revere]], Amerikaanse patriot (* [[1735]]). * [[1904]] – [[Henry Morton Stanley]], Wallies-Amerikaanse ontdekkingsreisiger en joernalis (* [[1841]]). * [[1949]] – [[Katsushika Hokusai]], [[Japan]]nese houtsneekunstenaar (* [[1760]]). * [[1977]] – [[Joan Crawford]], Amerikaanse aktrise (* [[1904]]). * [[1987]] – [[Sita]], [[Afrikaanse skrywer]] van kinderverhale, jeugverhale, dramas en romans (* [[1898]]). * 1987 – [[Dalida]], Franse sangeres en aktrise (* [[1933]]). * [[2000]] – [[Roy Dryburgh]], Suid-Afrika se agt-en-twintigste [[Springbokkaptein]] (* [[1929]]). * [[2012]] – [[Gunnar Sønsteby]], 'n lid van die Noorse weerstandsbeweging tydens die Duitse besetting van [[Noorweë]] in die [[Tweede Wêreldoorlog]] (* [[1918]]). * [[2019]] – [[Frederick Brownell]], heraldikus, vlagkundige en genealoog; ontwerper van beide die [[Vlag van Namibië|vlae van Namibië]] en [[Vlag van Suid-Afrika|Suid-Afrika]] (* [[1940]]). == Vakansiedae == * [[Moedersdag]] – [[2020]], [[2026]] [[Kategorie:Mei]] epq0fpcbo3tbl4ljrpn0i68h7iz2gb9 0 4308 2903073 2903033 2026-05-11T13:13:09Z Aliwal2012 39067 nie korrek nie! * [[1949]] – [[Siam]] se naam verander na [[Thailand]]. 2903073 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''11 Mei''' is die 131ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (132ste in ’n [[skrikkeljaar]]). Daar is nog 234 dae in hierdie jaar oor. == Gebeure == * [[330]] – ''[[Bisantium]]'' word gedurende ’n seremonie as [[Konstantinopel]] hernoem. * [[868]] – Die ''Diamantsoetra'' word vervaardig, die oudste gedrukte Chinese boek. * [[1502]] – [[Christophorus Columbus]] vertrek op sy vierde en laaste reis na [[Wes-Indië]]. * [[1792]] – Kaptein Robert Gray word die eerste wit man om die [[Columbiarivier]] te ontdek. * [[1812]] – Die [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk|Britse Eerste Minister]] Spencer Perceval word vermoor deur 'n bankrot bankier in die ontvangsportaal van die [[Britse Laerhuis]]. * [[1813]] – Britse setlaars ontdek 'n roete oor die [[Blue Mountains]], wat die binneland van [[Australië]] oopmaak vir [[nedersetting]]. * [[1818]] – Charles XIV van Swede-Noorweë word as die Koning van [[Swede]] gekroon. * [[1820]] – Tewaterlating van die [[HMS Beagle]]. * [[1857]] – Indiese rebelle verower die stad [[Delhi]] van die Engelse koloniale magte. * [[1858]] – [[Minnesota]] word die 32ste [[V.S. staat|deelstaat]] van die [[Verenigde State van Amerika]]. * [[1928]] – Die eerste analoog-[[Televisie|TV-diens]] word deur WGY, Schenectady in [[New York]] begin. * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Duitse invallers bereik die Albertkanaal. * [[1944]] – Tweede Wêreldoorlog: Huize Kleykamp waar die Nederlandse sentrale bevolkingsregister gehou word, word deur die [[Britse Lugmag]] gebombardeer. * 1949 – Die Algemene Vergadering van die [[Verenigde Nasies]] verleen met resolusie 273 lidmaatskap van die VN aan [[Israel]]. * [[1950]] – Myngasontploffing in die Belgiese streek van [[Borinage]]: 130 mynwerkers sterf. * [[1960]] – Die hooggeplaaste Nazi-funksionaris [[Adolf Eichmann]] word in [[Argentinië]] deur die Israeliese geheime diens [[Mossad]] gekaap. * [[1987]] – Die eerste hart-longoorplanting vind in [[Baltimore]], [[Maryland]], VSA plaas. * [[1995]] – In [[New York Stad|New York]] besluit meer as 70 lande om die ''Nuclear Nonproliferation Treaty'' onvoorwaardelik te verleng. * [[1996]] – 'n Mcdonnell Douglas DC-9 van die Amerikaanse [[laekosteredery]] ''ValuJet Airlines'' stort by [[Miami]] in die moerasgebied van die Everglades Nasionale Park, [[Florida]], neer: 109 insittendes sterf. * [[1997]] – [[IBM]] se Deep Blue-[[skaak]]superrekenaar wen teen [[Garry Kasparov]] en word die eerste [[rekenaar]] om ’n wêreldkampioen-skaakspeler te klop. * [[2011]] – [[Microsoft]] koop [[Skype]] aan vir VS$8,5 miljard. == Geboortes == * [[1865]] – [[J.H. Leopold]], Nederlandse digter († [[1925]]). * [[1888]] – [[Irving Berlin]], Amerikaanse komponis († [[1989]]). * [[1892]] – [[Pieter Hamersma]], lid van die Kaapse Provinsiale Raad en vooruitstrewende Karooboer († [[1953]]). * 1892 – [[Margaret Rutherford]], Britse aktrise († [[1972]]). * [[1897]] – [[Boerneef]], Suid-Afrikaanse skrywer, digter, [[leksikograaf]] en akademikus († [[1967]]). * [[1904]] – [[Salvador Dalí]], Spaanse surrealistiese skilder: ''[[The Persistence of Memory]]'' († [[1989]]). * [[1905]] – [[Ida Gerhardt]], klassikus en Nederlandse digteres van die na-simboliese tradisie († [[1997]]). * [[1911]] – [[Phil Silvers]], Amerikaanse akteur en komediant († [[1985]]). * [[1948]] – [[Willies Mchunu]], politikus en 7de [[premier van KwaZulu-Natal]]. * [[1952]] – [[Reza de Wet]], [[Afrikaanse skrywer]] en dramaturg († [[2012]]). * 1952 – [[Frances Farmer]], Britse aktrise († [[1970]]). * [[1959]] – [[Jimmy Abbott]], Suid-Afrikaanse [[swaargewig]][[boks]]er, rofstoeier en evangelis († [[2021]]). * [[1963]] – [[Natasha Richardson]], Brits-Amerikaanse aktrise († [[2009]]). * [[1977]] – [[Victor Matfield]], Suid-Afrika se twee-en-vyftigste [[Springbokkaptein]]. * [[1989]] – [[Ashleigh Simon]], Suid-Afrikaanse beroeps[[gholf]]speler. * [[1990]] – [[Richard Gadd]], Skotse akteur, skrywer en komediant. * [[2000]] – [[Yuki Tsunoda]], Japannese [[Formule 1]]-motorrenjaer. == Sterftes == * [[912]] – [[Leo VI van Bisantium|Leo VI]], [[keiser]] van [[Bisantium]] (* [[866]]). * [[1812]] – Spencer Perceval, Britse staatsman, [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk]] (* [[1762]]). * [[1871]] – [[John Herschel]], Britse wiskundige, sterrekundige, apteker en eksperimentele fotograaf/uitvinder (* [[1792]]). * [[1916]] – [[Max Reger]], Duitse komponis (* [[1873]]). * [[1973]] – [[Lex Barker]], Amerikaanse akteur (* [[1919]]). * [[1976]] – [[Alvar Aalto]], Finse argitek en ontwerper (* [[1898]]). * [[1981]] – [[Bob Marley]], Jamaikaanse reggae-sanger en musikant (* [[1945]]). * [[1985]] – [[Garmt Stuiveling]], Nederlandse digter (* [[1907]]). * [[1995]] – [[Boris Pash]], Amerikaanse militêre intelligensie-offisier (* [[1900]]). * 1995 – [[John Phillips (akteur)|John Phillips]], Engelse akteur (* [[1914]]). * [[1998]] – [[Willy Corsari]] (100), Wilhelmina Schmidt, Nederlandse skrywer (* [[1897]]). * [[2001]] – [[Douglas Adams]], Britse skrywer (* [[1952]]). * [[2016]] – [[Winnie Rust]], Afrikaanse skrywer (* [[1939]]). * [[2020]] – [[Jerry Stiller]], Amerikaanse akteur (* [[1927]]). * [[2021]] – [[Norman Lloyd]], Amerikaanse akteur, op ouderdom 106 (* [[1914]]). * [[2022]] – [[Shireen Abu Akleh]], Palestyns-Amerikaanse joernalis (* [[1971]]). == Herdenkingsdae == * [[Moedersdag]] – [[2025]] [[Kategorie:Mei]] bhs6vd0i5dsb2zepdhwbxi752g0jwzb 2903084 2903073 2026-05-11T13:30:47Z SpesBona 2720 + Siam word Thailand 2903084 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''11 Mei''' is die 131ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (132ste in ’n [[skrikkeljaar]]). Daar is nog 234 dae in hierdie jaar oor. == Gebeure == * [[330]] – ''[[Bisantium]]'' word gedurende ’n seremonie as [[Konstantinopel]] hernoem. * [[868]] – Die ''Diamantsoetra'' word vervaardig, die oudste gedrukte Chinese boek. * [[1502]] – [[Christophorus Columbus]] vertrek op sy vierde en laaste reis na [[Wes-Indië]]. * [[1792]] – Kaptein Robert Gray word die eerste wit man om die [[Columbiarivier]] te ontdek. * [[1812]] – Die [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk|Britse Eerste Minister]] Spencer Perceval word vermoor deur 'n bankrot bankier in die ontvangsportaal van die [[Britse Laerhuis]]. * [[1813]] – Britse setlaars ontdek 'n roete oor die [[Blue Mountains]], wat die binneland van [[Australië]] oopmaak vir [[nedersetting]]. * [[1818]] – Charles XIV van Swede-Noorweë word as die Koning van [[Swede]] gekroon. * [[1820]] – Tewaterlating van die [[HMS Beagle]]. * [[1857]] – Indiese rebelle verower die stad [[Delhi]] van die Engelse koloniale magte. * [[1858]] – [[Minnesota]] word die 32ste [[V.S. staat|deelstaat]] van die [[Verenigde State van Amerika]]. * [[1928]] – Die eerste analoog-[[Televisie|TV-diens]] word deur WGY, Schenectady in [[New York]] begin. * [[1940]] – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Duitse invallers bereik die Albertkanaal. * [[1944]] – Tweede Wêreldoorlog: Huize Kleykamp waar die Nederlandse sentrale bevolkingsregister gehou word, word deur die [[Britse Lugmag]] gebombardeer. * [[1949]] – [[Siam]] verander sy naam uiteindelik in [[Thailand]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://thailandjourney.bangkokpost.com/timeline/1949/siam-officially-renamed-thailand |title=Siam officially renamed Thailand |publisher=Thailand Journey |accessdate=11 Mei 2026}}</ref> * 1949 – Die Algemene Vergadering van die [[Verenigde Nasies]] verleen met resolusie 273 lidmaatskap van die VN aan [[Israel]]. * [[1950]] – Myngasontploffing in die Belgiese streek van [[Borinage]]: 130 mynwerkers sterf. * [[1960]] – Die hooggeplaaste Nazi-funksionaris [[Adolf Eichmann]] word in [[Argentinië]] deur die Israeliese geheime diens [[Mossad]] gekaap. * [[1987]] – Die eerste hart-longoorplanting vind in [[Baltimore]], [[Maryland]], VSA plaas. * [[1995]] – In [[New York Stad|New York]] besluit meer as 70 lande om die ''Nuclear Nonproliferation Treaty'' onvoorwaardelik te verleng. * [[1996]] – 'n Mcdonnell Douglas DC-9 van die Amerikaanse [[laekosteredery]] ''ValuJet Airlines'' stort by [[Miami]] in die moerasgebied van die Everglades Nasionale Park, [[Florida]], neer: 109 insittendes sterf. * [[1997]] – [[IBM]] se Deep Blue-[[skaak]]superrekenaar wen teen [[Garry Kasparov]] en word die eerste [[rekenaar]] om ’n wêreldkampioen-skaakspeler te klop. * [[2011]] – [[Microsoft]] koop [[Skype]] aan vir VS$8,5 miljard. == Geboortes == * [[1865]] – [[J.H. Leopold]], Nederlandse digter († [[1925]]). * [[1888]] – [[Irving Berlin]], Amerikaanse komponis († [[1989]]). * [[1892]] – [[Pieter Hamersma]], lid van die Kaapse Provinsiale Raad en vooruitstrewende Karooboer († [[1953]]). * 1892 – [[Margaret Rutherford]], Britse aktrise († [[1972]]). * [[1897]] – [[Boerneef]], Suid-Afrikaanse skrywer, digter, [[leksikograaf]] en akademikus († [[1967]]). * [[1904]] – [[Salvador Dalí]], Spaanse surrealistiese skilder: ''[[The Persistence of Memory]]'' († [[1989]]). * [[1905]] – [[Ida Gerhardt]], klassikus en Nederlandse digteres van die na-simboliese tradisie († [[1997]]). * [[1911]] – [[Phil Silvers]], Amerikaanse akteur en komediant († [[1985]]). * [[1948]] – [[Willies Mchunu]], politikus en 7de [[premier van KwaZulu-Natal]]. * [[1952]] – [[Reza de Wet]], [[Afrikaanse skrywer]] en dramaturg († [[2012]]). * 1952 – [[Frances Farmer]], Britse aktrise († [[1970]]). * [[1959]] – [[Jimmy Abbott]], Suid-Afrikaanse [[swaargewig]][[boks]]er, rofstoeier en evangelis († [[2021]]). * [[1963]] – [[Natasha Richardson]], Brits-Amerikaanse aktrise († [[2009]]). * [[1977]] – [[Victor Matfield]], Suid-Afrika se twee-en-vyftigste [[Springbokkaptein]]. * [[1989]] – [[Ashleigh Simon]], Suid-Afrikaanse beroeps[[gholf]]speler. * [[1990]] – [[Richard Gadd]], Skotse akteur, skrywer en komediant. * [[2000]] – [[Yuki Tsunoda]], Japannese [[Formule 1]]-motorrenjaer. == Sterftes == * [[912]] – [[Leo VI van Bisantium|Leo VI]], [[keiser]] van [[Bisantium]] (* [[866]]). * [[1812]] – Spencer Perceval, Britse staatsman, [[Eerste Minister van die Verenigde Koninkryk]] (* [[1762]]). * [[1871]] – [[John Herschel]], Britse wiskundige, sterrekundige, apteker en eksperimentele fotograaf/uitvinder (* [[1792]]). * [[1916]] – [[Max Reger]], Duitse komponis (* [[1873]]). * [[1973]] – [[Lex Barker]], Amerikaanse akteur (* [[1919]]). * [[1976]] – [[Alvar Aalto]], Finse argitek en ontwerper (* [[1898]]). * [[1981]] – [[Bob Marley]], Jamaikaanse reggae-sanger en musikant (* [[1945]]). * [[1985]] – [[Garmt Stuiveling]], Nederlandse digter (* [[1907]]). * [[1995]] – [[Boris Pash]], Amerikaanse militêre intelligensie-offisier (* [[1900]]). * 1995 – [[John Phillips (akteur)|John Phillips]], Engelse akteur (* [[1914]]). * [[1998]] – [[Willy Corsari]] (100), Wilhelmina Schmidt, Nederlandse skrywer (* [[1897]]). * [[2001]] – [[Douglas Adams]], Britse skrywer (* [[1952]]). * [[2016]] – [[Winnie Rust]], Afrikaanse skrywer (* [[1939]]). * [[2020]] – [[Jerry Stiller]], Amerikaanse akteur (* [[1927]]). * [[2021]] – [[Norman Lloyd]], Amerikaanse akteur, op ouderdom 106 (* [[1914]]). * [[2022]] – [[Shireen Abu Akleh]], Palestyns-Amerikaanse joernalis (* [[1971]]). == Herdenkingsdae == * [[Moedersdag]] – [[2025]] [[Kategorie:Mei]] lr2ql7e8uu01l5ax3qk7xmdejzl0rub 0 4309 2903066 2903034 2026-05-11T12:50:38Z Aliwal2012 39067 /* Sterftes */ 2903066 wikitext text/x-wiki {{MeiKalender}} '''12 Mei''' is die 132ste dag van die jaar in die [[Gregoriaanse kalender]] (133ste in 'n [[skrikkeljaar]]). Daar is nog 233 dae in hierdie jaar. == Gebeure == * [[254]] – [[Pous Stefanus I]] volg [[Pous Lucius I]] op as [[pous]] van die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. * [[1012]] – [[Teenpous Gregorius VI]] word pous van die Rooms-Katolieke Kerk. * [[1191]] – [[Richard I van Engeland]] trou met Berengaria van Navarre. * [[1264]] – Die Slag van Lewes begin. * [[1328]] – Keiser Lodewyk IV (die Beier) stel [[Teenpous Nicolaas V]] aan as pous. * [[1367]] – [[Pous Urbanus V]] stel Guillaume d”Aigrefeuille die Jongere, aan as kardinaal priester van St. Étienne by Mont Cœlius. * [[1588]] – Henry III van Frankryk vlug uit [[Parys]] nadat Henry van Guise die stad binnekom. * 1619 – Johan van Oldenbarnevelt word weens hoogverraad ter dood veroordeel . * [[1689]] – Koning Willlem se Oorlog: [[William III van Engeland|Willem III van Engeland]] sluit aan by die Bond van Augsburg en verklaar oorlog teen [[Frankryk]]. * [[1718]] – [[Carlo Rezzonico]] (later [[Pous Clemens XIII]]) word goewerneur van Rieti. * [[1797]] – Eerste Koalisie: [[Napoleon I van Frankryk]] verower [[Venesië]]. Die republiek van Venesie was vanaf 726 ´n onafhanklike land gewees. * [[1820]] – [[Annibale Sermattei della Genga]] (later [[Pous Leo XII]]) word vikaris-generaal van Rome. * 1832 – In die Teatro della Canobbiana, te Milaan, begin die eerste opvoering van die opera ''L'elisir d'amore'' ''(die liefdeselixier)'' van die Italiaanse komponis Gaetano Donizetti. * [[1870]] – [[Manitoba]] word 'n provinsie van Kanada. * [[1873]] – Oscar II van Swede-Noorweë gekroon as koning van [[Swede]]. * [[1881]] – In [[Noord-Afrika]], word [[Tunisië]] 'n [[Frankryk|Franse]] protektoraat. * [[1885]] – Die vierdaagse Slag van Batoche kom tot 'n einde met 'n oorwinning oor die rebelle. * [[1901]] – Die Britse stoomskip [[Hermes (skip)|Hermes]] strand op [[Bloubergstrand]] by Kaapstad. * [[1931]] – Die bevrore lyk van [[Alfred Wegener]] word in [[Groenland]] gevind. * [[1932]] – Tien weke na sy [[ontvoering]] word die seun van [[Charles Lindbergh]] dood teruggevind. * 1935 – Robert Smith en Bill Wilson stig die AA ("''Alcoholics Anonymous''"). * 1940 – [[Tweede Wêreldoorlog]]: Die Nederlandse mynvëer ''Bulgia'' word tydens ´n aanval deur ´n Duitse [[vegvliegtuig]] gesink en 13 matrose sterf tydens die aanval. * [[1949]] – Die [[Sowjetunie]] staak die [[Berlynse Lugbrug|Blokkade van Berlyn]]. * 1965 – Die onbemande Sowjetruimtevaartuig ''Loenik 5'' stort op die maan neer. * [[1967]] – [[Pink Floyd]] hou die eerste kwadrofoniese rockkonsert. * 1976 – Die Spaanse [[olietenkskip]] ''Urquiola'' loop by La Coruña aan land en besoedel ongeveer 100 kilometer se strand met [[ruolie]]. * [[2000]] – Die [[Tate Modern]]-kunsmuseum open in [[Londen]] * [[2002]] – Voormalige President [[Jimmy Carter]] arriveer in [[Kuba]] vir 'n vyfdagbesoek aan [[Fidel Castro]] en is die eerste [[President van die Verenigde State]] wat Kuba besoek sedert Castro se [[1959]]-rewolusie. * 2008 – 'n [[Aardbewing]] in Sentraal-China van 7,5 op die [[Richterskaal]] eis meer as 50 000 lewens. * [[2010]] – [[Afriqiyah Lugdiens Vlug 771]] stort neer by die [[Tripoli Internasionale Lughawe]] in [[Libië]]. Die vlug vanaf Suid-Afrika het 104 passasiers aan boord gehad. 103 mense sterf en een seun (9 jaar) uit die [[Nederlande]] oorleef. == Geboortes == * [[1330]] – Willem V van Holland, graaf van Holland († 1389). * [[1496]] – Gustav I van Swede, koning van Swede († [[1560]]). * [[1670]] – Koning [[August II van Pole]] († [[1733]]). * [[1794]] – Sir [[George Cathcart]], Britse generaal, diplomaat en goewerneur van die [[Kaapkolonie]] († [[1854]]). * [[1803]] – [[Justus von Liebig]], Duitse chemikus († [[1873]]). * [[1820]] – [[Florence Nightingale]], Engelse verpleegster, bekend as "''die dame met die lamp''" († [[1910]]). * [[1828]] – [[Dante Gabriel Rossetti]], Italiaanse digter en skilder († [[1882]]). * [[1842]] – [[Jules Massenet]], Franse komponis († [[1912]]). * [[1845]] – [[Gabriel Fauré]], Franse komponis († [[1924]]). * [[1872]] – [[Henry Sampson]], leier van die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|Suid-Afrikaanse Arbeidersparty]] († [[1938]]). * [[1890]] – [[Kurt Student]], Duitse generaal († 1978). * [[1900]] – [[Helene Weigel]], Duitse aktrise († [[1971]]). * [[1907]] – [[Katharine Hepburn]], Amerikaanse aktrise († [[2003]]). * [[1910]] – [[Dorothy Crowfoot Hodgkin]], Britse chemikus, grondlegger van proteïenkristallografie († [[1994]]). * [[1914]] – [[Howard K. Smith]], joernalis († [[2002]]). * 1914 – [[Bertus Aafjes]], Nederlandse skrywer en digter († 1993). * [[1921]] – [[Joseph Beuys]], Duitse beeldhouer en kunstenaar († [[1986]]). * [[1923]] – [[Daniel Steyn]], [[Suid-Afrikaanse]] [[politikus]] en kabinetsminister († [[2017]]). * [[1924]] – [[Tony Hancock]], komediant († [[1968]]). * [[1926]] – [[Marilyn Knowlden]], Amerikaanse aktrise († [[2025]]). * [[1928]] – [[Burt Bacharach]], Amerikaanse komponis en liedjieskrywer († [[2023]]). * [[1929]] – [[Sam Nujoma]], Namibiese politikus en eerste president van [[Namibië]] (1990–2005) († [[2025]]). * [[1931]] – [[Stella Branca]], [[Afrikaanse skrywer]] en [[kunstenaar]] († [[2020]]). * [[1937]] – [[George Carlin]], Amerikaanse komediant († [[2008]]). * [[1952]] – [[Membathisi Mdladlana]], Suid-Afrikaanse politikus, hoëkommissaris in [[Kanada]]. * [[1961]] – [[Zandile Gumede]], politikus en voorheen [[burgemeester]] van die [[eThekwini Metropolitaanse Munisipaliteit]]. * [[1962]] – [[Emilio Estevez]], Amerikaanse akteur. * [[1966]] – [[Stephen Baldwin]], Amerikaanse akteur. * [[1975]] – [[Jonah Lomu]], [[Nieu-Seeland]]se [[rugby]]speler († [[2015]]). * [[1980]] – [[Rishi Sunak]], Britse politikus en voormalige [[Eerste minister van die Verenigde Koninkryk]]. * 1980 – [[Nadia G]], [[Kanada|Kanadese]] aktrise. == Sterftes == * [[1003]] – [[Pous Silvester II]], die 139ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* ±[[945]]). * [[1012]] – [[Pous Sergius IV]], die 142ste pous van die Rooms-Katolieke Kerk (* ±[[970]]). * [[1884]] – [[Bedrich Smetana]], [[Tsjeggo-Slowakye|Tsjeggiese]] komponis (* [[1824]]). * [[1931]] – [[Eugène Ysaÿe]], Belgiese violis en komponis (* [[1858]]). * [[1935]] – [[Józef Piłsudski]], president van [[Pole]] (* [[1867]]). * [[1937]] – [[Carl Petterson]], Sweedse seeman en avonturier (* [[1875]]). * [[1947]] – [[Walter Madeley]], leiersfiguur in die [[Arbeidersparty (Suid-Afrika, 1910)|SA Arbeidersparty]] (* [[1873]]). * [[1956]] – [[Louis Calhern]], Amerikaanse stil-filmakteur (* [[1895]]). * [[1957]] – [[Erich von Stroheim]], Amerikaanse akteur, regisseur en vervaardiger (* 1885). * [[1966]] – [[Felix Steiner]], [[Duitsland|Duitse]] generaal (* [[1896]]). * [[1976]] – [[Rudolf Kempe]], Duitse [[dirigent]] (* 1910). * [[1980]] – [[Lillian Roth]], Amerikaanse aktrise (* 1910). * [[1985]] – [[Jean Dubuffet]], Franse skilder en beeldhouer (* [[1901]]). * [[1986]] – [[Elisabeth Bergner]], Duitse aktrise (* 1897). * [[1988]] – [[Chet Baker]], [[jazz]] trompetspeler (* [[1929]]). * [[1992]] – [[Robert Reed]], Amerikaanse akteur, ''[[The Brady Bunch]]'' (* [[1932]]). * [[1994]] – [[Erik Erikson]], [[Duitsers|Duits]]-Amerikaanse [[Ontwikkelingsielkunde|ontwikkelingsielkundige]] (* 1902). * [[2001]] – [[Perry Como]], Amerikaanse [[sanger]] en TV-aanbieder (* [[1912]]). * [[2013]] – [[Nico van Rensburg]], Afrikaanse boeremusieklegende en konsertinaspeler (* [[1937]]). * [[2014]] – [[Cornell Borchers]], [[Duitsland|Duitse]] aktrise (* [[1925]]). * [[2015]] – [[Ruth Mompati]], Suid-Afrikaanse politikus en ambassadeur (* 1925). * [[2018]] – [[Sam Nzima]], Suid-Afrikaanse fotojoernalis (* [[1934]]). == Vakansiedae == * Internasionale Dag van die Verpleegkunde * [[Moedersdag]] – [[2024]] [[Kategorie:Mei]] 0g98pqnyz1tv7fmavsqodya8mwjfrbc 0 6297 2903186 2900578 2026-05-11T21:00:16Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903186 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Duitse hoofstad. Vir ander gebruike, sien [[Berlyn (dubbelsinnig)]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Berlyn'''<br /> [[Lêer:Berlin Montage 4.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map Berlin in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Berlin COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Berlin.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Berlin.svg|20px]] Berlyn |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|52|31|N|13|24|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Administratiewe verdeling''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 12 stadsdistrikte |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1237 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1240 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 891,12 [[vierkante kilometer|vk km]]<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/248-2021 |title=Flächenerhebung 2020 in Berlin – Berlin und seine Bezirke |publisher=Statistik Berlin Brandenburg |date=29 September 2021 |accessdate=8 Junie 2022}}</ref> |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 29,9–115&nbsp;m<ref>{{de}} [https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/produkte/Jahrbuch/jb2008/BE_00_GeographischeundmeteorologischeAngaben.pdf statistik-berlin-brandenburg.de] (PDF)</ref> |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2023) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;632&nbsp;853<ref>{{de}} {{cite web |url=https://download.statistik-berlin-brandenburg.de/5819c0096285c59a/ad4103b9a6c9/SB_A01-03-00_2023j01_BEa.pdf |title=Bevölkerung in Berlin 2023 |publisher=Statistik Berlin Brandenburg |date=Desember 2024 |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;077/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 6&nbsp;216&nbsp;845<ref>{{de}} {{cite web |url=https://download.statistik-berlin-brandenburg.de/417d5cbe631b8e82/923eaa65c65d/SB_A01-07-00_2023m04_BE.pdf |title=Bevölkerungsentwicklung und Bevölkerungsstand in Berlin April 2023 |publisher=Statistik Berlin Brandenburg |date=April 2023 |accessdate=3 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241203055943/https://download.statistik-berlin-brandenburg.de/417d5cbe631b8e82/923eaa65c65d/SB_A01-07-00_2023m04_BE.pdf |archive-date=3 Desember 2024 |url-status=dead}}</ref> |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8,9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | −0,6 / 18,5&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 581 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Kai Wegner ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.berlin.de/ ''berlin.de''] |} '''Berlyn''' ([[Duits]]: ''Berlin'', [bɛɐ̯ˈliːn], {{Audio|De-Berlin.ogg|luister}}) is die [[hoofstad]] van [[Duitsland]] en is die grootste stad in dié land wat sowel oppervlakte as bevolking betref. Die stad het 'n bevolking van 3,62 miljoen van binne die stadsgrense en sowat 6,2 miljoen in die metropolitaanse gebied wat onder meer [[Potsdam]] insluit. Die getal buitelandse inwoners het op 31 Desember 2020 789&nbsp;076 beloop (oftewel 20,9 persent van die land se totale bevolking). Die grootste [[Turks]]- en [[Russies]]sprekende gemeenskappe word hier in [[Europa]] aangetref. Berlyn is tans die grootste stad in die [[Europese Unie]] met een van die grootste metropolitaanse gebiede. Administratief bestaan Berlyn tans uit twaalf distrikte wat verder verdeel word in 96 stadsdele. [[Lêer:Die westelike middestad van Berlyn.jpg|duimnael|links|Die westelike middestad van Berlyn]] [[Lêer:Cityscape Berlin.jpg|duimnael|links|Die oostelike middestad van Berlyn]] [[Lêer:Krumme Lanke B-Zehlendorf 06-2017.jpg|duimnael|links|Die stadsgebied word omring deur bosse en mere: Krumme Lanke in die distrik Steglitz-Zehlendorf in die suidweste van Berlyn]] [[Lêer:Müggelturm-06-Panorama Nord.jpg|duimnael|links|Die meer Müggelsee in die distrik Köpenick, Suidoos-Berlyn]] [[Lêer:Grunewald Tower Havel view Sep12.jpg|duimnael|links|Grunewald in die westelike distrik Charlottenburg-Wilmersdorf met seilbote op die Havel]] Berlyn is in die noordooste van Duitsland geleë en word in sy geheel omring deur die deelstaat [[Brandenburg]]. Die stad het in die verloop van sy geskiedenis meermale as die hoofstad van Duitse state soos die [[Keurvorstedom Brandenburg]] (1417 tot 1618), [[Brandenburg-Pruise]] (1618 tot 1701), die [[Koninkryk Pruise]] (1701 tot 1918), die [[Duitse Keiserryk]] (1871 tot 1918), die [[Republiek van Weimar]] (1918/1919 tot 1933), [[Nazi-Duitsland]] (1933 tot 1945) en die [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR, 1949 tot 1990) gedien. Met die ontbinding van die ou provinsie, Pruise, deur die geallieerde magte in 1947, het Berlyn 'n afsonderlike deelstaat geword. Ná die hereniging van die twee Duitse state op 3 Oktober 1990 het Berlyn sy ou funksie as hoofstad van die hele Duitsland herwin en dien sedert 1999 ook weer as regerings- en parlementsetel. Hoewel die stad sy vroeëre rol as ekonomiese en finansiële spilpunt van Duitsland lankal kwytgeraak en aan Wes-Duitse metropole soos [[Frankfurt am Main]] afgestaan het, is dit as regeringsetel van Europa se voorste ekonomie een van die invloedrykste hoofstede van die Europese Unie en het veral, danksy sy ryk kulturele erfenis, tot een van die gewildste toeristebestemmings in Europa ontwikkel. Saam met die val van die [[Ystergordyn]] het Berlyn ook sy tradisionele rol as Europese vervoerspilpunt hervat. Berlyn se aanspraak op wêreldstadstatus is in Duitsland nie onomstrede nie,<ref>{{de}} [http://www.spiegel.de/kultur/gesellschaft/berlin-ist-und-war-keine-weltstadt-kommentar-a-1025221.html ''Spiegel Online – Berliner Ambitionen: Die eingebildete Weltstadt. Besoek op 25 Mei 2015'']</ref> maar sy kulturele en politieke lewe, sy medialandskap en wetenskapsbedryf is nogtans van wêreldformaat.<ref>{{en}} [http://www.mori-m-foundation.or.jp/english/research/project/6/pdf/GPCI2011_English.pdf ''Global Power City Index 2011'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{en}} [http://edition.cnn.com/2010/BUSINESS/04/10/cities.dominate.world/?hpt=C2 ''CNN: Cities that rule the world – and those on the rise'']</ref><ref>{{en}} [http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb146.html#t5 ''GaWC Research Bulletin 146: Leading World Cities: Empirical Evaluations of Urban Nodes in Multiple Networks. Besoek op 25 Mei 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091002193341/http://www.lboro.ac.uk/gawc/rb/rb146.html#t5 |date=2 Oktober 2009}}</ref> Die stad se sportgebeurtenisse, tersiêre onderwys- en navorsingsinstellings, museums, boukuns, feeste, naglewe en veelvuldige leefstyle geniet wêreldfaam.<ref>{{en}} [http://www.sportbusiness.com/news/185587/london-crowned-as-sportbusiness-2012-ultimate-sports-city ''sportsbusiness.com: London crowned as SportBusiness’ 2012 Ultimate Sports City. Besoek op 25 Mei 2015'']</ref> Teen die begin van die 21ste eeu het Berlyn in 'n trekpleister vir jong entrepreneurs, kreatiewes en immigrante ontwikkel.<ref>{{en}} [http://articles.latimes.com/2007/jul/06/entertainment/et-berlinart6 ''Los Angeles Times, 6 Julie 2007: A wild art scene now stays within the lines''. Besoek op 25 Mei 2015]</ref> Berlyn is die enigste Duitse stad wat drie [[Unesco]]-[[wêrelderfenisgebied]]e huisves: Paleise en tuine van Potsdam en Berlyn (1990, saam met Potsdam<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/532 |title=Palaces and Parks of Potsdam and Berlin |publisher=[[Unesco]] |accessdate=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427133357/http://whc.unesco.org/en/list/532 |archive-date=27 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>), die Museumsinsel (1999<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/896 |title=Museumsinsel (Museum Island), Berlin |publisher=[[Unesco]] |accessdate=7 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007072125/http://whc.unesco.org/en/list/896 |archive-date=7 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>) en Modernistiese Woonbuurte in Berlyn (2008<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/1239 |title=Berlin Modernism Housing Estates |publisher=[[Unesco]] |accessdate=20 Oktober 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191020175311/http://whc.unesco.org/en/list/1239 |archive-date=20 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>). == Etimologie == Die stadsnaam van Berlyn, wat in die Hoog-Middeleeue gestig is, het sy oorsprong in die Oud-[[Polabies]]e woord ''Birlin'' of ''Berlin'' wat "plek in 'n moerasagtige gebied" beteken. In die stadsdeel Neu-Hohenschönhausen is daar 'n meer met die naam Berl. Die naam bestaan uit die Oud-Polabiese ''birl-'', ''berl-'' "moeras", "vlei" en die [[Slawiese tale|Slawiese]] [[agtervoegsel]] ''-in'' vir plekname.<ref>{{de}} {{cite book |author=Dieter Berger |title=Geographische Namen in Deutschland |publisher=Bibliographisches Institut |year=1999 |isbn=978-3-411-06252-2}}</ref> Die verwysing in dokumente met 'n artikel (''der Berlin'', "die Berlyn") dui op 'n veldnaam wat deur die stadstigters oorgeneem is.<ref name="donb">{{de}} {{cite book |author=Walter de Gruyter |title=Deutsches Ortsnamenbuch |publisher=Manfred Niemeyer |location=Berlyn/Boston |year=2012 |isbn=978-3-11-018908-7 |pages=60}}</ref><ref name="cobbers14">{{de}} {{cite book |author=Arnt Cobbers |title=Kleine Berlin-Geschichte. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart |edition=2de |publisher=Jaron Verlag |location=Berlyn |year=2008 |isbn=978-3-89773-142-4 |pages=14}}</ref> Soos al die Duitse plekname met 'n Slawiese oorsprong in Noordoos-Sentraal-Europa wat op 'n ''-in'' eindig ([[Schwerin]], [[Szczecin|Stettin]], [[Eutin]], [[Templin]], [[Kostrzyn nad Odrą|Küstrin]], ens.) word ook Berlyn op die laaste [[lettergreep]] beklemtoon. Die naam ''Kölln'' is glo oorgeneem van die stad [[Keulen|Köln]] langs die [[Ryn]] wat sy oorsprong het in [[Latyn]] ''colonia'' en "geplante stad in 'n verowerde gebied" of "kolonie" beteken. 'n Ontlening aan 'n Oud-Polabiese naam ''*kol’no'' wat afgelei is van ''kol'', "paal", kan egter nie uitgesluit word nie.<ref name="donb" /> Die stadsnaam Berlyn is nóg aan die beweerde stadstigter, [[Albrecht I van Brandenburg|Albrecht die Beer]], nóg aan die Berlynse wapendier ontleen. Dit is egter 'n "sprekende wapen" wat die stadsnaam in 'n Duitse vertolking probeer daarstel. Aldus is die wapendier van die stadsnaam ontleen, nie andersom nie.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.luise-berlin.de/historie/topographie/woher_schw.htm |title=Zur Herkunft der Namen der Doppelstadt „Berlin“ und „Cölln“ |publisher=Luisenstädtischer Bildungsverein |author=Herbert Schwenk |date=1 Julie 2007 |accessdate=1 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150101214238/http://www.luise-berlin.de/historie/topographie/woher_schw.htm |archive-date=1 Januarie 2015}}</ref> Van Berlyn se twaalf distrikte het vyf 'n naam met 'n Slawiese oorsprong: Pankow, Steglitz-Zehlendorf, Marzahn-Hellersdorf, Treptow-Köpenick en Spandau. Van Berlyn se 96 stadsdele dra 22 'n naam met 'n Slawiese oorsprong: Altglienicke, Alt-Treptow, Britz, Buch, Buckow, Gatow, Karow, Kladow, Köpenick, Lankwitz, Lübars, Malchow, Marzahn, Pankow, Prenzlauer Berg, Rudow, Schmöckwitz, Spandau, Stadtrandsiedlung Malchow, Steglitz, Tegel en Zehlendorf. == Geografie en klimaat == === Ligging === [[Lêer:Berlin relief location map-names.png|duimnael|Topografiese kaart van Berlyn]] [[Lêer:Berlin Subdivisions.svg|duimnael|Kaart van Berlyn se 12 stadsdistrikte]] [[Lêer:Außenministerum (Spreeblick).jpg|duimnael|Departement van Buitelandse Sake aan die oewer van die Spreerivier]] [[Lêer:Luftbild bln-schmoeckwitz.jpg|duimnael|Die stadsdeel Schmöckwitz in die suidooste van Berlyn]] As 'n deelstaat van die Federale Republiek van Duitsland vorm Berlyn 'n [[enklawe]] in die deelstaat Brandenburg. Die Duitse hoofstad beslaan 'n totale oppervlakte van sowat 891 vierkante kilometer (waarvan 22,9 persent bosgebiede en 6,6 persent water) en is sodoende een van die beduidendste metropolitaanse gebiede van Duitsland asook een van die grootste stede ter wêreld. Die digbevolkte stadskern word omring deur 'n voorstadgordel met 'n landelike karakter. Groot mere soos die Havel (wat deur die [[Havel|gelyknamige rivier]] gevorm word), Wannsee en Müggelsee maak deel uit van die stadsgebied. Die grootste wydte van die stadsgebied beloop 45, die grootste lengte 38 kilometer. Berlyn is een van die grootste metropolitaanse gebiede van Duitsland. Die stadsentrum is tussen die platos van [[Barnim]] en [[Teltow (landskap)|Teltow]] in 'n landskap geleë wat gedurende die laaste koueperiode van die Ystydperk, die sogenaamde Weichsel-ystydperk, deur 'n gletserrivier gevorm is. Sowat 20&nbsp;000 jaar gelede was die stadsgebied nog deur ysmassas bedek wat vanuit die [[Skandinawiese Skiereiland]] tot by Sentraal-Europa gestrek en 'n dikte van enkele honderd meter bereik het. Saam met die afsmelting van die [[gletser]] sowat 18&nbsp;000 jaar gelede het die sogenaamde Berlynse ''Urstromtal'' ontstaan, 'n magtige glasiale riviervallei. Die historiese stadsentrum is by die nouste punt van hierdie riviervallei geleë. Die Spreerivier vloei in 'n oos-westelike rigting deur die vallei. In die mees westelike stadsdistrik Spandau mond die Spreerivier in die Havel uit, 'n rivier wat in die weste van Berlyn in noord-suidelike rigting vloei. Die Havel se rivierloop was oorspronklik 'n glasiale rivierbed en lyk op sommige plekke soos 'n meerlandskap met die Tegelse Meer (Duits: ''Tegeler See'') en die ''Große Wannsee'' as sy grootste mere. Groot dele van Berlyn is buite die glasiale riviervallei op die Barnim- en Teltowplato geleë wat in die noorde en suide aan die vallei grens en hoofsaaklik uit grondmorenes bestaan. Die administratiewe distrik Spandau strek sowel oor 'n gedeelte van die riviervallei asook oor die sogenaamde Nauense Plaat wes van Berlyn. Die hoogste heuwels in Berlyn is die Groot Müggelberg (115,4 meter bo [[seevlak]]) in die distrik Treptow-Köpenick, die Teufelsberg ('n rommelhoop wat uit die bouvalle van die [[Tweede Wêreldoorlog]] ontstaan het, 114,7 meter hoog) in die distrik Charlottenburg-Wilmersdorf en die Ahrensfelder Berge (112,1 meter hoog) in die landskapspark Wuhletal in die distrik Marzahn-Hellersdorf. Die Havelmere is die laagste punte van die stadsgebied op 32 meter bo seevlak. === Klimaat === Berlyn is in 'n oorgangsgebied tussen die gematigde en kontinentale sone geleë waar die klimaat geleidelik kontinentale trekke begin aanneem; in die vroeë 21ste eeu was [[somer]]s gereeld droog en warm, terwyl in die [[winter]]maande dikwels gematigde temperature aangeteken is. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur in Berlyn-Dahlem is 9,5&nbsp;°C, met 'n gemiddelde jaarlikse reënval van 591&nbsp;mm. Die wind waai in die Duitse hoofstad meestal uit die noord- en suidweste (en hier veral in die wintermaande teen hoër snelhede) sodat vars en skoon seelug ooswaarts beweeg, of uit die suidooste en ooste. Die laasgenoemde windrigtings word hoofsaaklik as gevolg van hoëdrukstelsels gemeet wat, afhangende van die seisoen, baie koue of baie warm lugmassas laat instroom. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Berlyn |jan_a_max=15.2 |feb_a_max=18.6 |mrt_a_max=25.1 |apr_a_max=30.9 |mei_a_max=33.3 |jun_a_max=36.1 |jul_a_max=37.8 |aug_a_max=37.7 |sep_a_max=34.2 |okt_a_max=27.5 |nov_a_max=19.5 |dec_a_max=15.7 |jaar_a_max=37.8 |jan_gem_max=2.9 |feb_gem_max=4.2 |mrt_gem_max=8.5 |apr_gem_max=13.2 |mei_gem_max=18.9 |jun_gem_max=21.6 |jul_gem_max=23.7 |aug_gem_max=23.6 |sep_gem_max=18.8 |okt_gem_max=13.4 |nov_gem_max=7.1 |dec_gem_max=4.4 |jaar_gem_max=13.36 |jan_gem=0.5 |feb_gem=1.4 |mrt_gem=4.9 |apr_gem=8.7 |mei_gem=14.0 |jun_gem=17.8 |jul_gem=19.3 |aug_gem=18.9 |sep_gem=14.7 |okt_gem=9.9 |nov_gem=4.7 |dec_gem=2.0 |jaar_gem=9.73 |jan_gem_min=−1.9 |feb_gem_min=−1.5 |mrt_gem_min=1.3 |apr_gem_min=4.2 |mei_gem_min=9.0 |jun_gem_min=12.3 |jul_gem_min=14.3 |aug_gem_min=14.1 |sep_gem_min=10.6 |okt_gem_min=6.4 |nov_gem_min=2.2 |dec_gem_min=−0.4 |jaar_gem_min=5.88 |jan_a_min=−21.0 |feb_a_min=−26.0 |mrt_a_min=−16.5 |apr_a_min=−6.7 |mei_a_min=−2.9 |jun_a_min=0.8 |jul_a_min=5.4 |aug_a_min=4.7 |sep_a_min=−0.5 |okt_a_min=−9.6 |nov_a_min=−16.1 |dec_a_min=−20.2 |jaar_a_min=−26.0 |jan_gem_ns=42.3 |feb_gem_ns=33.3 |mrt_gem_ns=40.5 |apr_gem_ns=37.1 |mei_gem_ns=53.8 |jun_gem_ns=68.7 |jul_gem_ns=55.5 |aug_gem_ns=58.2 |sep_gem_ns=45.1 |okt_gem_ns=37.3 |nov_gem_ns=43.6 |dec_gem_ns=55.3 |jaar_gem_ns=570.7 |rdjan=10.0 |rdfeb=8.0 |rdmrt=9.1 |rdapr=7.8 |rdmei=8.9 |rdjun=7.0 |rdjul=7.0 |rdaug=7.0 |rdsep=7.8 |rdokt=7.6 |rdnov=9.6 |rddec=11.4 |rdjaar=101.2 |bron = Wêreldmeteorologieseorganisasie (UN),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/016/c00059.htm |title=World Weather Information Service – Berlin |publisher=Worldweather.wmo.int |date=5 Oktober 2006 |accessdate=26 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200426063848/http://worldweather.wmo.int/016/c00059.htm |archive-date=26 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> HKO<ref name=HKO>{{en}} {{cite web |url=http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ger_pl/berlin_e.htm |title=Climatological Normals of Berlin |accessdate=19 November 2019 |publisher=Hongkong Observatorium |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119204000/http://www.hko.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/ger_pl/berlin_e.htm |archive-date=19 November 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.berliner-extremwerte.com/Berliner-Extremwerte.htm |title=Berliner Extremwerte |accessdate=6 Junie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200606191249/https://www.berliner-extremwerte.com/Berliner-Extremwerte.htm |archive-date=6 Junie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} == Geskiedenis == === Wêreldfabriek Berlyn === [[Lêer:Berlingo komunikazio dorrea.jpg|duimnael|Berlyn – wêreldfabriek en eksperimenteerruimte]] Berlyn se geskiedenis verskil opvallend van dié van ander groot Europese metropole soos [[Athene]], [[Rome]], Londen en [[Parys]] – dit is relatief kort en vol breuklyne. Sy ontwikkeling is eerder baseer op 'n verbreking van tradisies as op die hou daarby. Dit het steeds weer 'n skielike draai geneem waarby die stad heeltemal herstruktureer is. In 1871 is Berlyn tot hoofstad van 'n vinnig groeiende nywerheidsland verhef – die Duitse Keiserryk wat ná die oorwinning oor Frankryk in die [[Frans-Pruisiese Oorlog]] 'n ongekende ekonomiese opswaai beleef het. Dié groeifase het met die wêreldresessie van 1873 skielik tot stilstand gekom. Voor en ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] was Berlyn 'n laboratorium van die moderne tyd en sy tegnologiese, ekonomiese, kulturele en sosiale omwentelinge – "'n sirkelende wêreldfabriek", soos die digteres [[Else Lasker-Schüler]] Berlyn genoem het. Vir Karl Scheffler was die stad, soos hy reeds in 1910 opgemerk het, verdoem "om steeds te word en nooit te wees nie".<ref>{{de}} Matthias Harder & Almut Hille (reds.): ''Weltfabrik Berlin. Eine Metropole als Sujet der Literatur''. Würzburg: Königshausen & Neumann 2006, bl. 7 en 10</ref> Die Nasionaalsosialistiese magsoorname in 1933 het alle dinamiese ontwikkelinge stopgesit en Berlyn as hoofstad van 'n fascistiese diktatuur in isolasie gedompel. Adolf Hitler se gigantomaniese plan om dit in 'n "Germania wêreldhoofstad" om te skep is nooit verwesenlik nie. Die stad is tydens die Tweede Wêreldoorlog deur bomaanvalle verwoes, deur geallieerde magte beset en dekades lank in twee helftes verdeel. Ná die Duitse hereniging was die verwagtinge eufories. Grootskaalse en omstrede bouprojekte is verwesenlik, die Duitse regering het teruggekeer na sy ou setel. Berlyn is aan die begin van die 21ste eeu vol kontraste, vraagstukke en uitdagings. Dit is steeds een van die armehuise van Duitsland, in vergelyking met welvarende metropole in Wes-Duitsland. Nogtans het dit sy rol as intellektuele, kulturele en sosiale eksperimenteerruimte in die hart van Europa hervat. Dit is die politieke magsentrum van Duitsland, 'n toeristemagneet, die poort na Oos-Europa en die kulturele en etniese smeltkroes van die nuwe Berlynse Republiek.<ref>{{de}} Harder & Hille (2006), bl. 9</ref> === Stigting en Middeleeue === [[Lêer:Berlin Dusableau 1737.jpg|duimnael|Stadsplan van Berlyn deur Abraham Guibert Dusableau (1737, wys nie in noordelike rigting nie)]] Die stadsnaam ''Berlin'' is nie van die woord ''beer'' afgelei soos die huidige stadswapen suggereer nie. Die etimologiese wortel is vermoedelik die Slawiese terme ''br’lo'' of ''berlo'' wat as "moeras" en "nat plek" vertaal kan word.<ref>{{de}} Wolfgang H. Fritze: ''Gründungsstadt Berlin. Die Anfänge von Berlin-Cölln als Forschungsproblem''. Kleine Schriftenreihe der Historischen Kommission zu Berlin, H. 5. Bewerking, redaksie en nawoord: Winfried Schich. Potsdam: Verlag für Berlin-Brandenburg 2000, bl. 38</ref> 'n Alternatiewe vertaling is "droë plek in 'n moerasgebied". Opvallend dat naas die klemtoon, wat anders as gewoonlik in Duits op die laaste sillabe val, daar ook die gebruik van 'n bepaalde lidwoord in historiese tekste (''der Berlin'') en die uitgang ''-in'' is, wat dikwels in Slawiese plekname voorkom.<ref>{{de}} Arnt Cobbers: ''Kleine Berlin-Geschichte. Vom Mittelalter bis zur Gegenwart''. Tweede hersiene uitgawe. Berlin: Jaron 2008, bl. 14</ref> Die huidige stadsdele Spandau en Köpenick het as [[Slawe|Slawiese]] nedersettings reeds voor die stigting van [[Mark Brandenburg]] in 1157 deur die Askaniër [[Albrecht I van Brandenburg|Albrecht I]], genoem Albrecht die Beer, bestaan. Die dubbelstad Berlyn-Cölln, wat teen ongeveer 1200 nog uit twee vissersdorpies bestaan het, het oorspronklik aan die noordelike oewer en op 'n eiland van die Spree-rivier ontstaan. 'n Oorkonde, wat in 1237 deur die biskop van Brandenburg uitgereik is, behels die oudste verwysing na Berlyn se susterstad, Cölln.<ref>{{de}} Heinrich Gottfried Gengler: ''Regesten und Urkunden zur Verfassungs- und Rechtsgeschichte der deutschen Städte im Mittelalter''. Erlangen 1863. Aanlyn beskikbaar: [http://books.google.de/books?id=NdkcAAAAMAAJ&pg=PA181, bl. 181–196]</ref> 'n Ander dokument uit die jaar 1244 bevat die oudste verwysing na Berlyn. In 1307 het die twee nedersettings 'n gemeenskaplike raadsaal gekry. Teen 1400 was die inwonertal ongeveer 8&nbsp;000. Frederik I is in 1415 as keurvors van die Mark Brandenburg ingehuldig en het tot 1440 geregeer. Lede van die Huis Hohenzollern het tot 1918 as heersers in Berlyn geregeer – aanvanklik as markgrawe van Brandenburg, daarna as konings van Pruise en uiteindelik as Duitse keisers. Die politieke veranderings is nie altyd deur die plaaslike bevolking verwelkom nie, soos toe Berlyners in 1448 teen die bou van 'n nuwe [[kasteel]] vir keurvors Frederik II in opstand gekom. Die rebellie was egter nie suksesvol nie en in die proses het die bevolking baie van sy politieke en ekonomiese voorregte ingeboet. Die stad was in die 15de eeu lid van die [[Hanse]]-gemeenskap van stede, maar moes sy lidmaatskap in 1451 opsê nadat Berlyn die regeringsetel van die Brandenburgse markgrawe en keurvorste geword het. === Vroeë moderne tyd === [[Lêer:Dom Berlin abends (jha).jpg|duimnael|links|'n Aanduitsig op die [[Berlynse Domkerk]] (''Berliner Dom'')]] [[Lêer:Weltzeituhr bei Nacht.jpg|duimnael|upright|Die ''Alexanderplatz'']] In 1539 het Berlyn die [[Protestantisme|Protestantse]] belydenis aanvaar. Die [[Dertigjarige Oorlog]], wat in die tydperk tussen 1618 en 1648 groot dele van Duitsland verwoes het, het ook vir Berlyn rampspoedige gevolge gehad. Die stad het sowat die helfte van sy inwoners verloor. Frederik Willem, wat as die Groot Keurvors bekend staan, het vanaf die jaar 1640 geregeer. Berlyn het destyds 6&nbsp;000 inwoners gehad, en die vors het besluit om hierdie getal deur middel van 'n beleid van verdraagsaamheid en immigrasie te verhoog. In 1641 is Berlyn met nuwe voorstede soos Friedrichswerder, Dorotheenstadt en Friedrichstadt vergroot. Barokgeboue soos die ''Berlynse Slot'' en die ''Zeughaus'' dateer uit hierdie tydperk. Vyftig Joodse gesinne uit [[Oostenryk]] het in 1671 'n nuwe tuiste in die stad gevind. Met die [[Edik van Potsdam]] het Friedrich Wilhelm in 1685 Franse [[Hugenote]] uitgenooi om hulle in Berlyn en Brandenburg te vestig. Meer as 15&nbsp;000 Franse immigrante het na die gebied gestroom, waarvan 6&nbsp;000 na Berlyn. Teen die jaar 1700 het die Franse inwoners 'n vyfde van die Berlynse bevolking verteenwoordig en 'n groot invloed op die kulturele lewe van die stad uitgeoefen. Groot groepe immigrante het daarnaas uit gebiede soos [[Boheme]], Pole en [[Salzburg]] gekom. In 1709 was daar reeds 57&nbsp;000 inwoners. Die stad het tot die belangrikste ekonomiese en kulturele sentrum van Pruise ontwikkel. Tydens koning [[Frederik II van Pruise|Frederik die Grote]] se regeringstyd het die inwonertal 100&nbsp;000 oorskry. Berlyn is in 1760 tydelik deur 'n [[Rusland|Russiese]] leër beset, en tussen 1806 en 1808 deur [[Frankryk|Franse]] magte. === Pruisiese koningstad (1701–1786) === In die laaste dekades van die 18de eeu is Berlyn onder die aantreklikste stede in Europa gereken – ongeag die feit dat sy natuurlike omgewing deur landskapsvorme oorheers word wat nie noodwendig met natuurskoon verbind word nie. In sy werk ''Charakteristik von Berlin. Stimme eines Kosmopoliten in der Wüsten'', wat tussen 1784 en 1788 in Berlyn en Leipzig gepubliseer is, gee die publisis, dramatikus en lirikus August Julius Friedrich Knüppeln (1757–1840) 'n nugtere beskrywing van die stad se ligging: {{cquote|''In einer durch die Natur verwahrlosten Gegend, wo Sandhügel sich thürmen und dürre Landflächen den Wanderer ermüden, erhebt sich die Stadt Berlin.''<br />''(Die stad Berlyn is in 'n streek geleë wat deur die natuur verwaarloos is, waar sandheuwels hoog opgehoop is en barre landskappe die stapper gou moeg laat word)''.}} === Die 19de eeu === [[Lêer:Hinterhöfe Kastanienallee 12, Berlin, 2007-06-09.jpg|duimnael|Laerinkomstegroepe is in oorbevolkte woonstelkomplekse, sogenaamde ''Mietskasernen'', gehuisves wat dikwels uit meerdere binnehowe bestaan het]] Ná die Pruisiese nederlaag in die oorlog teen die Franse keiser [[Napoleon Bonaparte]] en die besetting van Berlyn deur Franse troepe het die administratiewe hervormings van Stein en Hardenberg in 1809 'n nuwe tydperk van munisipale selfregering ingelui. In 1810 is die universiteit gestig wat vervolgens die geestelike en sedelike vernuwing van [[Pruise]] sou bevorder. Die beroemde argitek [[Karl Friedrich Schinkel]] (1781–1841) het 'n aantal geboue in die styl van die klassisisme geskep. Berlyn was die middelpunt van die Pruisiese Revolusie van 1848 wat met die neerlaag van die demokrate geëindig het. Die stad het vinnig gegroei gedurende die 19de eeu en het in 1871 die hoofstad van die Duitse Ryk geword. Ná die Pruisiese oorwinning in die oorlog teen Frankryk (1870–1871) moes die Franse regering oorlogskadevergoeding aan die Duitse Ryk betaal. 'n Tyd van ekonomiese opswaai en groeiende welvaart het begin: Berlyn was nou een van die belangrikste stede van die wêreld en die grootste nywerheidsentrum van Europa. Talle kulturele geboue soos die [[Pergamonmuseum]], die Pruisiese Staatsbiblioteek (tans [[Staatsbibliothek zu Berlin|Staatsbiblioteek te Berlyn]]), die Kaiser-Friedrich-museum, Schiller-teater en Staatsopera is in hierdie periode opgerig. Honderdduisende arbeiders en hulle gesinne is egter nouliks deur die ekonomiese opswaai geraak en het in groot armoede geleef. Uiteindelik het die ekonomie na 'n depressie oorgeswaai wat tot 1890 voortgeduur het. Berlyn het nogtans 'n magneet vir innovatiewe ondernemings uit die elektriese en chemiese bedrywe gebly, terwyl die bevolking tot 1,9 miljoen gestyg het – 'n ongekende demografiese groei wat groot beleggings in die stedelike infrastruktuur, behuising, vervoer en onderwys geverg het. Werkersgesinne en ander laeinkomstegroepe is in grootskaalse meerverdieping-woonstelkomplekse in die binnestad gehuisves. Ná hierdie woonstelgeboue, wat beskikbare grond maksimaal benut het en uit een of meer binnehowe, met 'n gebou aan die voorkant, syvleuels, dwarsgeboue en 'n gebou aan die agterkant asook 'n stalgebou of [[werkswinkel]] in een van die binnehowe bestaan het, is in die volksmond as ''Mietskasernen'' ("huurkasernes") verwys. Hierdie enkelvormige woonkomplekse is in die Duitse Keiserryk met uiters lae woonstandaard en sosiale ellende vereenselwig. Woonstelle was dikwels donker, swak belug en oorbevolk, met buitetoilette wat huurders met ander huisbewoners moes deel. === Die vroeë 20ste eeu === [[Lêer:Emperor Wilhelm's Memorial Church (Berlin, Germany).jpg|duimnael|links|Die ''Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche'' omtrent 1900]] [[Lêer:Erster Spreestrand.JPG|duimnael|Kunsmatige strande langs die Spree-rivier is gewilde ontspanningsplekke gedurende warm somerdae]] [[Lêer:Berlin 1929-Kraftwerk Klingenberg.jpg|duimnael|Klingenberg-kragsentrale in 1929]] Reeds in die vroeë 20ste eeu het Berlyn se inwonertal die tweemiljoen-kerf verbygesteek. Die bevolkingsamestelling het die stad se aantreklikheid vir binne- en buitelandse migrante weerspieël – in 1905 was slegs 800&nbsp;000 bewoners gebore Berlyners.<ref>{{de}} Edelgard Abenstein en Jeannine Fiedler: ''Berlin. Kunst & Architektur''. Potsdam: h.f. ullmann 2009, bl. 31</ref> As gevolg van die verlore Eerste Wêreldoorlog het keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] in 1918 afstand van die troon geneem, en in Berlyn is die Duitse Republiek uitgeroep. Die jare 1918 en 1919 was gekenmerk deur rewolusionêre onluste, die opkoms van ekstremistiese politieke bewegings soos die kommunistiese spartakiste en ander groepe, wat gereeld in straatgevegte met die polisie en politieke opponente verwikkel was. Regse soldate het die arbeiderleiers [[Rosa Luxemburg]] en [[Karl Liebknecht]] vermoor. Die huidige Berlyn is in 1920 geskep toe verskillende stede, dorpe en plase by die stad Berlyn ingelyf is. Berlyn het sommer oornag die tweede grootste stad van Europa geword. Dit was ook die begin van die dekade, wat as die "Goue Twintigerjare" bekend staan. Na die ontberings van die oorlogsjare het die mense oorgeborrel van lewenslus. Digters, joernaliste, kunstenaars en wetenskaplikes uit die binne- en buiteland het na Berlyn gestroom. Dit was die hoofstad van die natuurwetenskappe, tegniek en kultuur, nie net vir die Duitstalige lande nie, maar ook vir groot dele van Europa. In die jare tussen 1924 en 1929 was Berlyn daarnaas ook die Europese hoofstad van die naglewe en vermaak. Teen die einde van die twintigerjare was daar 49 teaters, drie operateaters, drie variëté-teaters en drie revueteaters. Sowat 1&nbsp;000 uitgewers het 2&nbsp;000 tydskrifte en 40 [[koerant]]e gepubliseer. Danksy [[Max Reinhardt]] en [[Bertolt Brecht]] het die toneelkuns sy bloeitydperk beleef. Tegelykertyd het die publiek ontslae geraak van die ou morele beperkings. Daar was ook geen taboe meer nie. Ontblote danseresse, lasterlike vermaak, dobbelry, pornografiese kabaretskoue het die naglewe van die stad oorheers. Die tyd was ook ryp vir nuwe kunsvorms soos [[dadaïsme]], [[surrealisme]] en [[jazz]]. Dansverslaafdes was mal oor die nuwe [[tango]], [[charleston]] en [[rumba]]-danse. === Elektropolis === In die 1920's is goeie vordering gemaak met die elektrifisering van Berlyn wat oorspronklik in 1880 begin is.<ref>{{de}} Michael Bienert en Elke Linda Buchholz: ''Die Zwanziger Jahre in Berlin. Ein Wegweiser durch die Stadt''. Tweede hersiene uitgawe. Berlin: Berlin Story Verlag 2006, bl. 54</ref> Die eerste elektriese toetsaanleg in [[Friedrichstraße]] het vanaf 1883 'n plaaslike koffiehuis, ''Café Bauer'', en enkele winkels op die hoek van Friedrichstraße en Unter den Linden van elektrisiteit voorsien. Terwyl in 1914 nog net vyf persent van alle huishoudings toegang tot elektrisiteit gehad het, was dit in 1925 reeds 25 persent. Teen die einde van die dekade het dié persentasie nog eens verdubbel. [[Lêer:Nonnendammallee, Reisstraße Berlin-Siemensstadt.jpg|duimnael|Nonnendamm-Nord, 'n behuisingsprojek vir ''Siemens''-werkers in Siemensstadt]] [[Lêer:Siemensturm 01.jpg|duimnael|Siemens-toring in Siemensstadt]] Veral moderne vervoergeriewe soos moltreine en geëlekrifiseerde pendelaarstreine, nywerhede en handel het die vraag na krag in Berlyn skerp laat styg. In 1923 is 'n munisipale elektrisiteitsverskaffer, ''Bewag'', gestig wat hom met die uitbou van die plaaslike kragnet besig gehou het. In dié jaar is slegs sowat 'n derde van alle elektrisiteit, wat in die hoofstad verbruik is, plaaslik opgewek, die res is deur middel van kraglyne uit ander landsdele na Berlyn vervoer. Die prentjie het ingrypend verander toe in 1926, ná 'n boutyd van slegs vyftien maande, Berlyn se eerste groot kragsentrale, ''Kraftwerk Klingenberg'', in bedryf gestel is – destyds die grootste en modernste aanleg van sy soort in Europa. Sy warm water is gebruik om die kweekhuise van Berlyn se sentrale groente- en vrugtemark te verwarm. Die kragsentrale met sy moderne staalgeraamte is deur Walter Klingenberg en Werner Issel ontwerp en vernoem na Georg Klingenberg, die ingenieur wat die planne vir Berlyn se kragnet ontwikkel het en een jaar voor die opening van die kragsentrale oorlede is. Die kragsentrale is intussen omgebou en gemoderniseer en lewer steeds krag en warmte vir Berlynse huishoudings. 'n Tweede groot kragsentrale is in 1930 in die weste van die stad voltooi. In 1955 is dit na die na-oorlogse regerende burgemeester van Berlyn, Ernst Reuter, vernoem. Die elektrisiteitsverbruik van Berlyn se openbare vervoeronderneming BVG – destyds die derde grootste onderneming in Duitsland en die grootste munisipale maatskappy in die hele Europa – was in 1929 reeds groter as dié van die hele stad [[München]].<ref>{{de}} Annemarie Lange: ''Berlin in der Weimarer Republik''. Berlin (DDR): Dietz Verlag 1987, bl. 608</ref> Van besondere argitektoniese belang is die meer as veertig Bewag-substasies wat tussen 1924 en 1931 volgens ontwerpe van die argitek Hans Heinrich Müller as rooi baksteengeboue van hoë gehalte ontstaan het. Ondanks hul sobere eenvoud is die buitevoorkoms van die substasies aan historiese bouvorme soos katedrale, kloosters of kastele ontleen wat van hulle geheimsinnige bakens temidde van 'n moderne stadlandskap gemaak het. Ook ekspressionistiese invloede is waarneembaar. Die substasie Buchhändlerhof van 1928 is in die 1990's omgeskep tot 'n tegnomusiek-diskoteek wat as ''[[E-Werk]]'' bekendgestaan het. Die elektrotegniese bedryf het in die 1920's tot Berlyn se vernaamste werkgewer gegroei. Die twee grootste ondernemings in dié bedryf, ''AEG'' en ''Siemens'', het gesamentlik meer as 100&nbsp;000 werknemers in diens gehad. In die weste van Charlottenburg, destyds nog 'n selfstandige stad, het in 1898 met Siemensstadt die eerste moderne ''elektropolis'' ontstaan – 'n uitgestrekte fabrieksterrein met stasie, kantoorgeboue en aangrensende woonbuurte vir werkers. Hier het tussen 1926 en 1928 die eerste moderne industriële wolkekrabber in Europa, die sogenaamde ''Schaltwerkhochhaus'', volgens planne van die argitek Hans Hertlein met elf verdiepings en fabrieksale met 'n lengte van 175 meter ontstaan. === Die skathuise van Berlyn === [[Lêer:2010 10 17 Berlin Behala Hauptgebäude DSCI0859 k.JPG|duimnael|Behala-hoofgebou, Westhafen]] Om die Viermiljoenestad in die 1920's van die benodigde kos vir sy inwoners asook brandstowwe en onverwerkte goedere vir sy nywerhede te voorsien, was nóg 'n logistiese uitdaging. In dié tyd was daar nog geen uitgebreide vragmotornetwerk nie sodat byna die hele goederevervoer deur die spoor- en waterweë gehanteer is. Omstreeks 1920 het jaarliks 13&nbsp;000 skepe Berlyn se binnehawens aangedoen. Die nuwe hoofhawe Westhafen – destyds een van die modernste binnehawens in Duitsland – is in 1923 amptelik ingewy en in die volgende jare van 'n derde bekken voorsien. Sy kenmerkende kantoorgeboue en stoorhuise met fyn ontwerpte fasades van donker ysterklinkerstene en mosselkalk, skilddakke en sokkels van helder graniet het volgens planne van die argitek Richard Wolffenstein ontstaan. Die hoofkantoorgebou se kloktoring het tegelykertyd as watertoring vir die hawelokomotiewe gedien. 'n Nuutgestigte munisipale onderneming, ''Behala'', het Berlyn se hawens begin bestuur en stoorgeriewe verhuur. Die bekendste huurder was die motorreus ''[[Ford Motormaatskappy|Ford]]'' wat hier tussen 1926 en 1931 motors vir die Duitse mark gemonteer het waarvoor onderdele per skip uit [[Detroit]] ingevoer is. Die voormalige graanstoorhuis is steeds een van die indrukwekkendste geboue op die haweterrein. In die 1920's kon hier tot vyftig ton graan per uur gehanteer word. Sy stoorplek was groot genoeg vir 25&nbsp;000 ton broodgraan – wat gelykgestaan het aan die hoofstad se halfmaandelikse verbruik. Tans word hier die dagbladversamelings van Berlyn se Staatsbiblioteek bewaar. === Perslandskap in die Weimarrepubliek === [[Lêer:09055109 Berlin Tempelhof, Mariendorfer Damm 1-3 006.JPG|duimnael|Die ''Ullstein''-drukkery in Berlyn-Tempelhof het tussen 1925 en 1927 volgens planne van Eugen Schmohl ontstaan]] Die Berlynse perslandskap in die Weimarrepubliek – in die periode tussen 1919 en 1933 het meer as eenhonderd [[koerant|dagblaaie]] in die Duitse hoofstad verskyn – is veral gekenmerk deur die politieke teenstellings tussen aanhangers en teenstanders van die na-oorlogse demokratiese bedeling. Die dagblaaie van twee uitgewerye, ''Mosse'' (met die gesiene ''Berliner Tageblatt'') en ''Ullstein'' (''Berliner Morgenpost'' – destyds die dagblad met die hoogste sirkulasie, en ''Vossische Zeitung''), was die invloedrykste ondersteuners van die demokratiese regeringstelsel, terwyl die nasionaal-konserwatiewe media-entrepreneur [[Alfred Hugenberg]] met sy Scherl-uitgewery anti-demokratiese opvattings in dagblaaie soos ''Der Tag'' en ''Berliner Lokal-Anzeiger'' gepubliseer het.<ref>{{de}} [http://www.berlin.de/2013/themenjahr-open-air/stadtmarkierungen/06-rudi-dutschke-strasse-presse-und-medien/die-presselandschaft-vor-und-nach-1933/ ''www.berlin.de: Die Presselandschaft vor und nach 1933. Besoek op 25 Februarie 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160424192700/http://www.berlin.de/2013/themenjahr-open-air/stadtmarkierungen/06-rudi-dutschke-strasse-presse-und-medien/die-presselandschaft-vor-und-nach-1933/ |date=24 April 2016}}</ref> Die Nasionaalsosialistiese pers het voor [[Adolf Hitler]] se magsoorname in 1933 nog geen noemenswaardige rol gespeel nie, alhoewel die NS-beweging met ''Der Angriff'', 'n dagblad wat in 1927 deur die Berlynse NS-''Gauleiter'' [[Joseph Goebbels]] in die lewe geroep is, al vroeg sy politieke agitasie begin bedryf het. === Berlyn in die Derde Ryk === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 146-1972-026-11, Machtübernahme Hitlers.jpg|duimnael|links|Skare juig Adolf Hitler ná sy magsoorname op 30 Januarie 1933 in Berlyn toe]] In die dertigerjare het Berlyn die rekord van 4,3 miljoen inwoners bereik. Met die magsoorname deur die Nasionaal-Sosialistiese Duitse Werkersparty onder Adolf Hitler op 30 Januarie 1933 het Berlyn die hoofstad van die "Derde Ryk" geword, en later is planne gesmee waarvolgens Berlyn as die nuwe "Wêreldhoofstad Germania" met reusagtige nuwe gebouekomplekse in die klassieke Romeinse boustyl herbou sou word. Die Nasionaal-Sosialiste het die [[Olimpiese Somerspele 1936]] in Berlyn doelbewus vir hulle propaganda misbruik, maar anti-Joodse geweldpleging ná die moord op 'n Duitse diplomaat in [[Parys]] het reeds twee jaar later menselewens geëis, terwyl baie Joodse winkels en ander eiendomme vernietig is. Die Joodse Gemeente van Berlyn met oorspronklik 160&nbsp;000 lede voor 1933 is stelselmatig vernietig, en duisende Berlynse [[Jode]] is ná die pogrome van 1938 in hegtenis geneem en na die konsentrasiekamp Sachsenhausen gedeporteer. Die laaste lede van die gemeente is in Februarie 1943 na verdelgingskampe soos Auschwitz gedeporteer. Tydens die Tweede Wêreldoorlog is 'n groot deel van die stadsentrum in 363 lugaanvalle deur geallieerde [[bomwerper]]s vernietig, waarin 50&nbsp;000 mense hulle lewens verloor het. Meer as een miljoen mense het tydens die oorlog uit die stad gevlug. Russiese troepe het die stad verower en van 25 April tot 2 Mei 1945 beset. === Berlyn ná die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Berlin Eiermann Memorial Church.JPG|duimnael|links|Die bouval van die ''Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche'' is tans 'n oorlogsmonument. Die nuwe kerkgebou is deur [[Egon Eiermann]] ontwerp]] [[Lêer:View Berlin TV Tower Jan2015 img1.jpg|duimnael|Die "Rooi Raadsaal" ([[Rotes Rathaus]]) dien as die regeringsgebou van die deelstaat Berlyn]] [[Lêer:Frankfurter Tor Berlin abends.jpg|duimnael|Die Frankfurter Tor ("Frankfurtse Poort") in die aandskemer]] [[Lêer:Bundesarchiv Bild 204-007, Berlin, Soldatin als Verkehrspolizistin.jpg|duimnael|links|1945: 'n Vroulike Sowjet-soldaat reël die verkeer op 'n Berlynse straat]] [[Lêer:Paul-Löbe-Haus, Westseite, Frontalansicht, Berlin-Mitte, 151223, ako.jpg|duimnael|Die parlementskompleks in die stadsdeel Mitte: Paul-Löbe-Haus, wesaansig]] [[Lêer:Schloss-Charlottenburg, Nordseite bei Nacht.jpg|duimnael|[[Charlottenburg-kasteel|Kasteel Charlottenburg]] – nagaansig van die noordfasade]] Groot dele van Berlyn se middestad was ná die Duitse [[kapitulasie]] 'n puinhoop waarin die oorblywende bevolking van 2,8 miljoen hul stryd om oorlewing begin het. Meer as 600&nbsp;000 woonstelle en driekwart van alle nywerhede was vernietig, water-, gas- en elektrisiteitsvoorsiening onderbroke.<ref>{{de}} Hermann Kinder en Werner Hilgemann: ''dtv-Atlas zur Weltgeschichte. Boekdeel II: Von der Französischen Revolution bis zur Gegenwart''. München: Deutscher Taschenbuch Verlag 1980, bl. 253</ref> Kort ná die oorlog het die Sowjet-Russiese stadskommandant Bersarin in Mei 1945 die eerste na-oorlogse regering van Berlyn, die ''Magistrat'' onder leiding van [[burgemeester]] Arthur Werner benoem. Getroue kommunistiese kaders, wat hul politieke opleiding in Moskou ontvang het, soos die sogenaamde ''Gruppe Ulbricht'', is deur die Sowjet-besettingsmag ingespan om invloed op die politieke lewe in die Duitse hoofstad uit te oefen. In Junie van dieselfde jaar is die eerste anti-fascistiese partye toegelaat. Die nuwe vakbond ''FDGB'' het van begin af onder kommunistiese invloed gestaan sodat onafhanklike vakbondleiers in 1948 hul eie vakbond afgestig het. Na die verowering van die stad deur die Rooi Leër en die onvoorwaardelike oorgawe van die ''Wehrmacht'' op 8 Mei 1945, is Berlyn volgens die Londense protokolle in vier sektore verdeel. Dit het die sektore van Amerika, Brittanje, Frankryk en die Sowjetunie geskep. In administratiewe opsig is Berlyn ná die oorlog in vier sektore opgedeel wat aanvanklik deur 'n gemeenskaplike Geallieerde Kommandantuur geregeer is. Die Amerikaanse, Franse en Britse sektore ([[Wes-Berlyn]]) was van 1949 tot 1989 'n ''Bundesland'' (deelstaat) van die Bondsrepubliek Duitsland met 'n besondere statuut, terwyl die Russiese sektor ([[Oos-Berlyn]]) die hoofstad van die Duitse Demokratiese Republiek geword het. Die Russe het probeer om die ekonomie van Wes-Berlyn in 1948 deur 'n blokkade lam te lê, maar geallieerde magte – waaronder ook [[Suid-Afrika]]ners – het met die [[Berlynse Lugbrug|"Lugbrug"-operasie]] gereageer waarin kos, steenkool en ander goedere vanuit Wes-Duitsland ingevlieg is. In 1961 is die twee helftes deur 'n betonmuur – die [[Berlynse Muur]] – geskei om 'n einde te maak aan die reuse stroom Oos-Duitse vlugtelinge wat beter lewensomstandighede in die Weste gesoek het. 'n Wêreldkrisis was die gevolg, en die Russiese regering het geëis dat Wes-Berlyn tot 'n "vrye stad" verklaar moet word, 'n voorstel wat deur die westelike geallieerdes summier verwerp is. Ná die bou van die muur het die politieke en ekonomiese situasie in Oos-Berlyn gestabiliseer: Die historiese oostelike stadsentrum met die Alexanderplatz is teen die einde van die sestigerjare vergroot en van 'n reeks moderne geboue voorsien, wat Oos-Berlyn se rol as "sosialistiese" hoofstad van die Duitse Demokratiese Republiek sou bevestig. Duisende nuwe woonstelle is aan die oostelike stadgrens opgerig. In 1971 is 'n ooreenkoms gesluit wat Wes-Duitse toegang tot Wes-Berlyn verseker het. Berlyn het in die middelpunt van die studentebeweging van die sestigerjare gestaan. Die regse pers, wat veral deur die uitgewer Axel Springer verteenwoordig is, het geprobeer om die bevolking deur haatspraak teen die studente op te stook. Tydens 'n betoging teen die besoek van die Sjah van Iran is die student Benno Ohnesorg, 'n verklaarde pasifis, op 2 Junie 1967 sonder enige rede deur 'n polisieman in die kop geskiet en gedood. Die voorval het tot die radikalisering van 'n deel van die studentebeweging gelei, wat onder meer as [[Rote Armee Fraktion]] (RAF, gestig deur Ulrike Meinhof en Andreas Baader) 'n gewapende stryd teen die staat en sy verteenwoordigers begin voer het. Ná die hereniging van Wes- en Oos-Berlyn in 1990 het die Duitse parlement besluit om van Berlyn weer die regeringsetel van Duitsland te maak. Nuwe regeringsgeboue het in die stadsentrum ontstaan, ministeries en ambassades het van die Wes-Duitse regeringsetel [[Bonn]] na die nuwe hoofstad begin verhuis. Berlyn is vandag 'n aparte deelstaat van die Bondsrepubliek [[Duitsland]]. Een van die erfenisse van meer as veertig jaar se politieke skeiding is die dubbele infrastruktuur wat in Oos- en Wes-Berlyn geskep is – die stad beskik nou byvoorbeeld oor twee sentrale besigheidsdistrikte (Kurfürstendamm en Mitte/Friedrichstraße), drie operateaters, twee planetariums (''Insulaner-Sternwarte'' en ''Zeiss-Großplanetarium'') en twee dieretuine (''Zoologischer Garten'' en ''Tierpark Friedrichsfelde''). == Demografie == [[Lêer:Berlin population2.svg|duimnael|links|Berlyn se bevolkingsgroei tussen 1880 en 2015]] [[Lêer:Visit-suomi-2009-05-by-RalfR-012.jpg|duimnael|'n Lugfoto van Berlyn se stadsentrum]] Van die 3,4 miljoen inwoners in 2015 was 52,9 persent vroue en 48,8 persent mans. 5 persent van die inwoners was jonger as 6 jaar; 10,4 persent was tussen 6 en 18 jaar oud; 41,4 persent was in die ouderdomsgroep tussen 18 en 45 jaar; 26,6 persent was in die ouderdomsgroep 45–65; en 16,6 persent was ouer as 65 jaar. In 2013 was daar 35&nbsp;038 lewende geboortes en 32&nbsp;792 sterfgevalle. 169&nbsp;466 mense het hulle in Berlyn gevestig, terwyl 127&nbsp;574 inwoners na ander stede en lande verhuis het.<ref>{{de}} [https://www.statistik-berlin-brandenburg.de/produkte/Jahrbuch/jb2014/JB_201401_BE.pdf ''www.statistik-berlin-brandenburg.de: Jaarboek 2014. Besoek op 25 Mei 2015'']</ref> Die grootste geloofsgroepe volgens amptelike gegewens was in 2008: 676&nbsp;000 (19,7 persent) Lutherane, 318&nbsp;000 (9,3 persent) [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]], 248&nbsp;000 (7,2 persent) [[Moslem]]s, 90&nbsp;000 ander Christelike kerke, 12&nbsp;000 Jode, 6&nbsp;500 [[Boeddhisme|Boeddhiste]]; 60 persent ongebonde. Op 31 Desember 2013 het die getal buitelandse inwoners 538&nbsp;729 beloop, van wie 99&nbsp;558 [[Turke]], 51&nbsp;084 [[Pole (volk)|Pole]], 22&nbsp;693 [[Italianers]], 19&nbsp;137 [[Serwiërs]], 18&nbsp;982 [[Russe]], 18&nbsp;352 [[Bulgare]], 12&nbsp;600 Amerikaners, 16&nbsp;806 [[Franse]], 13&nbsp;231 [[Spanjaarde]] en 12&nbsp;512 Britte was. Die aantal Suid-Afrikaners in Berlyn het in 2010 386 beloop.<ref>{{de}} [http://www.tagesspiegel.de/berlin/in-berlin-ist-ein-stueck-suedafrika/1879676.html ''www.tagesspiegel.de: In Berlin ist ein Stück Südafrika, 9 Julie 2010'']</ref> Daar is vermoedelik sowat 200&nbsp;000 onwettige immigrante. 41,5 persent van die buitelanders in Berlyn is werkloos. === Russiese immigrasie === [[Lêer:Botschaft der Russischen Föderation Berlin Unter den Linden 63 008.jpg|duimnael|Ingang tot die [[Russiese Ambassade in Berlyn|Ambassade van die Russiese Federasie]], Unter den Linden 63–65]] Die getal Berlyners van Russiese afkoms beloop intussen meer as 100&nbsp;000 sodat 'n volledige Russiessprekende infrastruktuur met sewe Russiese dagblaaie en tydskrifte (waaronder ''Russkij Berlin'', 'n streeksuitgawe van ''[[Russkaja Germanija]]'', 'n Russiese weekblad vir Duitsland en Europa), 'n radiostasie (''Radio Russkij Berlin''), supermarkte met ingevoerde en Duits-vervaardigde Russiese kos en drank, media soos boeke en DVD's, 'n Russiese biblioteek, apteek, Russiessprekende advokate, restaurante, nagklubs, diskoteke, kroeë en ander instellings ontstaan het. Groter konsentrasies Russiessprekende inwoners word in die oostelike stadsdistrikte aangetref. === Dialek === [[Lêer:View from Panoramapunkt.jpg|duimnael|links|'n Uitsig oor die oostelike stadsentrum]] Die Berlynse dialek (Duits: ''Berlinisch'' of ''Berlinerisch'') word oor die algemeen as 'n variant van die Middelduitse Berlyn-Brandenburgse dialekte beskou wat in Berlyn en sy omgewing gepraat word en wendings en segswyses behels wat net in Berlyn voorkom. In taalkundige opsig word na die Berlynse dialek as 'n sogenaamde metrolek verwys – 'n stedelike mengdialek wat nie van plaaslike oorsprong is nie, maar op basis van Hoogduits ontstaan het met groot invloed van verskillende oorspronklike dialekte. Die huidige Brandenburgse dialek is 'n variant van die Berlynse metrolek. Oorspronklik (tot ongeveer 1800) was [[Nederduits]] die omgangstaal van die Berlynse bevolking. In 'n groot deel van die voorstede het die inwoners net soos in die omliggende Brandenburg nog tot in die 20ste eeu Nederduitse dialekte gebesig. Hulle is as gevolg van die verstedelikingsproses van die voorstadgordel en die taalkundige invloed van Berlyn as [[metropool]] grotendeels deur Middelduitse dialekte of 'n Berlyns-beïnvloede Standaardduitse streektaal verdring en word vandag nog nouliks gepraat. Danksy die immigrasie van 'n groot verskeidenheid bevolkingsgroepe het die Berlynse dialek 'n groot aantal woorde en wendings uit ander tale en dialekte soos [[Vlaams]], [[Frans]] en [[Jiddisj]] oorgeneem. Die dialek was in die geskiedenis hoofsaaklik die omgangstaal van die gewone mense, terwyl opgeleides en welgesteldes steeds moeite gedoen het om suiwer Hoogduits te praat. Baie mense, wat hulle in die stad gevestig het, het in hul omgangstaal wél elemente van die plaaslike dialek oorgeneem, tog is sy bestendige gebruik meestal as "proletaries" of "onvanpas" beskou. In die DDR het hierdie sienswyse gedeeltelik verander sodat ook opgeleide inwoners die dialek begin besig het. Gevolglik word die dialek deesdae hoofsaaklik in die oostelike stadsdele, die tradisionele werkersbuurte van Wes-Berlyn en in die omgewing van Berlyn gepraat. Die plaaslike omgangstaal is danksy die vestiging van nuwe immigrante ook vandag nog aan voortgesette veranderings onderworpe. == Ekonomiese basis == [[Lêer:Blick vom Berliner Funkturm 27.jpg|duimnael|links|Die Teufelsberg ("Duiwelsberg"), die hoogste heuwelpiek in die stadsgebied, is kunsmatig uit die puinhope van die Tweede Wêreldoorlog opgehoop. Die foto wys die vroeëre Amerikaanse radarstasie wat op die piek opgerig is om kommunikasie in Oosbloklande te monitor]] [[Lêer:SonyCenterAtNight.jpg|duimnael|upright|Die Sony Center spog met luukse woonstelle, rolprentteaters, [[restourant]]e en die ''Deutsches Filmmuseum'']] Sedert die einde van die 19de eeu was Berlyn die grootste nywerheidstad in Europa. Die verwoestings van die Tweede Wêreldoorlog en die gevolge van die verdeling het ná 1945 tot die verskuiwing van baie nywerhede na Wes-Duitsland gelei. 'n Groot deel van Wes-Berlyn se nywerhede is ná die Tweede Wêreldoorlog, toe die stad as 'n kapitalistiese eiland in die hart van die DDR bestaan het, deur staatssubsidies aangemoedig om in die stad te bly. As hoofstad en toonvenster van die sosialistiese Duitsland het [[Oos-Berlyn]] in die Duitse Demokratiese Republiek steeds voorrang bo ander stede en streke geniet wat die verskaffing van gebruiksgoedere en huisvesting betref het. Terwyl vandag nog groot inheemse farmaseutiese ondernemings soos ''Bayer-Schering'' en ''Berlin Chemie'' hulle hoofkwartiere en aanlegte in Berlyn het, het die tersiêre sektor in die laat 20ste eeu sterk groei getoon en verteenwoordig tans meer as 80 persent van die Berlynse ondernemings. Tegelykertyd het die stad sy rol as die nywerheidsentrum van Europa intussen kwytgeraak en beskik tans nog net oor 'n beperkte industriële basis. Terwyl daar in Duitsland sowat 70 nywerheidswerkers per 1&nbsp;000 inwoners getel word, het hierdie getal in Berlyn tot sowat 30 gedaal. Die bruto binnelandse produk het in 2013 109,2 miljard € (1429,45 miljard ZAR) of 30&nbsp;642&nbsp;€ (401&nbsp;424 ZAR) per capita beloop.<ref>{{de}} [https://www.statistik-bw.de/VolkswPreise/Indikatoren/VW_wirtschaftskraft.asp ''www.statistik-bw.de: Bruttoinlandsprodukt je Einwohner (Wirtschaftskraft). Besoek op 22 April 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701232537/https://www.statistik-bw.de/VolkswPreise/Indikatoren/VW_wirtschaftskraft.asp |date=1 Julie 2014}}</ref> Berlyn het enkele jare lank die laagste ekonomiese groeikoers van alle Duitse ''Bundesländer'' getoon, en die werkloosheidsyfer was in Maart 2015 met 11 persent nog duidelik bo die gemiddelde syfer vir Duitsland.<ref>{{de}} [http://de.statista.com/statistik/daten/studie/36651/umfrage/arbeitslosenquote-in-deutschland-nach-bundeslaendern/ ''de.statista.com: Werkloosheidsyfers in Duitsland volgens deelstate. Besoek op 22 April 2015'']</ref> As gevolg van die herenigingsproses is daar 'n massiewe skuldlas opgehoop. == Politiek == As regeringsetel van Europa se voorste ekonomie word Berlyn onder die belangrikste sentrums van Europese politiek gereken.<ref>{{en}} [http://www.theglobeandmail.com/commentary/all-roads-lead-to-berlin/article4365075/ ''theglobeandmail.com, 23 Junie 2012: All roads lead to Berlin. Besoek op 25 Mei 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825130140/http://www.theglobeandmail.com/commentary/all-roads-lead-to-berlin/article4365075/ |date=25 Augustus 2013}}</ref> Duitse vakbonde, stigtings, ekonomiese verenigings en belangegroepe het hul hoofkwartiere in die stad om inspraak in besluitnemingsprosesse in parlement en regering te verkry. Staatsbesoeke en onthale op verskillende politieke vlakke dra, net soos staatsplegtighede en belangrike feesvieringe, by tot die veelvuldige jaarlikse politieke kalender van Berlyn. === Federale hoofstad === [[Lêer:Reichstag building Berlin view from west before sunset.jpg|duimnael|Die Berlynse [[Reichstag (gebou)|Reichstag]], setel van die Duitse parlement (Bundestag)]] [[Lêer:Bundeskanzleramt, Weihnachtsbaum, Blaue Stunde, Berlin, 151223, ako.jpg|duimnael|Die ''Bundeskanzleramt'' huisves die kantoor van die bondskanselier]] [[Lêer:Bundesrat-A.jpg|duimnael|Die vroeëre Pruisiese Hoërhuis huisves tans die Federale Raad]] Ná die Duitse hereniging het die afgevaardigdes van die Duitse parlement, die ''Bundestag'', in 1991 ten gunste van Berlyn as setel van die Duitse parlement en regering gestem. Die stad het reeds met die toetreding van die ses deelstate van die voormalige Duitse Demokratiese Republiek tot die Federale Republiek van Duitsland die status van "federale hoofstad" gehad. Sedert 1994 het ook die federale president van Duitsland sy hoofkantoor en ampswoning in die Berlynse Bellevue-kasteel. In 1999 het die meeste regeringsinstellings vanaf Bonn na Berlyn verskuif. Die ou parlementsgebou van die Duitse Keiserryk en Duitse Ryk, die ''Reichstag'', is van 'n glaskoepel voorsien wat oop staan vir besoekers en gemoderniseer om die nuwe federale parlement te huisves, terwyl die Federale Raad (''Bundesrat''), waarin die sestien deelstate verteenwoordig word, in die vroeëre Pruisiese parlement, die Pruisiese Here- of Hoërhuis, ingetrek het. Die federale departemente is óf in bestaande geboue gehuisves óf het in nuut opgerigte kantoorgeboue ingetrek. Die nuwe kantoorgebou van die Duitse kanselier (''Bundeskanzleramt'') is in 2001 deur die destydse kanselier [[Gerhard Schröder]] amptelik ingewy. Agt van die huidige veertien federale departemente het hul setels in Berlyn, waaronder die Departement van Buitelandse Sake wat in die Detlev-Rohwedder-huis (vroeër Ryksdepartement van Lugvaart) gehuisves word, terwyl ses tans in die sogenaamde Federale Kwartier van die vroeëre (Wes-Duitse) federale hoofstad Bonn gesetel is. Alle federale departemente, insluitende dié in Berlyn, het 'n tweede setel in die ander stad. Eers vanaf 2008 was 'n meerderheid van die personeel van federale departemente, sowat 9&nbsp;000 van altesaam 17&nbsp;000 amptenare en ander medewerkers, in Berlyn werksaam.<ref>{{de}} [http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/20-jahre-regierungsumzug-rutschbahn-auf-die-rheinische-art-1654576.html ''Frankfurter Allgemeine, 20 Junie 2011: 20 Jahre Regierungsumzug – Rutschbahn auf die rheinische Art. Besoek op 26 Mei 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924175640/http://www.faz.net/aktuell/politik/inland/20-jahre-regierungsumzug-rutschbahn-auf-die-rheinische-art-1654576.html |date=24 September 2015}}</ref> Die ambassades van 158 state het hulle setels tans in Berlyn. === Deelstaatregering === [[Lêer:2023-04-27 Sitzung des Abgeordnetenhauses von Berlin by Sandro Halank–110.jpg|duimnael|links|upright|Die regerende burgemeester (premier van die deelstaat Berlyn) Kai Wegner ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]])]] [[Lêer:Abgeordnetenhaus.jpg|duimnael|Die Berlynse deelstaatparlement in die distrik Mitte]] In die tydperk tussen 1808 en 1935 en tussen 1945 en 1948 is Berlyn deur 'n magistraat onder leiding van 'n burgemeester geadministreer. In die tyd tussen 1935 en 1945 het die Nasionaalsosialistiese bewind alle demokratiese munisipale strukture afgeskaf en is munisipaliteite in die Duitse Ryk regstreeks deur die [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Arbeidersparty]] (NSDAP) bestuur. Vanaf 1948 tot die hereniging van Berlyn en Duitsland in 1990 is Oos-Berlyn as hoofstad van die Duitse Demokratiese Republiek deur 'n magistraat bestuur, terwyl Wes-Berlyn deur 'n senaat geregeer is wat as deelstaatregering gefungeer het. Berlyn het eers met die Duitse hereniging die status van 'n Duitse deelstaat gekry. Alhoewel Berlyn volgens die Berlynse grondwet van 1950 en die (Wes-Duitse) grondwet van 1949 formeel as deelstaat van die Federale Republiek van Duitsland bestaan het, was hierdie reëling weens die geallieerde status van Berlyn volkeregtelik voor 1990 nog ongeldig. Wes-Berlyn het de facto vanaf 1949 deel uitgemaak van die (Wes-Duitse) Federale Republiek van Duitsland – met enkele beperkings. So is byvoorbeeld besondere identikeitskaarte aan Wes-Berlynse burgers uitgereik en was jong mans hier, anders as in Wes-Duitsland, nie aan nasionale diensplig onderworpe nie. Verwysings na Oos-Berlyn was in albei grondwette suiwer fiktief. Die huidige deelstaat Berlyn behels die Berlynse stadsgebied. Die deelstaatparlement van Berlyn (''Abgeordnetenhaus'') word elke vyf jaar deur die bevolking gekies. Tussen 2002 en 2011 het 'n koalisie van ''SPD'' ([[Sosiaal-Demokratiese Party|Sosiaal-Demokratiese Party van Duitsland]]) en [[Die Linke]] die regering (''Senat'') gevorm, en van 2016 tot 2023 die Sosiaal-Demokrate in koalisie met die Linke en [[Alliansie 90/Die Groenes|Bündnis 90/Die Grünen]]. Sedert 2023 regeer die [[Christelik-Demokratiese Unie]] in koalisie met die Sosiaal-Demokrate. Die regerende burgemeester (''Regierender Bürgermeister'') is Kai Wegner (CDU). Net soos in die twee ander Duitse stadstate – Hamburg en Bremen – is die amp van regerende burgemeester vergelykbaar met dié van 'n eerste minister in ander deelstate. '''Setels in die parlement (''Abgeordnetenhaus'')''' {| class="wikitable" ! Party !! 2023 !! 2021 !! 2016 !! 2011 !! 2006 !! 2001 !! 1999 |- | [[Lêer:SPD-Logo 2022 (rot).svg|30px]] [[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]] || 34 || 36 || 38 || 47 || 53 || 44 || 42 |- | [[Lêer:Cdu-logo.svg|30px]] [[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]] || 52 || 30 || 31 || 39 || 37 || 35 || 76 |- | [[Lêer:Bündnis 90 - Die Grünen Logo.svg|30px]] [[Alliansie 90/Die Groenes|Bündnis 90/Die Grünen]] || 34 || 32 || 27 || 29 || 23 || 14 || 18 |- | [[Lêer:Die Linke logo.svg|40px]] [[Die Linke]] || 22 || 24 || 27 || 19 || 23 || 33 || 33 |- | [[Lêer:Logo der Freien Demokraten.svg|30px]] [[Vrye Demokratiese Party|FDP]] || 0 || 12 || 12 || 0 || 13 || 15 || 0 |- | [[Lêer:AfD Logo 2021.svg|40px]] [[Alternative für Deutschland|AfD]] || 17 || 13 || 25 || – || – || – || – |- | '''Totaal''' || '''159''' || '''147''' || '''160''' || '''149''' || '''149''' || '''141''' || '''169''' |} == Onderwysstelsel en wetenskapsbedryf == === Primêre en sekondêre onderwys === [[Lêer:Pankow Goerschstr Gymnasium.jpg|duimnael|Ossietzky-gimnasium in die stadsdistrik Pankow, ontwerp in die Neorenaissance-boustyl (1909–1910)]] [[Onderwys]] val in Duitsland onder die jurisdiksie van die deelstate. So het Berlyn sy eie drievlak-onderwysstelsel met primêre (skooljaar een tot ses) en sedert 2010 tweeledige sekondêre skole met sogenaamde geïntegreerde sekondêre skole en gimnasiums (skooljaar sewe tot twaalf). Die laasgenoemdes se onderrig dien ter voorbereiding van akademiese studies by tersiêre instellings as derde vlak van die onderwysstelsel. In Februarie 2004 het die deelstaatparlement 'n nuwe skoolwet aanvaar waarvolgens skoolplig op die ouderdom van 5½ jaar begin, persvryheid vir skoolkoerante gewaarborg word en die maksimale skoollewe vir leerders in gimnasiums van dertien tot twaalf jaar verkort is. Leerders kan in graad 10 hul skooleindeksamen aflê en 'n sertifikaat verwerf waarmee hulle vir verdere beroepsopleiding kwalifiseer. Gimnasiums bied dieselfde eksamen aan. Leerders in gimnasiums kan ná 'n verdere twee jaar van onderwys hul matriekeksamen (Duits: ''Abitur'') aflê. Verpligte vakke hiervoor is Duits, Wiskunde en vreemde tale. In dertien gimnasiums is 'n toetsprogram begin waarvolgens die eindeksamen reeds in graad elf aangebied word. Berlin beskik met die sogenaamde Europaschule oor 'n unieke tweetalige skoolprogram, wat die kurrikulum sowel op laer- asook op hoërskoolvlak in Duits en 'n vreemde taal aanbied. 29 skole in die meeste van Berlyn se nege distrikte bied onderwys in altesame 29 vreemde tale aan. Die bekendste tweetalige skole is die ''John-F.-Kennedy-Schule'', 'n tweetalige Duits-Amerikaanse hoërskool in Zehlendorf, en die Franse Hoërskool (''Französisches Gymnasium'') wat oorspronklik in 1689 vir Hugenote-kinders opgerig is en tans tweetalige Duits-Franse onderwys aanbied. Skoliere kan sowel die Duitse asook die Amerikaanse en Franse matriekeksamen aflê. === Tersiêre onderwys === [[Lêer:Berlin-Mitte Humboldt-Uni 05-2014.jpg|duimnael|Die hoofgebou van die Humboldt-universiteit]] Vier universiteite en 'n aantal ''Hochschulen'' (tegnikons, Engels amptelik ''Universities of Applied Sciences'') — waaronder die ''Freie Universität Berlin'', ''Technische Universität'', ''Humboldt-Universität'', ''Universität der Künste'', ''[[Hochschule für Wirtschaft und Recht Berlin|Hochschule für Wirtschaft und Recht (Berlin School of Economics and Law, HWR)]]'', ''Beuth Hochschule für Technik Berlin'' en ''Hochschule für Technik und Wirtschaft (HTW)'' — het altesaam 160&nbsp;100 studente (wintersemester 2012//13<ref>{{de}} [http://www.berlin.de/berlin-im-ueberblick/zahlenfakten/index.de.html ''www.berlin.de: Zahlen und Fakten. Besoek op 12 Maart 2014''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130108160558/http://www.berlin.de/berlin-im-ueberblick/zahlenfakten/index.de.html |date=8 Januarie 2013}}</ref>). === Biblioteke === [[Lêer:StabiMitte 2a.jpg|duimnael|links|Die Staatsbiblioteek te Berlyn se tweede gebou in Unter den Linden, Mitte, is die historiese setel van die Pruisiese Staatsbiblioteek en het vroeër die Oos-Berlynse Duitse Staatsbiblioteek Berlyn gehuisves. Die foto wys die binneplein met sy fontein. Die gebou het tussen 1903 en 1914 volgens 'n ontwerp van die argitek Ernst Eberhard von Ihne (1848–1917) ontstaan]] [[Lêer:Staatsbibliothek zu Berlin Potsdamer Strasse.jpg|duimnael|Die moderne gebou van die Staatsbiblioteek te Berlyn in Potsdamer Straße, distrik Mitte, is in 1978 voltooi]] [[Lêer:2016 Charite Hospital.jpg|duimnael|Die hoofgebou van die ''Charité'', die grootste universiteitshospitaal in Europa]] Die Staatsbiblioteek te Berlyn (''Staatsbibliothek zu Berlin''), wat in 1661 as Keurvorstelike Biblioteek gestig is, is die grootste wetenskaplike universele biblioteek in die Duitse taalgebied asook een van die vernaamste instellings van sy soort in Europa met meer as tien miljoen gedrukte media wat in twee gebouekomplekse in die distrik Mitte bewaar word. Die Staatsbiblioteek maak deel uit van die Stigting Pruisiese Kultuurbesit en word deur die federale en die deelstaatregerings gesamentlik befonds. As keurvorstelike en later – vanaf 1701 – koninklike privaatbiblioteek is die versameling aanvanklik, alhoewel dit toeganklik vir die publiek was, volgens die persoonlike voorkeure van Brandenburgse en Pruisiese heersers saamgestel. Eers vanaf 1810 het dit 'n onafhanklike instelling geword wat deur die Pruisiese Staatsadministrasie in noue samewerking met die nuutgestigte Universiteit van Berlyn bestuur is en in die volgende dekades tot die vernaamste biblioteek in Pruise gegroei het. In die tydperk tussen 1885 en die dertigerjare van die 20ste eeu het die biblioteek, wat sedert 1918 amptelik as Pruisiese Staatsbiblioteek bedryf is, tot een van die voorste instellings ter wêreld ontwikkel.<ref>{{de}} [https://web.archive.org/web/20120316174001/http://staatsbibliothek-berlin.de/die-staatsbibliothek/geschichte ''Geskiedenis van die Staatsbiblioteek. Besoek op 26 Mei 2015'']</ref> Die diktatoriale Nasionaalsosialistiese bewind en die Tweede Wêreldoorlog het groot verliese vir die biblioteek meegebring, en deur die verdeling in 'n Oos- en 'n Wes-Berlynse afdeling is verdere skade berokken. Die biblioteek se ontwikkeling is sodoende byna 'n halfeeu lank belemmer. Die biblioteek is tans steeds besig om sy versamelings te herstel en sy dienste te moderniseer. Ander belangrike wetenskaplike biblioteke in Berlyn sluit die universiteitsbiblioteke van die Vrye Universiteit en die Humboldt-universiteit asook die sentrale biblioteek van die Tegniese Universiteit en die Universiteit van Kunste in. Die Amerika-Gedenkbiblioteek is ná die einde van die Sowjet-Russiese Berlynblokkade in 1948 deur die Verenigde State aan die Wes-Berlynse bevolking geskenk en maak tans deel uit van die Sentrale en Deelstaatbiblioteek van Berlyn. Die Berlynse Kunsbiblioteek van die Staatsmuseums te Berlyn word met sy versameling van 400&nbsp;000 boekdele oor die Europese kunsgeskiedenis vanaf die laat-antieke tydperk tot die huidige tyd en sowat 1&nbsp;400 internasionale kunstydskrifte onder die vernaamste kunswetenskaplike biblioteke in Duitsland gereken. Die gedesentraliseerde verskaffing van biblioteekdienste aan die Berlynse leserspubliek staan sentraal in die spesiale program ''Bibliotheken im Stadtteil (BIST)'' wat tussen 2007 en 2015 deurgevoer is.<ref>{{de}} [http://www.bibliotheksportal.de/nc/themen/foerderdatenbank/foerderprogramme.html?tx_3pcknbdbvdb_pi1%5BshowUid%5D=645 ''www.bibliotheksportal.de: Bibliotheken im Stadtteil (BIST) (2007–2015). Besoek op 26 Mei 2015''] {{Webarchive|url=https://archive.is/20130217034024/http://www.bibliotheksportal.de/nc/themen/foerderdatenbank/foerderprogramme.html?tx_3pcknbdbvdb_pi1%5BshowUid%5D=645 |date=17 Februarie 2013}}</ref> === Navorsing === Met sy groot verskeidenheid tersiêre onderwys- en navorsingsinstellings het van Berlyn in die vroeë 21ste eeu die sentrum van navorsing in Duitsland gemaak.<ref>{{de}} [http://www.focus.de/wissen/diverses/forschung-berlin-vor-muenchen-forschungsstaerkste-deutsche-region_aid_758042.html ''Focus Online, 24 Mei 2015: Berlin vor München forschungsstärkste Region. Besoek op 27 Mei 2015''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924225615/http://www.focus.de/wissen/diverses/forschung-berlin-vor-muenchen-forschungsstaerkste-deutsche-region_aid_758042.html |date=24 September 2015}}</ref> Navorsingsaktiwiteite in die Duitse hoofstad word jaarliks met sowat 1,8 miljard € se openbare fondse befonds, en meer as 13 persent van alle wetenskaplike patente, wat in Duitsland aangemeld word, kom uit Berlyn. 'n Sewentigtal nie-universitêre navorsingsinstellings, wat deur die staat befonds word, het meer as 60&nbsp;000 personeel as dosente, navorsers en ander medewerkers in diens. Groot nasionale navorsingsorganisasies soos die ''Fraunhofer-Gesellschaft'', ''Helmholtz-Gemeinschaft'', ''Leibniz-Gemeinschaft'' en ''Max-Planck-Gesellschaft'' bedryf institute in Berlyn, net soos 'n aantal federale departemente met altesaam agt navorsingsinstitute. Die meeste wetenskaplike instellings is in die stadsdele Buch, Charlottenburg, Dahlem, Mitte en Adlershof saamgetrek. == Openbare vervoer en lughawens == === Historiese ontwikkeling === [[Lêer:Mk Berlin Tram 1.jpg|duimnael|links|'n Historiese perdetrem van 1885]] [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-J0716-500-003, Berlin, erste Kraftdroschke.jpg|duimnael|1905: Een van die eerste huurmotors vervoer passasiers]] [[Lêer:Berliner Ringbahn1877.jpg|duimnael|links|Die Berlynse ''Ringbahn'' in 1885]] [[Lêer:Clp 20070602 275 959-5 Twh Erkner.jpg|duimnael|'n Elektriese stadstrein uit die 1920's]] [[Lêer:Karte Berlin U-Bahn S-Bahn Sansculotte.jpg|duimnael|Kaart van Berlyn se moltrein- en stadstreinnetwerk in 2005]] Toe Berlyners hul werkplekke nog uitsluitlik per voet of per perdevoertuig kon bereik, moes hul woonplekke binne kort afstand daarvan geleë wees. So was die vinnig groeiende bevolking in die 19de eeu binne die bestaande stadsgrense en rondom fabrieke saamgetrek. Nywerhede was op hulle beurt aangewese op nabygeleë water- en spoorweë. Die steeds toenemende industrialisering het 'n gekoördineerde openbare vervoernetwerk vereis. Berlyn se eerste spoorweglyn na Potsdam is op 29 Oktober 1838 ingewy. Die uitbou van Pruise se vervoerstelsel het sentraal gestaan by die stigting van nuwe aandelemaatskappye en banke, en Berlyn het vinnig tot die middelpunt van dié stelsel ontwikkel. Die uitgebreide spoorwegnetwerk was aanvanklik nie op pendelaars gemik nie: nog omstreeks 1860 het treine slegs 'n aantal voorstede aan die rand van die huidige stadsgebied met die middestad verbind, soos byvoorbeeld Zehlendorf, Spandau, Köpenick, [[Bernau bei Berlin|Bernau]] of Trebbin. In 1874 het die nuwe ''Wannseebahn''-spoorlyn die stadsentrum met die suidwestelike voorstede verbind en die bou van huise tien of twintig kilometer buite die middestad vir Berlyners aantreklik gemaak. In ander nuwe stadsdele soos Westend het die ontwikkeling van openbare vervoergeriewe nie tred gehou met die uitbreiding van woongebiede nie en sodoende verdere groei voorlopig belemmer. Die nuwe treine was immers vinniger en geriefliker as perde-omnibusse. Die laasgenoemde voertuie was vanaf 1865 twee dekades lank die belangrikste openbare vervoermiddel in die stadsgebied en aangrensende voorstede. Die perde-omnibusnetwerk is in die laat 1880's deur stoomtrems aangevul wat die middestad met voorstede suid-wes van Berlyn verbind het. Maar eers met die voltooiing van die sogenaamde ''Ringbahn'' (sirkellyn) het treine as openbare vervoermiddel aantreklik geword. Die sirkellyn het Berlyn se bestaande treinstasies met mekaar verbind en goederevervoer vergemaklik. Die oostelike deel van die sirkellyn is in 1871, die westelike in 1877 in bedryf gestel. Vir die binnestedelike treinlyne moes viadukte gebou word. Die uitbou van verbindings na die voorstede het tot in die 1890's voortgeduur. Met nuwe bekostigbare tariewe vir pendelaars het treine vanaf 1891 'n massavervoermiddel vir Berlyners geword. [[Stoomlokomotief|Stoomlokomotiewe]] het byna vier dekades lank stoom en roet in die stadsgebied uitgeblaas voordat sirkel-, stads- en pendelaarstreine omstreeks 1930 geleidelik deur elektriese lokomotiewe getrek is. Op binnestedelike lyne is perde en stoomlokomotiewe al dekades vroeër deur elektriese trems (vanaf 1881) en moltreine (vanaf 1902) vervang. Die eerste elektriese stadstreine (''S-Bahn'') het vanaf 1924 tussen Bernau en Berlyn gery. Die openbare vervoerstelsel het kort voor die eeuwisseling 'n effektiewe mededinger gekry. In 1892 het die eerste privaat motor sy verskyning in Berlyn gemaak. Reeds ses jaar later is die eerste motorwedren in die stad gehou. Keiser Wilhelm II, wat daarvan gehou het om in een van sy chauffeur-gedrewe motors op die ''Unter den Linden''-boulevard of na Potsdam te ry, het in 1905 die eerste internasionale motorskou geopen. Kort daarna is die Keiserlike Motorklub (''Kaiserlicher Automobil-Club'') gestig. Motorvoertuie het as huurmotors vanaf 1899 met perdewaens meegeding, en in 1905 is die eerste motorbusse in bedryf gestel. Die laaste perdebus is in 1920 uitgefaseer. Die uitgebreide openbare vervoerstelsel, wat tot in die omgewing van Berlyn gestrek en ook nuwe waterweë soos die Teltowkanaal ingesluit het, het die ongekende groei van Berlyn, moderne stadsbeplanning en die skepping van goeie en ordelike woon- en werkomstandighede eers moontlik gemaak. Nuwe nywerhede kon sodoende oral in die stadsgebied en in die voorstede gevestig word. Tussen 1890 en 1900 is 'n radius van tussen 30 en 50&nbsp;km om die middestad deur industrialisering geraak. Ondernemings soos ''Siemens'' en ''Borsig'' het nuwe fabrieke in die noordelike voorstede laat oprig, en tegelykertyd het nuwe werkerswoonbuurte soos Tegel-Borsigwalde en Siemensstadt ontstaan. Nuwe nywerheidsgebiede het ook in die suide langs die Teltowkanaal en die ''Dresdner Bahn''-spoorweglyn naby Teltow, Tempelhof, Mariendorf, Marienfelde, [[Britz]] en Johannisthal begin uitbrei. Berlyners was vry om hul woon- en werkplekke ook in buitewyke of voorstede te soek. Hoe groter afstande tussen woon- en werkplek geword het, des te sneller het die lewe vir Berlyners geword. Uitdrukkings soos ''Berliner Tempo'' het na die nuwe haastige lewensritme begin verwys. === Die huidige openbare vervoernetwerk === [[Lêer:Gekamoefleerde moltreiningang in Friedrichstrasse, Berlyn.jpg|duimnael|links|'n "Gekamoefleerde" moltreiningang tydens boubedrywighede in [[Friedrichstraße]]]] [[Lêer:BVG KT4D mod.JPG|duimnael|'n Trem op die Alexanderplein]] [[Lêer:Sonnenuntergang hinter dem Berliner Hauptbahnhof.jpg|duimnael|Die hoofstasie ''Berlin-Hauptbahnhof'' teen sononder]] [[Lêer:Motel One, Berlyn.jpg|duimnael|links|''Motel One'' in Leipziger Straße]] Berlyn beskik oor 5&nbsp;334 kilometer se openbare strate en 1,44 miljoen geregistreerde voertuie. Moltreine, S-Bahn-treine (stadstreine), trems, busse, nagbusse en snelbusse (X- en metrobusse) dek die hele stadsgebied met 2&nbsp;286 kilometer se linies. Daar is ook fietspaaie dwarsoor die stad. Die internasionale lughawens is [[Berlyn-Brandenburg Internasionale Lughawe]] in die suidooste, wat op 31 Oktober 2020 amptelik geopen is en as 'n gemeenskaplike lughawe vir die deelstate Berlyn en Brandenburg dien. Die belangrikste internasionale lughawe in Duitsland is egter ''[[Frankfurt am Main]]''. Tot op 8 November 2020 het ''Berlin-Tegel Otto Lilienthal'' in die noordweste as Berlyn saam met ''Berlin-Schönefeld'' as Berlyn se twee internasionale lughawens gedien, totdat die nuwe lughawe Berlyn-Brandenburg Internasionale Lughawe geopen is. Albei lughawens het 37,4 miljoen passasiers in 2018 hanteer.<ref>{{de}} [https://www.aerobuzz.de/luftverkehr-news/berliner-airports-schafften-2018-neuen-passagierrekord/ ''www.aerobuzz.de, 15 Januarie 2019: Berliner Airports schafften 2018 neuen Passagierrekord. Besoek op 17 September 2019'']</ref> 'n Derde internasionale lughawe, [[Tempelhof-lughawe|''Berlin Tempelhof'']], was in die middestad geleë, maar is om ekonomiese en veiligheidsredes op 30 Oktober 2008 gesluit. Die lughawe is in sy laaste jare nog oorwegend deur kleiner stralers aangedoen en was veral gemik op sakereisigers. Met 'n oppervlak van 450 hektaar en 'n hoofgebou wat oor 'n lengte van 1,2 kilometer strek en 300&nbsp;000 vierkante meter beslaan was Tempelhof vroeër die grootste lughawe ter wêreld en het ook met die grootste gebou gepronk. Toe die lughawe in 1936 in bedryf gestel is, is dit jaarliks deur sowat 200&nbsp;000 passasiers gebruik, terwyl dit uiteindelik op 'n jaarlikse aantal van sowat ses miljoen reisigers gemik was. Die lughawe is grotendeels in sy oorspronklike vorm bewaar en is vanweë sy baanbrekende konsep deur die Britse argitek Norman Foster "die moeder van alle moderne lughawens" genoem.<ref>{{de}} [http://www.rbb-online.de/_/doku/beitrag_jsp/key=6250755.html Heimliche Wahrzeichen – der Flughafen Berlin Tempelhof] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200751/http://www.rbb-online.de/_/doku/beitrag_jsp/key=6250755.html |date=27 September 2007}}</ref> Weens die verwagte snelle groei van Berlyn ná die Duitse hereniging in 1990 is daar aanvanklik beplan om die terrein vir die oprigting van 40&nbsp;000 nuwe woonstelle, wat 120&nbsp;000 bewoners sou huisves, te gebruik. Berlyn se bevolkingsgroei was egter aansienlik laer, en die oorspronklike planne is intussen duidelik afgeskaal. Nuwe woonstelle gaan waarskynlik net aan die rand van die vliegveld opgerig word. Die nuwe ''Berliner Hauptbahnhof'' (Berlynse hoofstasie) is op 26 Mei 2006 feestelik ingewy. Die stasie, wat volgens die Duitse Spoorweë ''Deutsche Bundesbahn'' die modernste ter wêreld is, is deur die Letties-gebore Duitse argitek Meinhard von Gerkan ontwerp en teen 'n koste van sowat 700 miljoen Euro opgerig. Die stasie verbind die tradisionele treinstasie-argitektuur met moderne konsepte en sal daagliks sowat 1&nbsp;100 treine en 300&nbsp;000 passasiers hanteer. == Internasionale uitstallings en feeste == [[Lêer:Berlinale2007.jpg|duimnael|''Berlinale''-filmfees]] Belangrike uitstallings waaraan ook Suid-Afrika deelneem is die ''[[Internationale Grüne Woche Berlin]]'' ('n landbouskou vir voeding, land- en tuinbou; dit word jaarliks in Januarie gehou) en die '''Internationale Tourismusbörse''' (reis- en toerisme-ekspo, jaarliks in Maart). Naas die ''[[Consumer Electronics Show]]'' (CES) in [[Las Vegas]] ([[Verenigde State]]) is die '''Internationale Funkausstellung''' die grootste uitstalling van elektroniese verbruikersware (soos televisie en hoëtroustelle) wat vanaf 2005 jaarliks plaasvind en – anders as sy Amerikaanse eweknie – oop staan vir privaatbesoekers. [[Februarie]] is die maand van die jaarlikse ''[[Berlinale]]'', die internasionale filmfees van Berlyn. == Parades en Karnaval van kulture == [[Lêer:Carnival of cultures Berlin 2005 c.jpg|duimnael|links|Die jaarlikse Karnaval van kulture vind sy hoogtepunt in 'n vrolike en kleurryke feesoptog]] [[Lêer:Holocaust Memorial - Berlin.jpg|duimnael|Die [[Monument vir die vermoorde Jode van Europa|Holocaust-monument]]]] Die ''[[Love Parade]]'', wat in die jare negentig nog as 'n klein straatfees gehou is, het in sy hoogty meer as een miljoen jongmense gelok. Die reuse partytjie van dans en tegnomusiek het in Julie 2006 vir die laaste keer in Berlyn plaasgevind. In 2004 en 2005 is dit weens 'n gebrek aan fondse en borge gekanselleer, en [[Essen, Duitsland|Essen]], [[Dortmund]] en [[Duisburg]] het in 2007, 2008 en 2010 as nuwe gasheerstede opgetree.<ref>{{de}} [http://www.wdr.de/themen/panorama/2/love_parade/070516.jhtml wdr.de Panorama: Die "Love Parade" kommt ins Ruhrgebiet]</ref> Die ander bekende feeste is die ''Karneval der Kulturen'', 'n kleurryke fees met meer as 4&nbsp;000 groepe en dansers van dwarsoor die wêreld, wat gedurende Pinkster plaasvind, en die ''Christopher Street Day-parade'' wat deur Berlyn se gay en lesbiese gemeenskap jaarliks in [[Junie]] georganiseer word en gereeld meer as 'n halfmiljoen toeskouers lok. == Toerisme == [[Lêer:Breitscheidplatz November 2013.jpg|duimnael|Kersmark op Breitscheid-plein, met die ''Zoofenster''-hotel in die agtergrond]] Berlyn het vanaf die laat 20ste eeu tot een van die gewildste reisbestemmings in Europa ontwikkel. 16,1 persent van alle internasionale toeriste, wat 'n besoek aan Duitsland bring, kies die hoofstad as hul reisbestemming. In 2013 is altesaam 11,32 miljoen besoekers geregistreer – 'n styging van 4,4 persent teenoor die vorige jaar. Die aantal oornagtings het selfs met 8,2 persent gestyg tot meer as 26,9 miljoen.<ref>{{de}} [http://www.dehoga-berlin.de/daten-a-fakten.html DEHOGA Berlin – Daten und Fakten. Besoek op 31 Desember 2014] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141231131335/http://www.dehoga-berlin.de/daten-a-fakten.html |date=31 Desember 2014}}</ref> Tans bied 786 hotelle en ander verblyfondernemings 132&nbsp;600 hotelbeddens aan waarvan 'n gemiddeld van 56,4 persent bespreek is. Daar is ook vyf kampeerterreine binne die stadsgebied. Berlyn se verblyfondernemings en restaurante het in 2013 altesaam meer as 90&nbsp;000 werknemers in diens gehad en beroepsopleiding vir byna 5&nbsp;000 jongmense verskaf. Die Duitse hoofstad raak ook toenemend gewild by kongresgangers. In 2013 is 126&nbsp;200 kongresse van een of meer dae met 10,6 miljoen deelnemers in Berlyn gehou. == Besienswaardighede == [[Lêer:Berlin Deutscher Dom Apel.jpg|duimnael|''Deutscher Dom'' vanaf die [[Gendarmenmarkt]]]] [[Lêer:PotsdamerPlatz Vogelperspektive 2004 1.jpg|duimnael|Die ''Potsdamer Platz'']] [[Lêer:Berlin - view from Fernsehturm to Alexanderplatz.jpg|duimnael|Die Alexanderplatz, soos gesien vanaf die televisietoring, met die afdelingswinkel ''Kaufhof'' en die ''Park Inn''-hotel]] [[Lêer:Oberbaumbrücke mit U-Bahn.jpg|duimnael|Berlyn-Treptow: 'n Bogrondse moltreinlyn ry oor die Oberbaum-brug]] [[Lêer:Le Sony Center et la Philharmonie (Berlin) (9620372847).jpg|duimnael|Die dak van die Sony Center is 'n simboliese namaaksel van die Japanse berg [[Foedji]]]] [[Lêer:Neue Nationalgalerie Berlin 2004-02-21.jpg|duimnael|Die ''Neue Nationalgalerie'']] [[Lêer:Schwanenwerder Bootshaus.jpg|duimnael|Boothuis op die skiereiland Schwanenwerder]] [[Lêer:Berlyn, Frankfurter Allee.jpg|duimnael|[[Frankfurter Allee]] in die aandskemer]] * Die '''Kurfürstendamm''' met sy luukse winkels en die pragstraat '''Unter den Linden''' met talle historiese geboue is die belangrikste strate vir die besoeker. * Die '''KaDeWe''' (Kaufhaus des Westens) in die [[Tauentzienstrasse]] is die grootste afdelingswinkel op die Europese vasteland, en sy boonste verdieping bied kos en drank van dwarsoor die wêreld vir die fynproewer. * Argitekte van dwarsoor die wêreld het na die hereniging van Oos- en Wes-Berlyn begin om die nuwe Berlyn te skep. Die ou '''Potsdamer''' en '''[[Leipziger Platz]]''' wat gedurende die Tweede Wêreldoorlog verwoes is, het nou herrys met die '''Sony-Center''' as sy besige middelpunt. Sy imposante dak lyk soos 'n klein weergawe van die heilige berg [[Foedji]] in [[Japan]]. Die '''Beisheim-Center''' is soos die Sony Center 'n klein stadsbuurt naby die Potsdamer Platz, en sy torings is in die styl van die New Yorkse Art Déco ontwerp. Die sentrum spog met twee vyfster-hotelle, die ''Marriott'' en ''The Ritz-Carlton''. 'n Reusagtige muurskulptuur met sowat 28&nbsp;000 ligdiodes verfraai en verlig die [[atrium|ontvangsaal]] van die Marriott-hotel. Die '''Leipziger Platz''' het nou weer die vorm van 'n [[agthoek]]. Voor die Tweede Wêreldoorlog was dit die adres van een van die grootste afdelingswinkels, maar intussen is daar nuwe, moderne geboue soos die '''Kanada-Haus''', die nuwe ambassade van [[Kanada]]. Die ambassade, wat deel uitmaak van die Oktagon-gebouekompleks, spog met 'n daktuin wat die loop van die McKenzie-rivier versinnebeeld. Dit is die eerste diplomatieke gebou van die Noord-Amerikaanse land in [[Duitsland]], wat Kanada teen 'n koste van sowat 50 miljoen Euro laat oprig. Kalksteen uit die provinsie van [[Manitoba]] en hout uit die provinsies van [[Québec (provinsie)|Québec]] en [[Ontario]] is as boumateriaal ingevoer. 'n Winkeldeurgang en 'n mediasentrum, wat inligting oor Kanada ter beskikking stel, is deel van die ambassade (Leipziger Platz 17). * Die historiese stadsentrum van '''Mitte''' lok met sy '''Museumsinsel''' (eiland met verskillende museums, sedert 1999 Unesco-wêrelderfenisgebied, hier word die beroemde '''Pergamon-altaar''' getoon), die '''[[Gendarmenmarkt]]''' met die '''Deutscher''' en '''Französischer Dom''' (Duitse en Franse Katedraal, laasgenoemde bied vanuit sy koepel 'n uitsig oor die hele stad), die '''[[Reichstag (gebou)|Reichstag]]''' en die '''[[Brandenburgse Poort]]''' (''Brandenburger Tor''). Die '''Ou Stadsaal''' van Berlyn ('''[[Rotes Rathaus]]''') is die setel van die Berlynse Senaat. Die '''Ou Stadhuis''' ('''Altes Stadthaus''') naby die Raadsaal is tussen 1902 en 1911 deur die argitek Ludwig Hoffmann opgerig. Van 1950 van 1990 dien die gebou as setel van die Raad van Ministers (Ministerrat) van die Duitse Demokratiese Republiek, en hier is in 1990 die Verdrag oor die Duitse Hereniging geformuleer. Die standbeeld van die Romeinse geluksgodin Fortuna op die koepel van die Stadhuis-toring, wat in 1951 verdwyn het en vermoedelik ingesmelt<!--?--> is, word in 2004 as deel van die historiese rekonstruksie van die gebou weer aangebring. Die figuur van sowat 3 meter is deur 'n plaaslike mesenas geborg. Die Stadhuis dien vandag as 'n stedelike administrasiegebou. Moderne argitektuur sluit die '''Neue Nationalgalerie''', '''[[Staatsbibliothek zu Berlin]]''', '''Philharmonie''' (hier speel die '''Berliner Philharmoniker''') en die '''[[Televisietoring van Berlyn|Televisietoring]]''' op die '''Alexanderplatz''' in. * Die '''Alexanderplatz''' is 'n uitgestrekte plein in die oostelike middestad, Dit was oorspronklik 'n veemark en is ter ere van die Russiese tsaar Alexander I, wat destyds 'n amptelike besoek aan Berlyn afgelê het, op 25 Oktober 1806 hernoem. Met die opening van die groot treinstasie en 'n nabygeleë mark het dit teen die laat 19de eeu tot een van Berlyn se kommersiële sentrums ontwikkel. In die 1920's was dit saam met die '''Potsdamer Platz''' ook die sentrum van Berlyn se polsende naglewe, en het die inspirasie vir Alfred Döblin se beroemde roman Berlin Alexanderplatz gelewer, wat in 1929 vrygestel is, en twee latere verfilmings in 1931 en 1980. Die plein self is verskeie kere herbou, waarby die belangrikste argitektoniese veranderings in die 1960's plaasgevind het, toe die plein as deel van die herontwikkeling van die Duitse Demokratiese Republiek se hoofstadsentrum aansienlik vergroot is. Destyds is 'n aantal bekende geboue soos die Berlynse televisietoring (die tweede hoogste gebou in Europa), die ''Hotel Stadt Berlin'' (tans die ''Park Inn''-hotel) en die Wêreldtydklok (''Weltzeituhr''), 'n roterende installasie wat die verskillende tydsones van die wêreld en die presiese tyd in ander stede wys, opgerig. Ná die Duitse hereniging is talle geboue gerestoureer, terwyl 'n aantal nuwe wolkekrabbers beplan word. Nogtans het die plein sy tipiese Sosialistiese karakter van die 1960's bewaar. * Die '''Televisietoring''' is na 'n boutyd van 53 maande op 3 Oktober 1969 ingewy. Met 368 meter is dit die hoogste gebou in Duitsland en die vierde hoogste in Europa. Vyf hysbakke neem besoekers in 40 sekondes na die uitkykplek (203 meter bo-oor die grond) en die roterende restourant. Die kenmerkende silwerkoeël van die toring is deur die bekende DDR-argitek Herrmann Henselmann ontwerp en simboliseer die eerste mensgemaakte satelliet, die Sowjetse ''Spoetnik''. Die antennes en satellietskottels, wat op vyf verdiepings aangebring is, saai onder meer die digitale televisie- en radioprogramme volgens die DVB-T-standaard uit, terwyl ander deur ambassades gebruik word. * In die ou '''Diplomatebuurt''' is monumentale geboue uit die Nazi-era soos die '''Italiaanse''' en '''Japanse ambassades''' herstel; [[Suid-Afrikaanse Ambassade in Berlyn|Suid-Afrika se missie]] het 'n nuwe gebou in die gebied opgerig. * Die nuwe '''[[Monument vir die vermoorde Jode van Europa]] (Holocaust-monument)''' van die Amerikaanse argitek [[Peter Eisenman]], wat uit duisende steles bestaan, herinner aan die ses miljoen Joodse burgers van verskillende Europese lande wat in die konsentrasiekampe vermoor is. Sowat 'n derde van die Joodse bevolking van [[Duitsland]] was in 1933 in Berlyn woonagtig. Die besluit om Joodse burgers te vermoor is op 20 Januarie 1942 in die berugte '''Wannseevilla''' geneem wat vandag ook 'n gedenkplaas is ('''Steglitz-Zehlendorf'''). Danksy immigrasie uit [[Rusland]] het die Joodse gemeente van Berlyn weer gegroei; naas die moderne Huis van die Joodse Gemeente van Berlyn met sy uitstekende restourant is die herstelde Ou [[Sinagoge]] in die Oosterse styl met sy goue dak een van die groot besienswaardighede. * Die '''[[Berlynse Domkerk]]''' met die grafkelder van die [[Huis van Hohenzollern]]. * Die '''Humboldt-Forum''' in die herboude [[Berlynse kasteel]] met 'n biblioteek en versamelings van die ''Stiftung Preußischer Kulturbesitz''. * Die '''Botaniese Tuin''' (Botanischer Garten) bestaan al meer as 300 jaar en is op een na die grootste wêreldwyd met 'n oppervlakte van meer as 43 hektaar en spog met 22&nbsp;000 plantespesies (Königin-Luise-Strasse 6–8, '''Steglitz-Zehlendorf'''). * Die '''Zoologischer Garten Berlin''' (Berlynse Dieretuin) in 1844, verbonde aan die '''Aquarium Berlin''' is geleë in die westelike deel van die stad. (Hardenbergplatz 8 en Budapester Stasse 32) * Die '''Tierpark Berlin''' in 1954 geopen in die oostelike deel van die stad. Met 'n oppervlakte van 160 hektaar en 10.000 diere lewe in ongeveer 1.000 spesies. (Lichtenberg-Friedrichsfelde, Am Tierpark 125) * Die '''Zeiss-Planetarium''' in '''Treptow''' beskik oor die langste refraktor-teleskoop ter wêreld. * Die '''[[Museumdorp Düppel|Museumsdorf Düppel]]''' in die buitewyk [[Dahlem]] is 'n namaaksel van die Middeleeuse dorpie wat omtrent 1170 in die gebied gestig word. Aan die begin van die jare sewentig word die nedersetting, wat oorspronklik uit 16 plase bestaan, heropgerig. Die museum vertoon ou plaasdiere en -plante, wat hier weer geteel word, en tradisionele ambagte soos die Middeleeuse skoenmakery en pottebakkery. * Die '''Hamburger Bahnhof''' is die oudste stasie in Berlyn en dien na sy renovasie as 'n museum vir moderne kuns. Kunswerke van onder meer [[Andy Warhol]] en [[Roy Lichtenstein]] is hier te sien. Saans word die gebou met blou lig bestraal ('''Mitte''', Invalidenstrasse 50). * Die '''Grosser Wasserspeicher''' is 'n ou viskoelkamer wat vandag vir klankinstallasies gebruik word. Besoekers bereik die binneste van die toring via spiraalvormige wandelgange en kan 'n buitengewone mengsel van klank en kleure geniet (Belforter Strasse). * Die '''Pfaueninsel''' (Poumannetjieseiland) in die Havelmeer is as 'n soort kunsmatige [[Arkadië]] vir die Pruisiese prinsesse ontwerp. Daar is talle argitektoniese besonderhede wat 'n mens op sy speurtog kan ontdek. 'n Reusagtige ''volière'' (voëlpark) met eksotiese voëls en natuurlik poumannetjies bekoor voëlliefhebbers. Op die eiland mag nie gerook word nie, en ook motors word nie toegelaat nie. Die Pfaueninsel is in 1990 met kastele in Berlyn en Potsdam as Unesco-wêrelderfenisgebied gelys. * '''Schwanenwerder''' lê soos die Pfaueninsel in die Havelmeer, in die weste van die stad. Die nyweraar Wilhelm Wessel koop die skiereiland in 1882 en laat dit in 'n pragtige landskaptuin omskep. Voor die Eerste Wêreldoorlog is die skiereiland 'n gewilde woonplek vir die rykste burgers van die stad. Na 1933 word baie Joodse eienaars gedwing om hul villa's teen 'n lae prys aan prominente lede van die Nasionaal-Sosialistiese Party te verkoop, waaronder die Minister van Propaganda, [[Joseph Goebbels]], en die argitek [[Albert Speer]]. * '''[[Kladow]]''' en '''Gatow''' is voormalige boeredorpe aan die westelike oewer van die Havelmeer. Teen die jaar 1900 begin welgestelde burgers hier met die oprigting van 'n aantal somerhuise. Natuurreservate langs die meer, baie klein baaie, parke en statige landhuise oorheers die gebied. Die '''Alte Dorfkirche Gatow''' (Ou Dorpskerk van Gatow) is een van die oudste geboue in die gebied en ontstaan vanaf die veertiende eeu; die skildery oor die altaar dateer uit die tydperk omtrent 1495 en is deur die Neurenbergse meester Michael Wolgemut geskilder. == Kookkuns == Die gewildste geregte is moontlik die beroemde Berlynse [[kerriewors]] en die Turkse döner ('n met vleis en groente gevulde brood), wat albei by straatstalletjies verkoop word. Nietemin is daar ook sowat 6&nbsp;000 restourante, waarvan die helfte tradisionele Duitse [[kookkuns]] bied. Byna alle lande het 'n restourant met hulle spesialiteite in die stad. == Kuns en kultuur == === Filmkuns === [[Lêer:Zoologischer Garten Berlin - Marmorsaal im Zoo.jpg|duimnael|Die premières van belangrike rolprente is onder meer in hierdie marmersaal-bioskoop digby Berlyn se dieretuin ''Zoologischer Garten'' gehou]] Kuns en sakewêreld het in die vroeë 20ste eeu 'n vrugbare verbintenis gehad waaruit 'n florerende rolprentbedryf ontstaan het. Gedurende die 1920's, wat algemeen as die goue tydperk van Duitse filmkuns beskou word, was Berlyn saam met [[Babelsberg|Potsdam-Babelsberg]] danksy die grootste ateljees in Europa en eersterangse moderne toerusting die spilpunt van 'n bedryf waar rolprentmakers ongekende vryheid geniet het. Hier het filmwerke ontstaan waarin ekspressionistiese stomfilmakteurs hul rolle temidde van kunsvolle coulisses met gesofistikeerde beligting vertolk het. Die plaaslike filmbedryf het ook gedurende die Nazi-bewind nog gefloreer, alhoewel baie regisseurs en sterre na [[Hollywood]] geëmigreer het. Ná die Tweede Wêreldoorlog het Berlyn met die ''Berlinale'' sy eie filmfees gevestig waartydens een van die mees prestigieuse pryse in die filmwêreld, die [[Goue Beer]], toegeken word. Plaaslike rolprentmakers het hulle naas komedies op films toegespits waarin Berlyn en sy besondere geskiedenis sentraal staan. ''The Grand Budapest Hotel'', 'n komedie wat as Brits-Duitse koproduksie ontstaan het, het in Februarie 2015 vier [[Oscar]]s ingepalm. === Konserthuise en teaters === [[Lêer:Philharmonie 1a.jpg|duimnael|Die ''Berliner Philharmonie'']] [[Lêer:Konzerthaus Gendarmenmarkt apel.JPG|duimnael|Die ''Konzerthaus am Gendarmenmarkt'']] * '''Akira Ikeda Gallery''' (kunsgalery): Hierdie galery met filiale in Japan en die Verenigde State toon van die beste kunstenaars (Prenzlauer Berg, Schönhauser Allee 176). * '''Berliner Philharmonie''' (konsertsaal): Die tuiste van die [[Berliner Philharmoniker]] (voorheen bekend as die Berlynse Filharmoniese Orkes) het 2&nbsp;400 sitplekke in die Philharmonie en 1&nbsp;200 in die kamermusieksaal. Onder leiding van [[Simon Rattle|Sir Simon Rattle]] (chef-dirigent van die Berlynse Philharmoniese orkes). (Tiergarten, Herbert-von-Karajan-Strasse 1). * '''Camera Work''' (fotogalery): Die werk van die beste modefotograwe word hier getoon (Charlottenburg, Kantstrasse 149). * '''Deutsche Oper Berlin''' (operahuis): Opera in die weste van Berlyn onder leiding van Donald Runnicles (Musiekdirekteur-Generaal) en Kirsten Harms (Direkteur, Regisseur): (Charlottenburg, Bismarckstrasse 35). * '''Komische Oper''' (operahuis): Geopen in 1947 is dit die kleinste operahuis van Berlyn. Onder leiding van Andreas Homoki (Direkteur): (Mitte, Behrenstrasse 55–57). * '''Konzerthaus am Gendarmenmarkt''' (konsertsaal): 'n Statige ou gebou van 1821 op die mooiste plein van die stad (Mitte, Gendarmenmarkt). * '''Staatsoper Unter den Linden''' (operahuis): Die oudste van Berlyn se drie operahuise wat in 1742 geopen is. Onder leiding van [[Daniel Barenboim]] (Musiekdirekteur-Generaal, Vladimir Malakhov (Direkteur Ballet) en Jürgen Flimm (Regisseur, Direkteur): (Mitte, Unter den Linden 7). : Saison 2010/2011 in '''Schiller-Theater''' (Charlottenburg, Bismarckstr. 110) * '''Theater des Westens''': Musicals (Charlottenburg, Kantstr.12) * '''Musical-Theater Berlin''': Musicals (Mitte, Marlene-Dietrich-Platz 1) * '''Neuköllner Oper''': Musicals (Neukölln, Karl-Marx-Straße 131) * '''Konzertsaal der Universität der Künste''': Recitals (Charlottenburg, Hardenberg-/Fasanenstrasse) * '''Haus der Berliner Festspiele''': Musiek-Feeste, Festivals (Wilmersdorf, Schaperstr. 24) * '''Waldbühne''': Ope lug konserte (Charlottenburg, Glockenturmstr. 1) * '''Friedrichstadt-Palast''': Musiek, Show, Danz. Geskik vir internasionale gaste (Mitte, Friedrichstr. 107) * '''Wintergarten''' (varieté): Van die beste internasionale kunstenaars tree hier op (Tiergarten, Potsdamer Strasse 96) == Museums == [[Lêer:Naturkundemuseum Berlin.jpg|duimnael|Die ''Museum für Naturkunde'']] [[Lêer:Pergamonmuseum Babylon Ischtar-Tor.jpg|duimnael|Die Ishtarpoort in die [[Pergamonmuseum]]]] * '''Ägyptisches Museum (Neues Museum)''': Hier word onder meer die [[buuste van Nofretete|buuste van koningin Nofretete]] vertoon. * '''Alliiertenmuseum''': Die geskiedenis van die Geallieerde Magte in Berlyn (Dahlem, Clayallee 135). * '''Alte Nationalgalerie''': Skilderkuns uit die 19de eeu – romantiek, klassissisme, biedermeierstyl, impressionisme (Mitte, Bodestrasse 1–3). * '''Altes Museum''': Klassieke Griekse, Etruskiese en Romeinse kuns, in die styl van die Pantheon in Rome gebou (Mitte, Am Lustgarten). * '''[[Bauhaus|Bauhaus-Archiv]] – Museum für Gestaltung''': Die Bauhaus-styl en -argitektuur kan hier bewonder word. Die Bauhaus-winkel in die museum verkoop artikels wat in die Bauhaus-styl ontwerp is (Tiergarten, Klingelhöferstrasse 14). * Die '''[[Bröhan-Museum]]''' fokus op internasionale beeldende kuns en kunshandwerk uit drie kunstydperke: Jugendstil, Art Déco en Funksionalisme – kunsstrominge wat tussen 1889 en 1939 gefloreer het (Charlottenburg, Schlossstraße 1a). * 'n Pragtige klein villa huisves die '''Brücke-Museum''', wat oor 'n unieke versameling kunswerke uit die tydperk van die Duitse ekspressionisme beskik (Grunewald, Bussardsteig 9). * '''Deutsches Historisches Museum''': Duitse geskiedenis (Mitte, Unter den Linden 3). * '''Deutsches Technikmuseum''': Een van die grootste tegniese museums van die wêreld (Kreuzberg, Trebbiner Strasse 9). * '''Ethnologisches Museum''': 'n Half miljoen voorwerpe van dwarsoor die wêreld word hier getoon (Dahlem, Arnimallee 27). * '''Filmmuseum''': Die tentoonstelling se klem val op die verhouding tussen Duitsland, Berlyn en Hollywood, die Duitse rolprentkuns van die dertiger- en veertigerjare, Marlene Dietrich (die beroemde Duitse aktrise wat in Berlyn gebore is) en spesiale rolprenteffekte ( Tiergarten, Potsdamer Strasse 2). * '''Forschungs- und Gedenkstätte Normannenstrasse''': Die geskiedenis van die Duitse Demokratiese Republiek van 1949–1989 en die geheimdiens ''Staatssicherheit'' kan hier in sy voormalige hoofkwartier bestudeer word (Lichtenberg, Normannenstrasse 22). * '''Jüdisches Museum''': Een van die uitstekende voorbeelde van die Nuwe Berlyn se argitektuur is die [[Joodse Museum in Berlyn|Joodse Museum]]. Die gebou van Daniel Libeskind lyk soos 'n Dawidster wat gebars het. Binnenshuis is dit 'n soort doolhof met talle leë kamers wat die Joodse lewe, wat verdwyn het, simboliseer (Kreuzberg, Lindenstrasse 9–14). * '''Kupferstichkabinett''': 35&nbsp;000 tekeninge en sowat 400&nbsp;000 prente van die middeleeue tot by vandag (Tiergarten, Matthäikirchplatz 8). * '''Museum für Naturkunde''': Die natuurkundemuseum beslaan sowat 6&nbsp;000&nbsp;m² en behoort tot 'n klein aantaal museums wêreldwyd wat met 'n versameling van meer as 25 miljoen voorwerpe kan spog, waaronder geraamtes van dinosaurusse en meteoriete (Mitte, Invalidenstrasse 43). * '''Neue Nationalgalerie''': Die gebou van staal en glas huisves moderne skilderye en beeldhoukuns (Tiergarten, Potsdamer Strasse 50). * '''[[Pergamonmuseum]]''': Die Pergamonaltaar uit die tweede eeu v.C., die Ishtarpoort en die markpoort van Milet word hier getoon (Mitte, Am Kupfergraben). * Die '''Sammlung Berggruen''' vertoon kunswerke van Picasso, Miró en [[Henri Matisse|Matisse]]. Heinz Berggruen, 'n bekende kunsversamelaar, is 'n persoonlike vriend van Pablo Picasso en koop 'n aantal van sy vroeë werke (Schlossstrasse 1). * '''Schwules Museum''': Die enigste museum wêreldwyd wat gay-liefde, -vriendskap, -seks, VIGS en die onderdrukking tydens die Nazi-heerskappy behandel (Kreuzberg, Mehringdamm 61) * '''Zille-Museum''': Heinrich Zille het sowat 'n eeu gelede die lewe in Berlyn se arbeidersbuurte in sy tekeninge vasgevang (Mitte, Probststrasse 11). == Sport == [[Lêer:Berlin Olympiastadion aussen.jpg|duimnael|Die ''Olympiastadion'']] [[Lêer:Olympiastadion Berlin Sep-2015.jpg|duimnael|'n Uitsig oor die ''Olympiastadion'' in September 2015]] * '''[[Olympiastadion Berlyn|Olympiastadion]]''' (74&nbsp;200 sitplekke, tuisstadion van [[Hertha BSC]]). Dit was een van die gasheerstadions tydens die [[Sokker-Wêreldbeker]]toernooie in [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974|1974]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006|2006]], asook die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2011]]. * '''Stadion An der Alten Försterei''' (19&nbsp;000 sitplekke, tuisstadion van die [[1. FC Union Berlyn]]) * '''Max-Schmeling-Halle''' (11&nbsp;900 sitplekke) * '''Mercedes-Benz Arena''' (17&nbsp;000 sitplekke) * '''Olympia-Schwimmstadion''' (7&nbsp;600 sitplekke) * '''Schwimm- und Sprunghalle im Europasportpark''' (4&nbsp;000 sitplekke) * '''Trabrennbahn Karlshost''' * '''Trabrennbahn Mariendorf''' == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Los Angeles]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1967.<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web |url=https://www.berlin.de/rbmskzl/politik/senatskanzlei/internationales/staedtepartnerschaften/ |title=Städtepartnerschaften |publisher=Berlin |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Parys]], [[Frankryk]], sedert 1987.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Spanje}} [[Madrid]], [[Spanje]], sedert 1988.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Turkye}} [[Istanboel]], [[Turkye]], sedert 1989.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Pole}} [[Warskou]], [[Pole]], sedert 1991.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Hongarye}} [[Boedapest]], [[Hongarye]], sedert 1992.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|België}} [[Brussel]], [[België]], sedert 1992.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Meksiko}} [[Meksikostad]], [[Meksiko]], sedert 1993.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oesbekistan}} [[Tasjkent]], [[Oesbekistan]], sedert 1993.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Beijing]], [[Volksrepubliek China|China]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Indonesië}} [[Djakarta]], [[Indonesië]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Tokio]], [[Japan]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Argentinië}} [[Buenos Aires]], [[Argentinië]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Praag]], [[Tsjeggië]], sedert 1995.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Londen]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 2000.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Namibië}} [[Windhoek]], [[Namibië]], sedert 2000.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Kijif]], [[Oekraïne]], sedert 2023.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Israel}} [[Tel Aviv]], [[Israel]], sedert 2025.<ref name="Susterstede" /> }} Voormalige susterstede (ná die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] beëindig): * {{vlagikoon|Rusland}} [[Moskou]], [[Rusland]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == ; Wikiwebtuistes ---- {{CommonsKategorie|Berlin|Berlyn}} {{Wikt|Berlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage|Berlin|Berlyn}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{de}} [http://www.berlin.de/ Die amptelike webwerf van die Duitse hoofstad] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Berlin|title=Berlin|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Mei 2025}} ; Suid-Afrikaanse webtuistes ---- * {{af}} [http://www.suid-afrika.de/ 'n Afrikaanse werf oor Berlyn] * {{de}} [http://www.suedafrika.org/ Ambassade van die Republiek van Suid-Afrika] ; Afrikaanse literatuur oor Berlyn ---- * [[Hennie Aucamp]]: ''Koffer in Berlyn: Essays oor kabinet''. [[Pretoria]]: Protea Boekhuis 2013 * [[Karel Schoeman]]: ''Deelstad: ’n Boek oor Berlyn''. Pretoria: Protea Boekhuis 2013 ; Russiese immigrasie en infrastruktuur ---- * {{de}} [https://www.youtube.com/watch?v=Vu3zOqNH73A ''youtube.com: Russische Parallelwelt in Berlin''] * {{de}} [https://www.berlin.de/kultur-und-tickets/tipps/multikulti/russisches-berlin/ ''berlin.de: Russisches Berlin''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201024213906/https://www.berlin.de/kultur-und-tickets/tipps/multikulti/russisches-berlin/ |date=24 Oktober 2020}} * {{de}} [https://www.youtube.com/watch?v=ncOUtAotQXM ''YouTube.com: SPIEGEL dokumentêr oor die Russiese supermark Rossija: Charlottengrad – 400 Quadratmeter Russland (1)''] * {{de}} [https://www.youtube.com/watch?v=_wDHOclJkSc ''Charlottengrad – 400 Quadratmeter Russland (2)''] ; Kuns en kultuur ---- * {{de}} [http://www.klauskramer.de/Schiff/Staedte/Berlin/Berlin1_top.html ''Berlin – das preußische Venedig 1810 bis 1898 (Archiv Klaus Kramer)''] {{Deelstate van Duitsland}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Hoofstede in Europa}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Berlyn| ]] [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] 15ylne6w2y86jkijdvl8aw1go1xpac4 0 6494 2903180 2900520 2026-05-11T21:00:10Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903180 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''München'''<br /> [[Lêer:Munich montage.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map M (town) in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU München gross COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Munich (striped).svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Bavaria (lozengy).svg|20px]] [[Beiere]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|08|N|11|35|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Gestig op''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 14 Junie 1158 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1175 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 310,7 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 519 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;505&nbsp;005<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik.bayern.de/mam/produkte/veroffentlichungen/statistische_berichte/a1210c_202400.pdf |title=Einwohnerzahlen Stand: 31. Dezember 2024 |publisher=Bayerisches Landesamt für Statistik |date=31 Desember 2024 |accessdate=1 Mei 2026}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;844/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;700&nbsp;000 |- | &nbsp;- ''Metropolregion'' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 6&nbsp;000&nbsp;000 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9,7&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 0,3 / 19,4&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 944,0&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Dominik Krause ([[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.muenchen.de/ ''muenchen.de''] |} '''München''' ([[Duits]]: [ˈmʏnçn̩], {{Audio|Munich german pronounciation standard.wav|luister}} of [ˈmʏnçən]; [[Beiers]]: ''Minga'', [ˈmɪŋ(ː)ɐ], {{Audio|Bar-München.ogg|luister}}; [[Latyn]]: ''Monacum'', [[byvoeglike naamwoord]]: ''monacensis'') aan die [[Isar]]rivier is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Beiere|Vrystaat Beiere]]. Met 'n bevolking van 1,5 miljoen en 'n oppervlakte van meer as 310&nbsp;km² is München die grootste stedelike nedersetting in dié deelstaat volgens sy inwonertal en sy oppervlakte, asook die derde grootste stad in Duitsland ná [[Berlyn]] en [[Hamburg]] en die elfde grootste stedelike nedersetting in die [[Europese Unie]]. Vanweë sy kleiner oppervlakte in vergelyking met ander Duitse metropole word München deur 'n relatief hoë bevolkingsdigtheid gekenmerk. [[Lêer:Highlight Towers Munich 2014.jpg|duimnael|links|''HighLight Towers'' in Schwabing, 'n gebouekompleks van staal en glas met twee wolkekrabbers. Die 9de, 10de en 20ste verdieping van die twee torings word deur drie brûe, wat ewenens uit staal en glas bestaan, met mekaar verbind<ref>{{de}} [https://www.muenchenarchitektur.com/architektur-highlights/20-gewerbe-und-verwaltungsbauten/1159-highlight-munich-business-towers ''Muenchenarchitektur.com: HighLight Munich Business Towers. Besoek op 3 Oktober 2020'']</ref>]] Die sogenaamde ''Metropolregion München'', wat naas München se metropolitaanse gebied ook stede soos [[Augsburg]], [[Ingolstadt]], Landshut, Rosenheim, Kaufbeuren en omliggende landelike distrikte insluit, het 'n oppervlakte van 27&nbsp;700 vierkante kilometer en 'n bevolking van sowat ses miljoen. Die stad is 'n kulturele sentrum met universiteite, talle historiese geboue en meer as 12&nbsp;000 ondernemings in die media- en rolprentbedryf. Sedert die sewentigerjare het die stad tot een van die welvarendstes in [[Europa]] ontwikkel; die stad huisves 'n bloeiende [[ekonomie]] met groot transnasionale korporasies soos Siemens, [[BMW]], MAN en Allianz. Ander belangrike nywerhede is in die [[lug- en ruimtevaart]], brouerye, elektroniese ingenieurswese en wetenskaplike gereedskap. == Etimologie == [[Lêer:Augsburger schied 02.jpg|duimnael|links|Die eerste verwysing ná München (''munichen'') in die ''Augsburger Schied'' van 14 Junie 1158]] Die naam München word gewoonlik uitgelê as ''bei den Mönchen'' ("by die monnike") en afgelei van die Latynse verwysing ''apud Munichen'' in die eerste historiese dokument uit die jaar 1158. ''Munichen'' gaan waarskynlik terug op die [[Duits|Oudhoogduitse]] vorm ''munich'' ("monnik"). Reeds voor die stigting van München het sedert die 8ste eeu 'n afstigting van die klooster Tegernsee by die Petersberg in die huidige stadsgebied bestaan. == Geografie == [[Lêer:Isar Munich.jpg|duimnael|links|Die Isarrivier]] München vorm een van die 23 ''Oberzentren'' (belangrike administratiewe, ekonomiese en kulturele sentrums) van die Vrystaat Beiere. Met 4&nbsp;307 inwoners per vierkante kilometer het München die hoogste bevolkingsdigtheid van alle Duitse stede met meer as 100&nbsp;000 inwoners. Die hoogste bergpiek in die stadsgebied is die Warnberg op 579 meter bo [[seevlak]], die laagste punt lê in die stadswyk Feldmoching (482 meter bo seevlak). Die Isarrivier vloei oor 'n lengte van 13,7 kilometer vanuit die suidweste in noordoostelike rigting deur die stadsgebied; sy bekendste eilande is die Museumeiland met die Duitse Museum en die nabygeleë Pratereiland. 'n Aantal bekende mere is in die omgewing van München geleë, waaronder die Ammer-, Wörth- en Starnbergmeer. München beslaan 'n oppervlakte van 310,7 vierkante kilometer en is ten opsigte van sy oppervlakte die sesde grootste stad in Duitsland na Berlyn, Hamburg, [[Keulen]], [[Dresden]] en [[Bremen]]. == Klimaat == [[Lêer:StarnbergerSee02.jpg|duimnael|Die Starnbergse Meer in die omgewing van München met die [[Zugspitze]], Duitsland se hoogste bergpiek, in die agtergrond]] München lê in die oorgangsgebied tussen die vogtige Atlantiese en die droë kontinentale klimaat. Ander belangrike invloedfaktore ten opsigte van weersomstandighede in München is die [[Alpe]] as die [[Sentraal-Europa|Sentraal-Europese]] en die [[Donau]]rivier as die plaaslike weerkundige grens. Hierdie konstellasie het 'n wisselvallige weer tot gevolg. Die temperatuurskommelings tussen dag en nag en tussen [[somer]] en [[winter]] is soms baie groot. Die winters duur van Desember tot Maart en is relatief koud met 'n gemiddelde temperatuur van −2&nbsp;°C in Januarie. Sneeuval kom dikwels voor. Die somers in München duur van Mei tot September en is gewoonlik warm met 'n gemiddelde temperatuur van 19&nbsp;°C in Julie, die warmste maand van die jaar. Die föhn ('n warm val- of [[bergwind]]) bring dwarsdeur die jaar skielik warm en droë lugstromings na München en verander weerstoestande binne enkele ure heeltemaal, maar dra ook by tot die uitstekende sig oor groot afstande (die Beierse Alpe kan danksy die föhnweer dikwels vanuit München gesien word) en die beroemde blou Beierse hemel. Die hoogste temperatuur wat ooit in die Duitse Weerdiens se amptelike weerstasie in München-Nymphenburg aangeteken is, was 35,8&nbsp;°C. Beiere is die Duitse deelstaat met die meeste donderbuie, en ook München word soms deur 'n swaar onweer soos dié van 12 Julie 1984 getref toe 'n haelstorm met sterk wind skade van 3 miljard DM (1,5 miljard €) aangerig het. Vanweë München se ligging naby die Alpe word hier ook meer sneeuvalle as in ander groot Duitse stede aangeteken. Volgens weerkundige statistiek is die suidelike stadsgebied die sonnigste deel van München, terwyl die noordelike buurte meer newel kry. Die westelike dele is droër as die ooste van München. Hierdie verskillende mikroklimate word onder meer deur die topografie en die Isar se rivierloop beïnvloed. {{Tabel weergemiddeldes | locatie = München 1981–2010 (uiterstes 1954–''hede'') | bron = Deutscher Wetterdienst,<ref>{{de}} {{cite web|url = http://www.dwd.de/DE/klimaumwelt/cdc/cdc_node.html;jsessionid=AB2FD90DB16A31B55E20AD406ED1D066.live21063 |title = Climate Data Center|publisher = Deutscher Wetterdienst |accessdate = 21 Mei 2016}}</ref> sklima.de (uiterstes)<ref>{{de}} {{cite web |url=http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2 |title=Monatsauswertung |publisher=sklima.de |accessdate=21 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520152856/http://sklima.de/datenbank_auswertung.php?tab=2 |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> <!-- gemiddelde maandtemperatuur (°C) en gemiddelde neerslag per maand (mm) --> | jan_gem = 0.3 | jan_gem_ns = 48.0 | feb_gem = 1.4 | feb_gem_ns = 46.0 | mrt_gem = 5.3 | mrt_gem_ns = 65.0 | apr_gem = 9.4 | apr_gem_ns = 65.0 | mei_gem = 14.3 | mei_gem_ns = 101.0 | jun_gem = 17.2 | jun_gem_ns = 118.0 | jul_gem = 19.4 | jul_gem_ns = 122.0 | aug_gem = 18.9 | aug_gem_ns = 115.0 | sep_gem = 14.7 | sep_gem_ns = 75.0 | okt_gem = 10.1 | okt_gem_ns = 65.0 | nov_gem = 4.4 | nov_gem_ns = 61.0 | dec_gem = 1.3 | dec_gem_ns = 65.0 | jaar_gem = 9.7 | jaar_gem_ns = 944.0 <!-- gemiddelde minimum- en maksimumtemperatuur per maand (°C) --> | jan_gem_min = −2.5 | jan_gem_max = 3.5 | feb_gem_min = −1.9 | feb_gem_max = 5.0 | mrt_gem_min = 1.6 | mrt_gem_max = 9.5 | apr_gem_min = 4.9 | apr_gem_max = 14.2 | mei_gem_min = 9.4 | mei_gem_max = 19.1 | jun_gem_min = 12.5 | jun_gem_max = 21.9 | jul_gem_min = 14.5 | jul_gem_max = 24.4 | aug_gem_min = 14.2 | aug_gem_max = 23.9 | sep_gem_min = 10.5 | sep_gem_max = 19.4 | okt_gem_min = 6.6 | okt_gem_max = 14.3 | nov_gem_min = 1.7 | nov_gem_max = 7.7 | dec_gem_min = −1.2 | dec_gem_max = 4.2 | jaar_gem_min = 5.9 | jaar_gem_max = 13.9 <!-- absolute minima en absolute maxima per maand (°C) --> | jan_a_min = −22.2 | jan_a_max = 18.9 | feb_a_min = −25.4 | feb_a_max = 21.4 | mrt_a_min = −16.0 | mrt_a_max = 24.0 | apr_a_min = −6.0 | apr_a_max = 32.2 | mei_a_min = −2.3 | mei_a_max = 31.8 | jun_a_min = 1.0 | jun_a_max = 35.2 | jul_a_min = 6.5 | jul_a_max = 37.5 | aug_a_min = 4.8 | aug_a_max = 37.0 | sep_a_min = 0.6 | sep_a_max = 31.8 | okt_a_min = −4.5 | okt_a_max = 28.2 | nov_a_min = −11.0 | nov_a_max = 24.2 | dec_a_min = −20.7 | dec_a_max = 21.7 | jaar_a_min = −25.4 | jaar_a_max = 37.5 <!-- gemiddeld aantal sonure per dag --> | zujan = 79 | zufeb = 96 | zumrt = 133 | zuapr = 170 | zumei = 209 | zujun = 210 | zujul = 238 | zuaug = 220 | zusep = 163 | zuokt = 125 | zunov = 75 | zudec = 59 }} == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Argeologiese opgrawings in die geskiedkundige stadsentrum dui daarop dat die eerste menslike nedersettings reeds teen die einde van die Jonger Steentydperk (omtrent 2000 v.C.) ontstaan het. Die enigste heuwel in die middestad, Petersbergl, was dan ook die bakermat van die huidige stad. Onder die kerk Sankt Peter op die Petersbergl het argeoloë 'n gewelfde kamer ontdek wat uit die Voor-Merowingiese tydperk tussen die antieke oudheid en die vroeë [[Middeleeue]] dateer. === Middeleeue === [[Lêer:München - Marienplatz (Luftbild).jpg|duimnael|Die kerkgebou van Sankt Peter met sy toring ''Alter Peter'' (links) is vandag vlakby die ''Marienplatz'' geleë]] [[Lêer:Frauenkirche Munich - View from Peterskirche Tower.jpg|duimnael|Die Frauenkirche, soos gesien vanuit die kerk Sankt Peter]] Aangesien geen presiese datums ten opsigte van die eerste nedersettings beskikbaar is nie, is die jaar van die eerste historiese verwysing na München as sy stigtingsjaar aanvaar: 'n Dokument uit die jaar 1158 verwys na die ''Villa Munichen'' en 'n brug oor die Isar (naby die huidige ''Ludwigsbrücke'' en die Isar-eilande) wat Hendrik die Leeu, hertog van Beiere en Sakse, naby die monniksdorp rondom die Sint-Pieterskerk laat oprig het. Tevore het die hertog 'n brug naby Oberföhring, wat verder noordwaarts geleë was en aan die biskop van Freising behoort het, verniel, om self voordeel te trek uit die winsgewende southandel met die stad Augsburg. Danksy die nuwe brug en die southandel het keiser Frederik Barbarossa op die Ryksdag van Augsburg die mark-, munt- en doeanereg aan München toegeken. Net twintig jaar later het München in 1175 ook stadstatus verkry en sy eerste versterking gebou. Toe hertog Hendrik in 1180 deur die keiser geban is, het Beiere onder die heerskappy van die huis Wittelsbach en die biskop van Freising gekom. In 1240 het ook München 'n besitting van die Wittelsbach-dinastie en in reeds in 1255 – ná die eerste opsplitsing van die hertogdom – die hertoglike hoofstad geword. In 1314 is hertog Lodewyk IV as koning van die Duitse Ryk en in 1328 ook as keiser gekroon, en München is as sy regeringsetel aansienlik uitgebrei en van 'n nuwe stadsmuur voorsien. Sedert hierdie tydperk gebruik München in sy heraldiek ook die kleure van die ou [[Heilige Romeinse Ryk]] – swart en goud. Vanaf die laat 14de eeu het die burgery van München verskeie kere in opstand teen die hertoë gekom wat hulle regeringsetel vanuit die ''Alter Hof'' na 'n nuwe gebou aan die stadsrand verskuif het. Vanweë die bedreiging deur Hussiete is die stadsmuur in 1429 met 'n nuwe buitemuur versterk. In 1442 is alle Joodse burgers uit München verdryf. Die hoeksteen van die nuwe Vrouekerk (''Frauenkirche'') is in 1468 gelê, en die kerk is slegs twintig jaar later voltooi. === Vroeë moderne tydperk === [[Lêer:Muenchen merian.jpg|duimnael|links|München in 1642. Gravure deur Mathhäus Merian]] Ná sy nuwe kulturele bloeitydperk in die Laat-Gotiese periode is München ná die hereniging van Beiere deur Albrecht IV in 1506 tot hoofstad van die hele land verklaar. In die volgende dekades het die burgery hul invloed op die plaaslike politiek geleidelik kwytgeraak, en die ontwikkeling van München is deur die Wittelsbach-dinastie oorheers. Die stad het onder die heerskappy van Willem IV en Albrecht V tot 'n sentrum van die Renaissance en Kontrareformasie ontwikkel. In 1589 het Wilhelm V die beroemde brouery ''Hofbräuhaus'' gestig. Onder hertog Maksimiliaan I van Beiere het München in 1623 die setel van die keurvorstelike hof geword. Slegs nege jaar later is die stad tydens die woelinge van die [[Dertigjarige Oorlog]] deur Sweedse troepe beset en moes 'n hoë losprys betaal en gyselaars beskikbaar gestel word om aan die dreigende verwoesting te ontkom. Nogtans is München 'n ruk later deur 'n pesepidemie getref waaraan sowat 'n derde van die bevolking beswyk het. Ná die oorlog het München vinnig herstel en het danksy die invloed van keurvors Ferdinand Maria 'n sentrum van die Italiaanse Barokstyl in Duitsland geword. In 1704 het München tydens die Spaanse Opvolgingsoorlog enkele jare lank onder die bewind van die huis Habsburg gekom, aangesien keurvors Maksimiliaan II Emanuel 'n bondgenoot van [[Frankryk]] was. 'n Opstand van plaaslike burgers en boere is in die sogenaamde ''Sendlinger Mordweihnacht'' ("Moordkersfees van Sendling") bloedig afgeweer. Nadat keurvors Karel Albrecht tot Duitse keiser gekroon is, het Habsburgse troepe die stad in 1742 weereens twee jaar lank beset. [[Lêer:Maximilianstraße München 2006.jpg|duimnael|Die winkelstraat Maximilianstraße in 2006]] [[Lêer:MunichOlympiadorfFromOlympiaturn.jpg|duimnael|Die Olimpiese kwartier van 1972]] [[Lêer:Munich Airport Aerial View T1 T2 MAC.jpg|duimnael|Die Franz Josef Strauß-lughawe is net buite München geleë]] [[Lêer:Stadtbild München.jpg|duimnael|München se binnestad in 2013]] Maksimiliaan III het die beleid van sy voorgangers, wat van Beiere 'n Europese [[groot moondheid]] wou maak, uiteindelik laat vaar en hom met binnelandse hervorming besig gehou. Danksy sy inisaitief is die Beierse Akademie van Wetenskappe in 1759 in München gestig. In 1789 is die bekende Engelse Tuin van München in opdrag van Karel Theodor aangelê en die Middeleeuse versterkings afgebreek. === 19de tot 21ste eeu === Alhoewel München reeds sedert 1328 as keiserlike setel gefungeer het, het sy vinnige groei tot 'n beduidende [[metropool]] eers 450 jaar later 'n aanvang geneem. Hierdie groei is in 1806 verder versterk toe München tot hoofstad van die Napoleonse Koninkryk Beiere verklaar is. Terwyl daar in 1700 slegs 24&nbsp;000 inwoners was, het die bevolking nou elke dertig jaar verdubbel. In 1871 het die bevolking tot 170&nbsp;000 en in 1933 tot 840&nbsp;000 inwoners gegroei. Onder die regering van koning Lodewyk I van Beiere (1825–1848) het München tot 'n belangrike kunssentrum ontwikkel. Die Klassistiese argitekte Leo von Klenze en Friedrich von Gärtner het die ''Ludwigstraße'', die Koninklike Plein (Königsplatz) en die uitbreiding van die koninklike woonplek beplan. Lodewyk se seun Max II (1848–1864) het veral die geesteswetenskappe bevorder, maar ook 'n aantal bekende geboue in die nuwe Maksimiliaanse styl laat oprig soos die geboue in die ''Maximilianstraße'', wat vandag as een van die mees eksklusiewe en duurste winkelstrate in Europa bekend staan. Onder sy broer, prins-regent Luitpold (1886–1912), het München 'n ongekende ekonomiese en kulturele oplewing beleef. In hierdie periode het die ''Prinzregentenstraße'' en die ''Prinzregententheater'' ontstaan. Die stadsbuurt Schwabing het met die eeuwisseling sy bloeitydperk as 'n belangrike kunstenaarsbuurt beleef wat 'n groot aantal belangrike skrywers en skilders gelok het. Die plaaslike tydskrif ''Die Jugend'', wat sy naam aan die ''[[Jugendstil]]'' (omtrent 1895 tot 1905, dit staan ook bekend as Art Nouveau, [[Modernisme]] of ''[[Fin de siècle]]'') verleen het, is vir die eerste keer in 1896 uitgegee. Die kunstenaarsvereniging ''Der Blaue Reiter'' is in 1911 gestig. In sy verhaal ''Gladius Dei'' het die beroemde Duitse skrywer [[Thomas Mann]] na hierdie tydperk met die gevleuelde woord ''München leuchtet'' ("München skyn") verwys. Gedurende die [[Eerste Wêreldoorlog]] het die drie Franse lugaanvalle, wat in 1916 op München geloods is,min skade berokken, alhoewel die bevolking onder voedseltekorte gely het. Die monargie is ná die oorlog afgeskaf, en in 1919 was daar selfs 'n poging om 'n kommunistiese republiek te stig. München was in die volgende jare 'n bakermat van Nasionaal-sosialistiese denke en aktiwiteite. Reeds in 1923 het [[Adolf Hitler]] met sy "Mars op die Feldherrnhalle" gepoog om die Beierse regering met 'n staatsgreep omver te werp. München het egter steeds as die amptelike setel van die Nazi-party [[Nasionaal-Sosialistiese Duitse Werkersparty|NSdAP]] gedien en is deur Hitler in 1935 tot die "Hoofstad van die Beweging" verklaar. Nogtans is München in 1933 net soos ander Duitse stede en gebiede gelykgeskakel, en daar was planne om die stad op 'n grootskaalse manier volgens planne van die argitek Hermann Giesler te herbou. In 1938 is die Ooreenkoms van München gesluit waarvolgens die Tsjeggo-Slowaakse Sudeteland, 'n gebied met 'n Duitssprekende meerderheid, by die Duitse Ryk ingelyf is. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is München in 71 geallieerde lugaanvalle verwoes. Die heropbou ná die oorlog is volgens geskiedkundige bouplanne deurgevoer. München het vinnig tot 'n sentrum van hoëtegnologie ontwikkel en ook talle maatskappye uit die dienstesektor gelok soos media-ondernemings, banke en assuransies. Met sy groot aantal argitektoniese besienswaardighede en museums het die stad ook een van die belangrikste toeristebestemmings in Duitsland geword. München het in 1972 as die gasheerstad van die [[Olimpiese Somerspele 1972|20ste Olimpiese Spele]] opgetree wat deur 'n Palestynse terreuraanval en gyselaarsdrama in die [[Israel]]iese woonkwartiere oorskadu is. Alle Israeliese gyselaars, 'n aantal [[Palestyne]] en 'n Duitse polisieman het in die aanval gesterf. Vir die spele is die openbare vervoer grootskaals uitgebou met 'n aantal nuwe moltrein- en stadstreinlyne wat ook stede en dorpe in die omgewing van München met die stadsentrum verbind. In die middestad is 'n aantal wandellane geskep. Die nuwe internasionale Franz Josef Strauß-lughawe buite München is in 1992 geopen, terwyl die ou lughawe München-Riem gesluit is. Sy terrein is vir die bou van die handelskoustad Riem gebruik. Die terrein van die Federale Tuinskou 2005 (''Bundesgartenschau 2005'') lê ook naby die ou lughawe. == Ekonomie == [[Lêer:GraphyArchy - Wikipedia 00172.jpg|duimnael|Die ''Uptown''-wolkekrabber huisves kantore van die telekommunikasie-onderneming O₂]] München en sy omgewing het in die 20ste eeu danksy sy ligging in die hartland van Europa en 'n baie gesonde beleggingsklimaat tot een van die belangrikste en mees dinamiese ekonomiese sentrums in Duitsland en Europa ontwikkel. Daarnaas het die eersterangse infrastruktuur, die beskikbaarheid van uitstekende ontspanningsgeriewe en die natuurskoon van die omgewing ook tot München se ekonomiese ontwikkeling bygedra. Die plaaslike ekonomie se struktuur word vandag gekenmerk deur 'n gesonde mengsel van groot internasionale maatskappye, ondernemings uit die middestand en hoogs gekwalifiseerde werknemers. Byna alle sektore van 'n moderne ekonomie is in München verteenwoordig. Bedrywe soos dienste, hoëtegnologie, media, finansies, motorvervaardiging, biotegnologie en lewenswetenskappe, wetenskaplike navorsing, toerisme en handel speel 'n besonder belangrike rol. === Demografie === München het tans 'n bevolking van meer as 1,48 miljoen, en net soos in ander welvarende Europese stede is die persentasie buitelandse inwoners met sowat 23 persent bo die nasionale gemiddelde (dus hoër as dié van die Vrystaat Beiere en die Bondsrepubliek Duitsland). Van die buitelandse bevolking kom sowat 37 persent uit lidstate van die Europese Unie. Migrasie en 'n klein toename in geboortes dra by tot 'n konstante bevolkingsgroei. === Ekonomiese krag === München en sy omgewing is die ekonomiese sentrum van die Vrystaat Beiere. Alhoewel die plaaslike bevolking net 20 persent van Beiere se totale inwonertal verteenwoordig, lewer die gebied nagenoeg 30 persent van die Beierse bruto geografiese produk (BGP) – in 2006 was München se BGP 68,3 miljard € en dié van die metropolitaanse gebied 121 miljard €. Met 'n aandeel van 77 persent aan die stad se BGP is dienste die oorheersende sektor en hoër as dié van die hele Vrystaat met 68 persent. Die nywerheidsektor lewer sowat 23 persent van München se BGP op. === Arbeidsmark === Die totale aantal werkgeleenthede in die gebied van München het op 30 Junie 2006 1,085 miljoen beloop – 'n toename van 1,1 persent teenoor die vorige jaar. In die loop van 2006 het die aantal werklose inwoners van meer as 87&nbsp;000 tot 65&nbsp;600 gedaal (5,5 persent van die ekonomies-aktiewe bevolking). === Koopkrag === Die landelike distrikte rondom München behoort net soos dié in die omgewing van Frankfurt am Main tot die welvarendste in Duitsland en beskik al baie jare lank oor die grootste koopkrag. Die inwoners van München se per-capita-koopkrag was in 2007 26&nbsp;648&nbsp;€ - die hoogste van alle Duitse stede met meer as 100&nbsp;000 inwoners. == Kultuur == === Italianità bavarese === [[Lêer:Muetheatiner030376592011fc.jpg|duimnael|links|Die Theatynekerk]] [[Lêer:Lenbachhaus München, 2013.jpg|duimnael|Die ontwerp vir die ''Lenbachvilla'', wat tans 'n museum huisves, is deur [[Toskane|Toskaanse]] villa's geïnspireer. Sy stylvolle tuin het sy voorbeeld in Italiaanse Renaissance-tuine]] [[Lêer:Image-Schloss Nymphenburg Munich CC edit3.jpg|duimnael|Die plesierpaleis Nymphenburg het onder Maksimilian II. Emanuel (1662−1726), seun van Ferdinand Maria van Beiere en Henriette Adelaide van Savoje, sy huidige gestalte as barokslot gekry en as sy somerwoning en Tweede regeringsetel gedien. Dit word tans onder die mooiste slotkomplekse ter wêreld gereken. 'n Gewilde attraksie is Venesiaanse gondeltoere deur die slotkompleks se tuinkanale]] Dikwels word na München verwys as die mees noordelike stad van Italië – 'n beskrywing wat die veelvuldige kulturele betrekkinge tussen dié Mediterreense land en die Beierse hoofstad opsom, soos weerspieël in sy boukuns, mode, ontwerp, kuns en literatuur, en die uitbou van München tot 'n Europese sentrum van kuns en klassieke en Italiaanse boukuns onder koning Lodewyk I (1786−1868). Die beginpunt van die kulturele bande met Italië was die huwelik van keurvors Ferdinand Maria van Beiere (1636−1679) met die destyds veertienjarige Henriette Adelaide (Henriette Adelheid) van Savoje (1636−1676) op 11 Desember 1650 in [[Turyn]]. Henriette Adelaide word as 'n buitengewoon mooi en energieke vrou beskryf wat groot belangstelling in die kunste getoon het en vir haar eggenoot 'n belangrike raadgewer sou word. Sy was aktief betrokke by die bou van die kasteel Nymphenburg en die Theatynekerk en het talle Italiaanse kunstenaars na die Beierse keurvorstehof ontbied. In 1654 het Henriette met die musikale toneelstuk ''La ninfa ritrosa'' die eerste vrystaande operahuis in Duitsland op München se Salvatorplein laat inwy wat danksy haar inisiatief ontstaan het. Merkwaardig was die groot aantal Italiaanse argitekte, metselaars, musici en kunsambagsmanne wat Henriette saamgebring het. Die Theatynekerk, wat sy laat oprig het om haar blydskap en dankbaarheid oor die geboorte van haar lank verwagte seun en troonopvolger in 1662 aan God te bewys, is deur die kerk Sant’Andrea della Valle in [[Rome]] geïnspireer. Ferdinand het op sy beurt in 1664 aan Agostino Barelli, 'n argitek uit Bologna, die opdrag gegee om 'n plesierpaleis in die omgewing van München vir haar te bou wat later Nymphenburg genoem is. As voorbeeld vir die slot in die vroeë Barokstyl, wat in 1675 voltooi is, het die amptelike residensie van die [[Huis van Savoje]] in [[Piëmont]], die paleis Venaria Reale, gedien. München se Italofilie is verder bevorder deur die ''maniere'', die kunssinnigheid en omgangsvorme van Italiaanse adellikes wat hul loopbaan aan die Beierse keurvorstehof gevolg het, insluitende families soos die Malaspina en Maffei uit Verona, die Spreti uit Ravenna of die Pocci uit Viterbo, maar ook deur die geografiese nabyheid van Italië wat handelsbetrekkinge vergemaklik het. Ook toon die mentaliteite van Beiere en Italianers sekere ooreenkomste – met die klemtoon wat op sinlike genot en lewensvreugde, mooiheid en estetiek val. So verskil die Mediterreens-geïnspireerde lewensgevoel en leefstyl van München ook vandag van dié van ander Duitse metropole – soos byvoorbeeld [[Frankfurt am Main]] wat ná die Tweede Wêreldoorlog sterk neigings getoon het om die Amerikaanse leefstyl op baie terreine te aanvaar.<ref>{{de}} Alexandra González: ''München – La Grande Bellezza''. In: ''Die Zeit'', 9 November 2018. Besoek op 19 Desember 2018. Aanlyn beskibaar: [https://www.zeit.de/kultur/2018-11/muenchen-italien-kultur-einfluss-mittelmeer-eisbach-lebensgefuehl zeit.de]</ref> == Onderwys == === Universiteite === [[Lêer:München - TU München (Luftbild).jpg|duimnael|'n Lugfoto van die TUM se historiese hoofkampus]] Twee groot universiteite is in die Beierse hoofstad gesetel – die ''Ludwig-Maximilians-Universität München (LMU)'' en die Tegniese Universiteit München (TUM). Na albei word informeel as sogenaamde "elite-universiteite" verwys aangesien hulle vanweë besonderse akademiese prestasies op die gebied van navorsing sedert 2007 spesiale finansiering van die federale en die deelstaatregering ontvang. Die LMU is reeds in 1472 in die Beierse stad [[Ingolstadt]] gestig, in 1800 na Landshut en uiteindelik in 1826 na München verplaas. Naas die hoofkampus in die stadsdeel Maxvorstadt is daar satellietkampusse in Großhadern en Martinsried (fakulteite geneeskunde, biologie, skeikunde). Die TUM het in 1868 as die Politegniese Skool München geopen. In 1872 is dit uitgebrei met 'n afdeling [[landboukunde]] en vanaf 1877 ''Königliche Bayerische Technische Hochschule'' genoem. In 1930 is die Universiteit vir Landbou en Bierbrouery Weihenstephan by die skool ingesluit. Nadat 'n fakulteit geneeskunde gestig is, het dit in 1970 sy huidige naam gekry. Die meeste fakulteite is intussen in Garching geleë waar ook talle navorsingsinstellings gesetel is. Net soos die TUM konsentreer ook die Universiteit vir Toegepaste Wetenskappe (wat rofweg met 'n [[Suid-Afrika]]anse technikon vergelyk kan word) op tegniese dissiplines. Dié universiteit het in 1971 met die samesmelting van sewe ingenieurskole en ander tersiêre onderwysinstellings ontstaan. Dit is die grootste universiteit vir toegepaste wetenskappe in Beiere en die tweede grootste in Duitsland. Die ''Hochschule für Politik (HfP)'' bied sedert sy stigting in 1950 akademiese opleiding in politieke wetenskappe. 'n Andere hoëskool in München wat akademies erkende opleidings aanbied is die [[:de:Hochschule für Philosophie München|Hochschule für Philosophie]] (gestig 1925 in Pullach, in 1971 na München verplaas), wat met die LMU saamwerk. == Sport == [[Lêer:München - Olympiapark (Luftbild).jpg|duimnael|'n Lugfoto van die Olimpiese Park]] [[Lêer:Olympiastadion at dusk.JPG|duimnael|Die Olimpiese Stadion teen sononder]] [[Lêer:Allianz arena daylight Richard Bartz.jpg|duimnael|Die ''Allianz Arena'']] Die Olimpiese Park en die plaaslike stadions is belangrike voorbeelde van die moderne argitektuur. Die Olimpiese Park in die noorde van München, wat vir die [[Olimpiese Somerspele 1972|XXste Olimpiese Somerspele in 1972]] opgerig is, behels die Olimpiese stadion, swembad en sportsaal. Die gewaagde tentdakkonstruksie, wat by die heuwellandskap van die nabygeleë park aanpas, het wêreldwyd erkenning gekry vir sy buitengewone ontwerp. Die Olimpiese toring ('n televisietoring) met 'n hoogte van 291 meter is reeds in 1968 voltooi, en ook die ysstadion is reeds in 1967 ingewy. Die Olimpiese Dorp bestaan uit twee oorspronklike kwartiere vir mans en vroue. Die suidelike gedeelte met sy enkelverdieping-wonings dien tans as 'n koshuiskompleks vir studente met 1&nbsp;800 woonstelle. Van die [[lente]] van 2007 af is die ou geboue oor 'n tydperk van drie jaar afgebreek en volgens die oorspronklike planne herbou. Ná afloop van die renovasie is die aantal woonstelle verhoog. Die noordelike gedeelte met sy kenmerkende teras- en piramideagtige argitektuur is 'n moderne woonkwartier vir sowat 6&nbsp;100 mense en is eweneens opgeknap. Die ''Olympiastadion München'' was die sentrale stadion van die Olimpiese Spele en het sedertdien die gewildste Duitse stadion vir internasionale wedstryde geword. Die eindwedstryde van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974]] en die [[UEFA Champions League]] in 1979, 1993 en 1997 is hier gehou. Tussen 1972 en 2005 het die Olimpiese Stadion ook as die tuisveld van die sokkerklub [[FC Bayern München]] en – met onderbrekings – van die klub [[TSV 1860 München]] gedien. Albei klubs het intussen na die ''Allianz Arena'' verhuis. Die Olimpiese Park in die tuinlandskap van die Oberwiesenfeld word naas sportwedstryde ook vir kulturele, godsdienstige en ander doeleindes gebruik. Die park word deur 'n stedelike onderneming bestuur. 'n Tweede beduidende stadion naas die Olimpiese Park, die ''Allianz Arena'' aan die noordelike stadsrand, is in Mei 2005 ingewy. Die stadion dien as die tuisveld van die plaaslike sokkerklubs FC Bayern München en TSV 1860 München. In die Arena met sy 69&nbsp;901 sitplekke<ref>{{de}} [http://www.muenchen-radar.de/tourismus/sehenswuerdigkeiten muenchen-radar.de: ''Sehenswürdigkeiten Münchens''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100305104820/http://www.muenchen-radar.de/tourismus/sehenswuerdigkeiten |date= 5 Maart 2010 }}</ref> is ook die eerste wedstryd van die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]] en ander wedstryde gehou. Die mees tradisionele en oudste stadion in München is die stedelike stadion in die Grünwalder Straße wat in die plaaslike omgangstaal meestal ''das Sechzger'' genoem word. In 2005 het dit nog as die tuisveld van die professionele ''Löwen''-span gedien, maar sedert die opening van die ''Allianz Arena'' is die stadion afgeskaal tot die tuisveld van plaaslike jeug- en amateurspanne. 'n Ander groot stadion lê in Dantestraße. == Susterstede == [[Lêer:Münchens Partnerstädte.jpg|duimnael|upright|'n Beeldhouwerk van München se susterstede in die Nuwe Raadsaal]] * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Edinburg]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1954.<ref name="Partnerstädte">{{de}} {{cite web |url=https://stadt.muenchen.de/infos/partnerstaedte.html |title=Münchens Partnerstädte |publisher=Stad München |accessdate=1 Mei 2026}}</ref> * {{vlagikoon|Italië}} [[Verona]], [[Italië]], sedert 1960.<ref name="Partnerstädte" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Bordeaux]], [[Frankryk]], sedert 1964.<ref name="Partnerstädte" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Sapporo]], [[Japan]], sedert 1972.<ref name="Partnerstädte" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Cincinnati]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1989.<ref name="Partnerstädte" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Kijif]], [[Oekraïne]], sedert 1989.<ref name="Partnerstädte" /> * {{vlagikoon|Zimbabwe}} [[Harare]], [[Zimbabwe]], sedert 1996.<ref name="Partnerstädte" /> * {{vlagikoon|Israel}} [[Be'er Sheva]], [[Israel]], sedert 2021.<ref name="Partnerstädte" /> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Munich|München}} * {{en}} {{Wikivoyage|Munich|München}} * {{de}} [http://www.muenchen.de/ Amptelike webwerf van München] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Munich-Bavaria-Germany|title=Munich|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=1 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Munchen}} [[Kategorie:München| ]] [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] 1z4o7yf62a8hlubl77e9atava5e49ta 0 7959 2903174 2736467 2026-05-11T21:00:05Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903174 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Düsseldorf'''<br /> [[Lêer:Medienhafen Duesseldorf Nacht.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map D in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Düsseldorf COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge der Landeshauptstadt Duesseldorf.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of North Rhine-Westphalia.svg|20px]] [[Noordryn-Wesfale]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|51|14|N|6|47|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1135 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 14 Augustus 1288 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 217,41 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 38 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 620&nbsp;523<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.landesdatenbank.nrw.de/ldbnrw/online?operation=abruftabelleBearbeiten&levelindex=1&levelid=1624303046192&auswahloperation=abruftabelleAuspraegungAuswaehlen&auswahlverzeichnis=ordnungsstruktur&auswahlziel=werteabruf&code=12411-01i&auswahltext=&werteabruf=Werteabruf#abreadcrumb |title=Bevölkerung der Gemeinden Nordrhein-Westfalens am 31. Dezember 2020 – Fortschreibung des Bevölkerungsstandes auf Basis des Zensus vom 9. Mai 2011 |publisher=Landesdatenbank Nordrhein-Westfalen |date=31 Desember 2020 |accessdate=31 Desember 2020}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;854/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Stephan Keller ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.duesseldorf.de/ ''duesseldorf.de''] |} '''Düsseldorf''' ([[Duits]]: [ˈdʏsl̩dɔɐ̯f], {{Audio|De-Düsseldorf.ogg|luister}}; [[Nederduits]]: ''Düsseldörp'', [ˈdʏsl̩dœɐ̯p]) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Noordryn-Wesfale]] met 'n bevolking van 620&nbsp;523 (soos op 31 Desember 2020). Die stad lê suid van die [[Ruhrgebied]], in 'n gebied waar die vlakte van die [[Nederryn]] geleidelik in die bergstreek van die Bergisches Land oorgaan. Die [[metropool]] aan die [[Ryn]] is met sy ekonomiese, kulturele en kunslewe asook sy argitektuur 'n stad van internasionale betekenis. Naas die regering van die deelstaat Noordryn-Wesfale is 'n groot aantal owerhede en ander instellings in Düsseldorf gesetel. Die skouterrein en die Ryns-Wesfaalse Effektebeurs maak van Düsseldorf 'n rolspeler in die internasionale ekonomiese lewe. [[Lêer:Mediahafen From Above.jpg|duimnael|links|Düsseldorf se ''Mediahafen'']] As een van die welvarendste stede in Europa is Düsseldorf naas [[Dresden]] die enigste beduidende metropool in Duitsland wat geen skuldlas het nie. Sedert die [[nywerheidsomwenteling]] het nywerhede, handelsmaatskappye en banke van wêreldfaam hulle hoofkwartiere in Düsseldorf. 'n Groot aantal advertensie-agentskappe en modehuise maak van die stad 'n beduidende sentrum van kreatiewe ondernemings. Die internasionale lughawe van Düsseldorf is die grootste in die metropolitaanse gebied van Ryn-Ruhr met tien miljoen inwoners en het 'n belangrike rol by die vinnige groei van die plaaslike toerismesektor gespeel. Düsseldorf huisves saam met [[Londen]] die grootste gemeenskap van Japannese en ander Oos-Asiatiese burgers asook talle hoofkwartiere van [[multinasionaal|multinasionale]] Japannese ondernemings en kulturele instellings vir Japannese en ander Asiate. Met die omvattende kunsversameling van die deelstaat Noordryn-Wesfale, 'n groot aantal musea en kunsgalerye asook die befaamde Kunsakademie Düsseldorf het die stad tot 'n internasionale kunsmetropool ontwikkel. Bekende teaters soos die ''Schauspielhaus'' en die ''Kom(m)ödchen'' en talle gewilde Duitse musici en skrywers bevestig Düsseldorf se reputasie as 'n eersterangse sentrum van uitvoerende kunste. Internasionaal befaamde argitekte soos [[Frank Gehry]] het in die Düsseldorfse ''Medienhafen'' en ander stadsbuurte opspraakwekkende bouwerke geskep. == Geografie == === Ligging === Düsseldorf is by die monding van die klein Düsselrivier in die Ryn in die sentrale gedeelte van die Nederrynse Vlakte en merendeels aan die regteroewer van die Rynrivier geleë. Slegs vier stadsdele (Oberkassel, Niederkassel, Heerdt en Lörick) het aan die linkeroewer ontstaan. Die stadsgebied en sy omgewing is in 'n terrasagtige terrein geleë waar die Ryn in 'n aantal kleiner sytakke vertak. [[Lêer:Düsseldorf, Marina Düsseldorf.JPG|duimnael|links|Marina Düsseldorf in die winter]] Die stad is in die hartland van die metropolitaanse Ryn-Ruhr-streek geleë asook in die oorgangsgebied tussen die Nederryn-vlaktes en die bergstreek Bergisches Land waarvan die stad in historiese opsig deel uitmaak. Düsseldorf maak deel uit van 'n welvarende korridor langs die Ryn en grens in die suidweste aan die Ruhrgebied, 'n tradisionele myn- en nywerheidsstreek van Noordryn-Wesfale. Die metropolitaanse Ryn-Ruhr-streek word by die mees uitgestrekte en mees digbevolkte gebiede binne die sogenaamde Europese Megalopolis gereken. Met 'n oppervlakte van byna 10&nbsp;000&nbsp;km² en 'n bevolking van ruim elf miljoen in twintig selfregerende stede en tien administratiewe distrike is dit die grootste metropolitaanse gebied in Duitsland. Ongeveer vyftig kilometer rondom Düsseldorf woon nege miljoen mense. Die sentrale ligging in die grootste metropolitaanse streek van Duitsland, sy administratiewe funksie as hoofstad van die – ten opsigte van sy bevolkingsgetal – grootste Duitse deelstaat Noordryn-Wesfale, die groot getal internasionale ondernemings met hoofkwartiere in die stad, sy eersterangse infrastruktuur asook opvoedkundige, kulturele en sportgeriewe maak van Düsseldorf 'n ekonomies belangrike metropool in 'n polisentriese netwerk van stede. Groen ruimtes in en rondom Düsseldorf bied ontspanning vir die bewoners. Die ligging by die Ryn, wat hier 'n uitgestrekte rivierlandskap vorm, het stadsbeplanners en argitekte geïnspireer om met buitengewone en avantgarde-boukuns te eksperimenteer en sodoende 'n unieke stadsbeeld te skep waarin rivierloop en beboude gebiede tot 'n indrukwekkende stadslandskap versmelt. === Klimaat === [[Lêer:Sonnenuntergang am Rheinufer bei Düsseldorf --- Sunset at the banks of Düsseldorf (8099634208).jpg|duimnael|Sononder oor die Ryn op 'n Augustusdag]] Die stadsgebied van Düsseldorf is in 'n oop vlakte geleë waar westelike windstrominge vogtige lug vanuit die [[Noordsee]] na die binneland dra. Die stad het derhalwe 'n gematigde klimaat met sterk oseaniese invloede en onbestendige weer. [[Winter]]s is gevolglik gematig met min [[sneeu]]val, terwyl die [[somer]]s gematig en dikwels nat is. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 10,6&nbsp;°C met 'n gemiddelde jaarlikse reënval van sowat 800 millimeter. Düsseldorf is een van die gebiede in Duitsland met die mees gematigde winters waar jaarliks net op 'n gemiddeld van elf dae sneeuval aangeteken word. Met slegste sowat 1550 sonskynure per jaar word Düsseldorf egter nie by die sonnigste plekke in die land gereken nie. Die stadsklimaat is nogtans warm genoeg vir enkele geharde uitheemse palmspesies. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Düsseldorf (1981–2010) |jan_gem_max=5.6 |feb_gem_max=6.6 |mrt_gem_max=10.7 |apr_gem_max=14.8 |mei_gem_max=19.2 |jun_gem_max=21.9 |jul_gem_max=24.3 |aug_gem_max=23.8 |sep_gem_max=19.8 |okt_gem_max=15.1 |nov_gem_max=9.6 |dec_gem_max=6.1 |jaar_gem_max=14.79 |jan_gem_min=0.2 |feb_gem_min=0.3 |mrt_gem_min=2.9 |apr_gem_min=5.1 |mei_gem_min=9.0 |jun_gem_min=11.6 |jul_gem_min=14.1 |aug_gem_min=13.7 |sep_gem_min=11.0 |okt_gem_min=7.7 |nov_gem_min=3.9 |dec_gem_min=1.2 |jaar_gem_min=6.73 |jan_gem_ns=67.3 |feb_gem_ns=53.2 |mrt_gem_ns=65.0 |apr_gem_ns=51.8 |mei_gem_ns=68.7 |jun_gem_ns=75.2 |jul_gem_ns=75.0 |aug_gem_ns=70.6 |sep_gem_ns=64.2 |okt_gem_ns=67.2 |nov_gem_ns=68.1 |dec_gem_ns=71.3 |jaar_gem_ns=797.6 |bron = [http://meteo-climat-bzh.dyndns.org/listenormale-1981-2010-1-p5.php Météoclimat] |accessdate = Junie 2015 }} == Geskiedenis == === Oorsig === Graaf Adolf von Berg het op [[14 Augustus]] [[1288]] stadstatus aan Düsseldorf verleen. Die stad is dus een van die jonger nedersettings wat in die [[middeleeue]] aan die regteroewer van die Ryn gestig is. In die volgende eeue het Düsseldorf van 'n klein handelsplek tot die setel van die graaflike von Berg-gesin gegroei. Later het hertoë en keurvorste uit die Palts hul gebiede vanuit Düsseldorf geregeer. In die vroeë 19de eeu het die stad as administratiewe setel van 'n Napoleontiese groothertogdom gefungeer om uiteindelik, ná 'n langdurige fase van industriële groei in die 19de en 20ste eeu, die regeringsetel van die deelstaat Noordryn-Wesfale te word. === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Duesseldorf Old City Panorama.jpg|duimnael|Nagtelike uitsig oor die ou stadskern]] Die kwessie of Düsseldorf slegs 'n klein boere- en vissersdorp – met een straat, een kerk en enkele huise – was toe dit in 1288 stadstatus gekry het, of in dié tyd al tot 'n florerende handelsentrum ontwikkel het, is omstrede onder geskiedkundiges. Die plaaslike Lambertuskerk is egter al dekades vroeër opgerig en het waarskynlik reeds in 1206 die status van parogiekerk gekry. Historiese dokumente verwys na drie plaaslike burgers wat as pagters van die plaaslike [[veerboot]] op die Rynrivier opgetree het sodat daar in daardie vroeë periode al sprake van handelsaktiwiteite kan wees. Düsseldorf, waarvan die oudste historiese verwysings uit 1150 dateer, het in dié tydperk egter nog in die skadu van belangriker, nabygeleë nedersettings soos die ou palts- en kloosterstad Kaiserswerth en Neuss aan die Ryn se linkeroewer gestaan. Waarskynlik het graaf Adolf die plaaslike parogie- tot kapittelkerk verhef en stadstatus aan die nedersetting verleen om sy ekonomiese ontwikkeling te bevorder. Omstreeks 1300 was Düsseldorf egter nog 'n relatief klein stad. Sy ligging was in elk geval strategies gunstig. Düsseldorf het op 'n landtong ontstaan wat teen die Ryn se vloedwater beskerm was. Die waterliggame – met die Ryn in die weste, die Düssel-rivier in die suide en 'n rivierarm van die Ryn, die sogenaamde Eder, in die noorde – het as natuurlike beskerming teen aanvallers gedien. Slegs aan sy oostelike kant moes die stad deur 'n dubbele watergrag versterk word. Dit is in die 14de eeu deur 'n steenmuur vervang. Die middeleeuse stad se oppervlakte was nie groter as 3,8 hektaar nie, met 'n 800 meter lange versterking. [[Lêer:Duesseldorf Lambertus Burgplatz.jpg|duimnael|links|Lambertuskerk en Burgplein]] Die eerste verwysing na 'n burgemeester dateer uit 1303, dié na 'n stadsraad uit 1358. In daardie jaar het Düsseldorfse afgevaardigdes saam met verteenwoordigers van ander stede en adellikes ter geleentheid van die ''Bergischer Landtag'' vergader om besluite oor belasting te neem. Graaf Wilhelm von Berg, wat sedert 1360 as landsheer geregeer het, het die ekonomiese ontwikkeling van Düsseldorf aktief bevorder. In 1371 het die stad sy eie geregshof en galg gekry, vanaf 1373 was dit 'n doeanestad en het waarskynlik vanaf 1377 muntstukke geslaan. Dokumente uit 1382 verwys na die eerste Joodse gemeenskap in Düsseldorf. In dieselfde jaar is die gashuis gestig waaruit later die Sint Hubertus-hospitaal sou ontstaan – 'n stedelike instelling wat tegelykertyd as herberg vir vreemdelinge, hospitaal en sentrum vir bejaarde- en armesorg gedien het. In 1384 het graaf Wilhelm, wat in 1380 deur die koning tot hertog verhef is, met die bou van 'n nuwe stadsdeel suid van die historiese kern begin. Aanvanklik het hierdie nedersetting oor sy eie administrasie beskik, maar dit is later, net soos ander dorpe in die omgewing, by Düsseldorf ingesluit. Die regeringstyd van hertog Wilhelm was 'n periode van ekonomiese opswaai, veral nadat Düsseldorf die relieke van Sint Apollinarius uit Remagen gekoop en sodoende tot 'n belangrike bedevaartsoord ontwikkel het. Pelgrims was nou 'n aansienlike bron van inkomste sodat Düsseldorf die ou Lambertuskerk omstreeks 1390 tot 'n Gotiese saalkerk kon laat omskep. Eerste verwysing na 'n aantal stadspoorte, waaronder die Bergse Poort (''Berger Tor'', 1396) en die Flinger Poort (''Flinger Tor'', 1408) dateer eweneens uit hierdie tyd. === Hertoglike regeringsetel === Die hertoglike kasteel vlakby die Ryn in die suidoostelike hoek van die historiese stadskern dateer waarskynlik uit die 14de eeu. Die eerste verwysing na die kasteel dateer uit 1386, ses jaar later is daar sprake van 'n kapel. Maar hertog Wilhelm, wat ook die tweede stigter van Düsseldorf genoem word, kon slegs 'n tyd lank vrede en voorspoed geniet. Nadat hy in 1397 'n swaar nederlaag teen die stad Kleef (Duits: ''Cleve'') op die slagveld van Kleverhamm gely het, het sy eie seun in opstand teen hom gekom. Tydens die onluste is die hertoglike kasteel geplunder en verwoes, en die burgers van Düsseldorf, wat hul hertog tot dusver as weldadiger ervaar het, het hom nou krities bejeën. Nogtans het Wilhelm tot en met sy afsterwe op 25 Junie 1408 in die kasteel bly woon. Die stadsbeeld is in die 15de eeu nouliks verander. Omstreeks 1438 het die Kruishere, 'n bedelorde in die Augustynse tradisie, hulle in Düsseldorf gevestig en in 1443 met die bou van hul kerk begin. Historiese dokumente verwys vir die eerste keer na 'n openbare badhuis (1462) en 'n geneeskundige (1465). Die huis "Zum schwarzen Horn" het vanaf 1470 as raadsaal gedien, terwyl die kasteel vanaf 1445 tot 'n gebou met drie vleuels omgebou is. [[Lêer:Düsseldorf (DerHexer) 2010-08-13 083.jpg|duimnael|Die raadsaal van Düsseldorf is tussen 1570 en 1579 opgerig]] In die 16de eeu het Düsseldorf 'n nuwe fase van sy geskiedenis betree. Danksy die huwelik van Johann, hertog van Kleef en graaf van die Mark, met Maria, erfgename van Jülich, Berg en Ravensberg, in 1510 het die stad die kans gekry om as regeringsetel van 'n groter bond van lande te fungeer. Die heersers – Johann is ná sy afsterwe in 1539 deur Wilhelm (1539–1592) en Johann Wilhelm (1592–1609) opgevolg – het by voorkeur in Düsseldorf geresideer. Düsseldorf het tot die belangrikste Renaissancestad aan die Nederryn ontwikkel, en geleidelik het die stadsbeeld en strukture van die stad ingrypend begin verander. In politieke opsig was Düsseldorf die administratiewe sentrum van die verenigde hertogdomme Jülich, Kleef en Berg, asook van die graafskappe Mark en Ravensberg. Die stad het veral onder hertog Wilhelm III, wat vanweë sy groot getal besittings die bynaam "die Ryke" gekry het, gefloreer. Düsseldorf het naas administratiewe ook militêre funksies as vesting vervul. Die versterkings, wat vanaf 1538 deur die Landstate gefinansieer is, is voortdurend by die vooruitgang in krygstegnologie aangepas en uitgebrei. In die suide van Düsseldorf is 'n sitadel gebou, waarby die grag tussen hierdie gebou en die suidelike stadsmuur as veilige hawe gedien het. By sy uitgang tot die Ryn is in 1598 'n groot, vaste tredkraan met 'n draaibare arm in sy dak geïnstalleer wat swaar handelsgoedere soos meulstene en wynvate van skepe af gelaai kon word. Die kasteel van Düsseldorf, wat in die 15de eeu uitgebrei is, is deur twee brande in 1491 en 1510 ernstig beskadig. Ná sy heropbou is dit tot 1559 verder uitgebrei. Die ou raadsaal is deur 'n nuwe gebou vervang wat tussen 1570 en 1579 opgerig is, moontlik volgens planne van die bekende vestingargitek Alexander Pasqualini die Jongere wat deur Heinrich Tußmann, 'n metselaarmeester van [[Duisburg]], uitgevoer is. Die hele 16de eeu was danksy 'n ekonomiese opswaai 'n periode van boubedrywighede. Plaaslike voorskrifte het voorsiening vir steenfasades gemaak en die gebruik van vakwerk verbied. [[Lêer:Locator Duchies of Jülich and Berg (1560).svg|duimnael|links|Die hertogdomme Jülich en Berg in 1560]] Byna alle plaaslike gildes het in die 16de eeu nuwe reglemente gekry. Hertog Wilhelm het in 1545 'n gimnasium gestig waar onder sy eerste rektor Johannes Monheim (1509–1564) tot 2&nbsp;000 leerders skoolgegaan het. Skoolbehoeftes, maar ook die toenemende administratiewe werk het tot die stigting van die eerste drukkery in 1555 gelei. Düsseldorf het in hierdie periode 'n bevolking van tussen 3&nbsp;200 en 3&nbsp;500 gehad. Die godsdienstige lewe is sterk deur humanistiese gedagtes beïnvloed. Die hertog en sy rade het 'n middelpad tussen die Rooms-Katolieke en Protestantse denominasies gekies en 'n hervormde Katolisisme bevorder. Desondanks het die [[Protestantse Hervorming]] baie aanhangers in die hertogdom en ook sommige in Düsseldorf gevind. Die laaste derde van die 16de eeu was 'n tydperk van teenspoed. Ná 'n beroerte in 1566 was hertog Wilhelm minder bedrywig in regeringsake, terwyl sy seun Johann Wilhelm I simptome van 'n geestessiekte getoon het en uiteindelik nie meer in staat was om die hertogdom te regeer nie. Tussen 1577 en 1584 het vier pesepidemies in die stad uitgebreek, en die florerende handel op die Ryn is as gevolg van die politieke onluste in die naburige [[Keulen]] en die vryheidsoorlog in Nederland 'n nekslag toegedien. Op 25 Maart 1609 is Johann Wilhelm I sonder erfgename oorlede. Talle heersers het aanspraak gemaak op die gebiede langs die Nederryn en in Wesfale, maar uiteindelik was dit die paltsgraaf van Neuburg en die keurvors van Brandenburg wat die opperhand in die stryd gekry het. Düsseldorf het vervolgens as administratiewe hoofstad van die Palts-Neuburgse gebiede gefungeer waarvan die hertogdomme Jülich en Berg deel uitgemaak het. [[Lêer:Merian d. Ä., Matthäus - Ansicht von Düsseldorf (1647).jpg|duimnael|'n Geïdealiseerde uitsig oor Düsseldorf. Kopergravure deur Matthäus Merian die Ouere, 1640]] Hertog Wolfgang Wilhelm (1614–1653), 'n neef van Johann Wilhelm I, het sy regeringsetel van Neuburg aan die Donau na Düsseldorf verskuif. Hy was 'n bekwame heerser wat daarin geslaag het om tydens die [[Dertigjarige Oorlog]] onsydig te bly. Nogtans is die stedelike versterkings verder uitgebou. As deel van sy teenreformatoriese beleid – Wolfgang Wilhelm het in 1614 die Rooms-Katolieke geloof aangeneem – het die hertog talle geestelike ordes in die stad gevestig. Sy opvolger Philipp Wilhelm (1653–1679) het met sy hofhouding ook die ekonomiese ontwikkeling van die stad bevorder. Maar dit was veral die regeringstyd van Johann Wilhelm II van Palts-Neuburg (1679–1716) waartydens Düsseldorf internasionale betekenis gekry het. Die hertog, wat in die volkstaal as "Jan Wellem" bekend gestaan het en vanaf 1690 ook as keurvors van die Palts geregeer het, het van die stad een van die beduidendste Europese regeringsetels gemaak. In Düsseldorf, wat omstreeks 1650 sowat 5&nbsp;000 inwoners getel het, het talle nuwe geboue ontstaan, waaronder kerke en kloosters. Die plaaslike kasteel het met sy hofhouding skilders, beeldhouers en musici na Düsseldorf gelok wat tot een van die grootste en belangrikste regeringsetels in Duitsland ontwikkel het. Die internasionale karakter en bande van die stad is deur die hertoglike huweliksbeleid nog versterk. Van Johann Wilhelm se susters was met die keiser of konings getrou, terwyl van sy broeders as aartsbiskoppe of biskoppe oor uitgestrekte bisdomme geregeer het. Johann Wilhelm se eerste vrou was Maria Anna Josepha († 1689), die dogter van keiser Ferdinand. Sy tweede eggenote, Maria Anna Louisa Medici († 1748) was die dogter van hertog Cosmas III van Toskana. === Düsseldorf ná die Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 194-0014-24A, Düsseldorf, Wiederaufbau, Straße.jpg|duimnael|Heropbou in 1948]] Die gevolge van die oorlog het in Düsseldorf vir die oorlewendes sigbaar en voelbaar geraak, en dit het jare geneem voordat die stad uit die puinhope verrys het. Meer as die helfte van die bevolking is gedurende die oorlog vermoor of gedeporteer, het gesneuwel, is in lug- of [[artillerie]]-aanvalle dood of het uit die stad gevlug. Terwyl alle administratiewe strukture vernietig was, is mense se daaglikse lewe deur honger, behuisingsnood en onsekerheid oor vermiste familielede oorheers. Sake is verder bemoeilik deur die optrede van die geallieerde besetters wat beslag op talle onbeskadigde geboue gelê asook begin het om groot nywerheidsaanlegte te demonteer waardeur groot getalle werkgeleenthede vernietig is. In die tydperk tot en met 1950 is puinhope verwyder, strate, riolering en ander infastruktuurgeriewe herstel, eerste nuwe brûe oor die Ryn gebou en nuutgeboude trem- en spoorweglyne ingewy. 'n Eerste behuisingsnoodprogram is tussen 1945 en 1947 deurgevoer waardeur 11&nbsp;000 nuwe woonstelle gebou asook 65&nbsp;000 bestaande eenhede tenminste voorlopig vir die winter gereed gemaak is. Baie van hierdie woonstelgeboue moes in die volgende jare egter weer ontruim word omdat hulle gedreig het om ineen te stort. Die inwonertal het van slegs 235&nbsp;000 in Maart 1945 gestyg tot 466&nbsp;000 in 1949. Nog voor die invoering van die Duitse mark as nuwe geldeenheid op 20 Junie 1948 het Düsseldorf se ekonomie 'n klein opswaai beleef. So is die eerste kongresse en vergaderings al in 1946 gehou en kongresgangers op hotelskepe gehuisves. In die najaar van 1947 is die Duitse Persuitstalling in Düsseldorf gehou. Die stadsregering het moeite gedoen om 'n volhoubare strategie vir die heropbou te ontwikkel wat as basis vir latere stadsbeplanning kon dien. In 1947 is besluit om die heropbou van die middestad twee jaar lank uit te stel, maar weens die behuisingsnood is hierdie besluit uiteindelik nie verwesenlik nie. In 1950 is planne vir 'n noord-suidelike-straatverbinding in die middestad goedgekeur wat parallel met die Königsallee sou loop. Naas die bestaande spoorwegbrug is vyf bykomende padbrûe oor die Ryn beplan wat deel sou uitmaak van wes-oostelike-roetes. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974]]. == Ekonomie == === Oorsig === [[Lêer:Duesseldorf-Speditionstrasse-01.jpg|duimnael|Moderne argitektuur in die stadsdeel Hafen]] [[Lêer:Schadow Arkaden Düsseldorf 2.jpg|duimnael|Die winkelsentrum ''Schadow Arkaden'' is in 1994 geopen]] [[Lêer:Koenigsallee okt2004b.jpg|duimnael|Die winkellaan Königsallee het 'n grag in sy middel]] Ten opsigte van sy produktiwiteit en groeikoers speel die [[ekonomie]] van Düsseldorf 'n leidende rol in [[Duitsland]]. Die hooffaktore, wat tot die ekonomiese sukses lei, is die sentrale ligging in die dig bevolkte ekonomiese hartland van [[Duitsland]], die Internasionale Lughawe van Düsseldorf (op twee na die grootste in [[Duitsland]]) en die ''Messe Düsseldorf'' met 25 van die wêreld se grootste handelskoue en tentoonstellings. Düsseldorf is ook die hoofstad van die Duitse telekommunikasie-, advertensie- en modebedryf. Die modeskou ''Collections Premieren Düsseldorf'' is die grootste wêreldwyd. Die stad is na [[Frankfurt am Main]] met die Düsseldorfse Beurs en talle banke ook die belangrikste finansiële sentrum van [[Duitsland]] en die hoofkwartier van groot internasionale maatskappye soos ''Metro'', ''Thyssen'', ''e.on'', ''L'Oréal'' en ''Henkel''. Daarbenewens is dit die hoofkwartier van baie Japanse maatskappye, met 'n groot Japanse gemeenskap wat hier leef en werk en Düsseldorf die bynaam "Nippon aan die Ryn" besorg het. === Handel === Düsseldorf word met meer as 2&nbsp;000 groothandels- en meer as 4&nbsp;000 kleinhandelsondernemings by die belangrikste handelsentrums van Duitsland gereken. Van die bekendste nasionale en internasionale handelsondernemings het hulle hoofkwartiere in die stad, waaronder die ''Metro''-groep, ''Thyssen Krupp Services'', ''Electronic Partner (EP)'', ''Salzgitter Steel Trading'', ''C&A'', ''Peek & Cloppenburg'', ''Mitsubishi'' en ''Mitsui''. Vanweë die hoë koopkrag van verbruikers is die metropolitaanse gebied van Düsseldorf, wat deel uitmaak van 'n groter verstedelikte gebied met 'n bevolking van 11,5 miljoen, tegelykertyd 'n eersterangse afsetmark. Die besteebare inkomste per capita beloop €22&nbsp;500 en is een van die hoogstes in Duitsland na dié van [[München]] en [[Hamburg]]. Huurgelde vir kleinhandelsondernemings is laer as in ander groot stede van Duitsland. Düsseldorf beskik met die ''Schadow-Arkaden'', ''[[Sevens Center]]'' en ''Stilwerk'' oor drie eersteklas-winkelsentrums digby Königsallee, een van die mees gesofistikeerde winkellane in Europa met vlagskip- en mega-winkels van leidende internasionale modehuise. === Mode- en kosmetiekbedryf === Düsseldorf is een van die leidende internasionale modesentrums waar eersterangse mode-vervaardigers asook modewinkels gesetel is. Die plaaslike modekleinhandel met 1&nbsp;400 ondernemings, waaronder ''Metro'' (''Kaufhof''- en ''Real''-afdelingswinkels), ''C&A'', ''Peek & Cloppenburg'' en ''Esprit'', genereer 'n jaarlikse omset van €14,5 miljard. 'n Groot verskeidenheid modeskoue word jaarliks in Düsseldorf gehou, waaronder sewe handelskoue vir mode en ontwerpersklere, skoenmodes, mode-bybehore en kosmetiek wat jaarliks 180&nbsp;000 vakbesoekers na Düsseldorf lok. Handelskoue soos ''The Gallery Düsseldorf'', ''Supreme'', ''Premium'', ''GDS'', ''Beauty INTERNATIONAL'', ''TOP HAIR International'' en ''Global Art of Perfumes'' word by die internasionaal belangrikstes van hul soort gereken. Düsseldorf tree daarnaas as gasheerstad van die Duitse Mode-handelskongres op wat jaarliks gehou word. Die nuutste modes word in 800 permanente uitstallingsruimtes vertoon. As modesentrum het Düsseldorf lankal ook vir die kosmetiekbedryf aantreklik geword. Die kosmetiekreus ''L'Oréal'' bestuur sy bedrywighede vanuit die Rynmetropool, en ook ''Shiseido'', die vierde grootste kosmetiek-vervaardiger ter wêreld, het sy Duitse hoofkwartier in Düsseldorf. Die ''Shiseido Beauty Academy'' is in die moderne stadsbuurt MedienHafen gesetel. ''Alessandro International'', 'n leidende vervaardiger van hand- en naelsorgprodukte, het sy hoofkwartier in Langenfeld. === Vodafone Campus === [[Lêer:Vodafone-Campus Düsseldorf.jpg|duimnael|Vodafone Campus]] In Desember 2012 het die eerste Vodafone-medewerkers in die nuwe Duitse hoofkwartier van die [[Verenigde Koninkryk|Britse]] kommunikasiereus in die stadsdeel Heerdt ingetrek wat as een van die modernste en mees ekologiese kantoorkomplekse in Europa beskryf word.<ref>{{de}} [https://web.archive.org/web/20130323023603/http://www1.wdr.de/themen/wirtschaft/vodafonezentrale100.html ''WDR: Die neue Telefon-Zentrale. Besoek op 27 Maart 2015'']</ref> Die kompleks, wat deur die Düsseldorfse argitekte-ateljee ''HPP Hentrich-Petschnigg & Partner'' ontwerp en teen 'n koste van €330 miljoen opgerig is, word deur sy eie biogas-kragsentrale van [[elektrisiteit]] voorsien en bied sowat 5&nbsp;000 werkgeleenthede. Die kompleks word oorheers deur 'n kantoortoring met 19 verdiepings en 'n hoogte van 75&nbsp;m. Die toring is van 'n fasade met [[glas]]- en [[aluminium]]elemente voorsien. == Vervoer == === Lugvervoer === [[Lêer:Airbus A320-211, Lufthansa AN0361091.jpg|duimnael|links|Die internasionale lughawe van Düsseldorf]] Düsseldorf se lughawe is die derde grootste in Duitsland volgens passasiersgetalle (ná Frankfurt am Main en München) en die sesde grootste volgens die lugvrag wat hier gehanteer word. Die lughawe, wat op 19 April 1927 geopen is, is tans die belangrikste lugspilpunt in die bevolkingryke deelstaat Noordryn-Wesfale en dien as basis vir die laekoste-lugredery ''[[Eurowings]]'', 'n onderneming in die ''Lufthansa Groep''. In 2018 was daar 218&nbsp;818 vlugbewegings op die lughawe en is 24,28 miljoen passasiers en 74&nbsp;574 ton se lugvrag gehanteer.<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.dus.com/de-de/konzern/unternehmen/zahlen-und-fakten/verkehrszahlen |title=www.dus.com: Zahlen und Fakten. |accessdate=7 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190507165857/https://www.dus.com/de-de/konzern/unternehmen/zahlen-und-fakten/verkehrszahlen |archive-date=7 Mei 2019 |url-status=dead}}</ref> Die belangrikste bestemmings in 2018 was [[Palma de Mallorca]] (1,5 miljoen), [[München]] (1,4 miljoen), [[Berlyn]] (1,2 miljoen), [[Istanboel]] (1,1 miljoen) en [[Londen]] (0,9 miljoen). == Susterstede == {{columns-list|2| * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Reading]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1947/1988.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Chemnitz]], [[Duitsland]], sedert 1988.<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web |url=https://www.duesseldorf.de/internationales/partnerschaften |title=Weltweite Kontakte: Türöffner für Bürger, Wirtschaft und Kultur |publisher=Düsseldorf |accessdate=5 Februarie 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Israel}} [[Haifa]], [[Israel]], sedert 1978/1988.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Chongqing]], [[Volksrepubliek China]], sedert 2004.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Palermo]], [[Italië]], sedert 2016.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Chiba-prefektuur|Chiba]], [[Japan]], sedert 2019.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Tsjerniwtsi]], [[Oekraïne]], sedert 2022.<ref name="Susterstede" /> }} Voormalige susterstede (ná die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] beëindig): * {{vlagikoon|Rusland}} [[Moskou]], [[Rusland]], sedert 1992.<ref name="Susterstede" /> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.duesseldorf.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dusseldorf|title=Dusseldorf|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Dusseldorf}} [[Kategorie:Düsseldorf| ]] [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] 76e6tkktwhycjz6zrv906p9jel0p79g 0 8323 2903346 2865244 2026-05-12T11:30:34Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903346 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien [[Letlanders]].'' {{Inligtingskas Taal |naam=Lets |inheemsenaam=''latviešu valoda'' |uitspraak=['latviɛʃu 'valuɔda] |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Letland}}<br />{{vlagland|Litaue}}<br />{{vlagland|Estland}}<br />{{vlagland|Pole}}<br />{{vlagland|Rusland}}<br />{{vlagland|Belarus}} |streek=[[Baltiese lande]] |sprekers=3 miljoen (1,5 miljoen in Letland)<ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/lav |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Latvian |publisher=[[Ethnologue]] |access-date=3 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200517141644/https://www.ethnologue.com/language/lav |archive-date=17 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rang=160 |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam1=[[Indo-Europese tale|Indo-Europees]] |fam2=[[Baltiese tale|Balties]] |fam3=[[Oos-Baltiese tale|Oos-Balties]] |nasie={{vlagland|Europese Unie}}<br />{{vlagland|Letland}} |agentskap=Staatskommissie van die Lettiese taal<br />''(Valsts Valodas Centrs)'' |iso1=lv|iso2=lav|iso3=lav |kaart=[[Lêer:Idioma letón.PNG|250px|Verspreiding van Lets]] }} '''Lets''' of '''Letties''' (''latviešu valoda'' [ˈlatviɛʃu ˈvaluɔda]) is 'n Oos-Baltiese taal en die moedertaal van ongeveer 1,5 miljoen mense. Dit is die enigste amptelike taal van [[Letland]] en een van die offisiele tale van die [[Europese Unie]].<ref>https://valoda.lv/valsts-valoda/ Die Letse Taalagentskap. </ref><ref>https://www.britannica.com/topic/Baltic-languages Encyclopedia Britannica</ref><ref>https://european-union.europa.eu/principles-countries-history/languages_en </ref> Die grootste gemeenskappe van Letssprekendes buite Letland en dele van sy buurlande ([[Litaue]], [[Estland]], [[Rusland]], [[Pole]] en [[Belarus]] is in die [[Verenigde Koninkryk]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Ierland]], [[Australië]], [[Duitsland]], [[Swede]], [[Kanada]], en [[Brasilië]]. Die Letse taal behoort aan die [[Baltiese tale|Baltiese taalgroep]] van die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalfamilie]]. Die oudste voorbeelde van geskrifte in die Letse taal - uit die 15de eeu - kan gevind word in die boeke van die Jānis Gilde (ook bekend as die [[Klein Gilde]]) se ''Society of Beer Porters.'' Dit het meestal uit Lette bestaan, en vanaf 1517 was die ouderlinge van die broederskap ook Lette. Die eerste teks in Letties is gedruk in die kerkhandleiding "AGENDA" wat in 1507 gepubliseer is.<ref>https://web.archive.org/web/20180101021006/http://valoda.ailab.lv/latval/vidusskolai/literval/lit12.htm "Die oudste stadium van Ou-Lettiese skryfwerk, 1525 - 1631"</ref> [[Lêer:Latvaldialekti.svg|duimnael|Verspreiding van Letse dialekte|geen]] [[Lêer:Latvian as primary language at home by municipalities and cities (2011).svg|duimnael|Verspreiding van Lets as huistaal in Letland (2011).|geen]] == Klassifikasie == Die Letse taal is 'n lid van die Indo-Europese taalfamilie en deel van die Oos- of Sentraal-Baltiese subgroep van die [[Baltiese tale]]. Die Baltiese tale word gereeld as 'n tak van die [[Balto-Slawiese tale]] beskryf. Lets is een van net twee Baltiese tale met amptelike status - die ander een is [[Litaus]]. Beide hierdie tale het baie van die kenmerke van Proto-Indo-Europees se nominale morfologie behou, terwyl hulle fonologie en verbale morfologie baie meer innoverend is. Lets word as die meer innoverende van die twee tale beskryf, en is ook grootliks beïnvloed deur naburige [[Fins-Oegriese tale]] (veral [[Lyfs|Livonies]] en [[Esties]]) en verskeie Duitse dialekte. Die invloed van Livonies het byvoorbeeld die klemtoon na die eerste lettergreep van 'n woord verskuif. Daar is heelwat voorbeelde van lenings uit Nederduits en Hoogduits (standaard [[Duits]] "Kuchen" > Lets "kūka" (koek) of [[Nederduits]] "Büx" > Lets "bikses" (broek)), sowel as uit die Oosseefinse tale (Fins "poika", Esties "poiss" > Lets "puika" (seun)). == Grammatika == Letse grammatika is baie tipies van Indo-Europese sisteme met soortgelyk ontwikkelde [[verbuiging]] en [[Afleiding (taalkunde)|afleiding]]. Daar is geen gebruik van bepaalde of onbepaalde lidwoorde nie. Die bepaaldheid van 'n selfstandige naamwoord frase word deur 'n verbeuiging van byvoeglike naamwoorde uitgedruk (bv. "''jaun'''s''' bērns''", '''<nowiki/>'n''' jong kind, vs. "''jaun'''ais''' bērns''", '''die''' jong kind). Die tipiese woordorde is onderwerp-werkwoord-voorwerp (dikwels na verwys as [[:en:Subject–verb–object_word_order|SVO]], van Engels ''<nowiki/>'Subject-Verb-Object''', in die taalkunde), maar as gevolg van die uitgebruide verbuiging en afleiding is die woordorde in werklikheid relatief buigsaam (bv. ''"Es bieži braucu uz teātri ar automašīnu", "Es bieži braucu ar automašīnu uz teātri", "Es braucu uz teātri ar automašīnu bieži"'' is alles grammatikaal korrekte variasies van die sin "Ek ry gereeld per motor teater toe"). === Vorme van selfstandige naamwoorde === In die Letse taal word selfstandige naamwoorde volgens hulee geslag en getal in naamvalle verbuig. Selfstandige naamwoorde twee geslagte (manlik en vroulik) en twee getalle (enkelvoud en meervoud). Daar is ses naamvalle: nominatief, akkusatief, datief, genitief, lokatief en vokatief. Die vokatiewe vorm se gebruik is beperk tot aanspreek. Soms word ook na 'n instrumentale naamval verwys, wat deur 'n samestelling van 'n voorsetsel (''"ar"'') en die datiewe vorm gevorm word. {| class="wikitable" |+ ! rowspan="3" | ! colspan="6" |Voorbeelde van die verbuiging van letse selfstandige naamwoorde |- ! colspan="3" |Manlik ! colspan="3" |Vroulik |- !I. !II. !III. !IV. !V. !VI. |- !Nominatief Enkelvoud |tēvs |brālis |ledus |sieva |upe |sirds |- !Nominatief Meervoud |tēvi |brāļi |ledi |sievas |upes |sirdis |- !Akkusatief Enkelvoud |tēvu |brāli |ledu |sievu |upi |sirdi |- !Akkusatief Meervoud |tēvus |brāļus |ledus |sievas |upes |sirdis |- !Datief Enkelvoud |tēvam |brālim |ledum |sievai |upei |sirdij |- !Datief Meervoud |tēviem |brāļiem |lediem |sievām |upēm |sirdīm |- !Genitief Enkelvoud |tēva |brāļa |ledus |sievas |upes |sirds |- !Genitief Meervoud |tēvu |brāļu |ledu |sievu |upu |sirdu |- !Lokatief Enkelvoud |tēvā |brālī |ledū |sievā |upē |sirdī |- !Lokatief Meervoud |tēvos |brāļos |ledos |sievās |upēs |sirdīs |} === Werkwoorde === Lets het drie eenvoudige tye (teenwoordige, verlede en toekomende) en drie saamgestelde perfek konstruksies: teenwoordige perfek, verlede perfek, toekomende perfek. Letse werkwoorde word in vyf buie gebruik: * aanduidend * imperatief * voorwaardelik * konjunktief (Die Letse literatuur maak egter nie 'n onderskeid tussen voorwaardelik en konjunktief nie. Selfs as so 'n onderskeid getref word, is albei van hulle morfologies identies – eindigend op -u.) * kwotatief * debitief (uitdrukking van verpligting) Letse werkwoorde het twee stemme, aktief en passief. Die passiewe stem is analities en kombineer 'n hulpwerkwoord (''tikt'' "word", ''būt'' "word", of meer selde, ''tapt'' "word") en die verlede passiewe deelwoordvorm van die werkwoord. Refleksiewe werkwoorde word morfologies gemerk deur die agtervoegsel ''"-s"''. ==== Vervoegingsklasse ==== Anders as byvoorbeeld [[Romaanse tale]] waar vervoegingsklasse toegeken word volgens tematiese vokale<ref>Harris, Martin; Vincent, Nigel, eds. (2003) [first published 1988]. ''Romance Languages''. London: Routledge. {{ISBN|0-415-16417-6}}. <q>Verbs [in Romance languages] are traditionally divided into three conjugation classes on the basis of which thematic vowels are maximally distinguished.</q></ref> (bv. ''-are, -ere, -ire'' wat onderskeidelik die 1ste, 2de en 3de vervoeging in Italiaans vorm) word Letse werkwoorde in vervoegings geklassifiseer, ongeag of hulle eindig op ''-āt, -ēt, -īt, -ot'' of ''-t''. Die klassifikasie hang daarvan af of die werkwoordstam 'n tematiese vokaal het, en indien wel, of dit in die teenwoordige tyd behou word.<ref>Hewson, John; Bubeník, Vít (1997). ''Tense and Aspect in Indo-European Languages: Theory, Typology, Diachrony''. Amsterdam: John Benjamins Publishing. pp. 144–147. {{ISBN|9789027236494}}.</ref> Voorbeelde van die vervoegings van verskeie Letse werkwoorde kan [[:en:Latvian_grammar#Conjugation_classes|hier]] (op die Engelse Wikipedia) gevind word. == Dialekte == Die Letse taal het drie basiese dialekte, wat verder in aparte takke verdeel kan word. Die Libiese (Tāmnieku-) dialek word verdeel in die Kurzeme en Vidzeme dialekte. Die Middeldialek word verdeel in die Kursiese, Semi-Galliese en Vidzeme dialekte. Die dialek van die Hoogland-dialekte word in die Silliese en nie-Silliese dialekte verdeel. Die literêre taal van Lets is gebaseer op die Middeldialek, terwyl die skryftaal van Latgale gebaseer is op die Neseli-dialek wat in die suide van Latgale gepraat word.<ref>https://web.archive.org/web/20110608151334/http://www.liis.lv/latval/literval/lit6.htm</ref><ref>https://web.archive.org/web/20190902065147/http://gramatas.lndb.lv/periodika2-viewer/view/index-dev.html#panel:pp%7Cissue:/g_001_0306054714%7Carticle:DIVL57%7CissueType:B</ref> == Geskiednis == === Oorsprong === Volgens sommige glottochronologiese bespiegelings het die Oos-Baltiese tale tussen 400 en 600 nC van Wes-Balties (of, miskien, van die hipotetiese proto-Baltiese taal) geskei.<ref>International Business Publications, Usa. (2008). ''Lithuania taxation laws and regulations handbook''. Intl Business Pubns Usa. p. 28. {{ISBN|978-1433080289}}</ref> Die onderskeid tussen Litaus en Letties het ná 800 nC begin. Oorgangsdialekte het ten minste tot die 14de eeu of 15de eeu bestaan, en miskien tot so laat as die 17de eeu.<ref>Ramat, Anna Giacalone; Ramat, Paolo (1998). "The Baltic Languages". ''The Indo-European Languages''. Routledge. pp. 454–479. {{ISBN|9781134921867}}.</ref> Letties as 'n eiesoortige taal het oor etlike eeue ontstaan ​​uit die taal wat deur die antieke Latgaliërs gepraat is, wat die tale van ander naburige Baltiese stamme -Kuroniaans, Semigallies en Selonies - geassimileer het, wat daartoe gelei het dat hierdie tale geleidelik hul mees kenmerkende eienskappe verloor het. Hierdie proses van konsolidasie het in die 13de eeu na die Livoniese Kruistog begin en gedwonge kerstening, wat 'n verenigde politiese, ekonomiese en godsdienstige ruimte in Middeleeuse Livonia gevorm het.<ref>https://web.archive.org/web/20171027130544/http://lnvm.lv/en/?page_id=942 Livonia. 13th-16th Century</ref> === 16de - 18de eeu === Die oudste bekende voorbeelde van geskrewe Lets is uit 'n vertaling uit 1530 van 'n lofsang deur Nikolaus Ramm, 'n Duitse pastoor in Riga. Die oudste bewaarde boek (1585) in Lets is 'n Katolieke kategese van Petrus Canisius wat tans by die Uppsala Universiteitsbiblioteek geleë is.<ref>Vīksniņš, Nicholas (1973). "The Early History of Latvian Books". ''Lituanus''. 3 September 2019.</ref> Die eerste persoon wat die Bybel in Letties vertaal het, was die Duitse Lutherse pastoor Johann Ernst Glück (Die Nuwe Testament in 1685 en Die Ou Testament in 1691). Die Lutherse pastoor Gotthard Friedrich Stender was 'n stigter van die Lettiese sekulêre letterkunde. Hy het die eerste geïllustreerde Lettiese alfabetboek (1787), die eerste ensiklopedie ''"Augstas gudrības grāmata no pasaules un dabas"'' (1774), grammatikaboeke en Letties–Duitse en Duits–Letse woordeboeke geskryf.<ref>Rozenberga, Māra; Sprēde, Antra (24 August 2016). "National treasure: The first Bible in Latvian". Public Broadcasting of Latvia. 27 October 2017.</ref> === 19de eeu === Tot in die 19de eeu is die Letse skryftaal deur Duitse Lutherse leraars en die Duitse taal beïnvloed, omdat die hoër klas van die plaaslike samelewing deur Baltiese Duitsers gevorm is. In die middel van die 19de eeu het die Eerste Letse Nasionale Ontwaking begin, gelei deur "Jong Lette" wat die gebruik van Letse taal gewild gemaak het. Deelnemers aan hierdie beweging het die grondslag gelê vir standaard Lets en het ook die Letisering van leenwoorde gewild gemaak. In die 1880's, toe tsaar Alexander III aan bewind gekom het, het Russifikasie egter begin.<ref>Dahl, Östen; Koptjevskaja-Tamm, Maria, eds. (2001). ''The Circum-Baltic Languages''. John Benjamins Publishing. {{ISBN|9027230579}}.</ref><ref>"The First General Census of the Russian Empire of 1897 – Courland governorate". Demoscope Weekly. December 31, 2018.</ref> Volgens die Imperiale Russiese Sensus van 1897 was daar 505 994 (75,1%) sprekers van Lets in die Goewerneur van Koerland en 563 829 (43,4%) sprekers van Lets in die Goewerneur van Livonia, wat bedoel het dat Letssprekendes die grootste taalgroep in elk van die goewerneurate was.<ref>"The First General Census of the Russian Empire of 1897 – Governorate of Livonia". Demoscope Weekly. December 31, 2018</ref> === 20ste eeu === Na die dood van Alexander III aan die begin van die 20ste eeu het Letse nasionalistiese bewegings weer ontstaan. In 1908 het die Letse taalkundiges Kārlis Mīlenbahs en Jānis Endzelīns die moderne Letse alfabet ontwikkel, wat die ou ortografie stadig vervang het. Nog 'n kenmerk van die taal is dat eiename uit ander lande en tale foneties verander word om by die fonologiese sisteem van Lets te pas, selfs al gebruik die oorspronklike taal ook die Latynse alfabet. Boonop word die name gewysig om te verseker dat hulle soos alle ander selfstandige naamwoorde verbeuig kan word. Byvoorbeeld, die Duitse stad "Köln" (Keulen) word ''Ķelne'' en die naam 'Ruan' word ''Ruans''. Ná die Sowjet-besetting van Letland het die beleid van Russifikasie die Letse taal grootliks geraak, terwyl die gebruik van Lets onder die Lette in Rusland reeds afgeneem het ná die 1941 Junie-deportasie en die 1949 Operasie Priboi, toe tienduisende Lette en ander etnisiteite uit Letland gedeporteer is en massiewe immigrasie vanaf die Russiese SFSR, Oekraïense SSR, Belarussiese SSR en ander republieke van die Sowjetunie gevolg het, grootliks as gevolg van die plan om Letland en die ander Baltiese republieke by die Sowjetunie te integreer deur middel van kolonisasie. Gevolglik is die proporsie van die etniese Letse bevolking binne die totale bevolking verminder van 80% in 1935 tot 52% in 1989. In Sowjet-Letland het die meeste van die immigrante wat hulle in die land gevestig het nie Lets geleer nie. Volgens die 2011-sensus was Letties die taal wat tuis gepraat is deur 62% van die land se bevolking.<ref>"Latvian Language Is Spoken by 62% of the Population". Baltic News Network. 26 September 2013. 30 October 2014</ref> Na die hervestiging van onafhanklikheid in 1991 is 'n nuwe beleid van taalonderrig ingestel. Die primêre verklaarde doelwit was die integrasie van alle inwoners in die omgewing onder die amptelike staatstaal terwyl die tale van Letland se etniese minderhede beskerm word.<ref>http://providus.lv/article_files/1500/original/Min-LatviaEN.pdf?1331720008</ref> Staatsbefondsde tweetalige onderwys was beskikbaar in laerskole vir etniese minderhede tot 2019 toe die parlement besluit het om slegs in Letties te onderrig. Minderheidskole is beskikbaar vir Russiese, Jiddisj, Pools, Litaus, Oekraïens, Belarussies, Estlands en Roma-skole. Letties word ook in die beginstadium as 'n tweede taal onderrig, soos amptelik verklaar, om vaardigheid in daardie taal aan te moedig, met die doel om vervreemding van die Lets-sprekende linguistiese meerderheid te vermy en ter wille van die fasilitering van akademiese en professionele prestasies. Sedert die middel 1990's mag die regering slegs 'n student se onderrig aan openbare universiteite betaal mits die onderrig in Letties is. Sedert 2004 gee die staat Letties op as die onderrigtaal in openbare sekondêre skole (Vorm 10–12) vir ten minste 60% van klaswerk (voorheen het 'n breë onderwysstelsel in Russies bestaan).<ref>{{Cite web |url=https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/275-edu-latvia-final.pdf |title=argiefkopie |access-date=10 Oktober 2022 |archive-date=10 Oktober 2022 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221010171047/https://fra.europa.eu/sites/default/files/fra_uploads/275-edu-latvia-final.pdf |url-status=live }}</ref> Die Amptelike Taalwet is op 9 Desember 1999 aanvaar. Verskeie regulatoriese wette wat met hierdie wet verband hou, is aangeneem. Nakoming van die wet word gemonitor deur die Letse Staatstaalsentrum wat deur die Ministerie van Justisie bestuur word.<ref>https://likumi.lv/ta/en/en/id/14740-official-language-law</ref> == Ortografie en Fonologie == Letse Latynse skrif was eers gebaseer op die Duitse ortografie, terwyl die alfabet van die Latgaliese dialek op die Poolse ortografie gebaseer was. Aan die begin van die 20ste eeu is dit vervang deur 'n meer fonologies reëlmatige ortografie. === Standaard ortografie === Die standaard letse ortografie maak gebruik van 33 letters: '''Aa Āā Bb Cc Čč Dd Ee Ēē''' '''Ff Gg Ģģ Hh Ii Īī Jj Kk Ķķ Ll Ļļ Mm Nn Ņņ Oo Pp Rr Ss Šš Tt Uu Ūū Vv Zz Žž''' === Fonologie === ==== Konsonante ==== {| class="wikitable" |+ ! !Labiaal !Dentaal/Alveolêr !Post-alveolêr/palataal !Velar |- !Nasaal |m |n |ɲ |ŋ |- !Stop |p b |t d |c ɟ |k g |- !Affricate | |t͡s d͡z |t͡ʃ d͡ʒ | |- !Frikatief |(f) v |s z |ʃ ʒ |(x) |- !Sentrale benadering/Tril | |r |j | |- !Laterale benadering | |l |ʎ | |} Konsonante kan lank (geskryf as dubbele konsonante) ''mamma'' [ˈmamːa], of kort wees. Plosiewe en frikatiewe wat tussen twee kort vokale voorkom, word verleng: upe [ˈupːe]. Die digraaf 'zs' verteenwoordig /sː/; šs en žs verteenwoordig /ʃː/. ==== Vokale ==== {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" | ! colspan="2" |Voor ! colspan="2" |Sentraal ! colspan="2" |Agter |- !kort !lank !kort !lank !kort !lank |- !Gesluit |i |i: | | |u |u: |- !Middel |e |e: | | |(ɔ) |(ɔ:) |- !Oop |æ |æ: |a |a: | | |} /ɔ ɔː/ en die diftonge wat dit bevat, behalwe /uɔ/, is beperk tot leenwoorde. Letties het ook 10 diftonge, waarvan vier slegs in leenwoorde voorkom (/ai ui ɛi au iɛ uɔ iu (ɔi) ɛu (ɔu)/), hoewel sommige diftonge meestal tot eiename en tussenwerpsels beperk is.{{clear}} == Verwysings == <references /> ;Wiki-webtuistes ---- {{Interwiki|kode=lv}} {{Commons-kategorie inlyn|Latvian language}} {{Wikt-inlyn|Lets}} ;Taalkunde ---- * {{de}} [https://fis.uni-bamberg.de/bitstream/uniba/32/1/Dokument_1.pdf ''Ineta Polanska, Universität Bamberg: Zum Einfluss des Lettischen auf das Deutsche im Baltikum. Inaugural-Dissertation 2002''] ;Taalkursusse ---- * [http://www.goethe-verlag.com/book2/AF/AFLV/AFLV002.HTM ''Aanlynkursus Afrikaans-Lets''] {{Taalsaadjie}} {{Balties}} {{Tale van Letland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Baltiese taal]] [[Kategorie:Tale van Estland]] [[Kategorie:Tale van Letland]] [[Kategorie:Tale van Litaue]] [[Kategorie:Tale van Pole]] [[Kategorie:Tale van Rusland]] [[Kategorie:Tale van Belarus]] qelsqq79ts5m5vm00o6sf9egdj0qgo8 0 8325 2903361 2895931 2026-05-12T11:44:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903361 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die taal. Vir die etniese groep, sien [[Litauers]].'' {{Inligtingskas Taal |naam=Litaus |inheemsenaam=''lietuvių kalba'' |familiekleur=Indo-Europees |state={{vlagland|Litaue}}<br />{{vlagland|Belarus}}<br />{{vlagland|Letland}}<br />{{vlagland|Pole}}<br />{{vlagland|Rusland}} * [[Lêer:Flag of Kaliningrad Oblast.svg|23px]] [[Kaliningrad-oblast]] |streek=[[Baltiese lande]] |sprekers=3,2 tot 4 miljoen (2,9 miljoen in Litaue) <ref>{{cite web |url=http://www.ethnologue.com/language/lit |title=Ethnologue: Languages of the World, Seventeenth edition, Lithuanian |publisher=[[Ethnologue]] |access-date=27 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200504162317/https://www.ethnologue.com/language/lit |archive-date=4 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> |rang=144 |skrif=[[Latynse alfabet]] |fam1=[[Indo-Europese tale|Indo-Europees]] |fam2=[[Baltiese tale|Balties]] |fam3=[[Oos-Baltiese tale|Oos-Balties]] |nasie={{vlagland|Europese Unie}}<br />{{vlagland|Litaue}} |agentskap=Staatskommissie van die Litause taal<br />(''Valstybinė lietuvių kalbos komisija'') |iso1=lt|iso2=lit|iso3=lit |kaart=[[Lêer:Map of Lithuanian language.svg|250px|Verspreiding van Litaus]] }} '''Litaus''' (''lietuvių kalba'') behoort saam met [[Lets]] tot die oostelike of sentrale groep van die [[Baltiese tale|Baltiese taalfamilie]] (alhoewel die twee tale wedersyds nouliks verstaanbaar is). Dit is die [[amptelike taal]] van [[Litaue]] en, sedert Litaue se aansluiting op 1 Mei 2004, ook een van die amptelike tale van die [[Europese Unie]]. Litaus word deur ongeveer vier miljoen moedertaalsprekers gepraat, waarvan 2,9 miljoen in Litaue. Litaus is van groot belang vir die [[taalkunde]] vanweë sy behoudende karakter. So word dit as die mees argaïese van alle lewende Indo-Europese tale beskou wat naaste verwant is aan [[Proto-Indo-Europese taal|Proto-Indo-Europees]]. Volgens die sogenaamde [[Balto-Slawies]]e hipotese het 'n Balto-Slawiese prototaal uit Proto-Indo-Europees ontwikkel wat as gemeenskaplike voorloper van die Baltiese en [[Slawiese tale|Slawiese]] taalfamilies beskou word. Albei families behoort tot die [[Satem-tale]] binne die [[Indo-Europese tale|Indo-Europese taalgroep]]. == Geografiese verspreiding == Litaus word hoofsaaklik as meerderheidstaal in Litaue gepraat, terwyl daar ook minderhede van Litaussprekendes in [[Belarus]], [[Letland]], [[Pole]] en die [[Kaliningrad-oblast]] van die [[Rusland|Russiese Federasie]] aangetref word. Die taal word daarnaas deur beduidende Litause immigrantegemeenskappe in [[Argentinië]], [[Australië]], [[Brasilië]], [[Kanada]], [[Denemarke]], [[Estland]], [[Frankryk]], [[Ysland]], [[Republiek van Ierland|Ierland]], [[Noorweë]], [[Rusland]], [[Swede]], die [[Verenigde Koninkryk]], die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], [[Uruguay]] en [[Spanje]] gepraat. In Litaue self word Litaus deur 2&nbsp;955&nbsp;200 sprekers (insluitende 3&nbsp;460 [[Tatare]]) - of sowat 80 persent van die totale bevolking in 1998 - as moedertaal gepraat. Die meeste Litause inwoners met ander etniese agtergronde praat eweneens in 'n mate Litaus. Die totale aantal Litaussprekendes wêreldwyd word op sowat vier miljoen beraam. == Geskiedenis == === Periodisering === In die historiese taalwetenskap van Litaus word daar 'n onderskeiding gemaak tussen die mondelinge of suiwer spreektaal- en die skryftaalperiode. Litaus het as gesproke taal tussen die 7de of 8ste en die laat 15de eeu bestaan. Die vroeë 16de eeu is die beginpunt van Litaus as skryftaal. Die skryftaalperiode word onderverdeel in 'n ouer tydperk (16de tot 18de eeu) en die moderne tydperk vanaf die 19de eeu. === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Lithuanian language in the 16th century.png|duimnael|links|250px|Die Litause taalgebied in die 16de eeu]] Litaus het uit 'n dialekgroep van die Indo-Europese oertaal ontstaan waarby in die algemeen nog Slawies nog Germaans gereken kan word nie. Moontlik het hierdie dialekgroep oor 'n langer tydperk saam met die Oerbaltiese en Oerslawiese taal 'n taalkundige eenheid gevorm. Van die oorspronklike Baltiese tale leef naas Litaus slegs nog die Letse taal voort. Die nou verwante, maar uitgestorwe Oudpruisiese taal kan danksy 'n aantal beduidende taalhistoriese monumente ondersoek word. Taalkundiges neem aan dat Lets en Litaus in die vroeë Middeleeue (omstreeks 7de en 8ste eeu) tot selfstandige tale ontwikkel het. Litaus word deur 'n groot aantal baie ou grammatikale vorme gekenmerk wat gedeeltelik ook in [[Sanskrit]] en in ander ou Indo-Europese tale voorkom. Geen ander lewende taal wat in Europa gepraat word is nouer aan hierdie Indiese tak van die Indo-Europese taalfamile verwant as Litaus nie. Baltiese stamme het hulle in die 3de millennium v.C. in die huidige taalgebied gevestig. Uit taalkundige ondersoeke van rivier- en meername het geblyk dat die Baltiese stamgebiede oorspronklik vanuit die Weichsel-rivier tot by [[Moskou]] en [[Kijif]] gestrek het, alhoewel hulle moontlik maar ylbevolk was. Baltiessprekendes is hier later tydens die uitbreiding van Slawiese groepe geassimileer. Die eerste Litause staat is tydens die 13de eeu deur die [[Mindaugas]] gevestig. Daar is min bekend oor die rol wat Litaus in hierdie ryk gespeel het - die destyds gebruiklike skryftaal was [[Oos-Slawiese tale|Oos-Slawies]] waarvoor [[Cyrilliese alfabet|Cyrilliese letters]] gebruik is. Dié taal is nogtans met Litause terme verryk. Litaus se status was tot in die 16de eeu beperk tot dié van 'n spreektaal wat in twee state gebesig is - die Grootvorstedom Litaue (ook Groot-Litaue genoem) en die Hertogdom (en latere Koninkryk) Pruise of Klein-Litaue. Voor die begin van die skryftaalperiode was daar volgens Litause taalnavorsers drie variante of interdialekte van gesproke Litaus wat naas mekaar gepraat is en later die basis sou vorm vir drie geskrewe standaardvariante wat deur die Litause adel en geestelikes gebruik is. Een van hierdie interdialekte, waarna as ''Litause taal'' verwys is en wat 'n tyd lank in die Grootvorstedom Litaue gepraat is, was op die Oos-Aukštaitiese dialek van Vilnius en sy nadere omgewing gebaseer. 'n Tweede variant is in die Žemaitiese Vorstedom gebesig wat oor 'n lang tydperk as selfstandige politieke entiteit binne die Grootvorstedom bestaan het. Na hierdie variant, wat op die basis van die Wes-Aukštaitiese dialek ontwikkel het, is as ''Žemaitiese taal'' verwys. Die derde variant het met die die Pruisies-Wes-Aukštaitiese of Suidwes-Aukštaitiese dialek as kerntaal ontwikkel. === Oorlewering === ==== Skriftelike oorlewering ==== [[Lêer:Oldest surviving writing in Lithuanian language.jpg|duimnael|200px|Een van die oudste handskrifte in Litaus, wat bewaar gebly het, dateer van 1503 - 'n handgeskrewe Onse Vader-gebed in 'n kopie van die boek ''Tractatus sacerdotalis'']] Die oudste handgeskrewe [[Glos (teks)|glos]], 'n Christelike ''[[Onse Vader]]''-gebed, dateer uit die jaar 1503. Die eerste Litause boek was ''Martynas Mažvydas se kategisme'' wat in 1547 in Königsberg ([[Koningsberg]] in [[Pruise]], tans [[Kaliningrad]]) gedruk is. In 1620 het die eerste drietalige woordeboek verskyn - Konstantinas Sirvydas se ''Dictionarum trium linguarum'' het inskrywings in [[Pools]], [[Latyn]] en Litaus bevat. Die meeste vroeë Litause tekste, wat oorgelewer is, het 'n kerklike agtergrond en is uit ander tale na Litaus vertaal - met die gevolg dat in die vertaalde tekste dikwels die brontaal se sinsbou laat deurskyn. Hulle gee dus nie noodsaaklik 'n presiese indruk van die destydse Litause sintaks nie. Daarnaas is ook plek- of persoonsname van belang wat in anderstalige dokumente soos verslae van die Duitse Ridderorde of Oud-Russiese kronieke voorkom. Selfs al word hulle dikwels foutief weergegee, word hulle nogtans vanweë hul ouderdom as belangrike bronmateriaal vir navorsers beskou. As gevolg van die Pools-Litause opstand in 1863 het die Tsaristiese Russiese regering die druk van Litause boeke met Latynse letters in die Russiese gedeelte van Litaue summier verbied en die gebruik van die Cyrilliese alfabet verpligtend gemaak. Hierdie verbod is eers in 1905 weer opgehef. Litause boeke is destyds nogtans dikwels in die aangrensende Oos-Pruise gedruk en deur sogenaamde boekedraers (Litaus: ''knygnešiai'') na Litaue gesmokkel. ==== Mondelinge oorlewering ==== Mondelinge oorlewering speel nog steeds 'n belangrike rol by die bewaring van Litause dialekte. Ondanks die relatief klein taalgebied is daar 'n aantal [[Idioom|idiome]] wat in twee hoofgroepe verdeel kan word: Aukštaities (Opper-Litaus) en Žemaities (Neder-Litaus). Die huidige skryftaal baseer op die dialek van die gewes Suvalkija (wat by Aukštaities gereken word), en hier veral op die variant wat in die huidige Pruisiese gedeelte van die gebied gebesig word. Die mondelinge oorlewering van liedere en verhale kan in taalkundige opsig as histories beskryf word - daar bestaan 'n groot verskeidenheid liedtekste, sprokies, legendes en ander genres wat grotendeels in die 20ste eeu neergeskryf is. Hierdie materiaal bevat talle argaïese woorde en vorme. === Onlangse geskiedenis en taalnormering === Die normering van Litaus as 'n moderne skryftaal het veral tydens die onafhanklikheid van Litaue binne sy etnografiese grense tussen die twee wêreldoorloë (1918–1941) plaasgevind. Die taalkundiges Kazimieras Būga en Jonas Jablonskis het groot bydraes tot hierdie proses gelewer. [[Lêer:Elektrownia Ignalina.jpg|duimnael|links|Hierdie tweetalige Litaus-Russiese opskrif by die kernkragsentrale Ignalina dateer uit die Sowjet-tydperk]] Gedurende die Sowjetbesetting het [[Russies]] tot 'n beduidende verkeerstaal in Litaue ontwikkel, veral in nywerheidsgebiede waar immigrante uit ander dele van die [[Sowjetunie]] hulle gevestig het, in die politieke en militêre sfeer, maar ook in die mediabedryf (film en televisie) en as publikasietaal vir wetenskaplike werke. Nogtans het Russies nooit die status van eerste ampstaal behaal nie - straatborde, amptelike kennisgewings en vorms was steeds tweetalig. In vergelyking met die Baltiese buurlande [[Letland]] en [[Estland]] het die persentasie Rusiessprekendes in Litaue relatief klein gebly. Pogings tot taalsuiwering verteenwoordig 'n belangrike aspek van die moderne ontwikkeling van Litaus, net soos steeds groter aandag aan korrekte taalgebruik geskenk word. 'n Parlementêre kommissie (''Lietuvių kalbos komisija'') waak oor die Litause taal en probeer die invloed van vreemde tale soos Engels deur die skepping van suiwer Litause [[neologisme]]s te beperk. Selfs die uitspraak van radio- en televisiepersoonlikhede, asook spelling en grammatikale vorme, wat in die openbare sfeer (byvoorbeeld in winkels) gebruik word, word dopgehou. Die kommissie het 'n verskeidenheid reëls vasgestel - soos die skryfwyses van Litause vanne, maar ook vir die korrekte benaming van nuwe ondernemings en produkte, dienste wat verskaf word, asook buitelandse plekname. Terminologiese woordeboeke vir verskillende vakgebiede is deur die kommissie goedgekeur.<ref>Nina Janich / Albrecht Greule (reds.): ''Sprachkulturen in Europa. Ein internationales Handbuch''. Tübingen: Günter Narr Verlag 2002, bl. 164</ref> 'n Tipiese verskynsel van die Litause skryftaal is die aanpassing ([[transliterasie)]] van buitelandse leenwoorde en selfs name by Litause spelling en uitspraakgewoontes; sodat die literêre figuur ''Harry Potter'' as ''Haris Poteris'', name van buitelandse politici soos ''George Bush'' as ''Džordžas Bušas'' en ''Gerhard Schröder'' as ''Gerhardas Šrėderis'' weergegee word. Dieselfde reëls word op vreemde plekname toegepas. 'n Ander kenmerk van Litaus is manlike (''-as'', ''-is'' of ''-us'') en vroulike (''-a'' of ''-ė'') uitgange by selfstandige naamwoorde, persoonsname (voorname en vanne) en plekname (vergelyk ''Berlynas'' "Berlyn", ''Las Vegasas'' "Las Vegas", ''Paryžius'' "Parys"; ''šlagbaumas'', afgelei van die [[Duits]]e ''Schlagbaum'', "slagboom"; ''ananasas'' van ''Ananas'', "pynappel"; ''vunderkindas'' van ''Wunderkind''; ''riteris'' van ''Ritter'', "ridder"). Hierdie uitgange is suiwer grammatikaal van aard en word onder meer benodig om die verstaan van tekste te vergemaklik aangesien Litaus nie oor [[Lidwoord|lidwoorde]] beskik nie. In 'n referendum, wat op 25 Oktober 1992 gehou is, het Litause kiesers die nuwe grondwet goedgekeur waarin aan Litaus die status van ampstaal toegeken word. Die [[Seimas]], die Litause parlement, het op 31 Januarie 1995 die Wet op die Beskerming van Litaus (''Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas'') aanvaar waardeur die gebruik van Litaus in die openbare lewe gereël word - in openbare instellings, organisasies en tydens amptelike plegtighede en ander gebeurtenisse.<ref>[https://e-seimas.lrs.lt/portal/legalAct/lt/TAD/TAIS.15211'' e-seimas: Lietuvos Respublikos valstybinės kalbos įstatymas. Besoek op 26 November 2019'']</ref> Op 1 Mei 2004 het Litaus een van die Europese Unie se ampstale geword. == Die Litause alfabet (''Lietuvių abėcėlė'') == Die Litause alfabet is op die Latynse alfabet gebaseer, maar dit behels bykomende diakritiese tekens. Dit is 'n oorwegend [[Fonetiek|fonetiese]] alfabet wat uitsluitlik vir die Litause standaardtaal gebruik word. Žemaities, 'n Litause dialek, maak gebruik van 'n gewysigde variant van die Litause alfabet. === Litause klinkers === Die Litause alfabet behels twaalf geskrewe [[Klinker|klinkers]]. Naas die Romeinse standaardletters word die aksent ''ogonek'' ("stertjie") gebruik om lang klinkers aan te dui. Dit is 'n historiese oorblyfsel uit 'n vroeëre taalperiode van Litaus toe hierdie klinkers nog [[nasaal|genasaliseer]] is (soos ''ogonek''-klinkers in moderne Pools). Oorspronklik was hulle selfs [[diftong]]e met 'n "n"-klank. {| class="wikitable" style="margin-left:3em; text-align:center" ! align="left" WIDTH=100|Hoofletters | WIDTH=25|A || WIDTH=25|Ą | WIDTH=25|E || WIDTH=25|Ę || WIDTH=25|Ė | WIDTH=25|I || WIDTH=25|Į || WIDTH=25|Y | WIDTH=25|O | WIDTH=25|U || WIDTH=25|Ų || WIDTH=25|Ū |- ! align="left"|Kleinletters | a || ą | e || ę || ė | i || į || y | o | u || ų || ū |- ! align="left"|[[Internasionale Fonetiese Alfabet|IPA]] | {{IPA|ɐ}}<br />{{IPA|ɐː}} || {{IPA|ɐː}} | {{IPA|æ}}<br />{{IPA|æː}} || {{IPA|æː}} || {{IPA|eː}} | {{IPA|i}} || {{IPA|iː}} || {{IPA|iː}} | {{IPA|oː}}<br />{{IPA|o}} | {{IPA|u}} || {{IPA|uː}} || {{IPA|uː}} |} === Litause medeklinkers === Die 20 Litause medeklinkers is uit die Romeinse alfabet oorgeneem. 'n Bykomende digraaf ''ch'' dui 'n stemlose velare [[frikatief]] [x] aan. {| class="wikitable" style="margin-left:3em; text-align:center" ! align="left" WIDTH=100|Hoofletters | WIDTH=25|B || WIDTH=25|C || WIDTH=25|Č || WIDTH=25|D || WIDTH=25|F || WIDTH=25|G || WIDTH=25|H || WIDTH=25|J || WIDTH=25|K || WIDTH=25|L || WIDTH=25|M || WIDTH=25|N || WIDTH=25|P || WIDTH=25|R || WIDTH=25|S || WIDTH=25|Š || WIDTH=25|T || WIDTH=25|V || WIDTH=25|Z || WIDTH=25|Ž |- ! align="left"|Kleinletters | b || c || č || d || f || g || h || j || k || l || m || n || p || r || s || š || t || v || z || [[ž]] |- ! align="left"|[[Internasionale Fonetiese Alfabet|IPA]] | {{IPA|b}} || {{IPA|ts}} || {{IPA|tʃ}} || {{IPA|d}} || {{IPA|f}} || {{IPA|ɡ}} || {{IPA|ɣ}} || {{IPA|j}} || {{IPA|k}} || {{IPA|l}} || {{IPA|m}} || {{IPA|n}} || {{IPA|p}} || {{IPA|r}} || {{IPA|s}} || {{IPA|ʃ}} || {{IPA|t}} || {{IPA|ʋ}} || {{IPA|z}} || {{IPA|ʒ}} |} == Woordeskat == [[Lêer:Lkz.jpg|duimnael|Die Akademiese Woordeboek van die Litause taal in 20 boekdele (1941–2002)]] Die Litause woordeskat behels, in teenstelling met die meeste [[Germaanse tale]], min [[Leenwoord|leenwoorde]] uit ander tale of "internasionale" woorde wat uit Oud-Grieks of Latyn oorgeneem is. Terme wat wél ontleen is sluit 'n groot deel van die Christelike terminologie in wat dikwels sy oorsprong in Slawiese buurtale het (soos ''bažnyčia'' "kerk"), maar soms ook uit Germaanse tale ontleen is soos ''kunigas'' "priester". Aangesien Litaus vanaf die 16de tot in die vroeë 20ste eeu 'n oorwegend plattelandse taal was (die stedelike bevolking het net soos die adel Pools gepraat), was daar aanvanklik 'n gebrek aan talle abstrakte terme en ander uitdrukkings wat eers deur taalnormeerders soos Jonas Jablonskis nuut geskep moes word. In gevalle waar die moderne Litause taal oor sowel 'n vreemde asook 'n Litause woord vir 'n bepaalde term beskik, word dikwels voorkeur aan die Litause woord gegee (in teenstelling met byvoorbeeld Duits waar in baie gevalle 'n vreemde woord as beter taalgebruik beskou word). Tans word die taalgebruik in Litaue, veral in die openbare sfeer, net soos in [[Frankryk]] deur 'n spesiale taalkommissie dopgehou. Spel- en [[Grammatika|grammatikale]] foute kan net soos foutiewe uitspraak in sekere gevalle (soos byvoorbeeld in reklametaal of die taal van amptenare) deur hierdie kommissie beboet word. Om die gebruik van [[anglisisme]]s te vermy, is Litause [[Neologisme|neologismes]] soos ''žiniasklaida'' (letterlik "nuusverspreiders") vir "media" geskep. In ander gevalle soos ''kompiuteris'' ("rekenaar"), ''menedžeris'' (afgelei van Engels ''manager'', "bestuurder"), ''resyveris'' (afgelei van Engels ''receiver'', "tuisteater-ontvanger") is die vreemde vakterme behou en aan Litause spelling en [[morfologie (taalkunde)|morfologie]] aangepas. Die Litause woordeskat is in die tydperk tussen 1941 en 2002 in 'n akademiese woordeboek met twintig boekdele versamel. {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! '''AFRIKAANS''' ! '''LITAUS''' ! '''POOLS''' ! '''ENGELS''' ! '''FRANS''' ! '''LATYN''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''aarde''' ! '''žemė''' ! '''ziemia''' ! '''-''' ! '''-''' ! '''-''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''bejaard''' ! '''senas''' ! '''-''' ! '''-''' ! '''-''' ! '''senex, gen. senis''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''jy''' ! '''tu''' ! '''ty''' ! '''(thou)''' ! '''tu''' ! '''tu''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''moeder''' ! '''motina''' ! '''matka''' ! '''mother''' ! '''mère''' ! '''mater''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''nag''' ! '''naktis''' ! '''noc''' ! '''night''' ! '''nuit''' ! '''nox, gen. noctis''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''nuut''' ! '''naujas''' ! '''nowo''' ! '''new''' ! '''nouveau''' ! '''novus''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''sneeu''' ! '''sniegas''' ! '''śnieg''' ! '''snow''' ! '''neige''' ! '''nix''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''son''' ! '''saulė''' ! '''słońce''' ! '''sun''' ! '''soleil''' ! '''sol, gen. solis''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''stad''' ! '''miestas''' ! '''miasto''' ! '''-''' ! '''-''' ! '''-''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''wit''' ! '''baltas''' ! '''biały''' ! '''-''' ! '''-''' ! '''-''' |} === Leksikografie === Die skrywer Konstantinas Sirvydas (1579−1631) word as die eerste Litause [[Leksikografie|leksikograaf]] beskou; ongelukkig het geen enkele eksemplaar van sy woordeboek, wat in 1620 in Vilnius gepubliseer is, bewaar gebly nie. So is 'n drietalige Pools-Latyns-Litause woordeboek met sowat 10&nbsp;000 inskrywings, die ''Dictionarium trium lingvarum'', wat in 1642 in Vilnius gedruk is, die oudste bewaarde Litause woordeboek. === Indo-Europese taalnavorsing === Die woordeskat van Litaus speel 'n belangrike rol in Indo-Europese taalnavorsing, veral as dit om taalrekonstruksie gaan - net soos [[Latyn]], Grieks en Sanskrit. Een van die standaardsinne, wat dikwels gebruik word om die behoudende karakter van Litaus en Lets te verduidelik, net soos hul verwantskap met Sanskrit en Latyn (die vergelyking is vir die eerste keer in 1958 deur die Duitse indoloog Paul Thieme getrek) is: {| border="0" cellpadding="3" cellspacing="3" style="margin-left:1em" ! '''AFRIKAANS''' ! '''LITAUS''' ! '''LETS''' ! '''SANSKRIT''' ! '''LATYN''' |---- |- bgcolor="gainsboro" ! '''Sou God tande gegee het, sal hy ook brood gee.''' ! '''Dievas dave dantis; Dievas duos duonos.''' ! '''Dievs deva zobus, Dievs dos maizes donu.''' ! '''Devos adadat datas; Devas dat [''of'' dadat] dhanas.''' ! '''Deus dedit dentes; Deus dabit panem.''' |} Leksikale ooreenkomste tussen Litaus en Sanskrit dui nie op 'n nou verwantskap tussen die twee tale nie (Litaus behoort tot die Balto-Slawiese, Sanskrit tot die [[Indo-Ariese tale|Indo-Ariese]] taalfamilie binne Indo-Europees), maar spruit voort uit 'n gemeenskaplike kulturele en historiese konteks - albei tale was in die loop van die geskiedenis nie aan ingrypende veranderinge blootgestel nie (byvoorbeeld deur eksterne faktore soos vreemde oorheersing, soos in die geval van Lets). Die status van Sanskrit as liturgiese taal het verseker dat dit grotendeels onveranderd gebly het.<ref>[https://lingvo.info/en/lingvopedia/lithuanian ''Lingvopedia: Lithuanian. Besoek op 26 November 2019'']</ref> Argeologiese gegewens dui daarop dat 'n groot deel van Noordoos-Europa, wat ongeveer van Moskou tot Berlyn gestrek en die noordelike deel van die Dnipro-bekken ingesluit het, gedurende die 1ste millennia v.C. en n.C. 'n Baltiessprekende gebied was. Slawiërs het hierdie gebied eers later binnegedring. Bedek met digte, byna ondeurdringbare bosgebiede, was hierdie streek veraf geleë van die belangrikste migrasie- en handelsroetes - faktore wat bygedra het tot die bewaring van dié uiters argaïese taalfamilie.<ref>[https://lrc.la.utexas.edu/eieol/litol ''The University of Texas at Austin - Linguistics Reseach Center: Baltic Online - Series Introduction. Besoek op 26 November 2019'']</ref> == Dialekte == [[Lêer:Map of dialects of Lithuanian language.png|duimnael|250px|Dialekte in Litaue: Samogitiese subdialekte word deur geel, rooi en bruin kleure aangedui; Aukštaitiese dialekte deur groen, blou en purperrooi]] Litaus het twee groot dialekgroepe (''tarmės''): ''Aukštaičių'' (Aukštaities, Hoogland- of Opper-Litaus) en ''Žemaičių/Žemaitiu'' (Samogities, Neder-Litaus). Die huidige Samogitiese dialek het in die tydperk tussen die 13de en 16de eeu onder invloed van [[Koers]] ontwikkel. Die twee groot dialekgroepe word elkeen verder verdeel in drie subdialekte (''patarmės''): Samogities in Wes-, Noord- en Suid-Samogities; Aukštaities in Wes- (''Soduviečiai''), Dainawies en Oos-Aukštaities. Die suidelike en oostelike dialekte word vanweë hul kenmerkende ''dz''-klank (in plaas van ''dž'') as selfstandige dialekgroep - Dzūkies - beskou. Alle subdialekte word verder verdeel in plaaslike variante (''šnektos''). Die huidige Litause standaardtaal baseer hoofsaaklik op die dialekte van Wes-Aukštaitija en Pruisies- of Klein-Litaue, waarby die uitspraak veral deur die suidelike Opper-Litause dialek van die gewes Suvalkija beïnvloed is. Alle ander dialekte verskil min of meer van hierdie standaarduitspraak. Alle Litause dialekte is nou verbind met 'n spesifieke etnografiese gewes. === Neder-Litaus === Neder-Litaus - wat in Žemaitija of Neder-Litaue in die weste van die land gepraat word - behels 'n groter aantal plaaslike dialekte wat merkbaar verskil van dié van Opper-Litaue (Aukštaitija) en moeilik verstaanbaar is vir bewoners van ander landsdele. Die noordelike dialekte toon sekere ooreenkomste met Lets. Die diftonge ''ai'' en ''ei'' word dikwels as ''a:'' en ''e:'' uitgespreek, terwyl die klanke ''ą'', ''ę'', ''į'' en ''ų'' in teenstelling met Standaardlitaus dikwels hul oorspronklike status as [[Nasaal|nasale]] bewaar het. Die klemtoon val gewoonlik op die eerste sillabe. Die iteratiewe verlede tydvorm ''-davo'' bestaan nie, maar wél 'n perifrastiese konstruksie soos ''liuoba skaityti'' "hy het gewoonlik gelees". Die dialekte word daarnaas deur 'n afwykende woordeskat gekenmerk. === Opper-Litaus === Die opvallendste kenmerk van Opper-Litause dialekte in Aukštaitija is die vervanging van ''an-'' en ''en-'' deur ''un-'' en ''in-''. === Dzūkija === In Dzūkiese dialekte word ''d'' en ''t'' in bepaalde woordposisies deur ''dz'' en ''c'' vervang: so word ''dievas'' "God" as ''dzievas'' uitgespreek. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == ;Wikimedia Commos ---- {{Interwiki|kode=lt}} {{Commons-kategorie inlyn|Lithuanian language}} ;Litaus as ampstaal van die Republiek Litaue ---- * {{lt}} [https://lrkm.lrv.lt/lt/veiklos-sritys/valstybine-kalba ''Lietuvos Respublikos kultūros ministerija: Valstybinė kalba''] ;Akademiese navorsing ---- * {{en}} [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/litol/00 ''The University of Texas at Austin - Linguistics Research Center: Baltic Online''] ;Taalkursus ---- * [http://www.goethe-verlag.com/book2/AF/AFLT/AFLT002.HTM ''Aanlynkursus Afrikaans-Litaus''] {{wikt|Litaus}} {{Balties}} {{Tale van Litaue}} {{Tale van Letland}} {{Tale van Pole}} {{Tale van Belarus}} {{Normdata}} [[Kategorie:Baltiese taal]] [[Kategorie:Oblast Kaliningrad]] [[Kategorie:Tale van Letland]] [[Kategorie:Tale van Litaue]] [[Kategorie:Tale van Pole]] [[Kategorie:Tale van Rusland]] [[Kategorie:Tale van Belarus]] mp6yzneel9ewvb0qypsrfo19ni6q0vr 0 9179 2903107 2870990 2026-05-11T15:18:23Z Aliwal2012 39067 2903107 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Wladimir Poetin<br /><small>Владимир Путин</small> | beeld = Владимир Путин (08-03-2024) (cropped better).jpg | beeldonderskrif = Wladimir Poetin in 2024 | orde = 4de president van Rusland | termynaanvang = [[7 Mei]] [[2012]] | termyneinde = | vise = | voorganger = [[Dmitri Medwedef]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = 1952 | geboortemaand = 10 | geboortedag = 7 | geboorteplek = [[Sint Petersburg|Leningrad]], [[Sowjetunie]] (nou [[Rusland]]) | sterftedatum = | sterfteplek = | party = [[Verenigde Rusland]] | orde2 = 10de premier van Rusland | termynaanvang2 = 8 Mei 2008 | termyneinde2 = 7 Mei 2012 | vise2 = Igor Sjoewalof | voorganger2 = Wiktor Zoebkof | opvolger2 = Dmitri Medwedef | orde3 = 2de president van Rusland | termynaanvang3 = 7 Mei 2000 | termyneinde3 = 7 Mei 2008 | vise3 = | voorganger3 = [[Boris Jeltsin]] | opvolger3 = Dmitri Medwedef | orde4 = 6de premier van Rusland | termynaanvang4 = 9 Augustus 1999 | termyneinde4 = 7 Mei 2000 | vise4 = Wiktor Christenko <br />Michail Kasjanof | voorganger4 = [[Sergei Stepasjin]] | opvolger4 = Michail Kasjanof | eggenoot = Ljoedmila Aleksandrowna Sjkrebnewa | kinders = Jekaterina (Katja, 1985) Maria (1986) | alma_mater = Staatsuniversiteit van [[Leningrad]] | religie = [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodoks]] | handtekening = Putin signature.svg }} '''Wladimir Wladimirowitsj Poetin''' ([[Russies]]: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин; gebore [[7 Oktober]] [[1952]]) is ’n Russiese politikus. Hy was van [[2000]] tot [[2008]] die tweede [[president]] van [[Rusland]] en daarna vier jaar lank [[eerste minister]] onder [[Dmitri Medwedef]]. Met die [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|presidentsverkiesing]] van [[4 Maart]] [[2012]] is hy weer verkies tot president vir 'n verlengde termyn van ses jaar.<ref name="en.rian.ru">[http://en.rian.ru/russia/20120304/171708401.html Putin Hails Vote Victory, Opponents Cry Foul] RIAN</ref><ref name=theworldreporter>{{cite web |url=http://www.theworldreporter.com/2012/03/elections-in-russia-world-awaits-for.html |title=Elections in Russia: World Awaits for Putin to Reclaim the Kremlin |date=Maart 2012 |publisher=The World Reporter |access-date=31 Maart 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110037/https://www.theworldreporter.com/2012/03/elections-in-russia-world-awaits-for.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy is op 7 Mei as president beëdig. Hy het op [[31 Desember]] [[1999]] waarnemende president geword nadat [[Boris Jeltsin]] die amp neergelê het. In 2000 het hy die presidentsverkiesing gewen en in 2004 is hy vir ’n tweede termyn herkies tot [[7 Mei]] [[2008]]. Hy kon volgens die Russiese grondwet nie vir ’n derde agtereenvolgende termyn herkies word nie. Poetin was tydens sy termyn as premier ook voorsitter van [[Verenigde Rusland]], ’n party wat 70% van die setels in die [[Staatsdoema]] (laerhuis) het. [[Lêer:Vladimir Putin visited the St Nilus Stolobensky Monastery (2018-01-19) 08.jpg|duimnael|links|Poetin het in Januarie 2018 'n besoek aan die St. Niloes Stolobenski- (Nilof)-klooster op die eiland Stolobni in die Seligermeer ([[Twer-oblast]]) gebring. Die besoek is afgerond met 'n klein ysbad.]] In September 2011, nadat die wet verander is om die presidensiële termyn van vier na ses jaar te verleng,<ref>Vasilyeva, Natallya. [http://www.chinapost.com.tw/international/2012/04/12/337618/Putin-claims.htm "Putin claims to support term limits as he readies to take helm for 3rd time"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140828204922/http://www.chinapost.com.tw/international/2012/04/12/337618/Putin-claims.htm |date=28 Augustus 2014 }}, ''China Post'' (12 April 2012)</ref> het Poetin aangekondig hy sou hom vir nog ’n termyn verkiesbaar stel in die [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|Russiese presidentsverkiesing van 2012]]. Dit het gelei tot grootskaalse protesoptogte in baie Russiese stede. Hy het die verkiesing in Maart 2012 gewen en dien tans ’n termyn van ses jaar uit.<ref>{{cite news |url=http://en.rian.ru/russia/20120304/171708401.html |title=Putin Hails Vote Victory, Opponents Cry Foul |agency=RIA Novosti |access-date=22 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731182616/http://en.rian.ru/russia/20120304/171708401.html |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=theworldreporter /> Poetin het sedert 2000 weer politieke stabiliteit en ekonomiese vooruitgang gebring en die krisis van die 1990's onder Jeltsin se bewind beëindig.<ref name=Confucious>{{cite web |url=http://www.nytimes.com/2011/11/16/world/asia/chinas-confucius-prize-awarded-to-vladimir-putin.html?hp |title=In China, Confucius Prize Awarded to Putin |publisher=New York Times |date=15 November 2011 |access-date=15 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190702233955/https://www.nytimes.com/2011/11/16/world/asia/chinas-confucius-prize-awarded-to-vladimir-putin.html?hp |archive-date=2 Julie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=derpräsident>{{cite book|last=Krone-Schmalz|first=Gabriele|title=Was passiert in Russland?|publisher=F.A. Herbig|location=München|year=2008|edition=4|chapter=Der Präsident|isbn=978-3-7766-2525-7|language=Duits}}</ref> Nadat hy president geword het, het die Russiese ekonomie nege jaar agtereenvolgens gegroei,<ref>[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=52&pr.y=13&sy=1992&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=GDP of Russia from 1992 to 2007] Internasionale Monetêre Fonds, URL besoek op 12 Mei 2008</ref> armoede is met meer as 50&nbsp;persent verminder en die gemiddelde maandelikse salaris van burgers het van $80 tot $640 gestyg.<ref name=gsk>{{cite web |url=http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_12/IssWWW.exe/stg/d01/07-08.htm |title=Russia average monthly accrued wages of employees |publisher=Russiese Federale Staatstatistiekdiens |language=vi |archive-url=https://web.archive.org/web/20190220003157/http://www.gks.ru/bgd/regl/b08_12/IssWWW.exe/stg/d01/07-08.htm |archive-date=20 Februarie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hy het Rusland ook as ’n energie-[[supermoondheid]] gevestig.<ref name=online.wsj.com>[http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704129204575505373365685564.html Russia, China in Deal On Refinery, Not Gas] deur Jacob Gronholt-Pedersen. Wall Street Journal, 22 September 2010</ref><ref name=businessinsider.com>[http://www.businessinsider.com/why-russia-is-about-to-change-the-world-2010-1 Did A New Pipeline Just Make Russia The Most Important Energy Superpower By Far] deur Graham Winfrey. Business Insider, 6 Januarie 2010</ref> Poetin se bewind word deur baie Westerse waarnemers as ondemokraties beskou,<ref>{{cite web |author=Treisman, D |title=Is Russia's Experiment with Democracy Over? |url=http://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |publisher=UCLA International Institute |access-date=31 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416225857/https://www.international.ucla.edu/article.asp?parentid=16294 |archive-date=16 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> veral weens sy onderdrukking van persvryheid en sy hardhandige optrede teen betogers en teenstanders van die regeringsbeleid. In 2014 is Rusland uitgesluit uit die [[G8]]-groep weens die land se anneksasie van die [[Krim]].<ref>[http://edition.cnn.com/2014/03/24/politics/obama-europe-trip/ U.S., other powers kick Russia out of G8], CNN</ref> In Rusland is hy egter baie gewild omdat hy stabiliteit en welvaart gebring het. Dit is onder meer weerspieël deur die feit dat sy gewildheid sedert einde 1999 tot aan die einde van sy tweede ampstermyn nooit laer as 50% gedaal het nie en in Junie 2007 selfs tot 81% gestyg het, volgens ’n meningspeiling deur die Lewada-sentrum in Rusland.<ref>[http://www.levada.ru/indeksy Индексы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306224428/http://www.levada.ru/indeksy |date= 6 Maart 2012 }} levada.ru</ref> Hy was ook die tydskrif ''Time'' se [[Time se Persoon van die Jaar|Persoon van die Jaar]] vir 2007. In die media projekteer Poetin van homself dikwels die beeld van ’n sportiewe, sterk manlike karakter en buitelugmens wat sy politieke selfbeeld as sterk leier (wat ook die fisiese energie het om in diens van sy land hard te werk) versinnebeeld. Hy vertoon dikwels sy fisieke vermoëns en neem deel aan ongewone of gevaarlike bedrywighede soos ekstreme sport.<ref name=abcnews.go.com>[http://abcnews.go.com/blogs/headlines/2009/08/putin-bolsters-tough-guy-image-with-shirtless-photos/ Putin Bolsters Tough Guy Image With Shirtless Photos]. Abcnews.go.com (2009-08-05). URL besoek op 2012-03-09.</ref> Hy is ’n groot aanhanger van die [[vegkuns]]te en was in sy jong dae verskeie kere die kampioen van [[Leningrad]] in [[judo]] en [[sambo]]. Hy het ook ’n groot rol gespeel in die ontwikkeling van sport in Rusland, veral om [[Sotsji]] te help om die bod vir die [[Olimpiese Winterspele 2014]] te wen. Nogtans het sy tyd as medewerker van die Sowjet-Russiese geheimediens KGB hom geleer om andersins 'n lae profiel te handhaaf; so word hy dikwels as "gesiglose man" beskryf. Russiese oligarge, wat hul luukse leefstyl ál te duidelik in die openbaar vertoon het, is deur Poetin openlik in die media of in privaat gesprekke gewaarsku en aangeraai om hul president se voorbeeld te volg. == Vroeë lewe en opvoeding == [[Lêer:Vladimir Spiridonovich Putin.jpg|links|duimnael|130px|Poetin se pa, Wladimir Spiridonowitsj Poetin (1911–1999)]] [[Lêer:Vladimir Putin as a child.jpg|duimnael|145px|'n Foto uit Wladimir Poetin se jeugjare]] Poetin is op 7 Oktober 1952 in Leningrad (nou [[Sint Petersburg]]) in die [[Sowjetunie]] gebore<ref>[https://archive.is/20120724012323/premier.gov.ru/eng/premier/biography.html Biografie op die premier se webtuiste], in Russies</ref> as die seun van Wladimir Spiridonowitsj Poetin (1911–1999) en Maria Iwanowna Poetina (1911–1998). Sy pa was in die Sowjetvloot en sy ma ’n fabriekswerker. Hy het twee ouer broers gehad, maar een is binne maande ná sy geboorte dood en die ander een tydens die [[Beleg van Leningrad]] aan [[witseerkeel]]. Sy oupa aan vaderskant, Spiridon Iwanowitsj Poetin (1879–1965), was ’n kok by [[Wladimir Lenin]] se datsja (vakansiehuis) by Gorki Leninskije. Ná Lenin se dood in 1924 het hy aanhou werk vir sy weduwee, [[Nadezjda Kroepskaja]]. Hy sou later vir [[Josef Stalin]] kos maak wanneer die Sowjetleier een van sy datsjas in die [[Moskou]]streek besoek het. In Poetin se outobiografie, ''Ot Perwogo Litsa'' ([[Afrikaans]]: ''In die Eerste Persoon''), wat geskoei is op onderhoude met hom, vertel hy van sy beskeie kinderjare, onder meer in ’n [[kommunalka]] ('n groot woonstel wat sy gesin met ander huurders moes deel) in Leningrad. Op 1 September 1960 het hy sy skoolloopbaan by Skool No. 193, reg oorkant hul huis, begin. Teen graad 5 was hy een van die min leerlinge in ’n klas van 45 wat nie lid was van die jeugorganisasie Pioeniere van die Sowjetunie nie, deels weens sy rumoerige gedrag. In graad 6 het hy sport ernstig begin opneem, veral die gevegskuns sambo en daarna judo. In [[1975]] het hy aan die internasionale tak van die Staatsuniversiteit van Leningrad se regsfakulteit gegradueer met ’n tesis wat handel oor internasionale reg.<ref>theme: {{ru|«Принцип наиболее благоприятствуемой нации»}}[http://old.jurfak.spb.ru/student/graduate/default.asp?now=1975 Выпускники за 1975 год.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120402222341/http://old.jurfak.spb.ru/student/graduate/default.asp?now=1975 |date= 2 April 2012 }} Webtuiste van die universiteit</ref> Terwyl hy ’n student was, het hy lid van die Kommunistiese Party van die Sowjetunie geword en lid gebly totdat die party in Desember 1991 ontbind is.<ref>Владимир Путин. ''От Первого Лица''. [http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml Hoofstuk 6] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090630150907/http://www.kremlin.ru/articles/bookchapter6.shtml |date=30 Junie 2009 }}</ref> In dié tyd het hy ook vir [[Anatoli Sobtsjak]] ontmoet wat later ’n belangrike rol in sy loopbaan sou speel. Sobtsjak was ’n medeprofessor in besigheidsreg en het vir Poetin klas gegee.<ref name=Vlast>{{cite book|last=Pribylovsky|first=Vladimir|title=Власть-2010 (60 биографий)|year=2010|publisher=Panorama|isbn=978-5-94420-038-9|pages=132–139|url=http://scilla.ru/works/knigi/vlast2010.pdf|authorlink=Vladimir Pribylovsky|location=Moskou|language=Russies|chapter=Valdimir Putin}}</ref> == KGB-loopbaan == [[Lêer:Vladimir Putin in KGB uniform.jpg|duimnael|130px|Poetin in KGB-uniform]] [[Lêer:RIAN archive 100306 Vladimir Putin, Federal Security Service Director.jpg|duimnael|130px|Poetin as FSB-hoof, 1998]] Poetin het in 1975 by die [[KGB]] aangesluit nadat hy sy graad behaal het en het ’n jaar lank opleiding by die 401ste KGB-skool in Ochta, Leningrad, ondergaan. Hy het daarna vir ’n kort rukkie in die Tweede Hoofdirektoraat (teenintelligensie) gewerk voordat hy na die Eerste Hoofdirektoraat geskuif het. Van sy pligte was die monitor van buitelanders en konsulêre amptenare in Leningrad.<ref name=sakwa_pp8-9>{{harv|Sakwa|2008|pp=8–9}}</ref><ref>{{cite news|first=David|last=Hoffman|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm|title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB|publisher=The Washington Post|date=2000-01-30}}</ref> Van 1985 tot 1990 was hy in [[Dresden]] in die voormalige [[Duitse Demokratiese Republiek]] (Oos-Duitsland).<ref>{{cite web |url=http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |title=Putin set to visit Dresden, the place of his work as a KGB spy, to tend relations with Germany |publisher=International Herald Tribune |date=9 Oktober 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090326123503/http://www.iht.com/articles/ap/2006/10/09/europe/EU_GEN_Germany_Russia.php |archive-date=26 Maart 2009 |url-status=live |df=dmy-all |access-date= 9 Maart 2012 }}</ref> Ná die val van die Oos-Duitse regering het Poetin na Leningrad teruggekeer waar hy in Junie 1991 in die afdeling vir internasionale sake van die Staatsuniversiteit van Leningrad gewerk het.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm Putin's Career Rooted in Russia's KGB], David Hoffman, Washington Post Foreign Service, 30 Januarie 2000</ref> Hier het hy die studenteliggaam gemonitor en ’n oog oopgehou vir rekrute. In dié tyd het hy weer bevriend geraak met sy oud-professor Sobtsjak, toe burgemeester van Leningrad. Poetin het begin 1992 uit die aktiewe staatsveiligheidsdiens bedank nadat die poging tot ’n staatsgreep op die Sowjetpresident [[Michail Gorbatsjof]] se bewind misluk het.<ref name="Vlast" /> == Vroeë politieke loopbaan == In Mei 1990 is Poetin aangestel as burgemeester Sobtsjak se raadgewer oor internasionale sake en op 28 Junie 1991 as hoof van die komitee vir buitelandse betrekkinge van die burgemeester van Sint Petersburg se kantoor, met die verantwoordelikheid om internasionale betrekkinge en buitelandse beleggings te bevorder. Die komitee het ook besighede in Sint Petersburg geregistreer. Minder as ’n jaar later het ’n kommissie van die stad se wetgewende raad Poetin se werk ondersoek. Hulle het tot die gevolgtrekking gekom dat hy pryse te laag bepaal het en die uitvoer van metale van $93&nbsp;miljoen goedgekeur het in ruil vir buitelandse koshulp wat nooit opgedaag het nie.<ref>{{cite web |url=http://www.hrvc.net/west/12-8-04.html |title=Uproar At Honor For Putin |last=Kovalev |first=Vladimir |date=23 Julie 2004 |publisher=The Saint Petersburg Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021203706/http://www.hrvc.net/west/12-8-04.html |archive-date=21 Oktober 2018 |url-status=dead|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.washingtonpost.com/wp-srv/inatl/longterm/russiagov/putin.htm|title=Putin's Career Rooted in Russia's KGB|last=Hoffman|first=David|date=2000-01-30|publisher=The Washington Post}}</ref> Ondanks die kommissie se aanbeveling dat Poetin afgedank word, het hy tot in 1996 hoof van die komitee vir buitelandse betrekkinge gebly.<ref>[https://web.archive.org/web/20070927010325/http://www.rusnet.nl/news/2003/05/19/print/report03.shtml Putin's Name Surfaces in German Probe] deur Catherine Belton</ref><ref>[http://observer.guardian.co.uk/magazine/story/0,11913,1157033,00.html The Man Who Wasn't There] deur Nick Paton Walsh. The Observer, 29 Februarie 2004.</ref> Van 1994 tot 1997 is Poetin in ander posisies in Sint Petersburg aangestel. In Maart 1994 het hy die eerste onderhoof van die stadsadministrasie geword. Van 1995 tot in Junie 1997 was hy hoof van die Sint Petersburgse tak van die pro-regeringsparty [[Rusland Is Ons Tuiste]].<ref name=30bio>{{cite web |url=http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/30bio.htm |title=Владимир Путин: от ассистента Собчака до и.о. премьера |publisher=GAZETA.RU |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511003239/http://gazeta.lenta.ru/daynews/09-08-1999/30bio.htm |archive-date=11 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Van 1995 tot Junie 1997 was hy ook die hoof van die adviserende raad van die koerant ''Sankt-Peterboergskije Wedomosti''.<ref name="30bio" /> In 1996 het Sobtsjak die burgemeestersverkiesing verloor teen Wladimir Jakowlef. Poetin is teruggeroep na Moskou en in Junie 1996 het hy die onderhoof van die presidensiële departement van eiendomsbestuur onder Pawel Borodin geword. Hy het dié posisie tot in Maart 1997 beklee. In dié tyd was hy verantwoordelik vir die buitelandse eiendomme van die staat en het hy die oordrag van bates van die voormalige Sowjetunie en dié se Kommunistiese Party na die Russiese Federasie gereël.<ref name="Vlast" /> Op 26 Maart 1997 het pres. [[Boris Jeltsin]] hom aangestel as onderhoof van die presidensiële staf, waar hy gebly het tot in Mei 1998, en hoof van die hoofbeheerdirektoraat van die departement van presidensiële eiendomsbestuur, tot in Junie 1998. Sy voorganger en opvolger in laasgenoemde posisie was [[Aleksei Koedrin]] en [[Nikolai Patroesjef]], albei vooraanstaande politici en vennote van Poetin.<ref name="Vlast" /> Op 25 Mei 1998 is Poetin aangestel as eerste onderhoof van die Russiese presidensiële staf. Op 25 Julie 1998 het Jeltsin vir Poetin aangestel as hoof van die [[FSB]], die opvolgerorganisasie van die KGB. Hy het dié posisie tot in Augustus 1999 beklee. Hy het op 1 Oktober 1998 ’n permanente lid van die Veiligheidsraad van die Russiese Federasie geword en op 29 Maart 1999 die sekretaris daarvan. == Premier, 1999-2000 == [[Lêer:Vladimir Putin with Boris Yeltsin-2.jpg|duimnael|240px|links|Pres. Boris Jeltsin oorhandig die presidensiële eksemplaar van die Russiese Grondwet aan Poetin, 31&nbsp;Desember 1999]] Op 9 Augustus 1999 is Poetin aangestel as een van drie eerste onderpremiers. Later dié dag, nadat die vorige regering onder [[Sergei Stepasjin]] in die pad gesteek is, het Jeltsin hom aangestel as waarnemende premier van die regering van die Russiese Federasie.<ref>{{cite news|url=http://news..co.uk/1/hi/not_in_website/syndication/monitoring/415278.stm|title=Teks van Jeltsin se toespraak in Engels|accessdate=2007-05-31|date=1999-08-09|publisher=BBC News}}{{Dooie skakel|date=Desember 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Jeltsin het ook aangekondig dat hy wil hê Poetin moet hom opvolg. Later dieselfde dag het Poetin ingestem om ’n kandidaat in die presidentsverkiesing te wees.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/415087.stm Yeltsin redraws political map] BBC, 10 Augustus 1999</ref> Op 16 Augustus het die staatsdoema sy aanstelling as premier goedgekeur met 233 stemme teen 84 (met 17 buite stemming).<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/422001.stm Yeltsin's man wins approval] BBC, 16 Augustus 1999.</ref> Daarmee het hy Rusland se vyfde premier in minder as 18 maande geword. Min mense het toe gedink Poetin, wat vir die meeste mense onbekend was, sou veel langer as sy voorgangers hou. Jeltsin se grootste teenstanders en moontlike opvolgers, die Moskouse burgemeester [[Joeri Loezjkof]] en die voormalige voorsitter van die Russiese regering [[Jewgeni Primakof]], was reeds besig met ’n veldtog om die ouer wordende president te vervang en hulle het hard probeer om te keer dat Poetin ook ’n kandidaat word. Poetin se orde-en-wetbeeld en sy onverbiddelike benadering tot die hernieude krisis in die [[Kaukasus]], wat begin het toe die Islamitiese Internasionale Brigade wat in [[Tsjetsjnië]] gestasioneer was ’n naburige streek ingeval en die oorlog in [[Dagestan]] ontketen het, het egter gou daartoe bygedra dat hy gewild geword het en stof in sy teenstanders se oë kon skop. [[Lêer:Putin in Su-27-1.jpg|duimnael|220px|Waarnemende pres. Poetin kom in Grozni aan in ’n Su-27-vegterstraler, 20 Maart 2000.]] Hoewel hy nie amptelik by enige politieke party betrokke was nie, het Poetin sy steun toegesê aan die pas gestigte Eenheidsparty,<ref>[http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/polgrupp.exe?Unity Political groups and parties: Unity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010702200941/http://www.nupi.no/cgi-win/Russland/polgrupp.exe?Unity |date= 2 Julie 2001 }} Norsk Utenrikspolitisk Institutt</ref> wat in Desember 1999 die tweede hoogste persentasie van die stemme (23,3&nbsp;persent) gewen het in die Doema-verkiesing, en op sy beurt deur die Doema gesteun is. Op 31 Desember 1999 het Jeltsin onverwags bedank en volgens die grondwet het Poetin waarnemende president geword. Die eerste verordening wat Poetin onderteken het, op 31 Desember 1999, was getitel "Insake waarborge aan die voormalige president van die Russiese Federasie en sy familielede".<ref>[http://www.rg.ru/oficial/doc/ykazi/1763.htm УКАЗ от 31 декабря 1999 г. № 1763 ''О ГАРАНТИЯХ ПРЕЗИДЕНТУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ, ПРЕКРАТИВШЕМУ ИСПОЛНЕНИЕ СВОИХ ПОЛНОМОЧИЙ, И ЧЛЕНАМ ЕГО СЕМЬИ''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010219192247/http://www.rg.ru/oficial/doc/ykazi/1763.htm |date=19 Februarie 2001 }} Rossijskaja Gazeta</ref><ref>[http://www.newizv.ru/politics/2004-03-18/5273-razvrashenie-pervogo-lica.html «Развращение» первого лица. Госдума не решилась покуситься на неприкосновенность экс-президента.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130703000757/http://www.newizv.ru/politics/2004-03-18/5273-razvrashenie-pervogo-lica.html |date=2013-07-03 }}. newizv.ru 18 Maart 2004.</ref> Dit het verseker dat geen aanklagte van korrupsie "teen die uittredende president en lede van sy familie" aanhangig gemaak sou word nie.<ref name=Time.com-POTY2007>[http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766-4,00.html Person of the Year 2007: A Tsar Is Born] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130801083711/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766-4,00.html |date= 1 Augustus 2013 }} deur Adi Ignatius, (bladsy 4) URL besoek op 19 November 2009, Time.com</ref> Op 12 Februarie 2001 het Poetin ’n federale wet onderteken oor waarborge aan voormalige presidente en hul familielede wat die vorige verordening vervang het. Terwyl Poetin se teenstanders hulle voorberei het vir ’n presidentsverkiesing in Junie 2000, het Jeltsin se bedanking meegebring dat ’n verkiesing op 26 Maart 2000, binne drie maande, gehou is. Poetin het in die eerste ronde gewen. == President == === Eerste termyn, 2000-2004 === [[Lêer:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|duimnael|links|upright|Poetin word op 7 Mei 2000 beëdig as president van Rusland met Boris Jeltsin wat toekyk.]] [[Lêer:Putin in Malaysia - August 5 2003 - 9.jpg|duimnael|Poetin en Premier van [[Maleisië]] [[Mahathir Mohamad]] (5 Augustus 2003)]] Poetin is op 7 Mei 2000 as president beëdig. Hy het die minister van finansies, [[Michail Kasjanof]], as sy premier aangestel. Nadat hy aangekondig het hy beplan om mag te konsolideer in ’n streng vertikale vlak, het hy in Mei 2000 ’n verordening uitgevaardig waarvolgens die 89 [[federale deelgebiede van Rusland]] (nou 83) in sewe federale distrikte ingedeel word met ’n regeringsverteenwoordiger aan die hoof om federale administrasie te vergemaklik. Sedert Julie 2000 het hy volgens wet die reg om hoofde van die federale deelgebiede af te dank. Tydens sy eerste termyn as president het hy stappe gedoen om die politieke ambisies van sommige [[Russiese oligarg|oligarge]] uit die Jeltsin-era in toom te hou. Een van hulle was die voormalige lid van die Kremlin-binnekring [[Boris Berezovsky]], wat Poetin gehelp het om in ’n magsposisie te kom en die party befonds het wat Poetin se parlementêre grondslag gevorm het, volgens Berezovsky se BBC-profiel.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6708103.stm Profile: Boris Berezovsky] BBC. URL besoek op 1 Mei 2008</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,1655229,00.html What a carve-up!] The Guardian. URL besoek op 28 April 2008</ref> Ander meen egter Berezovsky het Igor Iwanof as nuwe president gesteun en dit was Aleksei Koedrin wat ’n belangrike rol gespeel het om Poetin in Rusland se presidensiële administrasie te kry<ref>Solowjef W. R. ''Putin. Guide for Those Who Cares'' / Moskou, "Eksmo", 2008. – 416 pp. {{ISBN|978-5-699-23807-1}}. Bl. 36. (In Russies: Владимир Соловьёв. "Путин. Путеводитель для неравнодушных." 2008.)</ref><ref>Solowjef 2008, p. 39</ref> ’n Nuwe groep besigheidsmagnate het onder Poetin ontstaan, soos Gennadi Timtsjenko, Wladimir Jakoenin, Joeri Kovaltsjoek en Sergei Tsjemezof, wat noue persoonlike bande met Poetin gehad het. Verskeie regshervormings het ook onder hom plaasgevind. Die eerste groot uitdaging vir Poetin se gewildheid was in Augustus 2000, toe hy gekritiseer is dat hy die [[K-141 Koersk|Koersk-duikbootramp]] verkeerd gehanteer het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1487112.stm ''Spectre of Kursk haunts Putin''], BBC News, 12 Augustus 2001</ref> In Oktober 2002 is in die Russiese en internasionale media gewaarsku dat die dood van sowat 130 gyselaars in die spesiale magte se reddingsoperasie tydens die [[Nord-Ost-gyselaardrama]] in ’n Moskouse teater Poetin se gewildheid ernstig sou skaad. Kort ná die drama het Poetin se gewildheid egter rekordhoogtes bereik – 83&nbsp;persent van Russe het gesê hulle is tevrede met die manier waarop hy die krisis hanteer het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/2565585.stm Moscow siege leaves dark memories], BBC News, 16 Desember 2002</ref> Die inhegtenisneming vroeg in Julie 2003 van [[Platon Lebjedef]], ’n vennoot van [[Michail Chodorkofski]] en die tweede grootste aandeelhouer in die maatskappy [[Joekos]], omdat hy in 1994 vermoedelik onwettig ’n aandeel in ’n nuwe staatskunsmisfirma gekry het, het teen die einde van die jaar ontaard in ’n volskaalse vervolging van Joekos en sy bestuur vir bedrog, geldverduistering en belastingontduiking. In 2003 is ’n nuwe referendum in Tsjetsjnië gehou om ’n nuwe grondwet goed te keur waarvolgens die republiek deel van Rusland word. Tsjetsjnië is stelselmatig gestabiliseer danksy ’n nuwe parlementêre verkiesing en ’n streeksregering.<ref>[http://news.independent.co.uk/europe/article2331993.ece Can Grozny be groovy?] {{Webarchive|url=https://archive.today/20071001081959/http://news.independent.co.uk/europe/article2331993.ece |date= 1 Oktober 2007 }}, The Independent, 13 Maart 2007.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061121224006/http://www.hrw.org/campaigns/russia/chechnya/ ''Human Rights Watch Reports''] URL besoek op 22 November 2006.</ref> Tydens die Tweede Tsjetsjniese Oorlog is die plaaslike rebellebeweging aansienlik verlam, hoewel sporadiese geweld steeds in die Noord-Kaukasus voorgekom het.<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html Russia Factbook] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151016030045/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html |date=16 Oktober 2015 }} Central Intelligence Agency</ref> === Tweede termyn, 2004-2008 === [[Lêer:Vladimir and Lyudmila Putin visiting the Taj Mahal.jpg|duimnael|links|250px|Poetin en sy vrou, Ljoedmila, in 2000 voor die [[Taj Mahal]].]] Op 14 Maart 2004 is Poetin met 71&nbsp;persent van die stemme herkies as president. In September van daardie jaar het die [[Beslanskool-gyselaardrama]] plaasgevind waarin honderde mense, veral kinders, dood is. In 2005 is ’n projek geloods wat Rusland se gesondheidstelsel, onderwys, behuising en landbou verbeter het. In sy jaarlikse toespraak in Mei 2006 het Poetin ook beter kraamvoordele en staatshulp vir voorgeboortelike versorging aangekondig. Die voortgesette vervolging van die Joekos-president Michail Chodorkofski, destyds die rykste man in Rusland en een van die rykstes ter wêreld, vir bedrog en belastingontduiking is deur ’n groot deel van die internasionale media beskou as weerwraak vir Chodorkofski se skenkings aan beide liberale en kommunistiese teenstanders van die Kremlin. Joekos is bankrot verklaar en die maatskappy se bates is teen ’n laer prys as die markwaarde op ’n veiling verkoop, met die grootste deel wat deur die staatsmaatskappy [[Rosneft]] gekoop is.<ref>[http://www.themoscowtimes.com/opinion/article/how-to-steal-legally/302115.html How to Steal Legally] ''The Moscow Times'', 15 Februarie 2008 (uitg. 3843, bl. 8).</ref> Chodorkofski is op verskeie aanklagte skuldig bevind en aanvanklik nege jaar tronkstraf opgelê, en later meer. Joekos se lot is in die Weste beskou as ’n teken van ’n klemverskuiwing in Rusland na ’n stelsel van staatskapitalisme.<ref>[http://www.nationalreview.com/comment/gvosdev200311050739.asp ''Putin’s Gamble. Where Russia is headed''] deur Nikolas Gvosdev, www.nationalreview.com, 5 November 2003.</ref><ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/articles/A37580-2004Jul8.html ''Putin's Kremlin Asserting More Control of Economy. Yukos Case Reflects Shift on Owning Assets, Notably in Energy''] deur Peter Baker, ''Washington Post'', 9 Julie 2004.</ref> [[Lêer:Victory Day Parade 2005-5.jpg|duimnael|250px|Poetin spreek die skare toe op die Vryheidsdagherdenking in 2005 op [[Rooiplein]]. Op die agtergrond is die [[Sint Basilius-katedraal]].]] Poetin is in die Weste en ook deur Russiese liberale gekritiseer vir wat hulle beskou het as ’n grootskaalse ingryping in mediavryheid in Rusland. Op 7 Oktober 2006 is [[Anna Politkofskaja]], ’n joernalis wat korrupsie en vergrype in die Russiese weermag tydens die Tsjetsjniese oorloë ontbloot het, doodgeskiet in die voorportaal van haar woonstelblok. Haar dood het groot opspraak in die Westerse media veroorsaak, met beskuldigings dat Poetin op die allerminste gefaal het daarin om die land se nuwe onafhanklike media te beskerm.<ref>[http://comment.independent.co.uk/columnists_m_z/joan_smith/article1822204.ece Putin's Russia failed to protect this brave woman] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927201301/http://comment.independent.co.uk/columnists_m_z/joan_smith/article1822204.ece |date=27 September 2007 }} deur Joan Smith.</ref><ref>[http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06/10/09/1358259 Anna Politkovskaya, Prominent Russian Journalist, Putin Critic and Human Rights Activist, Murdered in Moscow] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071114163923/http://www.democracynow.org/article.pl?sid=06%2F10%2F09%2F1358259 |date=14 November 2007 }}, Democracy Now</ref> Toe Poetin in ’n onderhoud met ’n Duitse TV-kanaal oor die moord uitgevra is, het hy gesê haar dood skaad die Russiese regering meer as wat haar berigte gedoen het.<ref>[http://president.kremlin.ru/appears/2006/10/10/2300_type63379_112351.shtml Poetin op ARD, Dresden] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080611010557/http://president.kremlin.ru/appears/2006/10/10/2300_type63379_112351.shtml |date=11 Junie 2008 }}, 10 Oktober 2006]</ref> In Desember 2007 het [[Verenigde Rusland]] 64,24&nbsp;persent van die stemme gekry in ’n parlementêre verkiesing.<ref>[http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20071204122205.shtml Election Preliminary Results for United Russia] {{Webarchive|url=https://archive.is/20120908051006/http://www.rbc.ru/rbcfreenews.shtml?/20071204122205.shtml |date= 8 September 2012 }}, 4 Desember 2007, Rbc.ru</ref> Hul naaste teenstanders, die [[Kommunistiese Party van die Russiese Federasie|Kommunistiese Party]], het net sowat 12&nbsp;persent van die stemme gekry.<ref>[https://web.archive.org/web/20070812232042/http://www.cikrf.ru/eng/elect_duma/results/index.jsp Voorlopige uitslag], URL besoek op 4 Desember 2007</ref> Dié oorwinning is beskou as sterk steun vir die destydse Russiese leierskap en sy beleidsrigtings.<ref>[https://archive.is/20120804072705/www.izvestia.ru/politic/article3110945/ Russians Voted In Favour of Putin], 4 Desember 2007, Izvestia.ru</ref><ref>[https://archive.is/20120907065746/www.izvestia.ru/politic/article3110880/ Assenters' March], 3 Desember 2007, Izvestia.ru</ref> == Premier, 2008-2012 == [[Lêer:Vladimir Putin 11 March 2008-1.jpg|duimnael|250px|links|Poetin en Dmitri Medwedef.]] Volgens die Russiese grondwet kon Poetin nie vir ’n derde termyn verkies word nie. Die eerste onderpremier, [[Dmitri Medwedef]], is verkies tot die nuwe president nadat Poetin hom aangewys het as sy verkose opvolger. Op 8 Mei 2008, die dag nadat Medwedef beëdig is, het hy Poetin as die nuwe premier aangestel en in dié hoedanigheid het Poetin ’n groot deel van sy mag behou.<ref>[http://www.nytimes.com/2008/05/09/world/europe/09russia.html Putin Is Approved as Prime Minister] nytimes.com, 9 Mei 2008.</ref> Die wêreldwye ekonomiese krisis van 2008–2009 het Rusland ook hard getref. Dit het saamgeval met spanning in die land se betrekkinge met die [[Europese Unie]] en die [[VSA]] ná 2008 se oorlog in [[Suid-Ossetië]] waarin Rusland geseëvier het oor [[Georgië]], wat deur die VSA en [[Navo]] gesteun is. Die groot finansiële reserwes wat opgebou is in die voorafgaande tydperk van hoë oliepryse, asook doeltreffende bestuur, het die land die krisis help te bowe kom en die ekonomie gehelp om sedert middel 2009 weer te groei. By Verenigde Rusland se kongres op 24 September 2011 het Medwedef amptelik voorgestel dat Poetin in die komende [[Russiese presidentsverkiesing, 2012|presidentsverkiesing]] staan en het Poetin die voorstel aanvaar. Ná die parlementêre verkiesing op 4 Desember 2011 het tienduisende Russe aan betogings deelgeneem teen beweerde verkiesingsbedrog. Dit was die grootste vorm van protes in Poetin se tyd. Poetin en Verenigde Rusland is gekritiseer en daar is geëis dat die verkiesing nietig verklaar word.<ref name=GuardLive>[http://www.guardian.co.uk/global/2011/dec/10/russia-elections-putin-protest ''Russian election protests – follow live updates''], Guardian, URL besoek op 10 Desember 2011</ref> Vanweë ’n vrees dat ’n sogenaamde kleurrewolusie kan plaasvind, soos die [[Oranje Rewolusie]] in 2004/2005 in die [[Oekraïne]], is ’n groot teenprotes deur Poetin-ondersteuners gehou wat die betogings teen die regering minder doeltreffend gemaak het.<ref>[http://www.politonline.ru/comments/10432.html Как митинг на Поклонной собрал около 140 000 человек] politonline.ru {{ru}}</ref><ref name=rian-manezhnaya>[http://en.rian.ru/russia/20120304/171729884.html ‘We Won in Fair and Open Fight' – Putin] RIAN</ref><ref name=rian-luzhniki>[http://en.rian.ru/video/20120223/171487865.html Putin Supporters Fill Moscow Stadium] RIAN</ref> Met die presidentsverkiesing op [[4 Maart]] [[2012]] is Poetin weer verkies vir 'n termyn van ses jaar<ref name="en.rian.ru" /><ref name=theworldreporter /> nadat Medwedef die presidensiële termyn tydens sy bewind van vier tot ses jaar verleng het. == President == === Derde termyn (2012-2018) === [[Lêer:Vladimir Putin inauguration 7 May 2012-10.jpeg|duimnael|Poetin lê die presidensiële eed af op sy derde inhuldiging op 7 Mei 2012.]] Op 4 Maart 2012 het Poetin die Russiese presidentsverkiesing in die eerste ronde gewen met 63,6% van die stemme.<ref name=elections-history>[http://www.ria.ru/vybor2012_infographics/20120309/590825026.html History of Presidential Elections in Russia: Infographics] RIAN</ref> Optogte teen hom het plaasgevind tydens en direk ná die verkiesingsveldtog. Sowat 8&nbsp;000 – 20&nbsp;000 betogers het onder meer op 6 Mei in Moskou byeengekom.<ref name=vz-provocation>[http://vz.ru/politics/2012/5/6/577272.html Провокация вместо марша] vz.ru</ref><ref name="Russian police battle anti-Putin protesters">{{cite news |url=http://www.reuters.com/article/2012/05/06/us-russia-protests-idUSBRE8440CK20120506 |title=Russian police battle anti-Putin protesters |agency=Reuters |access-date=7 Mei 2012 |date=6 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151118082821/http://www.reuters.com/article/2012/05/06/us-russia-protests-idUSBRE8440CK20120506 |archive-date=18 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Tagtig mense is beseer in botsings met die polisie<ref>[http://lenta.ru/news/2012/05/10/more/ СК пересчитал пострадавших полицейских во время "Марша миллионов"] Lenta.ru</ref> en 450 is in hegtenis geneem. Die volgende dag is nog 120 mense gearresteer.<ref name="Inauguration protests">{{cite news |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/vladimir-putin/9250729/Vladimir-Putin-inauguration-shows-how-popularity-has-crumbled.html |title=Vladimir Putin inauguration shows how popularity has crumbled |work=The Daily Telegraph |access-date=7 Mei 2012 |location=Londen |first=Tom |last=Parfitt |date=7 Mei 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110030/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/vladimir-putin/9250729/Vladimir-Putin-inauguration-shows-how-popularity-has-crumbled.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Poetin is op 7 Mei 2012 vir sy derde termyn ingehuldig.<ref>{{cite web |url=http://www.theguardian.com/world/2012/may/07/vladimir-putin-inaugurated-russian-president |title=Vladimir Putin inaugurated as Russian president amid Moscow protests |date=7 Mei 2012 |work=Guardian |access-date=20 Januarie 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200104140733/https://www.theguardian.com/world/2012/may/07/vladimir-putin-inaugurated-russian-president |archive-date=4 Januarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op sy eerste dag as president het hy 14 presidensiële verordeninge uitgereik, onder meer een waarin hy breedvoerig sy doelstellings vir die Russiese ekonomie uiteensit. Ander het gehandel oor opvoeding, behuising, opleiding, betrekkinge met die [[Europese Unie|EU]], verdediging, interetniese verhoudings ens.<ref>{{cite web |url=http://larouchepac.com/node/22623 |title="Putin Inaugurated; States Intention for Russia to Be "Center of Gravity for the Whole of Eurasia", 8 Mei 2012 |publisher=Larouchepac.com |access-date=22 Junie 2013 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731192357/http://larouchepac.com/node/22623 |archive-date=31 Julie 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://english.ruvr.ru/2012_05_07/74079067/ |title="Putin decrees EU closeness policy", Voice of Russia, 7 Mei 2012 |publisher=English.ruvr.ru |date=7 Mei 2012 |accessdate=22 Junie 2013 |archive-date=13 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130513181423/http://english.ruvr.ru/2012_05_07/74079067/ |url-status=dead }}</ref> [[Lêer:Moscow rally 4 February 2012, Yakimanka Street, Bolotnaya Square 26.JPG|duimnael|links|’n Protesoptog teen Poetin in 2012 in Moskou.]] In 2012 en 2013 het Poetin en die Verenigde Rusland-party strenger wetgewing teen die [[LGBT]]-gemeenskap in [[Sint Petersburg]], [[Archangelsk]] en [[Nowosibirsk]] gesteun. In Junie 2013 het die staatsdoema ’n wet aanvaar teen "homoseksuele propaganda" (wat simbole soos die [[reënboogvlag]] verbied, asook gepubliseerde werke met [[Homoseksualiteit|homoseksuele]] inhoud).<ref name="BBC-LGBT">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2013/06/130611_duma_gay_propaganda.shtml?print=1 |title=Госдума приняла закон о "нетрадиционных отношениях" |publisher=BBC Russia |date=11 Junie 2013 |access-date=11 Junie 2013 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301045821/http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2013/06/130611_duma_gay_propaganda.shtml?print=1 |archive-date=1 Maart 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="RBC-LGBT">{{cite web |url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130611172814.shtml?print |title=ГД приняла закон об усилении наказания за пропаганду гомосексуализма среди подростков |publisher=[[РБК (медиахолдинг)|РБК]] |date=11 Junie 2013 |access-date=11 Junie 2013 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725112959/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/20130611172814.shtml?print |archive-date=25 Julie 2018 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.spiegel.de/international/world/two-arrested-in-st-petersburg-for-violating-city-s-new-anti-gay-law-a-826199.html |title="Discrimination in Russia: Arrests for Violation of St. Petersburg Anti-Gay Law", Spiegel Online, 6 April 2012 |author=Spiegel Online, Hamburg, Duitsland |date=6 April 2012 |work=Spiegel Online |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190626224239/https://www.spiegel.de/international/world/two-arrested-in-st-petersburg-for-violating-city-s-new-anti-gay-law-a-826199.html |archive-date=26 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/2013/01/25/us-russia-gay-idUSBRE90O0QT20130125 |title="Russian parliament backs ban on "gay propaganda", Reuters, 25 Januarie 2013 |work=Reuters |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20151126050435/http://www.reuters.com/article/2013/01/25/us-russia-gay-idUSBRE90O0QT20130125 |archive-date=26 November 2015 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>[http://www.foxnews.com/world/2013/01/21/russia-moves-to-enact-anti-gay-laws/ "Russia moves to enact laws against 'homosexual propaganda'", Fox news, 21 Januarie 2013]</ref> ==== Ingryping in Oekraïne en die anneksasie van die Krim ==== Aan die vooraand van die [[Oekraïense Rewolusie]] van 2014 het die verbanne Oekraïense president, [[Wiktor Janoekowitsj]], skriftelik gevra dat Poetin Russiese militêre magte gebruik "om wettigheid, vrede, orde, reg en stabiliteit daar te stel en die mense van Oekraïne te verdedig".<ref>{{cite news |url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 |title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says |author=Reuters |date=3 Maart 2014 |publisher=NBC News |access-date=21 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423070051/https://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506 |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op dieselfde dag het Poetin gereageer en die toestemming van die Russiese parlement gekry om Russiese troepe in Oekraïne te ontplooi.<ref name="BBCPutinDeploys">{{cite web |url=http://www.bbc.com/news/world-europe-26400597 |title=Putin to deploy Russian troops in Ukraine |publisher=BBC News |date=1 Maart 2014 |access-date=1 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200419161024/https://www.bbc.com/news/world-europe-26400597 |archive-date=19 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Russiese troepe is deur die hele Krim en Suidoos-Oekraïne versprei. Teen 2 Maart het Russiese troepe algehele beheer oor die Krim oorgeneem.<ref>http://www.thehindu.com/news/international/world/russian-parliament-approves-use-of-force-in-crimea/article5739708.ece |title=Russian Parliament approves use of army in Ukraine.</ref><ref name="walker-the-guardian-2014-descend">{{cite news |last=Walker |first=Shaun |date=4 Maart 2014 |url=http://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |title=Russian takeover of Crimea will not descend into war, says Vladimir Putin |newspaper=The Guardian |access-date=4 Maart 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200423063553/https://www.theguardian.com/world/2014/mar/04/ukraine-crisis-russian-troops-crimea-john-kerry-kiev |archive-date=23 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="bloomberg-news-2014-request">{{cite news |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-03-04/russia-calls-ukraine-intervention-legal-citing-yanukovych-letter.html |title=Russia Stays in Ukraine as Putin Channels Yanukovych Request |first1=Sangwon |last1=Yoon |first2=Daryna |last2=Krasnolutska |first3=Kateryna |last3=Choursina |date=4 Maart 2014 |access-date=5 Maart 2014 |newspaper=Bloomberg News |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20141201182256/http://www.bloomberg.com/news/2014-03-04/russia-calls-ukraine-intervention-legal-citing-yanukovych-letter.html |archive-date=1 Desember 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 16 Maart is ’n referendum gehou oor die Krim se status en 93 persent van die stemme was vir ’n afstigting van Oekraïne en ’n vereniging met Rusland. Westerse leiers het egter die referendum onwettig verklaar en beloof om Rusland met ekonomiese sanksies te straf.<ref>16 Maart 2014, David Herszenhornmarch, ''The New York Times'', "[http://www.nytimes.com/2014/03/17/world/europe/crimea-ukraine-secession-vote-referendum.html?_r=0 Crimea Votes to Secede From Ukraine as Russian Troops Keep Watch]"</ref> Dit het gelei tot die eerste sanksies, wat gevolg is deur nog sanksies nadat pro-Russiese onrus na die suide en ooste van Oekraïne versprei het.<ref>{{Cite web |url=http://www.jnmjournal.com/us-imposes-second-wave-of-sanctions-on-russia/ |title=US imposes second wave of sanctions on Russia |access-date=21 Desember 2014 |archive-date= 8 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141108052415/http://www.jnmjournal.com/us-imposes-second-wave-of-sanctions-on-russia/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.themoscowtimes.com/business/article/new-sanctions-wave-hits-russian-stocks/503604.html Third Wave of Sanctions Slams Russian Stocks]</ref> Poetin het op 18 Maart sy mening oor die Krim uiteengesit in ’n toespraak waarin hy beweer het die verbanning van Janoekowitsj was ’n "staatsgreep deur (Oekraïense) nasionaliste, neo-Nazi's, Russofobe en anti-Semiete".<ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-29991777 Jews reject Russia claims of Ukraine anti-Semitism], BBC News (12 November 2014)</ref> Hy het ook beweer Rusland en Oekraïne is "een nasie" en dat Rusland altyd die miljoene Russiessprekendes in Oekraïne sou beskerm. Op dieselfde dag het Poetin en die nuwe leiers van die Krim ’n verdrag onderteken wat gelei het tot die anneksasie van die skiereiland deur Rusland.<ref name=BBCSBCPiG>[http://www.bbc.com/news/world-europe-26630062 Ukraine crisis: Putin signs Russia-Crimea treaty], BBC, 18 Maart 2014<br />{{cite news|url=http://rt.com/news/russia-parliament-crimea-ratification-293/|agency=RT|title=Crimea, Sevastopol officially join Russia as Putin signs final decree|date=22 Maart 2014|accessdate=9 April 2014}}<br />[http://www.washingtonpost.com/world/transcript-putin-says-russia-will-protect-the-rights-of-russians-abroad/2014/03/18/432a1e60-ae99-11e3-a49e-76adc9210f19_story.html Transcript: Putin says Russia will protect the rights of Russians abroad], washingtonpost.com (18 Maart 2014)</ref> Ná die Krim-referendum het onrus versprei in die res van Oos-Oekraïne.<ref name="Ukraine crisis timeline BBC">[http://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-26248275 Ukraine crisis timeline], BBC News</ref> Op 17 April 2014 het Poetin gesê hy wil nie graag Russiese troepe na Oekraïne stuur nie, maar hy sluit nie die moontlikheid uit nie. Hy het die Oekraïense regering daarvan beskuldig dat hulle ’n "ernstige misdaad" pleeg deur die weermag te gebruik om ’n einde te bring aan die onrus.<ref name="The Wall Street Journal 2014">''The Wall Street Journal'', 17 April 2014, Laurence Norman And Jay Solomon In Geneva And Lukas I. Alpert in Moscow.</ref> Hy het ook gesê hy behou hom die reg voor om gewapende magte te gebruik om etniese Russe in "Noworossija" (Nuwe Rusland) te beskerm.<ref>{{cite news |url=http://www.nytimes.com/2014/04/18/world/europe/russia-ukraine.html |title=Away From Show of Diplomacy in Geneva, Putin Puts On a Show of His Own |last1=Herszenhorn |first1=David M. |date=17 April 2014 |website=www.nytimes.com |publisher=The New York Times Company |access-date=17 April 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110031/https://www.nytimes.com/2014/04/18/world/europe/russia-ukraine.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Op 7 Mei het Poetin aangekondig Russiese troepe aan die grens van Suidoos-Oekraïne word onttrek.<ref name="nytimes.com">http://www.nytimes.com/2014/05/08/world/europe/Putin-Russia-Ukraine.html</ref> Volgens Poetin was die Oekraïense verkiesing van 25 Mei 2014 ’n "stap in die regte rigting".<ref name="nytimes.com" /> Hy het ook gesê die separatiste in die Volksrepublieke [[Donetsk]] en [[Loegansk]] in Oos-Oekraïne moes hul 11 Mei-referendum uitstel en sodoende "die regte toestande skep" vir dialoog oor afstigting.<ref>[http://www.npr.org/blogs/thetwo-way/2014/05/07/310451535/putin-tells-separatists-to-postpone-may-11-referendum Putin Tells Separatists In Ukraine To Postpone May 11 Referendum], NPR (7 Mei 2014)</ref> Die referendum is egter op 11 Mei gehou en die separatiste het beweer byna 90% het gestem ten gunste van onafhanklikheid.<ref name="Ukraine crisis timeline BBC"/><ref>{{cite news | url=http://www.bbc.com/news/world-europe-27360146 | title=Ukraine rebels hold referendums in Donetsk and Luhansk | publisher=BBC News | date=11 Mei 2014 | accessdate=11 Mei 2014 }}<br />{{cite news|url=https://news.vice.com/video/russian-roulette-dispatch-thirty-eight|title=Russian Roulette (Dispatch Thirty-Eight)|date=13 Mei 2014|accessdate=7 Julie 2014|newspaper=Vice News|archive-date= 4 Julie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140704073504/https://news.vice.com/video/russian-roulette-dispatch-thirty-eight|url-status=dead}}</ref> Poetin het gesê hy respekteer die uitslag van die Oekraïense verkiesing in Mei en dat Rusland met die Weste oor Oekraïne wil onderhandel, maar dat die Weste Rusland se aanbod van die hand gewys het.<ref name=CNBC-2014-05-23>CNBC, ''Putin: Russia looks East, will respect Ukraine poll'', by Geoff Cutmore and Catherine Boyle, 23 Mei 2014.</ref> In sy jaareindtoespraak op 4 Desember 2014 het Poetin gesê die anneksasie van die Krim in Maart 2014 was ’n "historiese gebeurtenis" wat nie omgekeer kan word nie omdat die Krim Rusland se spirituele grond is.<ref>[http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-russia-putin-highlights-idUSKCN0JI0WB20141204 Putin delivers keynote speech on economy, Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141215163530/http://www.reuters.com/article/2014/12/04/us-russia-putin-highlights-idUSKCN0JI0WB20141204 |date=15 Desember 2014 }}, Reuters (4 Desember 2014)</ref> === Vierde termyn (2018-hede) === [[Beeld:Meeting with Government members2.jpg|thumb|Poetin en die nuwe premier, [[Michail Misjoestin]], vergader op 21 Januarie 2020 met lede van Misjoestin se kabinet.]] Poetin het die [[Russiese presidentsverkiesing, 2018|presidentsverkiesing van 2018]] met meer as 76% van die stemme gewen.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-43455950|title=Muted Western reaction to Putin victory|date=19 Maart 2018|work=BBC News|access-date=19 Maart 2018}}</ref> Sy vierde termyn het op 7 Mei 2018 begin<ref>{{cite web|url=http://www.aif.ru/politics/russia/kogda_budet_inauguraciya_prezidenta_rf|title=Когда будет инаугурация президента РФ?|website=aif.ru|access-date=20 Maart 2018}}</ref> en sal duur tot in 2024.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-43452449|title=Russia's Putin wins by big margin|date=18 Maart 2018|work=BBC News|access-date=18 Maart 2018}}</ref> Op dieselfde dag het Poetin vir Medwedef gevra om ’n nuwe regering te vorm.<ref>{{cite web|url=https://ria.ru/20180507/1520044323.html|title=Путин предложил кандидатуру Медведева на пост премьера|date=7 Mei 2018|website=РИА Новости}}</ref> Op 15 Mei 2018 het Poetin deelgeneem aan die opening van die snelwegdeel van die [[Krimbrug]].<ref>{{Cite news|script-title=ru:Открытие автодорожной части Крымского моста|url=http://kremlin.ru/events/president/news/57472|work=Kremlin.ru|date=15 Mei 2018|accessdate=15 Mei 2018|language=ru}}</ref> Op 25 Mei 2018 het Poetin aangekondig hy sal nie in 2024 vir president staan nie, in ooreenstemming met die Russiese grondwet. Op 14 Junie 2018 het hy die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018|21ste Fifa-wêreldbekertoernooi]] geopen wat vir die eerste keer in Rusland plaasgevind het. In September 2019 het Poetin se administrasie ingemeng in die landwye streeksverkiesings en dit gemanipuleer deur alle opposisiekandidate uit te skakel. Die gebeure, wat gelei het tot ’n oorwinning vir die regerende party, [[Verenigde Rusland]], het ook bygedra tot die begin van massaoptogte vir demokrasie. Die gevolg was grootskaalse inhegtenisnemings en en gevalle van polisiewreedheid.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2019/sep/08/the-observer-view-on-russia-subversion-of-democracy|title= The Observer view on Putin's ongoing corruption of democracy|accessdate=8 September 2019|website=The Guardian}}</ref> Op 15 Januarie 2020 het Medwedef en sy hele regering bedank nadat Poetin die federale raad toegespreek het. Daarin het hy groot aanpassings aan die grondwet voorgestel voor sy uittrede in 2024. Op dieselfde dag het Poetin [[Michail Misjoestin]], hoof van die federale belastingsdiens, benoem vir die amp van premier. Die volgende dag is sy aanstelling deur die Staatsdoema bekragtig<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-russia-politics-mishustin-vote/russian-lawmakers-approve-mishustin-as-pm-idUSKBN1ZF1J2 |title=Russian lawmakers approve Mishustin as PM |date=16 Januarie 2020 |first1=Vladimir |last1=Soldatkin |first2=Alexander |last2=Marrow |editor-first=John |editor-last=Stonestreet |agency=Reuters |access-date=16 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116190440/https://www.reuters.com/article/us-russia-politics-mishustin-vote/russian-lawmakers-approve-mishustin-as-pm-idUSKBN1ZF1J2 |archive-date=16 Januarie 2020 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://iz.ru/964983/2020-01-16/gosduma-odobrila-mishustina-na-post-premera|title=Госдума одобрила Мишустина на пост премьера|date=16 Januarie 2020|website=iz.ru|language=ru|access-date=15 Oktober 2020}}</ref> en het hy die amp aanvaar.<ref>{{Cite web |url=http://www.kremlin.ru/events/president/news/62593 |title=Михаил Мишустин назначен Председателем Правительства Российской Федерации |access-date=16 Januarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116155448/http://kremlin.ru/events/president/news/62593 |archive-date=16 Januarie 2020 |url-status=live }}</ref> Op 21 Januarie 2020 het Misjoestin ’n nuwe regering aan Poetin voorgestel. Die president het dit op dieselfde dag goedgekeur en die ministers aangestel.<ref>[http://www.kremlin.ru/events/president/news/62622 Указ о структуре федеральных органов исполнительной власти]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/62625 Подписаны указы о назначении министров Правительства Российской Федерации]</ref><ref>[http://www.kremlin.ru/acts/news/62624 Назначены министры внутренних дел, иностранных дел, обороны, юстиции и глава МЧС России]</ref> Poetin het op 3 Julie 2020 ’n dokument geteken om amendemente tot die Russiese grondwet toe te voeg, onder meer dat hy nog twee termyne van ses jaar elk as president kan aanbly, tot in 2036. Dié amendemente het op 4 Julie 2020 in werking getree.<ref>{{cite news|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/7/3/putin-orders-constitution-changes-allowing-him-to-rule-until-2036|date=3 Julie 2020|title=Putin orders constitution changes allowing him to rule until 2036|publisher=Al Jazeera|access-date=11 Augustus 2020}}</ref> == Beleid == === Binnelandse beleid === [[Lêer:Map of Russian districts, 2014.png|350px|duimnael|Die nege [[federale distrikte van Rusland]].]] Poetin se binnelandse beleid, veral vroeg in sy bewind, het ten doel gehad om ’n "vertikaal mag" te skep. Op 13 Mei 2000 het hy ’n verordening uitgevaardig waarvolgens die 89 [[federale deelgebiede van Rusland]] in sewe (tans nege) [[Federale distrikte van Rusland|federale distrikte]] ingedeel word met ’n regeringsverteenwoordiger aan die hoof wat hy self aangestel het om federale administrasie te vergemaklik. Hy het ook die deelgebiede vergroot: die getal is in 2000 van 89 verminder tot 83 nadat die [[outonome okroeg]]s met ander deelgebiede verenig is. Op 21 Maart 2014 is die deelgebiede uitgebrei tot 85 ná die betwiste anneksasie van die [[Krim]] deur [[Rusland]].<ref name="rbc">{{cite news |url=http://top.rbc.ru/politics/21/03/2014/912755.shtml |title=В России создан Крымский федеральный округ |publisher=RBC |date=21 Maart 2014 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710180710/http://top.rbc.ru/politics/21/03/2014/912755.shtml |archive-date=10 Julie 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Volgens Stephen White het Rusland tydens Poetin se bewind dit duidelik gestel dat hy nie beplan om nog ’n weergawe van die Amerikaanse of Britse politieke stelsel te skep nie, maar eerder ’n stelsel wat nader aan Rusland se eie tradisies en omstandighede was.<ref>{{cite book|last1=White|first1=Stephen|editor-first1=Stephen|editor-last1=White|title=Developments in Russian Politics 7|year=2010|publisher=Palgrave Macmillan|location=New York|isbn=978-0-230-22449-0|chapter=Classifying Russia's Politics}}</ref> Poetin se administrasie is dikwels beskryf as ’n "soewereine demokrasie". Die term is die eerste keer in Februarie 2006 deur [[Wladislaf Soerkof]] voorgestel, en die term het vinnig gewild geraak in Rusland. Volgens voorstanders daarvan moet die regering se optrede en beleidrigtings veral in Rusland self gewild wees en nie van buite die land bepaal word nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20061208020210/http://www.edinros.ru/news.html?id=111148 Sovereignty is a Political Synonym of Competitiveness] Wladislaf Soerkof, openbare optrede, 7 Februarie 2006</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20061105125847/http://www.edinros.ru/news.html?id=114108 Our Russian Model of Democracy is Titled «Sovereign Democracy»] Wladislaf Soerkof, 28 Junie 2006.</ref> In Julie 2000 is ’n nuwe wet aanvaar wat hom die mag gee om die hoofde van die deelgebiede af te dank. In 2004 is die verkiesing van goewerneurs by die stembus beëindig. Dié maatreël was net tydelik: onder Poetin se opvolger, Dmitri Medwedef, is die verkiesing van goewerneurs in 2012 weer ingestel.<ref name=liberal-reforms>[http://en.rian.ru/russia/20120228/171592651.html State Duma Approves Liberal Political Reforms]</ref> Ander hervormings deur Medewedef het ook ingesluit die vereenvoudiging van die registrasie van politieke partye en die vermindering van die aantal handtekeninge wat nieparlementêre nodig het om aan die verkiesing deel te neem.<ref name="liberal-reforms" /> So is die beperkings wat Poetin ingestel het effens verlig. Die streng verkiesingsvereistes was een van die regeringsbesluite onder Poetin wat deur die onafhanklike media in Rusland en buitelandse kommentators gekritiseer is as ondemokraties.<ref>{{cite news |last=Kramer |first=Andrew E. |url=http://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |title=50% Good News Is the Bad News in Russian Radio |location=Russia |publisher=Nytimes.com |date=22 April 2007 |access-date=24 September 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20181021205108/https://www.nytimes.com/2007/04/22/world/europe/22russia.html?pagewanted=print |archive-date=21 Oktober 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|author=Masha&nbsp;Lipman, Anders&nbsp;Aslund|url=http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745|title=Russian Media Criticism of Vladimir Putin: Evidence and Significance|publisher=Carnegieendowment.org|date=2004-12-02|accessdate=2010-03-02|archive-date=2010-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100413044805/http://www.carnegieendowment.org/events/index.cfm?fa=eventDetail&id=745|url-status=dead}}</ref> Tydens sy eerste termyn as president het Poetin ’n stokkie gesteek voor die politieke ambisies van baie van die oligarge uit die Jeltsin-era. Dit het gelei tot die verbanning van of gevangenisstraf vir mense soos Boris Berezovsky, Wladimir Goesinski en Michail Chodorkofski. Ander oligarge het by die Poetin-kamp aangesluit. Poetin het ’n groot veldtog gelei teen georganiseerde misdaad en terrorisme en dit het gelei tot ’n skerp afname in die moordsyfers en dade van terrorisme in Rusland. Hy het ook grond- en belastingwette verander en nuwe wette rakende prosedure uitgevaardig op die gebied van arbeid, administrasie, misdaad, handel en die burgerreg.<ref name=sharlet>{{cite book|last=Sharlet|first=Robert|title=Developments in Russian Politics|editor-last1=White|editor-last2= Gitelman|editor-last3=Sakwa|publisher=Duke University Press|year=2005|volume=6|chapter=In Search of the Rule of Law|isbn=0-8223-3522-0}}</ref> Tydens sy termyn as premier het sy regering belangrike hervormings ingestel vir staatsveiligheid, die polisie en die weermag. === Buitelandse beleid === ==== Navo en die VSA ==== [[Lêer:Bush&Putin33rdG8.jpg|duimnael|200px|Oud-pres. George W. Bush en Poetin by ’n beraad in Junie 2007.]] Onder Poetin het Rusland se betrekkinge met [[Navo]] en die [[VSA]] deur verskeie fases gegaan. Toe hy die eerste keer president geword het, was al die partye versigtig. Ná die [[Aanvalle op 11 September 2001|9/11-aanvalle]], toe Poetin Amerika gou gesteun het in die land se oorlog teen [[terrorisme]], is dit beskou as ’n geleentheid vir samewerking.<ref name=Bi-Partisan>[http://www.huffingtonpost.com/stephen-f-cohen/us-russia-policy_b_1307727.html America's Failed (Bi-Partisan) Russia Policy] deur Stephen F. Cohen, huffingtonpost.com</ref> Sedertdien het betrekkinge egter versuur omdat al drie partye verskeie optredes deur die ander teengestaan het, soos Navo se uitbreiding nader aan Rusland se grense en Poetin wat al hoe onafhankliker van die VSA geword het in sy binne- en buitelandse beleid. Volgens die Russiese geleerde [[Stephen F. Cohen]] het die media in Amerika al hoe meer anti-Poetin geword en is hy beskou as verantwoordelik vir die moorde op politieke teenstanders soos die joernalis [[Anna Politkofskaja]] en die vermeende KGB-oorloper in Londen, [[Alexander Litvinenko]].<ref name="Bi-Partisan" /> In Februarie 2007 het Poetin die VSA se monopolistiese oorheersing in wêreldbetrekkinge veroordeel en gesê dit kan lei tot ’n [[wapenwedloop]] tussen lande.<ref name=Munich>{{en}}43rd Munich Conference on Security Policy. [http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/02/10/0138_type82912type82914type82917type84779_118123.shtml Poetin se toespraak in Engels] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504052149/http://president.kremlin.ru/eng/speeches/2007/02/10/0138_type82912type82914type82917type84779_118123.shtml |date= 4 Mei 2008 }}, 10 Februarie 2007.</ref> Dié toespraak is gevolg deur maande van spanning tussen die twee lande, maar Russiese en Amerikaanse amptenare het die idee van ’n nuwe [[Koue Oorlog]] ontken. Poetin het in die openbaar planne teengestaan vir die oprigting van Amerikaanse verdedigingsmissiele in [[Europa]] en op 7 Junie 2007 ’n teenvoorstel aan pres. [[George W. Bush]] gedoen dat die Gabala-radarstasie in [[Azerbeidjan]] uit die [[Sowjetunie|Sowjet]]-era gemoderniseer en gesamentlik gebruik word in plaas daarvan om ’n nuwe stelsel in [[Tsjeggië]] te bou. Hy het gesê onderskeppingsmissiele kan dan eerder in die Navo-lidland [[Turkye]] of [[Irak]] geplaas word as in [[Pole]]. Hy het ook gelyke deelname aan die projek deur belangstellende Europese lande voorgestel.<ref>[http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2007/06/08/2251_type82914type82915_133552.shtml Press Conference following the end of the G8 Summit] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080504052143/http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2007/06/08/2251_type82914type82915_133552.shtml |date= 4 Mei 2008 }}, 8 Junie 2007.</ref> Die voorstel is verwerp. Op 11 Desember dié jaar het Rusland hom onttrek aan die Verdrag oor Konvensionele Gewapende Magte in Europa.<ref>{{cite web |title=Russia walks away from CFE arms treaty |publisher=Agence France-Presse-AFP |date=12 Desember 2007 |url=http://afp.google.com/article/ALeqM5hM6ii1jZ7sJORsbdQRQXezRVBd9Q |access-date=13 Desember 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130509051710/http://afp.google.com/article/ALeqM5hM6ii1jZ7sJORsbdQRQXezRVBd9Q |archive-date=9 Mei 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Poetin het ook [[Kosowo]] se afstigting van [[Serwië]] sterk teengestaan en dit "immoreel" en "onwettig" genoem.<ref>{{cite web |url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/14/content_7604675.htm |title=Putin: supports for Kosovo unilateral independence "immoral, illegal" |publisher=Xinhua |date=14 Februarie 2008 |access-date=25 Februarie 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20170503190901/http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/14/content_7604675.htm |archive-date=3 Mei 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Brittanje ==== Teen die middel van die 2000's het Rusland se betrekkinge met [[Brittanje]] aansienlik agteruitgegaan nadat laasgenoemde land in 2003 politieke [[asiel]]<ref name="expul" /> aan Poetin se voormalige beskermheer die Russiese oligarg [[Boris Berezovsky]] verleen het. Berezovsky het dikwels beroepe gedoen dat Poetin se bewind omvergewerp word<ref name="expul" /> en na bewering aksies teen Poetin in Rusland voorgeskryf. Brittanje het ook asiel verleen aan die [[Tsjetsjnië|Tsjetsjniese]] rebelleleier [[Achmed Zakajef]] en ander mense wat uit Rusland gevlug het. Teen einde 2006 het betrekkinge verder versuur met die vergiftiging van [[Alexander Litvinenko]] in Londen. Beskuldigings uit die Litvinenko-kamp is gemaak dat Poetin vir sy moord verantwoordelik was en dat Litvinenko dit self voor sy dood in ’n verklaring beweer het.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/6180262.stm In full: Litvinenko statement], BBC News, 24 November 2006</ref><ref>[http://svobodanews.ru/Article/2006/11/28/20061128185243507.html An interview with Andrei Nekrasov deur Yury Veksler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080518090855/http://svobodanews.ru/Article/2006/11/28/20061128185243507.html |date=18 Mei 2008 }}, Radio Liberty, 28 November 2006.</ref><ref>{{cite news|last=Jordan|first=Mary|title=Poisoned Russian Had Sought Entry to U.S., Book Says|publisher=Washington Post|date=10 Junie 2007|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/09/AR2007060901354_pf.html|accessdate=2008-11-13|archive-date=13 November 2008|archive-url=https://www.webcitation.org/5cIgCG0BR?url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/09/AR2007060901354_pf.html|url-status=bot: unknown}}( by WebCite).</ref> Kritici het getwyfel of Litvinenko wel die verklaring geskryf het<ref>[https://web.archive.org/web/20070930230523/http://www.izvestia.ru/investigation/article3098756/?print Soviet Moonwalker is Guilty for Litvinenko Death? Strange Litvinenko Last Will], Izvestia, 27 November 2006.</ref><ref>[http://www.townhall.com/Columnists/PatrickJBuchanan/2006/11/27/is_putin_being_set_up Is Putin being set up?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071223075324/http://www.townhall.com/Columnists/PatrickJBuchanan/2006/11/27/is_putin_being_set_up |date=23 Desember 2007 }}, Townhall.com, 27 November 2006.</ref><ref>{{cite web|last=Dunkerley|first=William|title=The Essence of the Alexander Litvinenko Story|publisher=Russia Profile|date=25 Mei 2007|url=http://www.russiaprofile.org/international/a1180613251.html|accessdate=2008-11-13|archive-date=2 April 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402222344/http://www.russiaprofile.org/international/a1180613251.html|url-status=dead}} ([https://web.archive.org/web/20081005180841/http://www.russiaprofile.org/page.php?pageid=Politics Argief] by WebCite).</ref> en Poetin self het gesê dis ’n politieke slenter.<ref>{{cite web |title=Ex-spy's death should not be used for provocation — Putin |publisher=RIA Novosti |date=24 November 2006 |url=http://en.rian.ru/russia/20061124/55967399.html |access-date=26 November 2006 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130928063751/http://en.rian.ru/russia/20061124/55967399.html |archive-date=28 September 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Daar is later selfs getwyfel of hy wel met [[polonium]] vergiftig is soos algemeen in die Britse pers berig is omdat geen amptelike sertifikaat uitgereik is wat dit bevestig nie.<ref>[http://rt.com/news/litvinenko-secret-files-declassify-019/ Litvinenko: MI5, MI6 death files ordered released] Russia Today</ref> In 2012 het Litvinenko se weduwee erken hy het vir die Britse Intelligensiediens gewerk en sy pa het in die openbaar verskoning gevra omdat hy die Russiese regering belaster het. Hy het gesê hy betwyfel nou die weergawe van die gebeure wat hy voorheen geglo het.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-16859830 "Litvinenko's father apologises for accusing Russia"], BBC News, 12 Februarie 2012</ref> In 2007 het die krisis in betrekkinge daartoe gelei dat vier Russiese diplomate uit Brittanje gesit is omdat Rusland geweier het om die voormalige KGB-lyfwag [[Andrei Loegowoi]] uit te lewer op aanklagte van moord op Litvinenko.<ref name=expul>{{cite news |title=Brown Defends Russian Expulsions, Decries Killings |author=Gonzalo Vina and Sebastian Alison |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102&sid=ajvS9NfMW2EE&refer=uk |publisher=Bloomberg News |date=20 Julie 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100321165747/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601102 |archive-date=21 Maart 2010 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Rusland het daarna Britse diplomate uit die land gesit en ander strafmaatreëls aangekondig.<ref name="expul" /> ==== China ==== Rusland onder Poetin handhaaf goeie betrekkinge met ander BRIC-lande ([[Brasilië]], [[Indië]] en [[China]]). Bande met China is verbeter met onder meer ’n vriendskapsverdrag in 2001 en die bou van die Transsiberiese oliepypleiding om in Chinese energiebehoeftes te voorsien.<ref>{{cite news |url=http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704082104575515543164948682.html |title=Russian Oil Route Will Open to China |first=Jeremy |last=Page |newspaper=The Wall Street Journal |date=26 September 2010 |access-date=28 September 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726203148/http://online.wsj.com/article/SB10001424052748704082104575515543164948682.html |archive-date=26 Julie 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ==== Voormalige Sowjetrepublieke ==== ’n Reeks sogenaamde kleurrewolusies in voormalige Sowjetrepublieke, soos die Roosrewolusie in 2003 in [[Georgië]], die Oranje Rewolusie in 2004 in die [[Oekraïne]] en die Tulprewolusie in 2005 in [[Kirgisië]], het gelei tot wrywing tussen dié lande en Rusland. Daar was ook ’n paar geskille met van sy ander buurlande, soos met die Russiese verbod op die invoer van [[Moldowa|Moldowiese]] en Georgiese wyn in 2006. ’n Gasdispuut tussen Rusland en die Oekraïne toe die staatsbeheerde maatskappy Gazprom gas na die Oekraïne afgesny het,<ref name=naturalgas>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7240462.stm Q&A: Russia-Ukraine gas row], BBC News (20 Januarie 2009).</ref> het ook daartoe gelei dat ’n paar Europese lande waarheen die Oekraïne Russiese gas herlei, in Januarie 2009 groot gastekorte beleef het.<ref name="naturalgas" /> [[Lêer:Customs Union of Belarus, Kazakhstan, and Russia (orthographic projection) - Crimea disputed.svg|duimnael|220px|links|Die voorgestelde Eurasiese Unie met die moontlike lede Rusland, Belarus en Kazachstan.]] Georgië en die Oekraïne se voorneme om lidlande van Navo te word, het ook tot spanning in betrekkinge met Rusland gelei. Die Oekraïne het in 2010 van die plan afgesien.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/10229626.stm Ukraine's parliament votes to abandon NATO ambitions], BBC News (3 Junie 2010)</ref> In Augustus 2008 het die Georgiese president, [[Mikheil Saakashvili]], beheer probeer herstel oor die wegbreekprovinsie [[Suid-Ossetië]] en beweer dit is in reaksie op Ossetiese aanvalle op Georgiese grenssoldate en die vergroting van Russiese vredesmagte. In die daaropvolgende oorlog is Georgiese magte egter verslaan nadat gewone Russiese soldate in Suid-Ossetië en daarna Georgië en die ander Georgiese wegbreekprovinsie, [[Abchasië]], ontplooi is.<ref>{{cite web |url=http://www.heritage.org/research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |title=Russia and Eurasia |publisher=Heritage.org |access-date=10 Mei 2009 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309151141/http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/wm2017.cfm |archive-date=9 Maart 2010 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |title=Day-by-day: Georgia-Russia crisis |publisher=BBC News |date=21 Augustus 2008 |access-date=10 Mei 2009 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190831134139/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7551576.stm |archive-date=31 Augustus 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> [[Wiktor Joesjtsjenko]], wat tydens die Oekraïne se Oranje Rewolusie tot president verkies is, is in 2010 deur [[Wiktor Janoekowitsj]] opgevolg en dit het tot beter betrekkinge met Rusland gelei.<ref>[http://www.hrw.org/world-report-2011/ukraine World Report 2011: Ukraine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211234247/http://www.hrw.org/world-report-2011/ukraine |date=11 Desember 2012 }}, Human Rights Watch</ref> Rusland het ook die huur van die basis vir sy Swartseevloot in die Oekraïnse stad [[Sewastopol]] verleng in ruil vir laer gaspryse vir die Oekraïne.<ref>[http://www.cnn.com/2010/WORLD/europe/04/21/russia.ukraine/index.html?hpt=T2 Russia, Ukraine agree on naval-base-for-gas deal], CNN (21 April 2010)</ref> In Kirgisië het pres. [[Almazbek Atambajef]] gesê sy land het ’n "gesamentlike toekoms" met sy bure en Rusland.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/world-asia-16187957 Kyrgyzstan profile], BBC News</ref> ==== Eurasië ==== Ondanks vorige en huidige spanninge tussen Rusland en die meeste ander voormalige Sowjetrepublieke, het Poetin die beleid van Eurasiese integrasie gevolg. ’n Paar streeksorganisasies het die weg gebaan vir die stigting van ’n [[Eurasiese Unie]]. Op 18 November 2011 het die presidente van Rusland, [[Belarus]] en [[Kasakstan]] ’n ooreenkoms geteken om die Eurasiese Unie teen 2015 te stig.<ref name=bbc18Nov2011>{{cite news |title=Russia sees union with Belarus and Kazakhstan by 2015 |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |newspaper=BBC News |date=18 November 2011 |access-date=19 November 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200401235106/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-15790452 |archive-date=1 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die ooreenkoms het ook die weg gebaan vir die stigting van die Eurasiese Kommissie (geskoei op die [[Europese Kommissie]]) en die Eurasiese Ekonomiese Ruimte, wat sy werksaamhede op 1 Januarie 2012 begin het.<ref name="bbc18Nov2011" /><ref name=tut.by>{{cite news |title=Евразийские комиссары получат статус федеральных министров |url=http://news.tut.by/politics/259307.html |newspaper=Tut.By |date=17 November 2011 |access-date=19 November 2011 |language=Russies |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009110040/https://news.tut.by/politics/259307.html |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> === Ekonomiese beleid === [[Lêer:GDP of Russia since 1989.svg|duimnael|350px|Rusland se bruto binnelandse produk (BBP) sedert die einde van die Sowjet-era. Die Russiese term vir BBP is ВВП (WWP), wat ook (Wladimir Wladimirowitsj) Poetin se voorletters is en dikwels gebruik word as ’n kort vorm van sy naam.]] Onder Poetin het die ekonomie reële groei van gemiddeld 7% per jaar getoon (2000: 10%, 2001: 5,1%, 2002: 4,7%, 2003: 7,3%, 2004: 7,2%, 2005: 6,4%, 2006: 8,2%, 2007: 8,5%),<ref>{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2011/02/weodata/weorept.aspx?)sy=1993&ey=2010&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=49&pr1.y=11&c=922&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|publisher=Imf.org|date=2006-09-14|accessdate=2011-12-09}}</ref> wat dit die sewende grootste ekonomie in die wêreld maak wat koopkrag betref. Die land se nominale bruto binnelandse produk ([[BBP]]) het versesvoudig, van die 22ste tot die 10de grootste in die wêreld. In 2007 het Rusland se BBP dié van die [[RSFSR|Russiese SFSR]] van 1990 oorskry, wat beteken dit het die verwoestende gevolge van 1998 se Russiese finansiële krisis en die voorafgaande resessie van die 1990's oorkom.<ref name="stats" /> Onder Poetin het die nywerheid met 76% gegroei, beleggings het met 125% toegeneem,<ref name="stats" /> en landbouproduksie en bouwerk het ook toegeneem. Reële inkomste het meer as verdubbel en die gemiddelde maandelikse inkomste het sewevoudig vermeerder, van $80 tot $640.<ref name=nbc>{{cite news |title=Russians weigh Putin's protégé |agency=Associated Press |location=Moskou |date=3 Mei 2008 |url=http://www.msnbc.msn.com/id/24443419/print/1/displaymode/1098/ |access-date=29 Desember 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121119131007/http://www.msnbc.msn.com/id/24443419/print/1/displaymode/1098/ |archive-date=19 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=russiaprofile>[http://russiaprofile.org/politics/a1187177738.html Putin's Economy&nbsp;– Eight Years On] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111024211354/http://russiaprofile.org/politics/a1187177738.html |date=24 Oktober 2011 }}. Russia Profile, 15 Augustus 2007. URL besoek op 23 April 2008</ref> Die middelklas het gegroei van 8 miljoen tot 55 miljoen en die getal mense wat onder die broodlyn lewe, het van 30% in 2000 verminder tot 14% in 2008.<ref name=stats>[http://en.rian.ru/analysis/20080301/100381963.html Russia’s economy under Vladimir Putin: achievements and failures] RIA Novosti URL besoek op 1 Mei 2008</ref><ref name=gks>{{cite web |url=http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm |title=Основные Социально-Экономические Индикаторы Уровня Жизни Населения |publisher=Gks.ru |access-date=2 Maart 2010 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218100817/http://www.gks.ru/free_doc/2006/b06_11/07-01.htm |archive-date=18 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> ’n Sentrale konsep in Poetin se ekonomiese strategie was die skep van sogenaamde "nasionale kampioene", vertikaal geïntegreerde maatskappye in strategiese sektore wat nie net ’n groter wins ten doel het nie, maar ook "die bevordering van die land se belange". Voorbeelde sluit in [[Gazprom]] en [[Rosneft]].<ref name=marshall>{{cite book|last=Goldman|first=Marshall I.|title=Petrostate: Putin, Power and the New Russia|publisher=Oxford University Press|year=2008|chapter=Chapter 5|isbn=978-0-19-534073-0}}</ref> Van die inkomste uit olie is gestort in die Stabiliseringsfonds, wat in 2004 gestig is. Met dié geld kon Rusland teen 2005 al die Sowjetunie se skuld afbetaal. Vroeg in 2008 is dit in twee verdeel: die Reserwefonds, wat Rusland beskerm teen moontlike globale finansiële skokke, en die Nasionale Welsynfonds, wat gebruik sal word vir pensioenhervormings.<ref name="stats" /> Inflasie het egter ’n probleem gebly en in 2007 was dit hoër as in 2006. Aan die begin van 2008 het dit steeds hoër geword.<ref name="stats" /> Die Russiese ekonomie is steeds grondstof-gedrewe ondanks die ekonomiese groei. Betalings uit die brandstof- en die energiesektor in die vorm van invoerregte en –belasting maak feitlik die helfte uit van die inkomste van die federale begroting. Die uitvoer van grondstowwe en kunsmis maak verreweg die grootste deel uit van Russiese uitvoere,<ref name="stats" /> hoewel uitvoere as geheel in 2007 net 8,7% van die BBP uitgemaak het, in vergelyking met 20% in 2000.<ref>[http://www.kommersant.com/p882678/r_527/macroeconomics/ Rosstat Confirms Record GDP Growth] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090106030707/http://www.kommersant.com/p882678/r_527/macroeconomics/ |date= 6 Januarie 2009 }} Kommersant URL besoek op 5 Mei 2008.</ref> === Nywerheidsontwikkeling === [[Lêer:Putin drives a yellow Lada through the Amur Highway 1.jpeg|duimnael|links|250px|Poetin ry ’n Lada Kalina op die nuwe Amoer-snelweg, wat die federale snelweë van Rusland in ’n enkele snelwegstelsel verbind het.]] Om die markaandeel van plaaslikvervaardigde voertuie te vergroot en die motorbedryf in Rusland te ondersteun, het die regering onder Poetin verskeie beskermingsmaatreëls ingestel en ’n program van stapel gestuur om buitelandse beleggers te lok. In 2005 het die regering spesiale ekonomiese sones geskep wat sekere voordele ingehou het vir buitelandse motormaatskappye wat daar sake doen, soos belastingvoordele. Sommige streke verleen ook aansienlike hulp aan groot beleggers (oor $100&nbsp;miljoen.) Dié streke sluit in [[Sint Petersburg]]/[[Leningrad-oblast]], [[Kaloega-oblast]] en [[Kaliningrad-oblast]].<ref name=eurobank>{{cite web|url=http://www.ebrd.com/downloads/research/economics/auto.pdf|title=Automotive Industry in Russia: Impact of foreign investments in car assembly plants on suppliers’ entry|last1=Krkoska|first1=Libor|last2=Spencer|first2=Alan|publisher=European Bank for Reconstruction and Development|year=2008}}</ref> Die meeste van die wêreld se groot motormaatskappye het ook hul fabrieke in Rusland gevestig, onder meer [[Ford]], [[Toyota]], [[General Motors]], [[Nissan]], [[Hyundai]] en [[Suzuki]]. In 2005 het Poetin ’n konsolidasieprogram begin om al die groot vliegtuigvervaardigers onder ’n sambreelorganisasie, die [[OAK (vliegtuigkorporasie)|OAK]], te verenig. Die doel is om produksie te verhoog en verliese tot die minimum te beperk. ’n Soortgelyke organisasie is in 2007 vir skeepsboumaatskappye gestig, wat gelei het tot die herstel van dié nywerheid in Rusland. Sedert 2006 word ’n groot poging aangewend om die staatskernkragkorporasie, Rosatom, te ontwikkel en konsolideer. Dit het gelei tot die bou van nuwe [[Kernkrag|kernaanlegte]] in Rusland en in oorsese lande soos [[Iran]], [[China]], [[Viëtnam]] en [[Belarus]]. In 2007 is die Russiese Nanotegnologie-korporasie gestig om die wetenskap en tegnologie te bevorder. === Energiebeleid === In die 2000's het Rusland se olie- en gasrykdom die land se ekonomie en internasionale invloed ’n groot hupstoot gegee. Rusland word dikwels in die media beskryf as ’n energie-supermoondheid.<ref name="online.wsj.com" /><ref name="businessinsider.com" /> Onder Poetin het die belasting op olie- en gasuitvoere die Russiese staatskoffer aansienlik vergroot. Die produksie, uitvoer en pryse van olie en gas het ook baie gestyg. Sedert groot gasgeskille met die [[Oekraïne]] in die laat 2000's het Poetin Rusland se aandeel in die [[Europa|Europese]] energiemark verder vergroot deur ondergrondse pypleidings te bou wat nie deur die Oekraïne of ander "onbetroubare" Europese lande loop nie. Die projekte sluit in die ''Blue Stream'' van Rusland na [[Turkye]] (gebou op die bodem van die [[Swartsee]]), die [[Nord Stream]] van Rusland na [[Duitsland]] (dit loop deur die [[Oossee]] en is die langste ondersese pypleiding in die wêreld) en die beplande ''South Stream'' van Rusland na die [[Balkan]] en [[Italië]] (via die Swartsee). Rusland het ook die mededingende pypleidingprojek Nabucco ondermyn deur die [[Turkmenistan]]se gas te koop en dit te herlei na Russiese pypleidings. Daarby is die [[Siberië|Transsiberiese]] oliepypleiding gebou vir die mark in [[China]], [[Japan]] en [[Korea]], sowel as die Sachalin–Chabarofsk–Wladiwostok-pypleiding in die [[Russiese Verre-Ooste]]. Rusland het ook ’n aanleg vir [[vloeibare aardgas]] op [[Sachalin]] gebou en is besig om nog een in [[Primorski-krai|Primorje]] te bou, met die doel om oorsese gasuitvoere verder te verhoog. Olie kan ook deur die hawens van die Baltiese state vervoer word danksy ’n hawe wat Rusland in die [[Golf van Finland]] gebou het wat met die Baltiese pypleidingstelsel verbind is. Rusland en China het op 21 Mei 2014 in Sjanghai ’n ooreenkoms vir die bou van ’n pypleiding onderteken. Die koste van $77&nbsp;miljard sal deur albei lande gedra word. Dit sou vir die volgende vier jaar die grootste konstruksieprojek ter wêreld wees, het Poetin toe gesê. Wanneer dit oor vier tot ses jaar voltooi is, sal die pypleiding vir die volgende 30 jaar natuurlike gas van [[Gazprom]], waarvan die Russiese staat die grootste deel besit, verskaf aan China se staatsbeheerde petroleumkorporasie; die ooreenkoms is $400&nbsp;miljard werd.<ref name="CNPCdeal">{{cite news|title=China and Russia sign $400 billion 30-year gas deal|url=http://www.russiaherald.com/index.php/sid/222206767/scat/723971d98160d438/ht/China-and-Russia-sign-400-billion-30-year-gas-deal|accessdate=22 Mei 2014|publisher=Russia Herald|archive-date=22 Mei 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140522142123/http://www.russiaherald.com/index.php/sid/222206767/scat/723971d98160d438/ht/China-and-Russia-sign-400-billion-30-year-gas-deal|url-status=dead}}</ref> === Ander beleid === * '''Noordpool:''' Poetin het Rusland se teenwoordigheid in die Noordpoolstreek vergroot. In Augustus 2007 het ’n Russiese ekspedisie, Arktika 2007, ’n Russiese vlag op die seebodem onder die Noordpool geplant<ref name=pole_flag>{{cite news|author=William J. Broad|url=http://www.nytimes.com/2008/02/19/world/europe/19arctic.html?adxnnl=1&adxnnlx=1311810481-IXSrMDBjzhfGopGmYcf6tw|title=Russia's Claim Under Polar Ice Irks American|publisher=New York Times|date=February 19, 2008|accessdate=2011-07-27}}</ref> om aandag te vestig op Rusland se versoek aan ’n [[VN]]-kommissie dat die grense van die Russiese vastelandsplat verskuif word.<ref name="pole_flag" /> In Junie 2008 het genl. Wladimir Sjamanof aangekondig dat Rusland die operasionele radius van sy Noordvloot-duikbote gaan vergroot<ref name=Military_buildup1>{{cite news |author=Adrian Blomfield |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2111507/Russia-plans-Arctic-military-build-up.html |title=Russia plans Arctic military build-up |publisher=The Telegraph |date=11 Junie 2008 |access-date=27 Julie 2011 |location=London |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602104126/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/russia/2111507/Russia-plans-Arctic-military-build-up.html |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en in Julie 2011 het die minister van verdediging planne aangekondig om twee brigades in die Noordpoolstreek te stasioneer.<ref name=Military_buildup2>{{cite web |author=Mia Bennett |url=http://foreignpolicyblogs.com/2011/07/04/russia-arctic-states-solidifying-northern-military-presence/ |title=Russia, Like Other Arctic States, Solidifies Northern Military Presence |publisher=Foreign Policy Association |date=4 Julie 2011 |access-date=27 Julie 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602103603/https://foreignpolicyblogs.com/2011/07/04/russia-arctic-states-solidifying-northern-military-presence/ |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ’n Bouprogram vir drywende kernaanlegte sal krag voorsien aan Rusland se Arktiese kusstede en gasboortorings. ’n Barkas van 21&nbsp;500 ton met twee 35 megawatt-reaktors, die Akademik Lomonosof, sal in 2012 in werking gestel word.<ref name=Floating_nuclear_plant1>{{cite news |author=Richard Galpin |url=http://www.bbc.co.uk/news/world-11381773 |title=The struggle for Arctic riches |publisher=BBC News |date=22 September 2010 |access-date=28 Augustus 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200304052126/https://www.bbc.co.uk/news/world-11381773 |archive-date=4 Maart 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=Floating_nuclear_plant2>{{cite web |author=Peter Fairley |url=http://spectrum.ieee.org/energywise/energy/nuclear/russia-launches-floating-nuclear-power-plant |title=Russia Launches Floating Nuclear Power Plant |publisher=IEEE Spectrum |date=2 Julie 2010 |access-date=28 Augustus 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602192302/https://spectrum.ieee.org/energywise/energy/nuclear/russia-launches-floating-nuclear-power-plant |archive-date=2 Junie 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die Prirazlomnoje-olieveld in die Petsjora-see wat tot 40 boorgate sal insluit, is op die oomblik onder konstruksie.<ref name=Gazprom_Prirazlomnoye>{{cite web|url=http://www.istockanalyst.com/business/news/5379031/gazprom-starts-towing-of-prirazlomnoye-platform-to-field|title=Gazprom starts towing of Prirazlomnoye platform to field|publisher=iStockAnalyst|date=25 Augustus 2011|accessdate=2011-08-28|archive-date= 3 Januarie 2013|archive-url=https://archive.is/20130103100728/http://www.istockanalyst.com/business/news/5379031/gazprom-starts-towing-of-prirazlomnoye-platform-to-field|url-status=dead}}</ref><ref name=Prirazlomnoye_TASS>{{cite web |url=http://www.itar-tass.com/c32/212487_print.html |title=Prirazlmonaya sea platform to be delivered to offshore oil field |publisher=ITAR-TASS |date=26 Augustus 2011 |access-date=28 Augustus 2011 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20131022211227/http://www.itar-tass.com/c32/212487_print.html |archive-date=22 Oktober 2013 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * '''Omgewing:''' In 2004 het Poetin die [[Kioto]]-protokol onderteken om kweekhuisgasse te beperk.<ref>New York Times, 6 November 2004. URL besoek op 20 April 2008.</ref> Hy bevorder en hou persoonlik toesig oor ’n aantal beskermingsprogramme vir bedreigde spesies in Rusland, soos die [[Siberiese tier]], [[witdolfyn]], [[ysbeer]] en [[sneeuluiperd]]. Wat Rusland en Moskou se vullisvraagstuk betref, het Poetin besluit om tenminste 200 verbrandingsaanlegte te laat bou, waarvan vier in Moskou. Vullis word tans in Rusland - anders as in die res van Europa - nog nouliks hersikleer (tans net vyf persent - die ander 95 persent beland op stortingsterreine wat intussen 40&nbsp;000 vierkante kilometer beslaan). Moskou produseer jaarliks tien miljoen ton of 'n vyfde van alle afval in die land en moet daarvan op stortingsterreine in die omgewing of selfs in afgeleë taigastreke ontslae raak - 'n beleid waarteen plaaslike bewoners protes aanteken.<ref>[https://www.welt.de/politik/ausland/article188458393/Wohin-mit-Russlands-Abfall-Ein-Land-will-Muell-trennen-darf-aber-nicht.html ''welt.de, 11 Februarie 2019: Wohin mit Russlands Abfall? Ein Land will Müll trennen - darf aber nicht. Besoek op 19 Februarie 2020'']</ref> [[Lêer:Vladimir Putin 21 February 2001-2.jpg|duimnael|250px|links|Poetin ontmoet Russiese godsdiensleiers in 2001.]] * '''Godsdiens:''' [[Oosters-Ortodokse Kerk|Ortodoksie]], [[Islam]], [[Boeddhisme]] en [[Judaïsme]], wat deur die wet beskryf word as tradisionele godsdienste en deel van Rusland se "historiese erfenis" is,<ref>{{Cite book|author=Bell, I|title=Eastern Europe, Russia and Central Asia|url=http://books.google.com/?id=EPP3ti4hysUC&pg=PA47|accessdate=27 Desember 2007|isbn=978-1-85743-137-7|year=2002}}</ref> het beperkte steun in die Poetin-era gekry. Die groot konstruksie en restourasie van kerkgeboue wat in die 1990's begin het, het onder Poetin voortgeduur en die staat het die onderrig van godsdiens in skole toegelaat (ouers kon kies van watter godsdiens hul kinders moes leer). Poetin woon gereeld Ortodokse dienste op die belangrikste kerklike feesdae by en het ’n goeie verhouding met die patriarge van die Russiese Kerk, soos wyle [[Patriarg Aleksi II van Moskou|Aleksi II]] en die huidige [[Patriarg Kirill van Moskou|Kirill]]. Hy het ook deelgeneem aan die proses om betrekkinge tussen die [[Russies-Ortodokse Kerk]] in [[Moskou]] en die [[Russies-Ortodokse Kerk buite Rusland]] in 2007 te herstel ná ’n skeuring van 80 jaar.<ref>{{cite press release|title=he President of Russia attended the ceremonial signing of the Act on Canonical Communion that was held in the Cathedral of Christ the Saviour|publisher=Russiese Ambassade in Ottawa|date=17 Mei 2007|url=http://www.rusembcanada.mid.ru/pr2007/022.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/5bGjBVfm6?url=http://www.rusembcanada.mid.ru/pr2007/022.html|archivedate=2008-10-02|accessdate=2008-10-02}}Argief by WebCite by </ref> [[Lêer:Vladimir Putin speech to IOC in Guatemala City.ogv|duimnael|250px|Poetin spreek in 2007 die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] in [[Guatemala-stad]] toe ten gunste van [[Sotsji]] se geslaagde bod vir die [[Olimpiese Winterspele 2014]].]] * '''Sportontwikkeling:''' Op 4 Julie 2007 het Poetin ’n toespraak in vlot Engels gehou voor afgevaardigdes van die [[Internasionale Olimpiese Komitee]] in [[Guatemala-stad]] ten gunste van [[Sotsji]] se bod vir die [[Olimpiese Winterspele 2014|Olimpiese]] en [[Paralimpiese Winterspele 2014]], wat die stad gewen het.<ref name=kremlin-2014>[http://media.kremlin.ru/2007_07_04_01_01.wmv wmf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070710000430/http://media.kremlin.ru/2007_07_04_01_01.wmv |date=10 Julie 2007 }}. media.kremlin.ru (2007)</ref> Dit was die eerste Olimpiese Winterspele in Rusland. Op 2 Desember 2010 het Rusland ook die bod gewen om die [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2017]] en die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2018]] aan te bied, ook ’n eerste vir Rusland. Ander groot internasionale sportgeleenthede wat Rusland onder Poetin aangebied het, was in [[atletiek]], watersport en [[yshokkie]], asook die [[Russiese Grand Prix|Formule Een Grand Prix]] sedert 2014. Poetin self beoefen verskeie sportsoorte, veral die [[vegkuns]]te [[sambo]], [[judo]] en [[karate]]. In die eerste twee sportsoorte was hy ’n kampioen van [[Leningrad]] en hy hou ’n swart gordel in karate. Hy word dikwels saam met Medwedef by sportgeleenthede gesien en daardeur bevorder hulle sport en ’n gesonder lewenswyse. Poetin het ook yshokkie begin speel nadat hy die junior yshokkiespan belowe het hy sou. Hy word dikwels in die media gesien waar hy verskeie sportsoorte beoefen soos skubaduik, swem, perdry, vlotvaart, ens. * '''Militêre ontwikkeling:''' Sedert die vroeë 2000's het Rusland meer geld in sy militêre en verdedigingsbedryf gesteek en in 2008 het ’n volskaalse hervorming begin om Rusland se weermag moderner en doeltreffender te maak. Die weermag is verklein, offisiere verminder, opleiding vir offisiere verbeter, die reserwes herorganiseer en die lugmagstelsel verander.<ref name=military-reform>[http://en.rian.ru/analysis/20081017/117787642.html Military reform to change army structure. What about its substance?]</ref> Diensplig is ook van twee tot een jaar verkort. Verder is begin om die weermag te voorsien van nuwe toerusting en skepe. == Russies-Oekraïense krisis sedert 2022== Op 15 Februarie 2022 het die Russiese parlement se laerhuis 'n resolusie gesteun waarin gevra word vir diplomatieke erkenning van twee selfverklaarde separatistiese republieke in Donbas. Op 21 Februarie het Poetin 'n dekreet onderteken wat die separatistiese republieke as onafhanklike state erken. Op 24 Februarie het Poetin in 'n televisietoespraak 'n "spesiale militêre operasie" in die Oekraïne aangekondig, wat 'n [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|volskaalse inval in die Oekraïne]] van stapel gestuur het.<ref>{{cite news|title=Russian Parliament Backs Plan to Recognize Breakaway Ukrainian Regions|url=https://www.themoscowtimes.com/2022/02/15/russian-parliament-backs-plan-to-recognize-breakaway-ukrainian-regions-a76381|work=The Moscow Times|date=15 February 2022}}</ref><ref>{{cite news|title=Extracts from Putin's speech on Ukraine|url=https://www.reuters.com/world/europe/extracts-putins-speech-ukraine-2022-02-21/|work=Reuters|date=21 February 2022}}</ref><ref>https://www.msn.com/en-us/news/world/russian-president-vladimir-putin-announces-military-assault-against-ukraine-in-surprise-speech/ar-AAUebpI</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dw.com/en/russia-launches-massive-invasion-of-ukraine-live-updates/a-60893588|title=Russia launches massive invasion of Ukraine — live updates {{!}} DW {{!}} 24.02.2022|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|website=DW.COM|language=en-GB|access-date=2022-02-24}}</ref>  [[Beeld:Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp|thumb|Die strate van [[Kijif]] ná Russiese bomaanvalle op 10 Oktober 2022. Internasionale kenners het Poetin 'n oorlogsmisdadiger genoem.<ref>{{cite news |title=Ukraine war: Putin should face trial this year, says top lawyer |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-64138851 |work=BBC News |date=1 January 2023}}</ref>]] Ná toenemende sterftes onder Oekraïense burgers tydens die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]]<ref>{{cite web |url = https://www.reuters.com/world/europe/thousands-civilians-mariupol-may-have-died-past-month-un-tells-reuters-2022-03-29/ |title = Thousands of civilians in Mariupol may have died in past month – UN tells Reuters |work = Reuters |date = 29 March 2022 }}</ref> het die Amerikaanse president [[Joe Biden]] Poetin 'n oorlogsmisdadiger en "moorddadige diktator" genoem.<ref name="Putin according to Biden">{{cite news |last1 = Parker |first1 = Ashley |title = Biden calls Putin a 'war criminal' |url = https://www.washingtonpost.com/politics/2022/03/16/biden-zelensky-speech-response-aid/ |newspaper = The Washington Post |access-date = 18 March 2022 |date = 17 March 2022 }}</ref><ref>{{cite news |last1 = Vazquez |first1 = Maegan |last2 = Carvajal |first2 = Nikki |title = Biden calls Putin a 'murderous dictator' and 'pure thug' |url = https://edition.cnn.com/2022/03/17/politics/biden-putin-pure-thug/index.html |access-date = 6 April 2022 |publisher = CNN |date = 17 March 2022 }}</ref> Die parlementêre verteenwoordiger van Oekraïne in die [[VN]], Sergi Kislitsja, het Poetin met [[Adolf Hitler]] vergelyk.<ref>[https://www.news.com.au/national/ukraines-un-envoy-likens-putin-to-hitler/video/1717033aba4373b46eb28437fac6aba2 Ukraine's U.N. envoy likens Putin to Hitler] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220307020722/https://www.news.com.au/national/ukraines-un-envoy-likens-putin-to-hitler/video/1717033aba4373b46eb28437fac6aba2 |date=7 March 2022 }}; news.com.au; 1 March 2022</ref> Die [[Letland|Letse]] eerste minister, Krisjanis Karins, het hom ook met Hitler vergelyk en gesê hy is 'n "misleidende outokraat wat vir miljoene ellende veroorsaak" en dat "Poetin teen [[demokrasie]] veg (...) As hy Oekraïne aanval, kan dit teoreties enige ander Europese land wees."<ref>[https://www.reuters.com/world/europe/eu-launch-new-sanctions-against-russia-over-barbaric-attack-ukraine-2022-02-24/ EU targets Russian economy after 'deluded autocrat' Putin invades Ukraine]; ''Reuters.com''; 25 February 2022</ref><ref>[https://www.reuters.com/world/europe/latvias-pm-says-putin-his-regime-need-be-isolated-world-2022-02-24/ Latvia's PM says Putin and his regime need to be isolated from the world]; ''Reuters.com''; 25 February 2022</ref> [[Litaue]] se minister van buitelandse sake, Gabrielius Landsbergis, het gesê: "Die geveg om Oekraïne is 'n geveg om Europa. As Poetin nie daar gestop word nie, sal hy verder gaan."<ref>[https://www.irishtimes.com/news/world/europe/eu-to-impose-unprecedented-sanctions-on-russia-as-leaders-meet-1.4811001 EU to impose unprecedented sanctions on Russia as leaders meet]; ''The Irish Times'']; 24 February 2022</ref> President [[Emmanuel Macron]] van [[Frankryk]] het gesê Poetin "lei homself om die bos".<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2022/03/03/world/europe/putin-macron-call.html|title=A Putin-Macron call leaves France persuaded that Russia wants 'control of all of Ukraine|work=The New York Times|first1=Aurelien|last1=Breeden|first2=Anton|last2=Troianovski|date=3 March 2022|access-date=20 March 2023}}</ref> Volgens die Britse premier [[Boris Johnson]] is Poetin ook 'n "diktator" wat 'n "vlaag geweld teen 'n Slawiese medevolk geloods het".<ref>[https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-putin-russia-speech-ukraine-war-b2022309.html Boris Johnson brands Putin 'dictator' and vows to end 'hideous and barbaric' Ukrainian war]; ''The Independent''; 24 February 2022</ref> Op 31 Desember 2022 het Poetin 'n Nuwejaarsboodskap gelewer voor 'n groep soldate en ander lede van die Russiese weermag. Vrae is gestel of dit werklike soldate was, of [[akteur]]s. Die BBC het gesigserkenning gebruik om minstens vyf van die mense in die boodskap uit te ken as bondgenote en werkers van Poetin, en nie soldate nie. 'n Blonde vrou wat agter Poetin gestaan het, is geïdentifiseer as Larisa Sergoechina, 'n lid van die politieke party [[Verenigde Rusland]] in die streekparlement van die Nowgorodstreek. Sy het in ander openbare optredes van Poetin verskyn as 'n soldaat, matroos en lid van 'n kerkgemeenskap.<ref>{{Cite web |title = Ukraine war: What does facial recognition software make of Putin's backdrop crowd? |url = https://www.bbc.com/news/64189366 |date = 6 January 2023 |author1=Jake Horton |author2=Adam Robinson |author3=Paul Myers |access-date = 7 January 2023 |publisher = BBC |language = en }}</ref> == 2024 Presidensiële verkiesing == Tydens die presidensiële verkiesing wat gehou is tussen 15 en 17 Maart 2024 is Poetin met 'n oorweldigende meerderheid van die totale stemme uitgebring ('n rekord van 77% van stemgeregtigdes het tydens die verkiesing gestem) vir 'n vyfde termyn as president verkies, <ref> https://www.rt.com/russia/594613-putin-election-results-final/ Besoek op 21 Maart 2024</ref> Hy het 87.28% (76.2 miljoen stemme) van die stemme op hom verenig. Poetin se teenstanders in die verkiesing, die Kommunistiese Party-kandidaat Nikolay Kharitonov, Vladislav Davankov van die New People-party en Leonid Slutsky van die Liberale Demokrate, het onderskeidelik 4,31%, 3,85% en 3,2% van die stemme ontvang, volgens Rusland se Sentrale Verkiesingskommissie. Dit was die eerste keer dat Rusland se nuut-ingelyfde streke, [[Volksrepubliek Loehansk|Loehansk]], [[Volksrepubliek Donetsk|Donetsk]], [[Cherson-oblast|Cherson]] en [[Zaporizjzja-oblast|Zaporizjzja]] deelgeneem het aan die presidensiële verkiesing. Die inhuldiging van die verkose president is geskeduleer vir 7 Mei 2024. == Openbare beeld == === Meningspeilings === [[Lêer:Putin Approval Rating 2000-2008.PNG|250px|duimnael|Stemme vir (blou) en teen (rooi) Poetin in sy agt jaar as president.]] Volgens meningspeilings deur die nieregeringsorganisasie Lewada-sentrum het Poetin se gewildheid in Junie 2007 op 81&nbsp;persent gestaan, die hoogste van enige leier ter wêreld.<ref>{{cite news |last=Madslien |first=Jorn |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6265068.stm |title=Russia's economic might: spooky or soothing? |publisher=BBC News |date=4 Julie 2007 |access-date=2 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120306200600/http://news.bbc.co.uk/1/hi/business/6265068.stm |archive-date= 6 Maart 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sy gewildheid was nooit laer as 50% tot aan die einde van sy tweede termyn as president nie. Waarnemers glo dit is daaraan te danke dat die lewenstandaarde in Rusland tydens sy bewind aansienlik gestyg het en die land hom laat geld op die wêreldtoneel.<ref>[http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 Quarter of Russians Think Living Standards Improved During Putin's Rule] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130731141629/http://www.oprosy.info/news.php?extend.25 |date=31 Julie 2013 }}, Oprosy.info, 27 Maart 2007.</ref><ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece No wonder they like Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525073652/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/columnists/guest_contributors/article2994651.ece |date=25 Mei 2010 }} deur Norman Stone, 4 Desember 2007, The Times.</ref> In ’n gesamentlike meningspeiling deur World Public Opinion in die VSA en die Lewada-sentrum in Junie-Julie 2006 is bevind "nie die Russiese of die Amerikaanse publiek is oortuig daarvan dat Rusland in ’n anti-demokratiese rigting beweeg nie" en "Russe steun oor die algemeen Poetin se konsentrasie van politieke mag asook die hernasionalisering van Rusland se olie- en gasnywerheid."<ref name=wpo_org_g8>[http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/breuropera/224.php?nid=&id=&pnt=224&lb=breu Russians Support Putin's Re-Nationalization of Oil, Control of Media, But See Democratic Future] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150528012557/http://www.worldpublicopinion.org/pipa/articles/breuropera/224.php?nid=&id=&pnt=224&lb=breu |date=28 Mei 2015 }} – World Public Opinion.org</ref> ’n 2005-peiling toon aan dat drie keer soveel Russe voel Rusland is "meer demokraties" onder Poetin as onder Jeltsin of Michail Gorbatsjof. Dieselfde aantal mense het gevoel menseregte is beter onder Poetin as onder Jeltsin.<ref>[http://www.npetro.net/resources/opendemocracy.pdf Russia through the looking-glass] openDemocracy URL besoek op 16 April 2008.</ref> === Menings oor Poetin === Poetin was in 2007 die tyskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se Persoon van die Jaar.<ref>Adi Ignatius. [http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766,00.html Person of the Year 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130826130830/http://www.time.com/time/specials/2007/personoftheyear/article/0,28804,1690753_1690757_1690766,00.html |date=26 Augustus 2013 }}, ''Time''.</ref> In April 2008 was hy op die lys van ''Time'' se 100 Invloedrykste Mense in die Wêreld.<ref>Albright, Madeleine. [http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html "Vladimir Putin"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130825134000/http://www.time.com/time/specials/2007/article/0,28804,1733748_1733757_1735578,00.html |date=25 Augustus 2013 }}, ''Time''. URL besoek op 1 Mei 2008.</ref> Op 4 Desember 2007 het die voormalige [[Sowjetunie|Sowjet]]<nowiki/>leier [[Michail Gorbatsjof]] gesê Poetin het "Rusland uit die chaos getrek", asook dat hy verseker is van ’n plek in die geskiedenis, hoewel hy (Gorbatsjof) dink mediavryheid word onderdruk en dat verkiesings nie verloop volgens die demokratiese riglyne wat Poetin belowe het nie.<ref>Struck, Doug. [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/12/04/AR2007120402218.html "Gorbachev Applauds Putin's Achievements"], ''The Washington Post'', 5 Desember 2007.</ref> In 2009 het Gorbatsjof ook beweer die parlement of regstelsel in Rusland is nie waarlik vry nie.<ref>{{cite news |url=http://www.sueddeutsche.de/959387/023/2788090/Gorbatschow-geht-Putin-an.html |title=Gorbatschow geht Putin an |publisher=Süddeutsche Zeitung |date=7 Maart 2009 |access-date=6 Maart 2012 |language=Duits |archive-url=https://web.archive.org/web/20130802010836/http://www.sueddeutsche.de/959387/023/2788090/Gorbatschow-geht-Putin-an.html |archive-date=2 Augustus 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In Desember 2011, tydens die betogings oor die uitslag van die Russiese parlementêre verkiesing, het Gorbatsjof Poetin gekritiseer omdat hy vir ’n derde termyn president wil wees en het hy Poetin aangeraai om uit die politiek te tree. Poetin se perswoordvoerder, Dmitri Peskof, het as volg daarop gereageer: " ’n Voormalige leier, wat basies verantwoordelik was vir die verbrokkeling van sy land, gee raad aan die persoon wat kan keer dat Rusland dieselfde paadjie loop."<ref>{{cite web |url=http://korrespondent.net/russia/1298314-press-sekretar-putina-otvetil-gorbachevu |title=Пресс-секретарь Путина ответил Горбачёву |work=Korrespondent |date=25 Desember 2011 |access-date=6 Maart 2012 |language=Russies |archive-url=https://web.archive.org/web/20120418154018/http://korrespondent.net/russia/1298314-press-sekretar-putina-otvetil-gorbachevu |archive-date=18 April 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In kabelgramme van die VSA-ambassade wat in 2010 deur [[Wikileaks]] gepubliseer is, is Poetin die "alpha dog" genoem en is hy vergelyk met [[Batman]], terwyl Dmitri Medwedef met Batman se vennoot Robin vergelyk is. Poetin het dit "lasterlik" genoem.<ref>Parfitt, Tom. [http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/01/wikileaks-row-putin-reaction-batman-robin "WikiLeaks row: Putin labels US embassy cables 'slanderous'"], ''The Guardian'', 1 Desember 2010.</ref> === Reklame === Poetin se naam en beeld word wyd gebruik in advertensies en vir handelsname.<ref name="Superputin" /> Van die produkte wat sy naam dra, is Putinka-wodka, PuTin-blikkieskos, Gorbusha Putina-kaviaar en T-hemde met sy gesig op.<ref>[http://www.gazeta.spb.ru/12122-0/ Как используется бренд "Путин": зажигалки, икра, футболки, консервированный перец] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402153600/http://www.gazeta.spb.ru/12122-0/ |date= 2 April 2015 }} Gazeta, 30 November 2007.</ref> === Poetin se avonture === [[Lêer:Vladimir Putin beefcake-2.jpg|duimnael|200px|links|Poetin vang vis in [[Tiwa]], 2007.]] Poetin hou dikwels in die media die beeld voor van ’n sportiewe, macho buitelugmens en wys sy fisieke vermoëns deur byvoorbeeld aan gevaarlike aktiwiteite en sportsoorte deel te neem.<ref name="abcnews.go.com" /> In 2007 het die koerant ''Komsomolskaja Prawda'' ’n groot foto gepubliseer van Poetin sonder sy hemp wat in die [[Siberië|Siberiese]] berge vakansie hou onder die opskrif: "Wees soos Poetin."<ref name=putin-shirtless>{{cite news |author=The Associated Press |url=http://www.cbc.ca/world/story/2007/08/22/putin-shirtless.html |title=Putin gone wild: Russia abuzz over pics of shirtless leader. |publisher=Cbc.ca |date=22 Augustus 2007 |access-date=2 Maart 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100215205117/http://www.cbc.ca/world/story/2007/08/22/putin-shirtless.html |archive-date=15 Februarie 2010 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Sulke fotodekking is volgens die tydskrif Wired deel van ’n beeldpoets-veldtog wat hom met opset uitbeeld as die macho superheld wat in beheer is.<ref name=Superputin>{{cite news |last=Rawnsley |first=Adam |title=Pow! Zam! Nyet! ‘Superputin’ Battles Terrorists, Protesters in Online Comic |url=http://www.wired.com/dangerroom/2011/05/pow-zam-nyet-superputin-battles-terrorists-protesters-in-online-comic/ |access-date=27 Mei 2011 |newspaper=Wired |date=26 Mei 2011 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20131210201700/http://www.wired.com/dangerroom/2011/05/pow-zam-nyet-superputin-battles-terrorists-protesters-in-online-comic/ |archive-date=10 Desember 2013 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander voorbeelde van waar Poetin sulke macho avonture beleef, is:<ref name=badass>[http://www.cracked.com/article_19128_7-reasons-vladimir-putin-worlds-craziest-badass.html 7 Reasons Vladimir Putin Is the World's Craziest Badass] cracked.com</ref> * ''Die vlieg van militêre stralers''. Poetin het in 2000 ’n Soechoi Su-27-vegterstraler oor Tsjetsjnië gevlieg en in 2005 op ’n lugskou ’n [[Toepolef Tu-160]] supersoniese bomwerper.<ref name="badass" /> * ''Gevegskuns''. Poetin het op 5 September 2000 sy talent in gevegskuns by die Kodokan-instituut in [[Tokio]] gewys en sedertdien verskeie kere elders.<ref name="badass" /> * ''Avonture in die natuur''. Op ’n besoek aan [[Tiwa]] in Augustus 2007 het hy perdgery, visgevang, in ’n vlot op ’n rivier gevaar en feitlik kaalbors in ’n koue Siberiese rivier geswem.<ref name="putin-shirtless" /> In Augustus 2009 het hy dit weer gedoen.<ref>[https://archive.is/20120717044201/premier.gov.ru/visits/ru/6122/events/4678/index.html В.В.Путин взял в понедельник однодневный отпуск и провёл его в Тыве] premier.gov.ru</ref> * ''Afgedaal in ’n meer''. Op 1&nbsp;Augustus 2009 het Poetin 1&nbsp;395&nbsp;m ver in ’n [[onderwatervaartuig]] afgedaal na die bodem van die [[Baikalmeer]], die diepste meer in die wêreld. Op die bodem het hy oor ’n hidrofoon met joernaliste gepraat.<ref>[https://archive.is/20120720152536/premier.gov.ru/visits/ru/6120/events/4661/index.html В.В.Путин, находящийся с рабочей поездкой в Сибирском федеральном округе, совершил спуск на глубоководном аппарате «Мир» на дно озера Байкал] premier.gov.ru</ref> * ''Tier verdoof''. In 2008 het Poetin die Oessoeri-park besoek en ’n Amoer-tier wat uit ’n strik losgekom het, met ’n verdowingsmiddel geskiet. Daarna het hy die tier se tande help meet.<ref name="putin-shirtless" /> * ''Ysbeer verdoof''. In April 2010 het Poetin na die Noordpool-gebied gereis, waar hy ’n ysbeer verdoof en ’n satellietmerker aan hom help sit het.<ref>[http://www.foxnews.com/world/2010/04/29/putin-attaches-satellite-tag-tranquilized-polar-bear-russias-arctic/ Putin attaches satellite tag to tranquilized polar bear in Russia's Arctic] foxnews.com</ref> * ''Motorfiets ry''. In Julie 2010 het Poetin by ’n motorfietsfees in [[Sewastopol]] opgedaag op ’n [[Harley-Davidson]].<ref name="badass" /><ref name=Polgueva>{{cite news |last=Polgueva |first=Ekaterina |title=Ангел Ада Абаддон |url=http://www.sovross.ru/modules.php?name=News&file=article&sid=58086 |newspaper=Sowjetskaja Rossija |date=27 Julie 2010 |language=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20150819025922/http://www.sovross.ru/modules.php?name=News |archive-date=19 Augustus 2015 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * ''Brandbestryding uit die lug''. In Augustus 2010 het ’n Russiese TV-stasie beeldmateriaal gewys van waar Poetin die medevlieënier is van ’n Berijef Be-200-brandbestrydingsvliegtuig en water op ’n brand gooi tydens ’n ernstige bosbrandkrisis in Rusland.<ref name="Superputin" /><ref name="badass" /> * ''Walvis skiet met ’n pyl''. In Augustus 2010 het Poetin ’n walvis met ’n pyl uit ’n kruisboog geskiet aan die kus van die [[Kamtsjatka-skiereiland]] as deel van ’n eko-opsporingsoperasie, terwyl hy hom op ’n rubberboot op die see gebalanseer het.<ref name="badass" /><ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/38851148/ns/world_news-europe/ Using crossbow, Putin fires darts at whale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121124071346/http://www.msnbc.msn.com/id/38851148/ns/world_news-europe/ |date=24 November 2012 }} msnbc.msn.com</ref> * '' ’n Renmotor bestuur''. Poetin het op 7 November 2010 ’n [[Formule 1]]-motor in Sint Petersburg getoets en ’n maksimum snelheid van 240&nbsp;km/h gehaal.<ref name="badass" /><ref name=rg.ru>[http://www.rg.ru/2010/11/08/bolid.html Премьер-гонка: Владимир Путин протестировал болид "Формулы-1"]</ref> * ''Skubaduik''. Poetin het op 11 Augustus 2011 ge[[skubaduik]] op ’n argeologiese terrein in Taman-baai.<ref name=tetis.ru>[http://www.tetis.ru/?p=divenews&id=1578 Путин погрузился с аквалангом на дно Таманского залива] tetis.ru</ref> === Poetin se talente === [[Lêer:Vladimir Putin singing Blueberry Hill.ogv|duimnael|250px|Poetin sing ''Blueberry Hill'' op ’n konsert ten bate van liefdadigheid.]] Op 17 Januarie 2009 het ’n skildery deur Poetin, ''Узор на заиндевевшем окне'' (''Patroon op ’n Ruigryp-bedekte Venster''), wat hy in 2008 gemaak het, die hoogste prys behaal op ’n welsynveiling in Sint Petersburg – dit het 37 miljoen roebels gehaal.<ref name=putin-painting>[http://ria.ru/society/20090117/159499680.html Картина Путина стала самым дорогим лотом на аукционе в Петербурге] RIAN</ref> Dit is gemaak as deel van ’n reeks skilderye deur beroemde Russe. Poetin speel graag klavier en sing. Op 11 Desember 2010, op ’n konsert ten bate van liefdadigheid in Sint Petersburg, het hy ''Blueberry Hill'' gesing en klaviergespeel. Die konsert is bygewoon deur verskeie Hollywood- en Europese sterre soos [[Kevin Costner]], [[Sharon Stone]], [[Alain Delon]] en [[Gérard Depardieu]]. Hy het ’n staande ovasie gekry.<ref>[http://www.nonprofitquarterly.org/index.php?option=com_content&view=article&id=7996:putin-sings-blueberry-hill-for-charity&catid=155:nonprofit-newswire&Itemid=986 Putin Sings Blueberry Hill for Charity]</ref><ref name=putin-piano>[http://www.dp.ru/a/2010/12/11/Vladimir_Putin_sigral_na/ Владимир Путин сыграл на рояле "С чего начинается родина"]</ref> === Poetin in moderne kuns === [[Lêer:Part of Superputin strip 3 by Sergei Kalenik.png|duimnael|200px|links|’n Toneel uit die ''Superputin''-strokiesprent.]] ’n Russiese fliek, ''A Kiss not for Press'', is in 2008 op DVD uitgereik. Dit is glo gebaseer op die biografie van Poetin en sy vrou, Ljoedmila.<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7228000/7228535.stm Фильм о любви человека, похожего на Путина] BBC</ref> Dobby, ’n elf van die ''[[Harry Potter]]''-flieks, lyk glo baie soos Poetin,<ref>[http://www.nytimes.com/2003/02/02/weekinreview/putin-dobby-and-the-axis-of-weirdness.html Putin, Dobby And the Axis Of Weirdness] nytimes.com</ref> so ook Daniel Craig in sy rol as [[James Bond]].<ref>[http://www.telegraph.co.uk/culture/film/3562009/Daniel-Craig-Quantum-of-Solace.html Daniel Craig: Quantum of Solace] telegraph.co.uk</ref> Daar is verskeie liedjies oor Poetin. Van die gewildstes is: * ''Такого, как Путин'' – '' ’n Man soos Poetin'' deur Singing Together<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=_OFOPd6pgjI Такого, как Путин]</ref> * ''Гороскоп (Путин, не ссы!)'' – ''Horoskoop (Poetin, Moenie Pis Nie!)'' deur Uma2rman<ref>[http://www.youtube.com/watch?v=QbuYSVfktck Гороскоп (Путин, не ссы!)]</ref> * ''ВВП'' – ''WWP'' deur die [[Tadjikistan]]se sanger Tolibjon Koerbanchanof (Толибджон Курбанханов)<ref>{{Cite web |url=http://www.youtube.com/watch?feature=v=RcnQ9imDrWk |title=ВВП |access-date=10 Maart 2012 |archive-date=25 Februarie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130225103946/http://www.youtube.com/watch?feature=v=RcnQ9imDrWk |url-status=dead }}</ref><ref>[http://articles.businessinsider.com/2012-02-13/europe/31054031_1_prime-minister-putin-vladimir-vladimirovich-putin-vvp WATCH: No One In Russia Can Work Out If This Pro-Putin Dance-Pop Song Is Sincere — Or Satire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130207181430/http://articles.businessinsider.com/2012-02-13/europe/31054031_1_prime-minister-putin-vladimir-vladimirovich-putin-vvp |date=2013-02-07 }} businessinsider.com</ref> Poetin is ook die onderwerp van Russiese grappies en ''tsjastoesjkas'' (volksgedigte), soos die gewilde liedjie ''[Voor Poetin] Daar Was Geen Orgasme'' in die komediefliek ''День выборов'' (''Die Dag van die Verkiesing'').<ref>[http://www.sergeysv.net/songs/?id=ne-bylo-orgazma Частушки (Не было оргазма)]</ref> Poetin verskyn in ’n inkleurboek vir kinders ''[http://www.lenta.ru/photo/2011/10/06/vovaanddima/ Wowa en Dima]'',<ref>[http://www.lenta.ru/photo/2011/10/06/vovaanddima/ Вова и Дима] Lenta.ru</ref> waarin hy en Medwedef geteken word as soet seuntjies, en in ’n aanlyn-strokiesprent, Superputin, waar hy en Medwedef eers as superhelde en dan as aardmannetjies uitgebeeld word.<ref>[http://www.superputin.ru/ Superputin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160430062142/http://www.superputin.ru/ |date=30 April 2016 }} Amptelike webtuiste</ref> === Poetinismes === Poetin het al vorendag gekom met ’n groot aantal gewilde gesegdes, bekend as "poetinismes".<ref name=putinisms>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/russia/newsid_3535000/3535811.stm Путинизмы - "продуманный личный эпатаж"?] BBC {{ru}}</ref> Baie van hulle is vir die eerste keer gehoor tydens sy jaarlikse vraag-en-antwoord-konferensies, waar hy vrae beantwoord het van joernaliste en ander mense in die ateljee, asook van Russe regdeur die land wat inbel. Poetin is bekend vir sy skerp tong en antwoorde.<ref name="putinisms" /> Voorbeelde van sy gesegdes sluit in:<ref name=rian-putinisms>[http://ria.ru/politics/20080507/106744531.html 20 высказываний Путина, ставших афоризмами] RIAN</ref> [[Lêer:Vladimir Putin-6.jpg|duimnael|250px|Poetin wys tydens een van sy V&A-konferensies na iemand met sy "magsimbool".]] * ''Мочить в сортире'' – ''In die toilet smyt''. Een van die eerste "poetinismes" wat hy in September 1999 gebruik het toe hy belowe het om van terroriste ontslae te raak, waar hulle hulle ook al bevind, ook in die toilet.<ref name="rian-putinisms" /> In 2010 het hy ook belowe om terroriste "uit die bodem van ’n riool te pluk" (''выковырять со дна канализации'').<ref>[http://www.izvestia.ru/news/360123 Премьер-министр Владимир Путин: Их нужно выковырять со дна канализации] izvestia.ru</ref> * ''Она утонула'' – ''Dit het gesink''. Poetin se kort antwoord op ’n vraag van [[Larry King]] in September 2000 oor wat met die Russiese duikboot [[K-141 Koersk|Koersk]] gebeur het.<ref name="rian-putinisms" /> Hy is baie gekritiseer oor wat as ’n siniese antwoord beskryf is. Dit het gelei tot ’n nuwe soort grap: ’n kort, vanselfsprekende antwoord op enige vraag wat begin met "Wat het gebeur met . . . ?" * ''Пахал, как раб на галерах'' – ''Afgesloof soos ’n slaaf op ’n galei''. Dis hoe Poetin sy werk as Russiese president van 2000 tot 2008 beskryf het tydens ’n V&A-konferensie in Februarie 2008.<ref name="putinisms" /> Die gesegde het nie net gewild geword nie, dit het ook gelei tot die bynaam "Krap" vir Poetin op die internet – как раб (''kak rab'', "soos ’n slaaf") klink in Russies baie soos как краб (''kak krab'', "soos ’n krap"). * ''От мёртвого осла уши'' – ''Ore van ’n dooie donkie''. Volgens Poetin is dit wat [[Letland]] sou kry in plaas van die provinsie Pitalofski in Wes-Rusland waarop Letland aanspraak gemaak het in ’n geskil oor grondgebied. * ''Шакалить у иностранных посольств'' – ''Jakkalsstreke by buitelandse ambassades''. Poetin se mening oor die optrede van ’n sekere deel van die Russiese opposisie, wat volgens hom nie baie steun by die Russiese publiek het nie en dus geld en steun vra by buitelandse regerings.<ref>[http://www.dw.de/dw/article/0,,2960021,00.html Путин: оппозиция "шакалит" у зарубежных фондов и правительств]</ref> * ''Как минимум государственный деятель должен иметь голову.'' – '' ’n Staatsleier moet eerder ’n kop hê''. Poetin se reaksie op [[Hillary Clinton]] se bewering dat Poetin nie ’n siel het nie. Hy het ook voorgestel dat buitelandse betrekkinge gebou word op die fundamentele belange van die onderskeie state eerder as op emosie.<ref name="rian-putinisms" /> * ''Всё выковыряли из носа и размазали по своим бумажкам.'' – ''Hulle het dit uit hul neuse gekrap en oor hul papier gesmeer.'' Dit was sy antwoord op ’n vraag op ’n nuuskonferensie in Februarie 2008 of hy die rykste man in Europa is, soos sekere koerante beweer, en dat as dit so is hy moet sê hoe hy sy geld gemaak het.<ref name=press_conference_feb_2008>[http://president.kremlin.ru/appears/2008/02/14/1327_type63380type82634_160108.shtml The President's annual press conference for the Russian and foreign media] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081026141144/http://president.kremlin.ru/appears/2008/02/14/1327_type63380type82634_160108.shtml |date=26 Oktober 2008 }}, 14 Februarie 2008, Kremlin.ru</ref> * ''Ручку верните'' – ''Gee terug my pen''. Hy het dit gesê aan die nywerheid-oligarg Oleg Deripaska nadat hy Deripaska op 4 Junie 2009 gedwing het om ’n ooreenkoms met Poetin se pen te onderteken om ’n sosiaal-ekonomiese krisis op te los op die dorp Pikaljowo. Daar is daarna na Poetin se pen verwys as sy "magsimbool".<ref>[http://www.dw3d.de/dw/article/0,,4324131,00.html Блогозрение: Волшебная ручка Путина]</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Vladimir Putin|Wladimir Poetin}} * [https://web.archive.org/web/20030908005515/http://www.kremlin.ru/eng/ Amptelike webtuiste van die president van Rusland, in Engels] * [http://www.theatlantic.com/doc/200503/starobin The Accidental Autocrat], in ''The Atlantic Monthly'', Maart 2005 (kan subskripsie vereis) * [http://www.russianspy.org/category/vladimir-putin/ RussianSpy: Vladimir Putin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071216000415/http://www.russianspy.org/category/vladimir-putin/ |date=16 Desember 2007 }} * [http://www.fightingarts.com/content01/putin.html Putin and his judo activities] * [http://www.ft.com/cms/s/0/80e5e8a8-a81d-11dc-9485-0000779fd2ac.html?nclick_check=1 An apparatchik president? Why Russia expects Putin to stay on at Medvedev’s side] deur Neil Buckley en Catherine Belton, [[Financial Times]], 11 Desember 2007 * [http://wciom.com/ VCIOM in English] {{Voorbladster}} {{Leiers SuRu}} {{BRICS}} {{Huidige leiers van die G8}} {{Huidige leiers van die G20}} {{Huidige staatshoofde van die G20}}{{APEC-leiers}}{{Time-persone van die jaar}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Poetin, Wladimir}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Rusland]] [[Kategorie:Presidente van Rusland]] [[Kategorie:Adjunk-premiers]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1952]] [[Kategorie:Lewende mense]] k274rm728krskibeuug9xf8pa325g7y 0 10491 2903158 2896242 2026-05-11T18:43:39Z Trauenbaum 58938 verklarende ontwikkeling 2903158 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse Westhoek strek tussen die Leie en die Noordsee en stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]]. Dit word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pévèle, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Ostrevent en die Tournaisis, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] bd9f1hn9pfcy3orxuq22gj9hlbfkzlc 2903160 2903158 2026-05-11T18:52:05Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ Blootland 2903160 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse Westhoek strek tussen die Leie en die Noordsee en stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]]. Dit word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pévèle, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Ostrevent en die Tournaisis, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] p6f7i0vcw2u975mwve0snw3n9620l74 2903161 2903160 2026-05-11T18:55:04Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ Houtland 2903161 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie en die Noordsee en stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]]. Dit word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die Westhoek; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pévèle, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Ostrevent en die Tournaisis, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] 2jp42sqez26zamy7ku8447aeqvmuabn 2903162 2903161 2026-05-11T18:57:45Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ Leiedaele 2903162 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie en die Noordsee en stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]]. Dit word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die Westhoek; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die Westhoek onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pévèle, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Ostrevent en die Tournaisis, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] 4vo9xlyib6l5fxca93ezivnofjyhnic 2903165 2903162 2026-05-11T19:15:18Z Trauenbaum 58938 /* Romaans-Vlaandere */ Ostrevent (fr) => Oosterbant (nl) en Tournaisis (fr) => Doornikse (nl) 2903165 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie en die Noordsee en stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]]. Dit word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die Westhoek; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die Westhoek onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pévèle, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] d57s2h8lf7sm7bgrtkv10pqkd9pp49r 2903168 2903165 2026-05-11T19:48:24Z Trauenbaum 58938 /* Romaans-Vlaandere */ Pévèle (fr) => Pevelen (nl) 2903168 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie en die Noordsee en stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]]. Dit word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die Westhoek; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die Westhoek onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] 2zvyvybvq3o7ss1ycts7dyl4k67q5sv 2903170 2903168 2026-05-11T20:45:10Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ besonderhede 2903170 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste deur die Kanaal van Neufossé en die rivier die Aa begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die Westhoek; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die Westhoek onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] s0id0qke9rxh44k3nxyiethrq5fg47t 2903218 2903170 2026-05-12T05:10:27Z Trauenbaum 58938 Sjabloon:Lang 2903218 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste deur die Kanaal van Neufossé en die rivier die Aa begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] g1oevxx0s5rfffqv0x7p3vs3yaowpji 2903303 2903218 2026-05-12T10:27:24Z Trauenbaum 58938 /* Notas */ Westhoek 2903303 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik "westelike hoek, Weshoek) verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste deur die Kanaal van Neufossé en die rivier die Aa begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] jsikp539aytwjpb2gey22w2u7ai8fpk 2903305 2903303 2026-05-12T10:42:47Z Trauenbaum 58938 /* Notas */ bygevoeg vir Blootland, Houtland en Leiedaele met Wes-Vlaamse betekenisverklaring 2903305 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik "westelike hoek, Weshoek) verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste deur die Kanaal van Neufossé en die rivier die Aa begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] 0bf9po5qxp1ranc1heaptbvnevv17yk 2903308 2903305 2026-05-12T10:47:54Z Trauenbaum 58938 /* Geografie */ Westhoek-nota aangepas 2903308 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste deur die Kanaal van Neufossé en die rivier die Aa begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] j30h5qj4m8yiv6pn6v6si7aie48hspf 2903329 2903308 2026-05-12T11:12:15Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ Kanaal van Neufossé vervang deur Nuwegrag; verklarende nota bygevoeg. 2903329 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste deur die Nuwegrag{{voetnota|Nuwegrag is die voorgestelde Afrikaanse vorm van die Franse {{lang|fr|Canal de Neufossé}}, 'n pleonastiese naam aangesien {{lang|fr|neufossé}} letterlik "nuwe sloot" beteken, waarvan die Nederlandse ekwivalent {{lang|nl|Nieuwegracht}} en die Wes-Vlaamse vorm {{lang|vls|Nieuwendyk}} is. Die naam volg die Taalunie-lys vir plekname in die Franse {{lang|vls|Westhoek}}.}} en die rivier Aa begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] mi2m2axxasqib75ede03raraq2gsocs 2903367 2903329 2026-05-12T11:47:41Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ Westelike grens gepresiseer 2903367 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste hoofsaaklik deur die rivier Aa en gedeeltelik deur die {{lang|fr|Canal de Neufossé}}{{voetnota|{{lang|fr|Canal de Neufossé}}: die voorgestelde Afrikaanse vorm is Nuwegrag. Die Franse naam self is pleonasties, aangesien {{lang|fr|canal}} en {{lang|fr|neufossé}} dieselfde begrip herhaal; die Nederlandse ekwivalent is {{lang|nl|Nieuwegracht}} en die Wes-Vlaamse vorm {{lang|vls|Nieuwendyk}}. Die kanaal verbind die Leie met die Aa en word soms as 'n watergrens tussen die Duinkerkse Zeekust-streek en die Audomarois beskou, maar dit vorm nie die amptelike westelike grens van die {{lang|vls|Westhoek}} nie.}} begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die Blootland paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] ilp7my05knthtpc9ba2fvokurdrg5rr 2903370 2903367 2026-05-12T11:48:52Z Trauenbaum 58938 /* Blootland */ Sjabloon:Lang 2903370 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste hoofsaaklik deur die rivier Aa en gedeeltelik deur die {{lang|fr|Canal de Neufossé}}{{voetnota|{{lang|fr|Canal de Neufossé}}: die voorgestelde Afrikaanse vorm is Nuwegrag. Die Franse naam self is pleonasties, aangesien {{lang|fr|canal}} en {{lang|fr|neufossé}} dieselfde begrip herhaal; die Nederlandse ekwivalent is {{lang|nl|Nieuwegracht}} en die Wes-Vlaamse vorm {{lang|vls|Nieuwendyk}}. Die kanaal verbind die Leie met die Aa en word soms as 'n watergrens tussen die Duinkerkse Zeekust-streek en die Audomarois beskou, maar dit vorm nie die amptelike westelike grens van die {{lang|vls|Westhoek}} nie.}} begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die {{lang|vls|Blootland}} paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] qqne4swhqjd622auo4kll67sbrst8nt 2903373 2903370 2026-05-12T11:54:28Z Trauenbaum 58938 /* Frans Westhoek */ amptelike => historiese 2903373 wikitext text/x-wiki '''Frans-Vlaandere''', soms ook '''Suid-Vlaandere''' genoem, is 'n geografiese streek sonder administratiewe status in die noorde van [[Frankryk]]. Die gebied stem grotendeels ooreen met die deel van die historiese Graafskap Vlaandere wat tussen 1659 en 1713, tydens die oorloë van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], by die Koninkryk Frankryk ingelyf is. Sedert die administratiewe herindeling van die Franse geweste in 2016 maak Frans-Vlaandere, wat ’n groot deel van die [[département]] [[Nord]] beslaan, deel uit van die gewes [[Hauts-de-France]]. Ondanks sy integrasie in Frankryk het die streek sy Vlaamse taal lewend gehou tot aan die [[Tweede Wêreldoorlog]], waarvan vandag nog spore in die plaaslike volkserfenis en dialekte terug te vind is, terwyl die suidelike [[Romaanse tale|Romaanstalige]] deel 'n ander verhouding met die [[Frans]]e taal gehad het. == Geografie == Frans-Vlaandere strek tussen die heuwels van Artesië en die [[België|Belgiese]] grens en word gewoonlik in twee streke onderverdeel: Seevlaandere, wat ooreenstem met die Franse {{lang|vls|Westhoek}}{{voetnota|{{lang|vls|Westhoek}} (letterlik; "westelike hoek" in Wes-Vlaams), of Weshoek, verwys na die westelike hoek van die Wes-Vlaamse taalgebied, 'n grensoorskrydende streek wat die Wes-Vlaamse deel van Noord-Frankryk en die aangrensende deel van die Belgies-Vlaamse provinsie Wes-Vlaanderen omvat.}} tussen die Leie en die [[Noordsee]] en hoofsaaklik deel uitmaak van die département Nord met slegs 'n klein deel in [[Pas-de-Calais]], en Romaans-Vlaandere, wat hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe lê. === Frans Westhoek === Die Franse {{lang|vls|Westhoek}} strek tussen die Leie in die suide en die Noordsee in die noorde, en word in die ooste deur die staatsgrens met België en in die weste hoofsaaklik deur die rivier Aa en gedeeltelik deur die {{lang|fr|Canal de Neufossé}}{{voetnota|{{lang|fr|Canal de Neufossé}}: die voorgestelde Afrikaanse vorm is Nuwegrag. Die Franse naam self is pleonasties, aangesien {{lang|fr|canal}} en {{lang|fr|neufossé}} dieselfde begrip herhaal; die Nederlandse ekwivalent is {{lang|nl|Nieuwegracht}} en die Wes-Vlaamse vorm {{lang|vls|Nieuwendyk}}. Die kanaal verbind die Leie met die Aa en word soms as 'n watergrens tussen die Duinkerkse Zeekust-streek en die Audomarois beskou, maar dit vorm nie die historiese westelike grens van die {{lang|vls|Westhoek}} nie, eerder 'n geografiese merker aan sy suidoostelike rand.}} begrens. Dit stem grotendeels ooreen met die [[arrondissement]] [[Duinkerken]] en word onderverdeel in drie natuurlike streke: die {{lang|vls|Blootland}}{{voetnota|{{lang|vls|Blootland}} (letterlik; "Kaalland" in Wes-Vlaams) verwys na die oop, boomlose karakter van die Vlaamse maritieme vlakte, wat deur eeue van polderisering en ontbossing gevorm is.}} of Vlaamse maritieme vlakte, die {{lang|vls|Houtland}}{{voetnota|{{lang|vls|Houtland}} (letterlik; "Bosland" in Wes-Vlaams) verwys na die bebosde karakter van hierdie heuwelagtige streek, in teenstelling met die oop {{lang|vls|Blootland}} van die kusgebied.}} of heuwelagtige bosstreek, en die {{lang|vls|Leiedaele}}{{voetnota|{{lang|vls|Leiedaele}} (letterlik; "Leievallei" in Wes-Vlaams) verwys na die valleilandskap aan beide oewers van die Leie, 'n Wes-Vlaamse benaming wat die grensoorskrydende eenheid van die streek bo die politieke grens stel.}} langs die suidelike grens. ==== Blootland ==== Die {{lang|vls|Blootland}}, of die landskap van die Vlaamse maritieme vlakte, is sedert die einde van die laaste ystydperk deur menslike ingryping gevorm. Reeds in die elfde en twaalfde eeue het die inwoners dyke teen mariene oorstromings opgerig en stelsels vir die opvang van reënwater ingerig, wat spoedig deur die Grawe van Vlaandere georganiseer is. In die sewentiende eeu het die Suid-Nederlandse ingenieur Wenceslas Cobergher hierdie aanlegwerke omvorm deur die lagune van die Moeren droog te lê met behulp van 'n pomptoestel waarvan die beginsel vandag nog voortbestaan. Hierdie polderisering, wat die kusmoerasse in bewerkbare grond omskep het, stuit tans op die verstedeliking en nywerheidsgroei rondom Duinkerken, terwyl die {{lang|vls|Blootland}} paradoksaal genoeg vandag meer bebos is as die aangrensende {{lang|vls|Houtland}}. ==== Houtland ==== Die {{lang|vls|Houtland}} is 'n gebied wat deels vlak en deels sterk heuwelagtig is en aansluit by die soortgelyke landskap in die Wes-Vlaamse deel van die {{lang|vls|Westhoek}}; saam vorm dit die Wes-Vlaamse Heuwelland. Die twee oos-wes gerigte heuwelrye bestaan uit ysterryk gesteente en is met sandsteen bedek. Binne hierdie reliëf vorm die Kasselberg, waarop die historiese dorp van dieselfde naam geleë is, met 176 meter die hoogste punt. Langs die twee stedelike sentrums Hazebroek en Belle het die landskap 'n oorwegend landelike karakter, waar akkerbou en veeteelt mekaar afwissel teen 'n agtergrond van verspreide hoewes en heggerye. Die Yser, wat in die streek ontspring en daardeur vloei, is 'n belangrike landmerk en 'n diep simbool van die [[Eerste Wêreldoorlog]], waarvan die gevolge steeds die gebied beïnvloed. ==== Leiedaele ==== Die {{lang|vls|Leiedaele}} omvat die vallei van die Leie aan beide oewers van die rivier en vorm die suidelikste deel van die {{lang|vls|Westhoek}}. Die Leie vorm hier ook 'n grensrivier tussen Frankryk en België, wat die grensoorskrydende karakter van hierdie deel van die {{lang|vls|Westhoek}} onderstreep. Die vrugbare leemlande verklaar die oorheersende rol van landbou en die skaarste aan bos, terwyl die bedijking van die Leie en verbeterde dreinering vanaf die 1960's tot 'n sterk agteruitgang van die weivelde gelei het. Langs die rivier het die linnebedryf reeds sedert die vyftiende eeu 'n reeks klein nywerheidskerndorpe laat ontstaan, waarvan Armentières die bekendste is. Die vallei dra steeds die merke van die twee wêreldoorloë, en die verwering van militêre oorblyfsels bly 'n bron van giftige besoedeling wat die watergehalte in die streek benadeel. === Romaans-Vlaandere === Romaans-Vlaandere, ook bekend as Waals-Vlaandere, strek hoofsaaklik tussen die Leie en die Scarpe en word tradisioneel in drie sektore verdeel. Rysels-Vlaandere omvat die uitgebreide stedelike agglomerasie van [[Lille|Rysel]], [[Roubaix]] en Tourcoing en die omliggende platteland, waaronder die Weppes. Die Pevelen, met stede soos Bouvines en Mons-en-Pévèle, vorm 'n oorgangsone tussen die Vlaamse en Picardische gebiede. Ten slotte sluit 'n deel van die Oosterbant en die Doornikse, wat ooreenstem met die voormalige Baljuwskap van Douai, die gebied in wat strek van Douai tot Saint-Amand-les-Eaux aan die grens met [[Hainaut|Henegouwe]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Frans_Vlaandere.jpg|duimnael|regs|300px|Taalsituasie in Frans-Vlaandere, 1874 vs. 1972]] In die middeleeue is Nederlands nog die algemene omgangstaal van die gebied en word in die ooste tot by die stede [[Lille]] (Nederlands: ''Rijsel'', Frans-Vlaams: ''Ryssel'') en [[Valenciennes]] (Nederlands: ''Valencijn'') en in die weste tot by Pas-de-Calais gepraat. Nog in die twintigerjare van die [[20ste eeu]] is Frans 'n minderheidstaal in die gebied. Intussen het die bevolking van die kusstreek en die stede sterk verfrans, terwyl Nederlands die huistaal in 'n aantal dorpe langs die Frans-Belgiese grens bly. Die proses van verfransing begin al in die [[17de eeu]] onder die heerskappy van koning [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]], wat in [[1648]] die gebruik van Nederlands vir amptelike sake verbied. As gevolg van die [[Franse Rewolusie]] in [[1789]] word Nederlands ondanks die hewige verset van die inheemse bevolking ook in die onderwys en as publikasietaal nie meer toegelaat nie. Baron [[Edmond de Coussemaker]] stig in [[1853]] die eerste organisasie van die Vlaamse beweging in Frans-Vlaandere, die ''[[Comité flamand de France]]'' (Vlaamse komitee van Frankryk). Die Franse regering weier egter steeds om Nederlands as 'n onderwystaal toe te laat. Tot by die [[Eerste Wêreldoorlog]] tree die Vlaamse beweging in Frankryk eerder as 'n kulturele belangegroep op, alhoewel daar ook kontakte met die meer militante Vlaamse beweging in België onderhou word. Anders as in België is daar in die tydperk van [[1914]] tot [[1918]] egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie. Met die stigting van die ''Vlaamsch Verbond van Frankrijk'' in [[1923]] begin die Vlaamse beweging 'n sterker invloed op die openbare lewe uit te oefen. Nederlandstalige [[koerant]]e en 'n leerstoel in Nederlands aan die Katolieke universiteit van Lille word in die lewe geroep. Van die Franse regering se kant word die beweging in hierdie tydperk as 'n reaksionêre gevaar vir die republiek beskou. 'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte. Die Franse weerstandsbeweging (''Résistance'') beskou die Vlaamsgesindes as verraaiers. Twee leidende lede van die Vlaamse afskeidingsbeweging is na die oorlog gevonnis en een van hulle, P.F. Quesnoy, tereggestel. Die kollaborasie met die Duitsers berokken groot skade aan die Vlaamse beweging, en die aantal Vlaamstaliges begin duidelik daal. Tog met die afkondiging van die Deixonne-wet van die jaar [[1951]], wat voorsiening maak vir die beperkte onderwys van regionale tale in Franse skole, begin die beweging weer vir die toelating van Nederlands as 'n skoolvak te pleit, maar sonder sukses. Afgesien van 'n private katolieke instelling in Hazebrouck is daar dekades lank geen onderwys in Nederlands nie. Die ''Michiel de Swaenkring'', wat in [[1971]] gestig en na 'n Vlaams-Duinkerkse digter van die 16de eeu vernoem is, probeer om erkenning vir die Nederlandse taal te kry. Die laaste jare lyk die Franse regering sy houding teenoor die gebied te verander. In plaas van 'n gebied wat verfrans moet word, sien die regering dit nou meer as 'n gebied met moontlikhede vir Europese samewerking met die noordelike buurlande. Skoliere op 'n aantal skole en ''collèges'' leer vandag weer wél Nederlands, en Vlaamse firma's vestig hulle in die gebied, wat hulle as 'n poort vir die Franse mark beskou.<ref name="ref1" /> Vandag gebruik nog ongeveer 10&nbsp;000 mense in Frans-Vlaandere Nederlands as omgangstaal, veral ouer mense. == Notas == {{Notas}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="ref1">{{Cite web |url=http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |title=Nederlands is populair in Frankrijk |access-date= 8 Oktober 2005 |archive-date=24 Februarie 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060224173650/http://taalunieversum.org/nieuws/997/ |url-status=live }}</ref> }} == Eksterne skakels == * [http://www.nordmag.com/nord_pas_de_calais/flandre/flandre.htm Webwerf oor Frans-Vlaandere (in Frans)] * [http://fvlinhetnederlands.actieforum.com Forum Frans-Vlaanderen in het Nederlands] {{Normdata}} [[Kategorie:Nord-Pas-de-Calais]] 893z9ke0llipejn33u9jh3ybi3jxhys 0 11130 2903188 2850600 2026-05-11T21:00:18Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903188 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Duitse stad. Vir ander gebruike, sien [[Hamburg (dubbelsinnig)]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Vrye en Hansestad Hamburg'''<br /> [[Lêer:Hamburg Rathaus.jpg|280px]]<br /><br /> [[Lêer:Hamburger Wahlspruch (Rathausinschrift).jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map Hamburg in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Hamburg COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Hamburg.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Hamburg.svg|20px]] Hamburg |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|53|33|N|10|0|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 810 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1510/1618 Ryksstad |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 755,09 [[vierkante kilometer|vk km]]<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik-nord.de/fileadmin/Dokumente/Statistische_Berichte/andere_statistiken/A_V_1_H_gebiet_flaeche/A_V_1_j20_HH.pdf |title=Bodenflächen in Hamburg am 31.12.2020 nach Art der tatsächlichen Nutzung |publisher=Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein |date=8 September 2021 |accessdate=8 Junie 2022}}</ref> |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 6&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (30 November 2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;862&nbsp;542<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik-nord.de/zahlen-fakten/bevoelkerung/oa |title=Bevölkerung am Monatsende insgesamt Basis Zensus 2022 in Schleswig-Holstein und Hamburg |publisher=Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein |date=2 Mei 2025 |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;467/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5&nbsp;510&nbsp;000<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik-nord.de/zahlen-fakten/regionalstatistik-datenbanken-und-karten/metropolregion-hamburg |title=Metropolregion Hamburg |publisher=Statistisches Amt für Hamburg und Schleswig-Holstein |date=29 Januarie 2025 |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde seeklimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1,3 / 17,4&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 773&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Peter Tschentscher ([[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.hamburg.de/ ''hamburg.de''] |} '''Hamburg''' ([[Duits]]: [ˈhambʊʁk], {{Audio|GeoTrinity Hamburg.ogg|luister}}, plaaslik ook [ˈhambʊɪ̯ç'], {{Audio|GeoTrinity Hamburch.ogg|luister}}; [[Nederduits]]: ''Hamborg'', [ˈhaˑmbɔːχ]; [[Nedersaksies]]: ''Hambörg'') is die naasgrootste stad in [[Duitsland]] na [[Berlyn]]. Sy hawe is op een na die grootste in [[Europa]] en die negende grootste ter wêreld. Hamburg is die sesde grootste stad in die [[Europese Unie]] asook die grootste stedelike nedersetting wat nie as hoofstad van 'n lidstaat fungeer nie. Dit is een van die welvarendste stede in Duitsland en toon die vinnigste bevolkingsgroei van alle Duitse metropole. [[Lêer:Cruise Days Hamburg (227514543).jpeg|duimnael|links|Nagaansig van Hamburg se nuwe ikoniese konsertsaal ''[[Elbphilharmonie]]'', geleë in die hawebuurt HafenCity (na regs)]] Die amptelike naam van die stad, ''Freie und Hansestadt Hamburg'' (Nederduits: ''Friee un Hansestadt Hamborg'',<ref>{{de}} ''Verfassung von de Friee un Hansestadt Hamborg''. Landeszentrale für politische Bildung Hamburg, Hamburg 1996. (Sien ook [https://beluga.sub.uni-hamburg.de/vufind/Record/196110270 Katalog der Hamburger Bibliotheken] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160413034950/https://beluga.sub.uni-hamburg.de/vufind/Record/196110270 |date=13 April 2016}})</ref> [[Afrikaans]]: "Vrye en Hansestad Hamburg"), verwys na sy lidmaatskap in die [[Middeleeue|middeleeuse]] [[Hanse|Hanseatiese Bond]] van stede en sy besondere status as stadstaat en een van Duitsland se sestien deelstate (''Bundesländer''). Sedert 1982 tree Hamburg op as setel van die Internasionale Seegeregshof, die belangrikste instelling van die [[Verenigde Nasies]] in Duitsland. Die stadstaat en administratiewe gebied van Hamburg het 'n oppervlakte van 755&nbsp;km² en 'n bevolking van 1,862 miljoen, terwyl 'n bykomende 750&nbsp;000 inwoners in nedersettings net buite die stadsgrense gehuisves is. Die metropolitaanse gebied van Hamburg (''Metropolregion Hamburg'') sluit gebiede van die aangrensende deelstate [[Sleeswyk-Holstein]] en [[Nedersakse]] in, met 'n oppervlakte van 18&nbsp;100&nbsp;km² en meer as vyf miljoen inwoners. Hamburg lê teen drie riviere, die [[Alster]], [[Bille]] en [[Elbe]]. Eersgenoemde vorm twee kunsmatige mere, die Binne- en Buite-Alster (''Binnenalster'' en ''Außenalster''), wat in die hart van die middestad lê. Naas die samehangende stadsgebied is daar ook vier [[Enklawe|eksklawes]]. Drie klein eilande in die [[Noordsee]] (Neuwerk, Scharhörn en Nigehörn), wat sowat 100 kilometer noordwes van Hamburg geleë is maak, net soos die nasionale park ''Hamburgisches Wattenmeer,'' deel uit van die stadstaat. == Etimologie == Die oorsprong van die naam is onduidelik. In 1557 het Adam Tratziger in sy boek ''Der alten weitberuhmeten stadt Hamburg chronica und jahrbucher'' die woord ''hamme'' as "[[hout]]" of [[woud]]" geïnterpreteer, maar daarna verwys dat "die [[Friese]] (…) "'n plek van weivelde en vleie, waarop hul [[vee]] wei" ''hamme'' genoem het.<ref>{{de}} {{cite book |author=Adam Tratziger |title=Chronica der Stadt Hamburg |location=Hamburg |editor=Johann Martin Lappenberg |publisher=Perthes-Besser & Mauke |year=1865 |pages=11–12 |url=https://books.google.com/books?id=a3hHAAAAYAAJ |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> Vir die nabygeleë dorp, die huidige stadsdeel Hamm, stel Tratziger egter 'n afleiding van 'n adellike gesin met die naam Hamme voor, waarvan die laaste nasaat Adam von Hamme die dorp aan die stad verkoop het, maar dié "ware berig... kan nie by enige ander geskiedkundige gevind word nie" en daar is geen ander bekende bron behalwe Tratziger s'n nie. Die daarop gebaseerde interpretasie as "in die moerasland uitgestrekte beboste heuwel, bos“ word intussen verwerp.<ref>{{de}} {{cite book |author=Bernhard Studt, Hans Olsen |title=Hamburg. Die Geschichte einer Stadt |location=Hamburg |publisher=Köhler Verlag |year=1951 |pages=13}}</ref> Volgens 'n ander benadering, wat die Middeleeuse terreintoestande – wat van die huidige s'n verskil – in ag neem, is die stadsnaam ontleen aan die Germaanse *''ham''- "hoek, hoekige terrein langs riviere, baai" (soos by [[Hameln]]), [[Duits#Oudhoogduits|Oudhoogduits]] ''hamm'' "buig, ou rivier, stuk grond tussen slote, knieholte, agterste buiging“; Oud-Saksies ''hamm(a)'', Oud-Fries ''hamme'', [[Middelnederduits]] ''ham'', [[Noord-Fries]] ''Hamm, Haam'' "land in 'n rivierdraai; landtong; iets geboë". Hamburg sou dus "die by 'n draai in die rivier, op 'n landtong geleë plek" beteken. Volgens Rainer-Maria Weiss in 2016 beteken die Oud-Saksiese woord ''ham'' "omheinde weiland" of "afgebakende baai", waarmee Hammaburg "weilandkasteel" of "baaikasteel" sou beteken.<ref>{{de}} {{cite book |author=Rainer-Maria Weiss |title=Hammaburg – Wie alles begann |pages=18}}</ref> Die naamdeel ''-burg'' is aan die [[Germaanse tale|Germaanse]] woord ''burg'' ontleen, wat naas "versterkte heuwel" ook "nedersetting" kan beteken. == Geografie == [[Lêer:Landungsbrücken, Hamburg.JPG|duimnael|Hawehowe in Hamburg]] Hamburg lê in die noorde van Duitsland, by die monding van die Alster- en Billeriviere in die Elbe wat 110&nbsp;kilometer verder noordwes in die Noordsee uitmond. Die natuurlike getyehawe van die stad strek oor die hele breedte van die Elbe en lê hoofsaaklik aan die suidoewer van die Norderelbe, teenoor die stadswyke St. Pauli en Altona. Die diepseehawe se vier houerterminale behoort tot die grootstes wêreldwyd. Die twee oewers is deur brûe in die ooste en die Ou en Nuwe Elbe-tonnel met mekaar verbind. Die gebied suid en noord van die rivier is ''geest'', hoër geleë land wat tydens die Ystydperk deur [[gletser]]s gevorm is. Dyke langs die Elbe beskerm die stad teen vloedwater, wat in vroeër tye groot dele van Hamburg herhaaldelik oorstroom het. Die Alsterrivier is in die binnestad gestu en vorm nou 'n meer, wat in twee dele gesplits is – die Binne- en Buite-Alster. Talle kanale lei water na die mere, wat deur uitgestrekte parke omring word. Daar is altesaam 2&nbsp;485 brûe in Hamburg wat die kanale en klein riviere oorspan. Die stad beskik oor die grootste aantal brûe in Europa (meer as [[Venesië]] met 400 en [[Amsterdam]] met 1&nbsp;200 altesame).<ref>{{de}} [http://zeus.zeit.de/text/2002/34/200234_stimmts_bruecken.xml ''Die Zeit'', nommer 34 (2002)] {{dooie skakel}}</ref> Die huidige grense van die stad is ingevolge die Wet oor die Vorming van Groot-Hamburg van 1 April 1938 vasgelê. Hamburg is na Berlyn volgens oppervlakte en bevolking die tweede grootste stad van Duitsland. == Klimaat == [[Lêer:HamburgFromTheISS.jpg|duimnael|links|Hamburg soos vanaf die [[Internasionale Ruimtestasie]] gesien]] [[Lêer:Hamburgfromair2.jpg|duimnael|Lugbeeld van Hamburg]] [[Lêer:Typical Hamburg weather.jpg|duimnael|'n Reënerige dag in Hamburg]] As gevolg van die maritieme invloede het Hamburg in vergelyking met die oostelike agterland 'n gematigde, vogtige klimaat wat deur 'n minder wisselvallige weer as die binnelandse gebiede gekenmerk is. In die algemeen het die noorde van Duitsland ietwat laer temperature en meer reënval as die suide, maar danksy die maritieme invloed is die [[winter]]s milder. Die gemiddelde wintertemperatuur in Hamburg is 2&nbsp;°C, die gemiddelde [[somer]]temperatuur sowat 22&nbsp;°C. Julie is die warmste maand met 'n gemiddelde temperatuur van 17,0&nbsp;°C, Januarie die koudste met 'n gemiddeld van 0,0&nbsp;°C. Warm somerdae met meer as 25&nbsp;°C kom tans gereeld voor. Die gemiddelde jaarlikse reënval is 714 millimeter, en op sowat 52 dae van die jaar lê misbanke oor die stad. Stormagtige weer tree veral in die winter op, terwyl die tydperk tussen Julie en Oktober die natste van die jaar is. Reënbuie is in hierdie tydperk sterker en behels meer reënwater as die ligte reën wat in die res van die jaar val. Alhoewel selfs Hamburgers dikwels na hul tipiese ''Schmuddelwetter'' of reënweer verwys, kry Hamburg minder neerslae as byvoorbeeld [[München]]. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Hamburg |jan_a_max=14.4 |feb_a_max=17.2 |mrt_a_max=23.0 |apr_a_max=29.7 |mei_a_max=33.5 |jun_a_max=34.6 |jul_a_max=36.9 |aug_a_max=37.3 |sep_a_max=32.3 |okt_a_max=26.1 |nov_a_max=20.2 |dec_a_max=15.7 |jaar_a_max=37.3 |jan_gem_max=3.9 |feb_gem_max=4.6 |mrt_gem_max=8.2 |apr_gem_max=13.3 |mei_gem_max=17.8 |jun_gem_max=20.1 |jul_gem_max=23.5 |aug_gem_max=22.5 |sep_gem_max=18.9 |okt_gem_max=13.4 |nov_gem_max=8.3 |dec_gem_max=4.4 |jaar_gem_max=13.2 |jan_gem=1.7 |feb_gem=1.9 |mrt_gem=4.6 |apr_gem=8.6 |mei_gem=12.9 |jun_gem=15.6 |jul_gem=18.7 |aug_gem=17.8 |sep_gem=14.0 |okt_gem=10.6 |nov_gem=6.2 |dec_gem=2.4 |jaar_gem=9.4 |jan_gem_min=−0.1 |feb_gem_min=−0.3 |mrt_gem_min=1.1 |apr_gem_min=4.7 |mei_gem_min=8.1 |jun_gem_min=10.9 |jul_gem_min=13.8 |aug_gem_min=13.3 |sep_gem_min=10.8 |okt_gem_min=7.3 |nov_gem_min=4.0 |dec_gem_min=1.0 |jaar_gem_min=6.2 |jan_a_min=−22.8 |feb_a_min=−29.1 |mrt_a_min=−15.3 |apr_a_min=−7.1 |mei_a_min=−5.0 |jun_a_min=0.6 |jul_a_min=3.4 |aug_a_min=1.8 |sep_a_min=−1.2 |okt_a_min=−7.1 |nov_a_min=−15.4 |dec_a_min=−18.5 |jaar_a_min=−19.1 |jan_gem_ns=67.8 |feb_gem_ns=49.9 |mrt_gem_ns=67.7 |apr_gem_ns=43.0 |mei_gem_ns=57.4 |jun_gem_ns=78.6 |jul_gem_ns=76.7 |aug_gem_ns=78.9 |sep_gem_ns=67.4 |okt_gem_ns=67.0 |nov_gem_ns=69.2 |dec_gem_ns=68.9 |jaar_gem_ns=792.6 |bron = Wêreldmeteorologieseorganisasie (VN),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=55 |title=World Weather Information Service – Hamburg |accessdate=25 September 2017 |publisher=Deutscher Wetterdienst |archive-url=https://web.archive.org/web/20170925181440/https://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=55 |archive-date=25 September 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Deutscher Wetterdienst<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.dwd.de/bvbw/appmanager/bvbw/dwdwwwdecktop?_nfpb=true&_pageLabel=_dwdwww_klima_umwelt_klimadaten_deutschland&T82002gsbDocumentPath=Navigation%2FOeffentlichkeit%2FKlima__Umwelt%2FKlimadaten%2Fkldaten__kostenfrei%2Fausgabe__monatswerte__node.html%3F__nnn%3Dtrue |title=Ausgabe der Klimadaten: Monatswerte |accessdate=18 Junie 2015}}</ref>}} == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Binnenalster am Abend.jpg|duimnael|links|Hamburg: Die Binnen-Alster in die aandskemering]] [[Lêer:Domplatz Hamburg.jpg|duimnael|Argeologiese opgrawings op die Domplatz ("Katedraalplein")]] Sowat 17&nbsp;000 jaar gelede het die smeltwater van die laaste [[Ystydperk|ystyd]] in die gebied afgevloei en dit was moontlik nomadiese jagters en versamelaars wat hulle as eerste nedersetters hier gevestig het, soos uit argeologiese vondste uit die Laat [[Steentydperk]] blyk. Die eerste permanente nedersettings dateer uit die 4de eeu v.C. Daar word soms beweer dat Romeinse ekspedisies die gebied van Hamburg verken het, maar tot dusver het geen opgrawing hierdie legende gesteun nie. By die samevloeiing van die riviere Alster, Bille en Elbe het 'n klein heuwel in die moerasgebied van die rivierdelta verrys waar Noord-Albingiese Sakse hulle in die tydperk tussen die 4de en 6de eeu n.C. gevestig het. Die dorp wat omtrent 600 ontstaan het, is naas Noord-Albingiese Sakse ook deur [[Slawiërs|Slawiese]] Abotriete uit die gebied van die huidige [[Schwerin]] bewoon. 'n Handelsroete wat oor die Alster geloop het, het van die dorp 'n belangrike handelsplek gemaak. === Die Hammaburg-vesting === [[Lêer:Hamburg Elbvillen 01.jpg|duimnael|Villa's langs die Elbe-oewer]] Die naam "Hamburg" is afgelei van die eerste permanente gebou, die Hamma-burg, 'n vesting wat [[Karel die Grote]] in die tydperk tussen 808 en 810 (ander bronne gee 825 as ontstaansjaar) as 'n militêre voorpos teen Slawiese invalle naby die nedersetting laat oprig het en waarvan die presiese afmetings (130 by 130 meter) bekend is.<ref>{{de}}Klaus-Joachim Lorenzen-Schmidt und Ortwin Pelc (reds.): ''Das neue Schleswig-Holstein Lexikon''. Tweede hersiene uitgawe. Kiel: Wachholtz 2006, bl. 232</ref> Die beskerming deur die vesting en die gunstige ligging het ook sowat 200 ambags- en koopmanne gelok wat hulle beskeie huise wes en suid van die vesting opgerig het. Die plaaslike ekonomie het aanvanklik op akkerbou, veeteelt en vissery gebaseer. 'n Klein rivierarm van die Alster het as hawe gedien. Net soos ander vroeë nedersettings in die Noord- en [[Oossee]]gebied klassifiseer historici die 9de eeuse Hammaburg as 'n ''wik''-nedersetting (afgelei van die Latynse ''vicus'' "gehuggie, plaas, dorpie"), 'n vroeë vorm van 'n Middeleeuse stad. Vir koopmanne uit die Rynland en Friesland het Hammaburg reeds 'n funksie as poort na die ooste vervul – keramiek, [[wyn]], meulstene, lakens en linnegoed is hier aangebied, waarby die kopers hoofsaaklik Slawiese vorste uit Oos-Holstein en Mecklenburg was. Ook [[Slawiërs]] (Saksers, [[Dene]] en baie bewoners van Slawiese gebiede) is hier te koop aangebied.<ref>{{de}} Ernst Christian Schütt: ''Die Chronik Hamburgs''. Dortmund: Chronik Verlag 1991, bl. 13</ref> In 834 het Hamburg die setel van biskop Ansgar, die "Apostel van die Noorde", geword. 'n Vloot van seshonderd Wiking-skepe het Hamburg in 845 aangeval en die dorp, wat teen hierdie tyd sowat vyfhonderd inwoners getel het, volledig verwoes. Hamburg was vanaf die 11de eeu 'n belangrike sentrum vir die handel met die [[Skandinawië|Skandinawiese]] lande en die basis van sendelinge, wat met die kerstening van Noord-Europa begin het. In 1030 is die stad 'n tweede keer deur die Poolse koning Mieszko II aan die brand gesteek. Ná twee verdere aanvalle deur Slawiese krygers uit die ooste in 1066 en 1072 is die biskop se setel na [[Bremen]] verskuif. Keiser Frederik I Barbarossa het in 'n oktrooi wat in 1189 vervat is, Hamburg se vrye toegang tot die Neder-Elbe gewaarborg. Danksy die nabyheid van die belangrikste handelsroetes van die Noord- en Oossee het Hamburg vinnig tot een van die belangrikste hawens van Noord-Europa gegroei, en sy verbond met die hawestad [[Lübeck]] aan die Oossee in 1241 word as die oorsprong van die Hanseatiese Bond van handelstede beskou. Onlangse navorsing het die keiser se dokument, wat nog steeds in 'n stedelike museum vertoon word, as 'n vervalsing uit die jaar 1265 ontmasker – Hamburg het dus nie werklik stadstatus gekry nie. === Hamburg as Hansestad === [[Lêer:Hamburg.Lombardsbruecke.wmt.jpg|links|duimnael|Lombardbrug met Binne- en Buite-Alster]] [[Lêer:Map Hamburg Area 1500.png|duimnael|Hamburg omstreeks 1500]] [[Lêer:Pincerno - Hamburg 1700.jpg|duimnael|Hamburg omstreeks 1700]] Hamburg het in 1321 amptelik by die Hanse aangesluit, maar terwyl die meeste Noord-Duitse stede hulle onder die leiding van Lübeck veral op die seehandel met die Oosseegebied en die Skandinawiese lande toegespits het, het Hamburg vanweë sy geografiese ligging voortgegaan om veral met lande in die Noordseegebied handel te dryf. Die besondere status wat Hamburg geniet het, was nie altyd met die Hanse se beginsel van 'n ''gemene koopman'' versoenbaar nie en het dikwels tot geskille met ander Hansestede, waaronder veral Lübeck, gelei. Hamburg het byvoorbeeld in 1367 geweier om by die Keulense Konfederasie en hulle stryd teen die Koninkryk van Denemarke aan te sluit. Eers ná die oorwinning oor koning Waldemar IV in die tweede oorlog het Hamburg sy houding geleidelik verander. Hamburg het mettertyd toenemend belangrike handelsbetrekkinge aangeknoop. Handelsvoorregte is in [[Engeland]] en [[Vlaandere]] verkry en handelsposte is in [[Londen]], [[Brugge]], [[Amsterdam]], in die Skandinawiese lande en in die Duitse binneland gestig. Danksy 'n aantal vriendskapsverbonde met Lübeck is die geskille in die Hanse ook besleg. Hamburg het vir talle Europese lande as 'n sogenaamde Stapelstad en oorlaaihawe gedien, waar [[vis]]traan, [[stokvis]] en huide uit [[Noorweë]]; was en pelse uit [[Rusland]]; [[botter]] uit Friesland; [[spesery]]e, wyn, [[heuning]] en olie uit die suide; en lakens, rog, [[koper]], pik, as, [[lood]] en [[tin]] uit Vlaandere gehanteer is. Hamburg was daarnaas die belangrikste invoerhawe vir Engelse lakens. Hierdie uitvoerprodukte is eers in Hamburg gestoor of "gestapel" voordat hulle na ander stede in die Noordseegebied of Lübeck toe verskeep is. Ondanks sy handelsbetrekkinge met die buiteland het Hamburg steeds ook die binnelandse handel in Duitsland en sy eie uitvoere bevorder. [[Bier]] was die vernaamste uitvoerproduk wat teen die begin van die 14de eeu orals in Europa gewild geraak het. Hamburg het in hierdie periode oor sowat 500 brouerye beskik en het derhalwe die bynaam "Brouery van die Hanse" gekry. Hamburg het daarnaas goedere uit die Duitse binneland, veral uit die [[Mark Brandenburg]], [[Maagdenburg]], [[Brunswyk]] en Lüneburg gehanteer. Die goedere is in Hamburg gestoor en met handelskepe oor die Elberivier en die Noordsee na hulle bestemmings in die Noordseegebied vervoer. Volgens historiese bronne was [[graan]], wat veral in Brandenburg geoes is, die belangrikste handelsgoed wat van Hamburg naas Danzig en Amsterdam die grootste graanmark in Noord-Europa gemaak het, ofskoon Hamburg aanvanklik net in sy eie graanbehoeftes wou voorsien. 'n Ander belangrike uitvoerproduk wat ook oorwegend uit Brandenburg gekom het, was hout, terwyl metale soos tin, koper, lood en [[yster]] uit die gebied van Brunswyk ingevoer en meestal eerder plaaslik verwerk as uitgevoer is. Die Hansestede het sedert 1350 elkeen oor 'n sogenaamde Volmagtige Raad beskik wat die lidstede in politieke opsig verteenwoordig het. Hamburg se Raad het uit sowat dertig lede bestaan, waaronder twee burgemeesters. Alhoewel Hamburg destyds nog nie die status van 'n Vrye Ryksstad geniet het nie, het hierdie Raad nogtans die politieke en administratiewe gesag oor die stad uitgeoefen. Die ekonomiese welvaart het steeds meer immigrante uit landelike gebiede na Hamburg gelok en die bevolking het van 8&nbsp;000 mense in 1375 tot 16&nbsp;000 omtrent 1450 gegroei. Met die ontdekking van die [[Amerikas]] in die laat 15de eeu en later ook die seeroetes na [[Asië]] het die seehandel na die [[Atlantiese Oseaan]] begin verskuif en die handelsgebiede van die Oossee het hulle leidende ekonomiese rol geleidelik kwytgeraak. Nuwe Atlantiese handelsnasies soos Engeland en Nederland het 'n ekonomiese opswaai beleef. Terwyl hierdie veranderings 'n nekslag aan die handel en ekonomie van talle Hansestede, waaronder veral Lübeck, toegedien het, het Hamburg danksy sy ligging aan die Noordsee voordeel uit die nuwe situasie getrek en veral sy handelsbande met Engeland en Nederland versterk. Die ou handelstradisies van die Hanse het hul betekenis verloor en buitelanders is nou toegelaat om met mekaar handel te dryf en om saam met plaaslike koopmans handelsmaatskappye te stig. Hamburg het veral aan Engelse koopmans, sogenaamde ''Merchant Adventurers'', beskerming en ekonomiese voorregte verleen wat deur Hamburg se Hanse-bondgenote as verraad beskou is. === Die moderne tydperk === [[Lêer:Insel Neuwerk (Hamburg) - geo.hlipp.de - 9823.jpg|duimnael|links|Radiotoring op die eiland Neuwerk]] [[Lêer:Gbrook.jpg|duimnael|Hamburg omstreeks 1700, met die Grasbrook-riviereilande op die voorgrond]] [[Lêer:Boroughs of Hamburg.jpg|duimnael|Hamburg se huidige administratiewe verdeling]] Hamburg was vanaf 1510 de facto 'n "Ryksstad", alhoewel die Duitse keiser die titel "Vrye Ryksstad" eers in 1618 aan Hamburg toegeken en die Deense koning hierdie status eers in 1768 erken het.<ref>{{de}} Rolf Hammel-Kiesow: ''Die Hanse''. München: C.H. Beck 2008, bl. 12</ref> In die 1520'erjare het die stadsregering die Lutherse variant van die Protestantse geloof aanvaar. Hamburg het destyds as 'n toevlugsoord vir godsdiensvlugtelinge uit [[Nederland]] en [[Frankryk]] gedien sodat sy bevolking tussen 1550 en 1600 tot 40&nbsp;000 verdubbel het. Lutherse en Calvinistiese vlugtelinge, [[Jode|Joodse]] immigrante uit [[Spanje]], [[Portugal]] en 'n aantal Duitse gebiede en Engelse koopmanne wat hulle in die tweede helfte van die 16de eeu in die stad gevestig het, het Hamburg 'n ekonomiese en kulturele hupstoot gegee. Gedurende die 16de eeu het Europa se handel na oorsese gebiede begin uitbrei en die Europese vervoerstelsel het as gevolg van hierdie ontwikkeling ingrypend verander. Stede soos Sevilla in Spanje en [[Lissabon]] in Portugal was nou beduidende sentra vir handel en kommunikasie met die [[Nuwe Wêreld]] en [[Asië]], terwyl ook [[Antwerpen]] sentraal gestaan het in die internasionale handel. Vir Hansestede soos Hamburg was 'n integrasie in die nuwe Atlantiese handelstelsel en 'n konsentrasie op nuwe handelsgoedere lewensnoodsaaklik. Dit was belangrik om by die handel met Spanje en graanuitvoere na die Middellandse Seegebied betrokke te raak. Hamburg het voordeel uit sy monopolie op die graanhandel in die Elberivierstreek en sy hoogs produktiewe omgewing getrek. [[Engeland]] en [[Nederland]] was sedert die einde van die 16de eeu Hamburg se belangrikste handelsvennote en, danksy die seehandel met Wes-Europa, het Hamburg tot die vernaamste Duitse hawestad langs die nuwe oos-noordwestelike Europese handelsroete tussen [[Leipzig]] en [[Amsterdam]] en die suid-noordelike roete tussen [[Venesië]], [[Neurenberg]] en Amsterdam ontwikkel.<ref>{{de}} Hammel-Kiesow (2008), bl. 103−104</ref> In 1678 is die eerste openbare operateater van Duitsland in Hamburg geopen. Tydens die 18de eeu het die stad 'n tyd lank onder Deense heerskappy gekom, maar het nogtans steeds 'n deel van die [[Heilige Romeinse Ryk]] gebly. In 1768 het Hamburg selfs die status van 'n Vrye Keiserlike Stad gekry. In die tydperk tussen 1810 en 1814 het Frankryk die stad, wat gedurende [[Napoleon Bonaparte]] se laaste veldtog in Duitsland erg verwoes is, geannekseer. Desondanks het Hamburg in die tweede helfte van die 19de eeu veral ingevolge die uitbreiding van die Atlantiese handel vinnig begin groei. Sy bevolkingsyfer het selfs viervoudig toegeneem tot 800&nbsp;000. Die Hagenbeck'sche Zoo, wat in 1907 gestig is, was in sy tyd die modernste dieretuin ter wêreld. === Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Speicherstadt abends.jpg|duimnael|'n Nagtelike uitsig oor die ''Speicherstadt'']] Ná twee groot brande in die jare 1284 en 1842 is Hamburg vir 'n derde keer tydens die bomaanvalle van die [[Tweede Wêreldoorlog]] volledig verwoes. As 'n vergelding vir die Duitse aanvalle op [[Coventry]] het die [[Britse Lugmag|''Britse Royal Air Force'']] Hamburg op 16 November 1940 met bomwerpers aangeval. ''[[Operasie Gomorrha]]'', 'n reeks Geallieerde bomaanvalle tussen 24 Julie en 2 Augustus 1942, het die binnestad van Hamburg in 'n [[vuurstorm]] verwoes, waarin 42&nbsp;000 mense dood is. Altesaam het meer as 50&nbsp;000 burgers as gevolg van bomaanvalle hul lewens verloor en Hamburg beskik deesdae nie meer oor geboue uit die tyd voor 1842 nie, terwyl net 'n klein aantal uit die tydperk voor 1945 bewaar gebly het. Die uitgebrande toring van die Nikolai-kerk is as gedenkmonument bewaar. Britse troepe het op 3 Mei 1945 vanuit die suide na Hamburg opgeruk. Die stad is sonder 'n enkele geveg aan die geallieerdes besetters oorhandig. Die wapenstilstand was vir baie bewoners eers die begin van swaar tye. As belangrike verkeersknooppunt vir noord-suidelike en oos-westelike roetes was Hamburg in die laaste oorlogsjare en in die maande ná die Duitse kapitulasie 'n natuurlike eerste toevlugsoord vir miljoene [[Duitsers]] op soek na hul gesinne of 'n verblyfplek. Honderdduisende vlugtelinge uit Pools- en Russies-besette gebiede in die ooste, vrygelate oorlogsgevangenes, buitelandse werkers en internasionale vlugtelinge, maar ook Hamburgers wat gedurende die oorlog na ander plekke oorgebring is, het na die stad gestroom en moes van kos en huisvesting voorsien word. Alhoewel geen nuwe woonstelle ontstaan het nie, het die inwonertal tussen Mei 1945 en laat 1947 van een tot 1,5 miljoen gestyg. Baie mense is in voorstede gehuisves, en talle Hamburgers het skaars woonruimte met vlugtelinge of terugkerende inwoners gedeel. Woonruimte vir 30&nbsp;000 Britse soldate is deur die militêre bewind gewoonlik gekonfiskeer. In 1948 is nog meer as 200&nbsp;000 mense in tydelike noodbehuising gehuisves. === Naoorlogse tydperk === [[Lêer:Hamburg Sturmflut 007.jpg|duimnael|Die stadsdeel Wilhelmsburg is die ergste getref deur die groot stormvloed (Noordseevloed) van 1962]] In 1962 is die laerliggende dele van Hamburg deur 'n vloedramp getref, waarin meer as driehonderd mense gesterf het en duisende dakloos gelaat is. Die destydse senator van Hamburg se polisiediens en latere vyfde kanselier van die Federale Republiek van Duitsland, [[Helmut Schmidt]] (1918–2015), het destyds gewildheid verwerf met sy bekwame optrede as krisisbestuurder. Teen die middel van die sestigerjare het die inwonertal tot 'n rekordsyfer van 1,85 miljoen gestyg. Tans groei die voorstede die vinnigste en daar word verwag dat Hamburg in die nabye toekoms 'n bevolking van meer as twee miljoen mense sal hê. Op 29 November 2015 het kiesers Hamburg se voorgestelde kandidaatskap as Duitse gasheerstad van die [[Olimpiese Somerspele 2024]] in 'n referendum met 51,6 persent van die uitgebragte stemme afgekeur.<ref>{{de}} [http://www.hamburg.de/spiele-fuer-hamburg/4643778/referendum-gegen-olympia/ ''www.hamburg.de: Olympia-Referendum – Hamburg spielt nicht mehr mit! Besoek op 1 Desember 2015'']</ref> == Ekonomie == === Oorsig === [[Lêer:HamburgerHafenLuftbild.jpg|duimnael|links|'n Lugfoto van die Hamburgse houerhawe, met die stadswyk Othmarschen in die voorgrond]] [[Lêer:Freedom-of-the-Seas--in-Hamburg.jpg|duimnael|Die ''Freedom of the Seas'' in die Hamburgse hawe (April 2006)]] [[Lêer:CTB-CTW Port of Hamburg-Waltershof.jpg|duimnael|links|Die houerterminaal ''Burchardkai'' in Hamburg-Waltershof]] [[Lêer:Cap San Diego-DSC 0417.jpg|duimnael|Die vragskip ''Cap San Diego'', wat in 1961 gebou is en roetes na [[Suid-Amerika]] bedien het, is deur moderne houerskepe vervang en omgeskep tot 'n museum]] Eeue lank was die hawe Hamburg se belangrikste ekonomiese basis – en dit is nog steeds die belangrikste bedryf wat aan Hamburg die bynaam "Poort na die wêreld" besorg het. Internasionale skeepvaartlyne verbind die Noord-Duitse [[metropool]] met 900 seehawens in 174 lande dwarsoor die wêreld.<ref>{{de}} [http://www.hafen-hamburg.de/ Hafen ''Hamburg: Liniendienste. Besoek op 9 Februarie 2015'']</ref> Die seehawe skep meer as 260&nbsp;000 werksgeleenthede in die stad en elders in Duitsland. Die jaarlikse waardeskepping word op 20 miljard € beraam. Die belastinginkomste uit die hawebedryf het in 2005 sowat 600 miljoen € beloop. Die tweede grootste Europese hawe na [[Rotterdam]] (en negende grootste wêreldwyd) met 'n oppervlakte van sowat veertig vierkante kilometer hanteer in 2005 20&nbsp;000 aankomste en vertrekke van groot vragskepe, wat gelykstaan aan agt miljoen standaard-houereenhede en 115 miljoen ton goedere. Hamburg is daarnaas die grootste spoorweghawe in Europa. In 2014 is sowat 2,2 miljoen standaardhouers met goederetreine vanuit of na Hamburg vervoer. Die aandeel van goederetreine het sodoende 43 persent beloop, terwyl 47 persent van alle houers, wat in Hamburg gehanteer is, met vragmotors vervoer is. Die stad het lankal die grootste Europese vervoersentrum vir die handel met die Verre Ooste geword. Die Duitse nywerhede voer baie onderdele vir die plaaslike vervaardiging uit oorsese lande in, terwyl vervaardigde goedere vanuit Hamburg na oorsese bestemmings uitgevoer word. Hamburg se posisie as internasionale handelstad verklaar ook die groot aantal buitelandse konsulate wat hier gevestig is. Ander belangrike nywerhede is lug- en ruimtevaart, met meer as 30&nbsp;000 werknemers in Hamburg en sy omgewing (een van [[Airbus|Airbus Industries]] se twee Duitse fabrieke is in Hamburg gevestig en die stad besit die derde grootste lug- en ruimtevaartbedryf ter wêreld na [[Seattle]] ([[VSA]]) en [[Toulouse]] (Frankryk), verbruiksgoedere, die chemiese en farmaseutiese nywerheid en die mediabedryf. Sowat die helfte van Duitsland se nasionale nuusblaaie en tydskrifte, waaronder die invloedryke weeklikse nuustydskrif ''[[Der Spiegel]]'', word hier uitgegee. Daarnaas het ook 'n aantal musieketikette, waaronder ''Warner Music Germany'', en internet-ondernemings soos ''America Online Duitsland'' en ''Google Germany'' hulle hoofkwartiere in Hamburg. Swaar nywerhede sluit aluminium- en staalvervaardiging en Europa se grootste koperaanleg in. Daarnaas is daar 'n aantal groot skeepswerwe, soos die bekende ''Blohm + Voss''. Die Hamburgse Effektebeurs, wat in 1558 as die eerste in Duitsland en vierde in Europa gestig is, speel vandag geen belangrike rol meer nie. === Die ontwikkeling van Hamburg se hawe === [[Lêer:Hamburg-090613-0286-DSC 8383.jpg|duimnael|links|''Speicherstadt: Maritimes Museum'']] [[Lêer:Hamburg - Speicherstadt.jpg|duimnael|Die ''Speicherstadt'' teen sononder]] Die ''Hamburger Speicherstadt'', 'n uitgestrekte kompleks van stoorhuise, het in die 19de eeu as deel van die vryhawe ontstaan. Dit is destyds van innovasies soos elektriese lig en hidroulies aangedrewe windasse voorsien. Drukwater en krag is deur 'n eie kragsentrale aan die hawegeriewe voorsien, terwyl die stoorhuise met hul dik buitemure 'n stabiele klimaat vir bederfbare goedere geskep het, sodat geen bykomende verwarmings- of verkoelingsgeriewe benodig is nie. Tot 1927 is die ''Speicherstadt'' stapsgewys uitgebrei. Die geweldige gebouekompleks in die [[Neogotiese styl]] is uit miljoene rooi bakstene gebou en rus op duisende houtpale. Die totale stoorruimte, waar waardevolle goedere soos koffie, tee, kakao en speserye in 'n droë omgewing en doeanevry gestoor kon word, het 310&nbsp;000 vierkante meter beloop. Vervoergeriewe (water, spoorweë en paaie) was digby beskikbaar. Die stoorgeriewe was 'n belangrike aanvulling vir die nuwe hawekaaie wat sedert 1866 ontstaan het en waar skepe uit oorsese lande vinnig gehanteer kon word. Die Hamburgse hawe het voordeel uit die destydse [[globalisering]]stendense getrek en binne enkele dekades tot een van die grootste seehawens ter wêreld gegroei: in 1914, net voor die uitbreek van die [[Eerste Wêreldoorlog]], was dit ná Londen en [[New York Stad|New York]] die derde belangrikste hawe en die grootste op die vasteland van Europa.<ref>{{de}} [http://www.hhla.de/Welthafen.1194.0.html?&L=p0%3F%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3F%3C%21DOCTYPEHTMLPUBLIC%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1godiashow_uid%3D5334godiashow_uid%3D5334godiashow_uid%3D5334%3Fgogallery_uid%3D5334godiashow_uid%3D5334godiashow_uid%3D5334godiashow_uid%3D5334godiashow_uid%3D5334%3Fgogallery_uid%3D5334 ''www.hhla.de: Innovationen begleiten den Aufstieg zum Welthafen''] {{dooie skakel}}</ref> Ná 'n skerp daling tydens die Eerste Wêreldoorlog het die handelsvolume in die "Goue Twintigs" weer vinnig toegeneem – in 1928 is byna 30 miljoen ton goedere gehanteer. Die hawe het gespesialiseerde dienste en stoorhuise vir alle soorte invoere aangebied, waaronder die handel met vrugte wat sterk groei getoon het. 1934 is die eerste gespesialiseerde stoorgeriewe vir piesangs gebou. Ná die Tweede Wêreldoorlog het piesangs vir almal bekostigbaar geword, sodat Wes-Duitsland selfs die hoogste per capita-verbruik ter wêreld aangeteken het.<ref>{{de}} [http://www.hhla.de/Suedfruechte.1195.0.html?&L=1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1 ''www.hhla.de: Dauerhafter Erfolg mit Südfrüchten''] {{dooie skakel}}</ref> In die laat 1960's is 'n halfmiljoen ton piesangs jaarliks via Hamburg se hawe ingevoer, wat tot een van die voorste Europese invoerhawens vir vrugte ontwikkel het. Nuwe tegniese ontwikkelinge soos palette wat met vurkhysers gehanteer en gestapel kon word het werkprosesse in die 1950's gerevolusioneer, maar die grootste omwenteling het met nuwe voertuiglaaigeriewe, houers (vanaf 1966/1968) en elektroniese dataverwerking gekom. Die ''Container Terminal Altenwerder'' (CTA, "Houerterminaal Altenwerder") word sedert 2002 as die modernste van sy soort wêreldwyd beskou.<ref>{{de}} [http://www.hhla.de/Container-und-EDV.1198.0.html?&L=0%3F%3F%3Fprint%3D%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1 ''www.hhla.de: Container und EDV erobern den Hafen''] {{dooie skakel}}</ref> Teen die middel van die 1980's is vir die eerste keer meer as een miljoen houers jaarliks gehanteer, in die vroeë 1990's reeds twee miljoen. Hamburg het vinnig tot die grootste houerhawe in Duitsland, die tweede grootste in Europa en die negende grootste ter wêreld gegroei. Tans word jaarliks meer as sewe miljoen houers gehanteer.<ref>{{de}} [http://www.hhla.de/Containerumschlag.855.0.html?&L=0%3F%3F%3Fprint%3D%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1%3Fprint%3D1 ''www.hhla.de: Beginn des Containerzeitalters''] {{dooie skakel}}</ref> Ná die val van die Ystergordyn het Hamburg 'n nuwe betekenis vir houerinvoere op pad na die groeiende ekonomieë van Oos-Europa gekry: houers word vanuit die Hansestad per spoor na Pole en ander bestemmings vervoer. Duitse rederye het in 2007 oor die derde grootste aantal handelskepe en die grootste vloot van houerskepe ter wêreld beskik, al is die meeste skepe om finansiële redes in die buiteland geregistreer.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2009''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2008, bl. 703</ref> In 2014 was die Volksrepubliek China en die Russiese Federasie die twee belangrikste handelsvennote vir Hamburg se hawe, alhoewel die aantal gehanteerde houers, wat uit Russiese hawens ingevoer of daarheen uitgevoer is, met agt persent afgeneem het. Daarteenoor het die seehandel met Pole (23 persent meer houers in 2014), Indië (15 persent) en China (10 persent) merkbaar toegeneem. Terwyl steeds minder houerskepe by Hamburg se hawe aandoen, het die getal skepe, wat meer as 10&nbsp;000 houers kan vervoer, sterk gegroei – veral op die belangrike roete tussen Noord-Europa en die Verre Ooste. So sal die Hamburgse hawe in 2015 na verwagting vir die eerste keer meer as tien miljoen twintig-voet-ekwivalente (standaardhouers) hanteer.<ref>{{de}} [http://www.welt.de/wirtschaft/article137278886/Hamburg-wird-zum-Hafen-der-Riesenschiffe.html ''www.welt.de, 9 Februarie 2015: Hamburg wird zum Hafen der Riesenschiffe. Besoek op 9 Februarie 2015'']</ref> == Vervoerwese == === Spoorweë === [[Lêer:Projekt Heißluftballon - Highflyer -IMG-1433.jpg|duimnael|links|''Hamburg Hauptbahnhof'', die hoofstasie van Hamburg]] [[Lêer:HADAGglp.JPG|duimnael|HADAG-veerboot op die Elbe-rivier]] [[Lêer:Lufthansa Technik Hamburg - Airbus A340.jpg|duimnael|''Airbus A340'' voor die Duitse lugredery Lufthansa se tegniese basis]] [[Lêer:Hamburg airport.jpeg|duimnael|Die vertreksaal van ''Hamburg Airport'']] [[Lêer:Hamburg Terminal 1.jpg|duimnael|Terminaal 1 van Hamburg se lughawe in 2005]] Hamburg is die grootste knooppunt vir spoorvervoer in Noord-Europa, met 'n spoorweggeskiedenis wat tot 1842 terug strek, toe die eerste spoorlyn, die ''Hamburg-Bergedorfer Eisenbahn'', geopen is. Die huidige spoorwegnetwerk verbind Hamburg met moderne ''Intercity-Express''-, ''InterCity''- en ''Eurocity''- asook nagtreine met Duitse en Europese metropole soos Berlyn, [[München]], [[Krakau]], [[Zürich]], [[Brussel]], [[Wene]] en [[Parys]]. Die hoofstasie van Hamburg is die grootste van alle stasies in die stad, alhoewel die meeste treine na Duitse en Europese bestemmings nog vanuit en tot by die spoorwegstasie Hamburg-Altona ry. Ander beduidende stasies sluit Hamburg-Dammtor, Hamburg-Harburg en Hamburg-Bergedorf in. 'n Groot aantal streeksgebonde spoorweglyne verbind Hamburg met stede in die omgewing, terwyl sneltreine in rigting Elmshorn-Neumünster-Kiel, Flensburg-Padborg, Lübeck en Schwerin-Rostock ry. 'n Privaat spoorwegmaatskappy, ''Metronom'', bied verbindings na Stade, [[Cuxhaven]], Bremen, [[Lüneburg]], Uelzen, [[Hannover]] en Göttingen aan, terwyl die sogenaamde ''Nord-Ostsee-Bahn'' Hamburg met Elmshorn en Westerland op die eiland [[Sylt]] verbind. Die Hamburgse hawespoorlyn (''Hamburger Hafenbahn'') speel 'n belangrike rol in die internasionale Europese goederevervoer. Sowat tien persent van alle goedere wat in Duitsland per spoor vervoer word, kom hier aan of word vanuit hier vervoer. Die Maschen-stasie net suid van Hamburg is Europa se grootste goederestasie. === Padvervoer === Snelweë verbind Hamburg met binne- en buitelandse bestemmings, en verskeie federale roetes (''Bundesautobahnen'') loop digby die stadsgebied. Daar word beplan om die huidige federale roete A 20, wat tans vanuit [[Prenzlau]] en [[Rostock]] tot by [[Lübeck]] loop, tot by die omgewing van Hamburg te verleng en by die beplande federale roetes A 22 tussen Hamburg en Stade en – via 'n padtonnel onder die [[Weser]]-rivier – by die federale roetes A 28 en A 29 aan te sluit. Die sentrale busterminaal in Hamburg met busverbindings na binne- en buitelandse bestemmings is naby die hoofstasie geleë. Hamburg beskik tans oor 'n padnetwerk met 'n totale lengte van byna 4&nbsp;000 kilometer, met sowat 7&nbsp;000 straatname in die stadsgebied. === Openbare vervoer === Hamburg se openbare vervoerstelsel behels ses stadstrein- en drie moltreinlyne wat tot in die voorstede van die omgewing loop. Privaat stadstreine van die maatskappy ''AKN Eisenbahn'' verbind Hamburg met nabygeleë stede in die noorde soos Neumünster, Kaltenkirchen en Norderstedt. Die ontwikkeling van die nuwe stadsbuurt Hafencity sluit die bou van 'n vierde moltreinlyn (U4) in wat tot by die huidige Jungfernstieg-stasie en Billstedt sal loop. Die busnetwerk, wat tans uitgebrei word, behels naas gewone lyne ook metro- en snelbusse. Tydens die nagte voor Sater-, Son- en openbare vakansiedae ry Hamburg se mol- en stadstreine, asook sy metrobuslyne en gewone buslyne, dwarsdeur die nag na die stadsrand. Tydens ander nagte ry altesaam 19 nagbuslyne. Hamburg se tremlynstelsel is in 1978 gestaak. Die openbare vervoer in die hawegebied word naas busse en treine deur ses roetes met passasierskepe van die redery ''HADAG'' aangevul. === Seevervoer === Die benedeloop van die Elbe-rivier (Duits: ''Niederelbe'') verbind Hamburg regstreeks met die oop see, die Noordsee, en – via waterweë soos die Noord-Oossee-kanaal, die Elbe-sykanaal en die Mittelland-kanaal met die Oossee en die Duitse netwerk van binnelandse waterweë. === Lugvervoer === Die internasionale lughawe van Hamburg (Hamburg Airport, HAM) is in 1912 geopen en tans die oudste in Duitsland wat nog steeds in bedryf is. Dit is sowat agt kilometer buite die stadsentrum geleë en met jaarliks twaalf miljoen passasiers die vierde grootste in Duitsland. Sedert 2005 word ook weer interkontinentale vlugte na bestemmings soos [[Doebai (stad)|Dubai]], New York en [[Toronto]] aangebied. Vanweë die geraas van vliegtuie in die digbevolkte woongebiede rondom die lughawe is 'n verbod op nagtelike vlugte geplaas. Die stadstreinlyn S1 verbind die lughawe met die hoofstasie. Ook 'n aantal buslyne loop tot by en vanuit die lughawe. Die lughawe Hamburg-Finkenwerder, sowat tien kilometer suidwes van die stadsentrum, is 'n privaat lughawe van die ''Airbus Deutschland GmbH'', waar uitsluitlik klaar vervaardigde vliegtuie soos die Airbus-reekse [[Airbus A380|A380]] en A320, asook Airbus se eie vragvliegtuie (soos British Aerospace BAe 146) en kleiner passasiersvliegtuie vir vlugte van werknemers tussen Hamburg en [[Toulouse]] land en vertrek. == Demografie == === Historiese immigrasie === [[Lêer:Hamburg Jungfernstieg (1890-1900).jpg|duimnael|Die ''Jungfernstieg'' tussen 1900 en 1914]] Die militêre optrede van Spanje in die [[Lae Lande]] het in 1566 en 1585 Nederlandse vlugtelinge na Hamburg laat stroom. In 1605 was daar reeds 130 Nederlandse gesinne in die stad. Die Hamburgse stadsraad het hulle vanweë hulle positiewe invloed op die plaaslike ekonomie met ope arms verwelkom – Gereformeerde Nederlanders was net verplig om 'n eed van trou aan die raad en die stad te sweer en hul Christelike geloof deur 'n pastoor te laat bevestig. Die immigrante is deur die Evangelies-Lutherse geestelikheid nogtans met wantroue bejeën – Mennoniete en Calviniste is as "goddeloos" beskou. So het hulle geen kans gekry om kerkgeboue in Hamburg te bou nie en was genoodsaak om hiervoor na die nabygeleë stede Altona en Stade uit te wyk. Talle Nederlandse immigrante was in die tekstielbedryf werksaam. Sommige het die Lutherse geloof aangeneem en met Hamburgers getrou. In 1619 was 32 van Hamburg se 42 leidende handelshuise in Nederlandse besit.<ref>{{de}} Schütt (1991), bl. 98</ref> === Bevolking === [[Lêer:Hamburg Hafencity Sandtorkai.jpg|duimnael|links|Die nuwe stadswyk Hafencity]] [[Lêer:Elbphilharmonie und Cap San Diego.JPG|duimnael|Hamburg se nuwe operateater, die ''Elbphilharmonie'', is in 2016 voltooi]] In die 17de eeu was Hamburg dekades lank die grootste stad in Duitsland, aangesien die stad die verwoestings van die [[Dertigjarige Oorlog]] gespaar is. Nogtans het Hamburg tot teen die middel van die 19de eeu nie buite sy Middeleeuse stadsgrens begin uitbrei nie, en die huidige stadswyke St. Pauli, Altona en St. Georg het vir 'n lang tydperk net buurstede van Hamburg gebly. Die inwonertal was derhalwe omtrent 1850 slegs 50&nbsp;000. Eers met die nywerheidsomwenteling het Hamburg sedert 1860 vinnig begin groei, en steeds meer dorpe in sy omgewing is by die stad ingesluit. Daar is teen die einde van die 19de eeu na die metropolitaanse gebied van Hamburg, wat die Pruisiese stede Altona, Harburg en Wandsbek ingesluit het, as ''Vierstädtegebiet'' ("Vierstedegebied") verwys. Omtrent 1900 het die Hamburgse bevolking vir die eerste keer die een-miljoen-kerf verbygesteek, en vanaf die 1920's het die noodsaaklikheid van administratiewe hervorming 'n belangrike politieke onderwerp geword. As gevolg van die Groot Depressie het Pruisiese owerheid begin om eenvoudiger administratiewe strukture te skep en 'n aantal landelike distrikte naby Hamburg is saamgesmelt. Die behoefte aan omvattende hervormings is egter nog nie aangespreek nie. Eers ná die Nasionaal-Sosialistiese magsoorname, waardeur munisipale selfregering uitgeskakel is, het 'n wyer herordening plaasgevind. Met die Wet oor die Vorming van Groot-Hamburg van 1937 is die huidige stadsgebied geskep.<ref>{{de}} [http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/grosshamburggesetz.htm Die Geschichte Schleswig-Holsteins: Groß-Hamburg-Gesetz] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101102233242/http://www.geschichte-s-h.de/vonabisz/grosshamburggesetz.htm |date=2 November 2010}}</ref> Tegelykertyd het 'n groter aantal administratiewe [[enklawe]]s tussen Oossee en Elbe, wat nog uit die laat-Middeleeuse tydperk gedateer het, verdwyn. Hamburg het sommige enklawes in Sleeswyk-Holstein kwytgeraak, terwyl die Pruisiese dele van die ''Vierstadt'' by die Hansestad ingelyf is. In 1964 het Hamburg se bevolking tot 'n rekordsyfer van naastenby 1,9 miljoen gegroei. Die uitbreiding van die voorstede het die inwonertal in 1986 laat daal tot sowat 1,6 miljoen. Maar intussen begin die stad danksy die ekonomiese groei weer mense lok en in die 2012 het die bevolking vir die eerste keer sedert die 1960's weer die 1,8 miljoen-kerf verbygesteek. Alhoewel die inwonertal tussen 1995 en 2005 slegs met 1,58 persent gestyg het,<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2007''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2006, bl. 119</ref> word daar verwag dat Hamburg as die vinnigste groeiende Duitse metropool in die nabye toekoms twee miljoen inwoners sal hê. Hamburg beskik oor 'n multikulturele bevolking: 14,2 persent of 247&nbsp;912 inwoners was teen die begin van 2006 van buitelandse afkoms. Die grootste groepe buitelanders is [[Turke]] (59&nbsp;600; 'n bykomende 27&nbsp;000 het Duitse burgerskap), [[Serwiërs]] en [[Montenegryne]] (18&nbsp;650) en [[Pole (volk)|Pole]] (17&nbsp;410; naastenby 100&nbsp;000 Pole is ingeburger). Van die stad se bevolking is 16,1 persent jonger as 18 jaar, 60 persent tussen 18 en 60 jaar oud en 23,9 persent ouer as 60 jaar. === Taal === [[Lêer:Ohnsorg-Theater-Hamburg.jpg|duimnael|Die Ohnsorg-Theater lewer met sy Platduitse toneelstukke 'n belangrike bydrae tot die aanmoediging en bewaring van die Nederduitse taal]] Die Hamburgse variant van die [[Nederduits|Neder-]] of Platduitse taal was oorspronklik die handelstaal van die Hanse en is deur diplomate en koopmans gebruik. Nog in die 19de eeu was Nederduits die algemene omgangstaal van Hamburg. Sedertdien is die tradisionele "Platduitse" dialek deur die Hoogduitse skryf- en spreektaal teruggedring en speel dit 'n minder belangrike rol as streektaal. Desondanks het baie Hamburgers 'n kennis van Nederduits en die meeste stadsbuurte soos byvoorbeeld Finkenwerder, Wilhelmsburg, Wandsbek of die Vierlande beskik oor hul eie variant van die dialek.<ref>{{de}} [https://web.archive.org/web/20070720034917/http://www.genealogus.de/heutegestern/hamburgerplatt/index.html ''Hamburger Platt'']</ref> Die taal word nog steeds gepraat en orals in Noord-Duitsland met trots bewaar. Die stad se eie omgangstaal, ''Missingsch'', is sterk deur Nederduits beïnvloed. Die Hoogduitse omgangstaal het onder meer die term "tschüss" ("tot siens") aan Hamburg se Nederduits te danke – die woord het sy oorsprong in die afskeidsgroet ''a Dios'' wat deur Spaanse seemans gebruik is, en die Franse ''adieu'' wat Hamburgers dikwels gedurende die Franse besetting tussen 1806 en 1814 gehoor het. In die Nederduitse omgangstaal is die woord aanvanklik nageaap, maar later het ''adjüs'' tot 'n beleefde term ontwikkel en is later verkort tot ''tschüss''. Die term word tans orals in Duitsland gebruik. Met die ''Ohnsorg-Theater'' beskik Hamburg oor 'n kulturele instelling, wat toneelstukke in Nederduits aanbied en danksy sy Hoogduitse opvoerings op televisie al dekades lank as een van die gewildste nasionale teaters bekend staan. Met die immigrasie van die sestigerjarige kry talle stadswyke van Hamburg 'n internasionale karakter, met Portugese buurte naby die hawe en Turkse en Kurdiese buurte in Altona en Wilhelmsburg. === Godsdiens === [[Lêer:Kirche Niendorf.JPG|duimnael|''Marktkirche'' in Hamburg-Niendorf]] Hamburg is sedert die Reformasie 'n oorwegend Evangelies-Lutherse stad. In die afgelope jare het die [[Evangeliese Kerk in Duitsland|Evangelies-Lutherse Kerk]] se ledetal aansienlik gedaal, terwyl die aantal [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] feitlik onveranderd gebly het. Volgens statistieke van die Evangelies-Lutherse Kerk van Duitsland was 41,5 persent van alle Hamburgers in Desember 2006 lede van die bogenoemde twee grootste kerke. Hamburg is sedert 1995 die setel van die Rooms-Katolieke aartsbisdom Hamburg met die domkerk St. Marien as sy geestelike sentrum. In 2004 was 10,1 persent van die inwoners belydende Rooms-Katolieke. Vanweë sy funksie as belangrike hawestad was Hamburg nogtans steeds verdraagsaam teenoor ander godsdienste. Hier is byvoorbeeld in 1834 die eerste Duitse Baptistegemeente gestig. In die buurstad Altona, wat later by Hamburg ingesluit is, het reeds in 1601 die eerste Duitse Mennonietegemeente ontstaan wat nog steeds bestaan. Die Hansestad het ook vir die Apostoliese gemeenskappe 'n beduidende geskiedkundige rol gespeel. Die Algemene Christelike Apostoliese Sending se afstigting van die Katoliek-Apostoliese Gemeentes en sy ontwikkeling tot die Nuwe Apostoliese Kerk het hier plaasgevind. Tans is daar 29 Nuwe Apostoliese kerkgeboue in Hamburg en die stad is ook die setel van die Nuwe Apostoliese Kerk van Noord-Duitsland. Nuwe geloofsbewegings wat in Hamburg ontstaan het, sluit die Jesus Freaks en die ''Flussschifferkirche'' ("Rivierskipperskerk") in die stadsdeel Rothenburgsort in – die ankerplek van Duitsland se enigste swemmende kerk. Sedert die 1960's het ook die Moslemgemeenskappe sterk groei ervaar, net soos die Joodse gemeente. Die Ahmadiyya-moslemgemeente het op 22 Junie 1957 in die stadswyk Stellingen die eerste [[moskee]] in Duitsland ná die Tweede Wêreldoorlog geopen. Asiatiese godsdienste het eweneens 'n belangriker rol begin speel. Beide Asiatiese immigrante en inheemse burgers hang [[Boeddhisme]] aan. Veral Zen- en Tibetaanse Boeddhisme het steeds meer gewild geraak. == Argitektuur == [[Lêer:HeinrichHertzTurm.jpg|duimnael|upright|Die Heinrich-Hertz-toring in die aandskemer]] In die bomaanvalle van die Tweede Wêreldoorlog is groot dele van Hamburg verwoes, en ook ná die oorlog is talle ou geboue afgebreek om plek te maak vir moderne argitektuur sodat min historiese kwartiere met kenmerkende boustyle bewaar gebly het, maar die huidige stad word nogtans weer by die indrukwekkendste metropole gereken en bekoor met sy mengsel van historiese en postmoderne boukuns. Die stad pronk met kerkgeboue in die barokstyl, statige villa's uit verskillende eeue en [[Art Nouveau]]-boukuns. Volgens die Noord-Duitse tradisie was bakstene aanvanklik die belangrikste boumateriaal, terwyl die moderne plaaslike boukuns net soos elders in die wêreld hoofsaaklik op staal en [[glas]] steun. Die stadshorison word oorheers deur die torings van Hamburg se vyf hoofkerke, waaronder St. Michaelis of "Michel" wat as die baken van Hamburg bekend staan, en die bouvalle van die St. Nikolaikerk se toring wat as 'n historiese monument ter herdenking van die oorlog bewaar gebly het. As die sesde toring vorm die Hamburgse Raadsaaltoring die wêreldlike pendant tot die kerkgeboue. Om die historiese stadshorison te bewaar, word in die algemeen geen [[wolkekrabber]]s in die middestad toegelaat nie. Die enigste uitsonderings is die Unilever-wolkekrabber uit die jaar 1964 met sy drie vleuels, 'n hotelgebou wat in 1973 naby die Kongressentrum opgerig is, die gebouekompleks by die Berliner Tor uit die jare 1962 en 2004 en die drie Mundsburg-torings. Die hoogste geboue van Hamburg is die televisietoring Heinrich-Hertz-Turm (wat in die omgangstaal ook as ''Tele-Michel'' bekend staan) met 'n hoogte van 279,8 meter en 'n uitsaaitoring van die radiostasie Billwerder-Moorfleet met 'n hoogte van 304 meter. Die oudste gebou van Hamburg, 'n [[vuurtoring]] uit die jaar 1310, lê ver buite die stadsgebied op die eiland Neuwerk in die Elbemonding. === Wêreldlike boukuns === [[Lêer:HH Rathaus pano1.jpg|duimnael|links|Die Raadsaal van Hamburg]] [[Lêer:Chilehaus Hamburg 1.jpg|duimnael|Die Chilehaus]] [[Lêer:Hamburg harbour Jan2009.jpg|duimnael|links|Die voormalige kakaostoorhuis ''Kaispeicher A'' uit die vroeë 1960's (aan die regterkant van die foto) is tot 'n futuristiese konserthuis-, hotel- en woonstelkmpleks met 'n kenmerkende glaskonstruksie op sy dak omgeskep]] [[Lêer:Elbphilharmonie, Hamburg.jpg|duimnael|[[Elbphilharmonie]] in 2016. Hamburg se futuristiese konserthuis word dikwels gelykgestel aan Sydney se ikoniese Operahuis – en met dieselfde reuse-kostestyging en vertraging in bouwerk verbind soos sy Australiese eweknie. Dit is op 11 Januarie 2017 plegtig ingewy<ref>{{de}} [http://www.msn.com/de-de/nachrichten/panorama/die-freiheitsstatue-deutschlands/ar-BBy9Q5P?li=AA520o&ocid=spartanntp ''MSN Nachrichten, 11 Januarie 2017: Die Freiheitsstatue Deutschlands. Besoek op 11 Januarie 2017'']</ref>]] Die '''Raadsaal van Hamburg''' huisves die parlement (''Bürgerschaft'') en regering (''Senat'') van die Vrye en Hansestad Hamburg. Nadat die ou Raadsaal uit 1290 naby die Trost-brug in die brandramp van 1842 vernietig is, is 'n nuwe gebou naby die Klein Alster opgerig. Sowat 4&nbsp;000 houtpale in die Alstergrond dra die gewig van die reusegebou. Die graniet- en sandsteengebou is een van min voorbeelde van die historisme-boukuns in Duitsland wat volledig bewaar gebly het. Die raadsaal se fasade is sowat 111 meter wyd, met 'n 112 meter hoë toring in sy middel. Die fasade word as 'n harmoniese vereniging van Italiaanse en Noord-Duitse Renaissance-elemente beskou. Die raadsaal beskik oor drie vleuels met altesame 647 sale en kamers en is in 1897 voltooi. Tussen die vensternisse aan die kant van die Raadsaalmarkplein is standbeelde van twintig Duitse keisers van die ou ryk aangebring, van Karel die Grote tot Frans II. Standbeelde wat die burgerlike deugde simboliseer, troon bo oor die keisers aan die middeltoring – wysheid, eendrag, dapperheid en vroomheid. Hul posisie bo-oor die keisers versinnebeeld die vryheid wat Hamburg as 'n Hansestad teenoor die Kroon geniet het. Die mosaïek oor die hoofingang beeld Hamburg se nasionale allegorie "Hammonia" uit. Die '''Chilehaus''' is in die tydperk tussen 1922 en 1924 volgens 'n ontwerp van die argitek Fritz Höger opgerig vir die Hamburgse koopman Henry Brarens Sloman, wat drie dekades lank in die [[Chili|Chileense]] nitraatbesigheid werksaam was. Die gebou met tien verdiepings, 2&nbsp;800 vensters en 'n vloeroppervlak van 35&nbsp;000 vierkante meter, wat op die [[boeg]] van 'n skip lyk, was destyds die eerste kantoorgebou in die gerestoureerde stadsbuurt suid van Steinstraße en behoort vandag tot Hamburg se bekendste argitektoniese monumente. Die Speicherstadt en die Chilehaus met die Kontorhausviertel is in 2015 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied|wêreldkultuurerfenis]] gelys.<ref>{{en}} [http://whc.unesco.org/en/list/1367/ whc.unesco.org: ''Speicherstadt and Chilehaus with Kontorhaus District'']</ref> As een van die beduidendste voorbeelde van die ekspressionistiese baksteenargitektuur in die 1920's – die Chilehaus bestaan uit sowat 4,8 miljoen bakstene – wys hierdie hoofwerk van Höger die kenmerkende versmelting van [[Baksteengotiek|baksteen-gotiese]] en ekspressionistiese stylelemente wat by die tipiese baksteen-gotiese argitektuur van Noord-Duitsland aansluit. Die '''Elbphilharmonie''' is 'n futuristiese konserthuis wat tans teen 'n koste van meer as € 860 miljoen (tien keer meer as die oorspronklike beraming<ref>{{de}} [http://www.faz.net/aktuell/wirtschaft/elbphilharmonie-zeugnis-des-schreckens-12666153.html?icid=maing-grid7%7Cgermany%7Cdl1%7Csec3_lnk3%26pLid%3D223521 ''Elbphilharmonie: Zeugnis des Schreckens''. In: ''Frankfurter Allgemeine Wirtschaft'', 15 November 2013. Besoek op 17 November 2013]</ref>) in Hamburg se ''HafenCity''-kwartier opgerig word. Die gebou, wat vroeg in 2017 (en dus sewe jaar later as oorspronklik beplan) ingewy is, is deur die Switserse argitekte Herzog & de Meuron ontwerp en behels 'n glasgebou wat op die bestaande kakaostoorhuis ''Kaispeicher A'' in die hawe opgesit word. Hierdie stoorhuis is deur Werner Kallmorgen ontwerp en in die jare 1963−1966 gebou. Net sy fasades sal bewaar bly, terwyl sy binnekant parkeerplekke vir konsertgangers sal bied. Die nuwe Elbphilharmonie-kompleks behels 'n konsertsaal met sowat 2&nbsp;200 sitplekke, 'n multifunksionele saal met 600 sitplekke, 'n hotel en luukse woonstelle.<ref>{{de}} ''Der Fischer Weltalmanach 2007''. Frankfurt am Main: Fischer Taschenbuch Verlag 2006, bl. 749</ref> In argitektoniese opsig sal die nuwe konserthuis 'n kontras tussen die suiwer funksionele rooi baksteen-boustyl van die stoorhuis en die nuwe glasgebou op sy dak skep. Die nuwe ontwerp sluit by die onreëlmatige vierhoek van die stoorhuis aan en lyk soos 'n skip met seile van glas bo-oor die rooi baksteengebou. === Sakrale boukuns === [[Lêer:St. Michaelis.jpg|duimnael|links|Die St. Michaeliskerk]] [[Lêer:Nikolaikirche Hamburg Entwurf.jpg|duimnael|Ontwerp vir die St. Nikolaikerk in 1846]] '''St. Michaelis''', een van Hamburg se hoofkerke, is een van die bekendste bakens in die Elbestad wat tussen 1751 en 1762 ontstaan het. Met 'n hoogte van 132 meter word die kerkgebou as die beduidendste voorbeeld van Protestantse barokargitektuur in Duitsland beskou. Die kerk is twee keer vernietig – deur 'n brand in 1906 en deur bomaanvalle tydens die Tweede Wêreldoorlog – en volgens die historiese bouplanne herbou. Die kerk beskik oor 'n uitkykplatform teen 'n hoogte van 82 meter wat met hysbakke bereik kan word en 'n uitsig oor die binnestad van Hamburg en die hawe bied. Die toringhorlosie is die grootste in Duitsland – die wyserplate het 'n omvang van meer as 24 meter en die wysers is respektiewelik 4,91 en 3,65 meter lank. Die daaglikse tradisie van ''Turmblasen'' ("toringblaas") duur reeds meer as 300 jaar – elke dag word 'n trompetkoraal in alle vier hemelstreke geblaas. Die '''hoofkerk St. Jacobi''', wat in die 14de en 15de eeu ontstaan het, is in die Tweede Wêreldoorlog volledig vernietig. Nogtans is die meeste kunsskatte betyds in veilige bewaarplekke geplaas. Die heropbou volgens Middeleeuse bouplanne is in 1962 voltooi, alhoewel die kerktoring in 'n moderne vorm uitgevoer is. Die beduidendste besienswaardighede sluit drie altare en 'n preekstoel uit marmer in. Die barok-orrel, wat tussen 1689 en 1693 deur Arp Schnitger geskep is, is in 1993 gerestoureer. Die '''Evangelies-Lutherse hoofkerk St. Katharinen''' dateer eweneens uit die 14de en 15de eeu en het tydens die Tweede Wêreldoorlog dieselfde lot as St. Jacobi gedeel. Die kerk is tussen 1950 en 1955 volgens die oorspronklike ontwerp herbou. Die toring van St. Katharinen word as een van die mooiste in Noord-Duitsland beskou, terwyl die binneruimte Middeleeuse en eietydse kunswerke huisves. 'n Gedenktafel deur Gerhard Marcks herinner aan die opleidingseilskip ''Pamir'' wat in 1957 vergaan het. Die Rooms-Katolieke parogiekerk '''St. Marien''' is in die sentrum van die stadsdeel St. Georg geleë. Die kerk, in die Neo-Romaanse styl, is die setel van die plaaslike aartsbiskop en in 1893 volgens 'n ontwerp van Arno Güldenpfennig as die eerste nuwe Rooms-Katolieke sakrale gebou in Hamburg sedert die Reformasie opgerig. Saam met die Rooms-Katolieke weeshuis (1861) het St. Marien vinnig tot die middelpunt van Hamburg se Rooms-Katolieke gemeente ontwikkel. Die apsis behels 'n groot mosaïek wat die bekroning van Maria uitbeeld. == Kookkuns == [[Lêer:Grosser Hans.jpg|duimnael|links|''Groter Hans'']] [[Lêer:Glas Grog.jpg|duimnael|upright|'n Glasie grog. Dié alkoholiese drank met verdunde rum word warm geniet]] Hamburg het danksy sy seehawe reeds in die Middeleeue tot een van die beduidendste handelsplekke in Europa ontwikkel. Die leidende rol wat die stad in die Hansebond gespeel het, het van Hamburg 'n welvarende koopmansstad gemaak waar naas inheemse produkte ook goedere uit oorsese gebiede te koop was. Die tradisionele kookkuns is met ingevoerde [[spesery]]e en ander bestanddele wat voorheen nog onbekend was verfyn – so word byvoorbeeld al eeue lank sjerrie by die gewilde Hamburgse beesstertbredie ''Ochsensteert'' (osstert) geroer. Nogtans het baie inheemse geregte hul oorsprong in Noord-Duitse boerekos, soos ''Hamburger National'' (varkvleis, koolraap en [[aartappel]]s), ''Schwarzsauer'' (veral in die [[herfs]], met varkribbetjies, varksterte, koolraap, asyn, baie kruie en vars varkbloed), ''Hamburger Stubenküken'' (hoenderkuiken) en ''Aal's bin'' (dikwels ook ''Frische Suppe'' of ''Saure Suppe'', 'n sop met baie [[groente]], gedroogde vrugte en ham). [[Vis]] en ander seekos het ook 'n belangrike rol in Hamburg se kookkuns gespeel. Tipiese visgeregte sluit ''Finkenwerder Scholle'' (skol, die gereg, is na 'n riviereiland suid van Hamburg vernoem) en talle disse met haring in. [[Haring]] was nog tot in die 19de eeu só volop dat dit as 'n soort [[stapelvoedsel]] gedien het en selfs vir bemesting gebruik is. Gewilde nageregte is ''Rode Grütt'' of ''Rote Grütze'' (wat van verskillende rooi vrugte, vrugtesap en bindmiddels berei word) en ''Großer Hans'' (in Nederduits ''Groter Hans ''genoem, 'n soort poeding wat van koekmeel, [[eier (voedsel)|eiers]], [[melk]], [[suiker]], rosyntjies en bakpoeier berei en met 'n suurlemoensous bedien word). Die bekendste inheemse alkoholiese drank is ''Grog'', wat hoofsaaklik uit rum en warm water bestaan en intussen in plaas van rum dikwels ook met arak, [[brandewyn]], [[whiskey]] en tequila bedien word. Daarnaas het bierbrouerye 'n lang tradisie in Hamburg – hulle was reeds in die 14de eeu een van Hamburg se belangrikste bedrywe. In die 16de eeu het meer as 500 brouerye bestaan wat tien verskillende soorte [[bier]] gebrou het.<ref>{{de}} [http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/987,1/Chefkoch/Typische-Spezialitaeten-aus-der-Hamburger-Kueche.html ''www.chefkoch.de: Hamburger Küche''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100226172849/http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/987,1/Chefkoch/Typische-Spezialitaeten-aus-der-Hamburger-Kueche.html |date=26 Februarie 2010 }}</ref> == Sport == [[Lêer:RK 1009 9831 Volksparkstadion.jpg|duimnael|''Imtech Arena (Volksparkstadion)'']] Die [[Hamburger SV]] is een van die suksesvolste [[sokker]]spanne in Duitsland en dit was tot in 2018 die enigste span wat sedert die stigting van die [[Bundesliga]] in 1963 nog nie gerelegeer is nie, wat ná die 2018/19-seisoen wél gebeur het. Die span was al ses keer die [[Duitse sokkerkampioen]] en het die [[DFB-Pokal]] al drie keer verower. Die span het ook die [[UEFA Bekerwenner-beker]] in 1983 gewen. Die span se tuisveld is die ''Imtech Arena'' (voorheen die ''Volksparkstadion'' en ''HSH Nordbank Arena''), met 'n kapasiteit van 57&nbsp;000. Dit was een van die gasheerstadions tydens beide die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]] en het ook die 2010 [[UEFA Europa League]]-eindstryd aangebied.<ref>{{en}} {{cite web |first=Ahmed |last=Bilal |url=http://soccerlens.com/2010-champions-league-final-in-madrid-2010-uefa-cup-final-in-hamburg/6864/ |title=2010 Champions League Final in Madrid, 2010 UEFA Cup final in Hamburg |date=29 Maart 2008 | accessdate=11 Augustus 2008 |publisher=Sports Lens}}</ref> [[FC St. Pauli]] speel tans (2022/23) in die [[2. Bundesliga]]. FC St. Pauli se tuisveld is die ''Millerntor-stadion'', met 'n kapasiteit van 29&nbsp;546.<ref>{{de}} [http://www.fcstpauli.com/home/stadion/millerntor/fakten ''FC St. Pauli – Fakten zum Millerntor''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160330040708/http://www.fcstpauli.com/home/stadion/millerntor/fakten |date=30 Maart 2016}}</ref> Die ''Hamburg Freezers'' ding mee in die ''Deutsche Eishockey Liga'', die hoogste [[yshokkie]]liga in Duitsland, terwyl Hamburger SV se [[handbal]]afdeling in die handbal-Bundesliga op die hoogste vlak meeding en in 2007 die Europese Bekerwennersbeker gewen het. Hamburg word ook as Duitsland se [[hokkie]]hoofstad beskou en domineer die mans- en dameshokkie-Bundesligas. Hamburg het vier [[krieket]]klubs en een van die beste lacrosse-spanne in Duitsland, die ''Hamburg Warriors''.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.hamburgwarriors.com/ |title=HTHC Hamburg Warriors |publisher=Hamburgwarriors.com |accessdate=30 Junie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170630072757/http://www.hamburgwarriors.com/ |archive-date=30 Junie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hamburg is verder die tuiste van die ''Hamburg Dockers'', 'n [[Australiese voetbal]]-klub.<ref>{{de}} {{cite web |author=Staff |publisher=Hamburger Abendblatt |url=http://www.abendblatt.de/daten/2005/07/18/460404.html |title=Australian Football im Stadtpark |date=18 Julie 2005 |accessdate=11 Augustus 2008}}</ref> FC St.Pauli domineer vroue[[rugby]] in Duitsland, terwyl die stad ook die ''Blue Devils'' ([[Amerikaanse voetbal]]) huisves.<ref>{{de}} {{cite web |author=Staff |publisher=Hamburger Abendblatt |url=http://www.abendblatt.de/daten/2008/08/11/920015.html |title=Hamburg Blue Devils vor Einzug in die Play-offs |date=11 Augustus 2008 |accessdate=11 Augustus 2008 }}</ref> Die hoofbaan van die Am Rothenbaum-[[tennis]]kompleks, met 'n kapasiteit van 13&nbsp;200, is die grootste in Duitsland en die stad speel jaarliks gasheer vir die Duitse Ope, 'n [[ATP]]-toernooi.<ref>{{de}} {{cite web |author=Staff |title=Center Court / Rothenbaum Stadion |url=http://www.dtb-tennis.de/AmRothenbaum/9695.php?selected=9115 |accessdate=16 Augustus 2008 |publisher=Deutscher Tennis Bund |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201061029/http://dtb-tennis.de/AmRothenbaum/9695.php?selected=9115 |archive-date=1 Februarie 2009}}</ref> Die Hamburg Marathon is die tweede grootste [[padwedloop]] in Duitsland (na Berlyn), met 23&nbsp;230 atlete wat in 2008 as deelnemers geregistreer het.<ref>{{en}} {{cite web |author=Staff |publisher=[[International Association of Athletics Federations|IAAF]] |url=http://www.iaaf.org/LRR08/news/newsid=44599.html |title=Mandago, Timofeyeva impress at Hamburg Marathon |date=27 April 2008 |accessdate=11 Augustus 2008 }}</ref> Hamburg het ook gasheer gespeel het vir die [[fietsry]]- en [[driekamp]]-wêreldbekerkompetisies.<ref>{{de}} {{cite web |author=Staff |publisher=Hamburger Abendblatt |url=http://www.abendblatt.de/daten/2006/02/02/529362.html |title=Hamburg City Man 2006 als WM-Generalprobe |date=2 Februarie 2008 |accessdate=11 Augustus 2008 }}</ref> == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Marseille]], [[Frankryk]], sedert 1958.<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web |url=https://www.hamburg.de/partnerstaedte/ |title=Alle Partnerstädte |publisher=Hamburg |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Sjanghai]], [[Volksrepubliek China]], sedert 1986.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Dresden]], [[Duitsland]], sedert 1987.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Osaka]], [[Japan]], sedert 1989.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Nicaragua}} [[León, Nicaragua|León]], [[Nicaragua]], sedert 1989.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tsjeggië}} [[Praag]], [[Tsjeggië]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Chicago]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1994.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tanzanië}} [[Dar-es-Salaam]], [[Tanzanië]], sedert 2010.<ref name="Susterstede" /> }} Voormalige susterstede (ná die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]] beëindig): * {{vlagikoon|Rusland}} [[Sint Petersburg]], [[Rusland]], sedert 1957.<ref name="Susterstede" /> == Bekende boorlinge == * [[Karl Lagerfeld]] (1933–2019), modeontwerper * [[Angela Merkel]] (* 1954), voormalige eerste minister * [[Helmut Schmidt]] (1918–2015), voormalige eerste minister == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == ; Geskiedenis: Hamburg as Hansestad * {{de}} Rollinger, Caroline: ''Hamburg in der Hansezeit''. In: ''Zur Geschichte der Hansezeit''. Skooltake van leerders Geskiedenis op Hoërgraad van die Hoërskool Blankenese, Hamburg. Tweede semester, skooljaar 2000/2001. == Eksterne skakels == ; Wikiwebtuistes ---- {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{de}} [http://www.hamburg.de/ Amptelike webwerf van die stad en deelstaat Hamburg] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Hamburg-Germany|title=Hamburg|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Mei 2025}} ; Kulturele instellings en argitektuur ---- * {{de}} [http://www.elbphilharmonie.de/ ''Elbphilharmonie Hamburg''] * {{de}} [https://www.hamburg.de/sehenswuerdigkeiten-architektur/10428354/elbtower/ ''Elbtower-wolkekrabber (in aanbou)''] ; Multimedia ---- * {{de}} [http://www.hamburgfotos.de/architektur/index.htm ''Fotogalery: Moderne argitektuur in Hamburg''] {{Deelstate van Duitsland}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Hamburg| ]] lrc3zhelaeh5nd1gu3q3qxxf2peg569 0 11515 2903327 2889446 2026-05-12T11:10:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903327 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | agtergrondkleur = #76A8FF | naam = Leonardo da Vinci | beeld = Leonardo da Vinci - Self-Portrait - WGA12798.jpg | opskrif = Selfportret in rooi kryt, c. 1512–1515<ref>Hierdie tekening word wyd (alhoewel nie alom nie) aanvaar as 'n oorspronklike selfportret. Die hoofrede vir sommige kenners se aarseling is dat die onderwerp ouer blyk te wees as wat Leonardo ooit self geword het. Dit is egter moontlik dat hy doelbewus 'n verouderde beeld van homself geteken het, spesifiek vir Raphael se portret van hom in die Skool van Athene.</ref> | geboortenaam = Leonardo di ser Piero da Vinci | geboortedatum = {{Geboortedatum|df=yes|1452|4|15}} | geboorteplek = [[Vinci]], {{ITA}} | sterfdatum = {{Sterftedatum en ouderdom|df=yes|1452|4|15|1519|5|2}} | plekvandood = [[Amboise]], [[Frankryk]] | nasionaliteit = Italiaans | veld = Verskillende velde van die kunste en wetenskappe | opleiding = | beweging = Hoog-Renaissance | werke = ''[[Mona Lisa]]''<br />''[[Die Laaste Avondmaal (Leonardo)|Die Laaste Avondmaal]]''<br />''[[Vitruviaanse Man]]''<br />''Dame met 'n hermelyn'' | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekennings = }} '''Leonardo di ser Piero da Vinci'''<ref>{{Audio|it-Leonardo di ser Piero da Vinci.ogg|Kliek hier}} om te hoor hoe Leonardo se naam in Italiaans uitgespreek word.</ref> ([[15 April]] [[1452]] – [[2 Mei]] [[1519]]) was 'n [[Italië|Italiaanse]] [[veelweter]]: 'n wetenskaplike, wiskundige, ingenieur, ontleedkundige, uitvinder, skilder, beeldhouer, argitek, tuinkundige, musikant en skrywer. Hy is gebore in [[Vinci]], 'n dorp in [[Florence]], as die buite-egtelike seun van 'n notaris, Piero da Vinci, en 'n plattelandse meisie, Caterina. Hy het opleiding ontvang in die ateljee van die bekende Florentynse skilder [[Verrocchio]]. 'n Groot gedeelte van sy vroeë werkende lewe was in die diens van [[Ludovico il Moro]], in [[Milaan]], waar verskeie van sy belangrikste werke geskep is. Hy het ook in [[Rome]], [[Bologna]] en [[Venesië]] gewerk, maar het sy laaste jare in [[Frankryk]] deurgebring, in die tuiste wat deur koning [[Frans I van Frankryk|Frans I]] aan hom gegee is. Leonardo is dikwels beskryf as die argetipiese "Renaissance-man" of universele genie: 'n man wie se skynbare eindelose verbeelding slegs deur sy uitvindingsvermoë geëwenaar is.<ref name=HG>Helen Gardner, ''Art through the Ages'', (1970) Harcourt, Brace and World</ref> Hy word wyd beskou as een van die beste skilders van alle tye en moontlik die mees divers begaafde persoon wat ooit geleef het.<ref>Vasari, Boltraffio, Castiglione, "Anonimo" Gaddiano, Berensen, Taine, Fuseli, Rio, Bortolon, ens. Sien ook spesifieke aanhalings in die afdeling, "Leonardo, die legende".</ref> Leonardo was, en is, hoofsaaklik beroemd vanweë sy skilderwerk. Twee van sy werke, die ''[[Mona Lisa]]'' en ''[[Die Laaste Avondmaal (Leonardo)|Die Laaste Avondmaal]]'', het reeds albei die unieke eer te beurt geval om die bekendste, mees geïllustreerde en mees nageskilderde portret en religieuse skildery van alle tye genoem te word. Slegs [[Michelangelo]] se ''[[Skepping van Adam]]'' is naastenby so bekend.<ref name=HG /> Leonardo se tekening van die ''[[Vitruviaanse Man]]'' is ook 'n ikoniese beeld. Daar is moontlik 15 skilderye wat behoue gebly het: die klein getal is te wyte aan Leonardo se konstante (en dikwels rampspoedige) eksperimentering met nuwe tegnieke en sy chroniese getalm.<ref>Daar is 15 kunswerke wat deur kunsgeskiedkundiges aan Leonardo toegeskryf word. Hierdie getal bestaan hoofsaaklik uit paneelskilderye, maar sluit ook in 'n muurskildery, 'n groot tekening op papier en twee ander werke wat nog in die vroeë fases van voorbereiding is. Afgesien van hierdie werke is daar ook 'n aantal ander werke wat verskeidelik aan hom toegeken word.</ref> Nietemin word hierdie klein aantal werke, saam met sy notaboeke, wat tekeninge en wetenskaplike diagramme bevat, en sy idees oor die aard van skilder beskou as 'n bydrae aan skilders van latere geslagte waarmee slegs dié van sy tydgenoot [[Michelangelo]] kan meeding. As 'n ingenieur was baie van Leonardo se idees sy eie tyd vooruit: in konsep het Leonardo 'n [[helikopter]], 'n [[tenk]], die gebruik van gekonsentreerde sonenergie, 'n sakrekenaar, 'n kru teorie oor [[plaattektoniek]] en baie ander konsepte uitgevind. Relatief min van sy eie ontwerpe is ooit gebou of was enigsins uitvoerbaar tydens sy eie leeftyd.<ref>Moderne wetenskaplike benaderings tot metallurgie en ingenieurswese was nog in wording tydens die Renaissance,</ref> maar sommige van sy kleiner uitvindings, soos 'n outomatiese spoelopwenner en 'n masjien wat die trekvastheid van draad toets, het die vervaardigingswêreld onbesonge betree.<ref> 'n Aantal van Leonardo se praktieste uitvindings kan as werkende modelle by die ''Museo Ideale Leonardo da Vinci'' in Vinci besigtig word.</ref> As 'n wetenskaplike het hy die stand van kennis in die gebiede van [[ontleedkunde]], [[siviele ingenieurswese]], [[optika]] en waterloopkunde besonders bevorder. == Biografie == === Vroeë lewe: 1452–1466 === [[Lêer:Study of a Tuscan Landscape.jpg|duimnael|250px|Leonardo se vroegste tekening, sover bekend, die Arno-vallei (1473).]] Leonardo is in die "derde uur van die nag"<ref>Die derde uur van die nag was 22:30, drie ure na die segging van die Ave Maria. Bron: ''Leonardo da Vinci: Renaissance Man''.</ref> op [[15 April]] [[1452]] gebore, in die [[Toskane|Toskaanse]] heuweldorpie [[Vinci]]. Die dorpie is geleë in die laer vallei van die [[Arno (rivier)|Arno-rivier]], in [[Florence]]. Leonardo het sy eerste vyf jaar in die nabygeleë dorpie Anchiano deurgebring.<ref name=SerA>Sy geboorte is aangeteken in die dagboek van sy oupa (aan sy vaderskant), Ser Antonio, soos aangehaal deur Della Chiesa</ref> Hy was die buite-egtelike seun van Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, 'n Florentynse notaris, en Caterina, 'n plattelandse meisie.<ref name=Chiesa /><ref name=AV>Alessandro Vezzosi, ''Leonardo da Vinci: Renaissance Man''</ref> Daar is bewyse dat Caterina moontlik 'n slavin uit die [[Midde Ooste]] was,<ref>Volgens Alessandro Vezzosi, die Hoof van die Leonardo Museum in Vinci, is daar bewyse dat Piero 'n Midde-Oosterse slavin met die Caterina gehad het en dat sy die lewe geskenk het aan 'n seun met die naam Leonardo. Bewerings dat Leonardo Midde-Oosterse bloed gehad het, word ondersteun deur die rekonstruksie van sy vingerafdruk, volgens die verslag van Marta Falconi, skryfster vir die ''Associated Press'': "[http://www.foxnews.com/wires/2006Dec01/0,4670,LeonardoapossFingerprint,00.html ''Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint'']" (12 Desember 2001).</ref> maar baie kenners bevraagteken hierdie bewyse.<ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/12/01/AR2006120100961_pf.html ''Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint''] deur die ''Associated Press''. Verkry op 14 Desember 2007.</ref> Leonardo het nie 'n van in die moderne sin van die woord gehad nie: "da Vinci" beteken slegs "vanaf Vinci" en sy volle geboortenaam was "Leonardo di ser Piero da Vinci", wat beteken "Leonardo, seun van (Mes)ser Piero van Vinci". Daar is nie veel oor sy vroeë lewe bekend nie, maar dit is reeds 'n geruime tyd die onderwerp van geskiedkundige bespiegeling deur die 16de-eeuse [[Giorgio Vasari]] en ander.<ref>Brigstoke, Hugh: ''The Oxford Companion the Western Art''. 2001:Oxford University Press, VSA. {{ISBN|0-19-866203-3}}.</ref><ref name=SerA /> Op vyfjarige ouderdom het hy in Vinci gaan woon, in die huis van sy vader, grootouers en oom Francesco. Sy vader het daar met 'n sestienjarige meisie met die naam Albiera getrou; sy was baie geheg aan Leonardo, maar het jonk gesterf.<ref name="LB" /> Leonardo het self slegs twee gebeurtenisse uit sy jeug aangeteken. Die eerste (wat hy as 'n [[voorbode]] beskou het) was toe 'n valk uit die lug geval het, oor sy wiegie bly hang het en sy stertvere oor Leonardo se gesig gevee het.<ref name="LB">Liana Bortolon, ''The Life and Times of Leonardo'', Paul Hamlyn, Londen, 1967.</ref> Die tweede gebeurtenis het plaasgevind tydens 'n verkenningstog in die berge. Leonardo het 'n grot ontdek en sy emosies rakende die verkenning van die grot aangeteken: aan die een kant was hy doodbang dat 'n groot monster daar binne mag wegkruip, maar aan die ander kant was hy uiters nuuskierig om uit te vind wat werklik binne-in die grot was.<ref name="LB" /> Giorgio Vasari, die 16de eeuse lewensbeskrywer van Renaissance-skilders, vertel hoe 'n plaaslike landarbeider Ser Piero gevra het dat sy seun vir hom 'n prentjie op 'n ronde plaat moes verf. Leonardo het vir hom 'n skildery geverf van slange wat vuur spoeg, maar Ser Piero het dit so vreesaanjaend gevind dat hy dit aan 'n Florentynse kunshandelaar verkoop het, wat dit weer aan die Hertog van [[Milaan]] verkoop het. Siende dat hy 'n profyt gemaak het, het Ser Piero 'n ander plaat gekoop wat versier was met 'n hart wat deur 'n pyl deurboor is en dit aan die arbeider gegee.<ref name="Vasari">Giorgio Vasari, ''Lives of the Artists'', 1568; Hierdie weergawe deur Penguin Classics, vertaling George Bull 1965, {{ISBN|0-14-044164-6}}</ref> === Verrocchio se werkswinkel, 1466–1476 === [[Lêer:The Baptism of Christ (Verrocchio & Leonardo).jpg|duimnael|240px|''Die Doop van Christus'', deur Verrocchio en Leonardo (1472–1475).]] 'n Veertienjarige Leonardo het in 1466 as vakleerling ingeskryf by een van die suksesvolste kunstenaars van die tyd: Andrea di Cione, beter bekend as [[Verrocchio]]. Dié beroemde meester se [[werkswinkel]] was in die middel van die intellektuele strominge in Florence, wat die jong Leonardo voorligting in die geesteswetenskappe verseker het. Sommige van die skilders wat ook vakleerlinge van die werkswinkel was, of met die werkswinkel geassosieer word, is [[Domenico Ghirlandaio]], [[Pietro Perugino]], [[Sandro Botticelli]] en [[Lorenzo di Credi]].<ref name="LB" /><ref name=DA /> In 'n werkswinkel soos Verrochio s'n, was kunstenaars hoofsaaklik as vakmanne beskou en het slegs die meester (in hierdie geval Verrochio) sosiale aansien geniet. Die produkte wat deur die werkswinkel voortgebring is, het versierde toernooiskilde, geverfde bruidskatkiste, votiefgedenkplate, klein portrette en godsdienstige beelde ingesluit. Onder hulle groot opdragte was gedenkbeelde en altaarstukke vir kerke. Die grootste opdragte was fresko's vir kerke, soos dié wat deur Ghirlandaio en sy werkswinkel in die [[Tornabuoni-kapel]] verskyn, asook groot standbeelde soos die ruiterbeelde van ''Gattemelata'' deur [[Donatello]] en ''Bartolomeo'' deur Verrocchio.<ref>J.R.Hale, ''Renaissance Europe, 1480–1520'' Fontana (1971) {{ISBN|0-00-632435-5}}</ref> As 'n vakleerling sou Leonardo opgelei word in al die tallose vaardighede wat in 'n tradisionele werkswinkel benodig word. Alhoewel baie ambagsmanne gespesialiseer het in take soos die maak van rame, vergulding en bronsgieting, sou Leonardo aan 'n wye reeks tegniese vaardighede blootgestel gewees het en die geleentheid gehad het om kennis op te doen in wisselende vakgebiede soos [[ontwerp]], [[chemie]], [[metaalkunde]], metaalbewerking, gipsgieting, leerwerk, [[meganika]] en [[Skrynwerker|skrynwerk]]. Hy het natuurlik ook artistieke vaardighede soos skets, skilder, boetseerwerk en [[beeldhouwerk]] aangeleer.<ref name="AM">Andrew Martindale, ''The Rise of the Artist'', Thames en Hudson, {{ISBN|0-500-56006-4}}</ref><ref>Theophilus ''On Divers Arts'', vertalers: J.G.Hawthorne en C.S. Smith, University of Chicago Press, 1963; herdruk in New York: Dover Publications 1979. Hierdie is 'n Middeleeuse praktiese handboek met vaardighede vir die ambagsman en bevat kort instruksies vir die meng van olieverf.</ref><ref>Cennino d’A. Cennini ''Il Libro dell’ Arte'', red. D. V. Thompson Jr. (1933) New Haven: Yale University Press. 'n Praktiese handboek vir skilderwerk in die vroeë 15de eeu.</ref> Alhoewel Verrocchio oënskynlik 'n bekwame en produktiewe werkswinkel beheer het, was hy hoofsaaklik 'n goudsmid en metaalwerker.<ref name=DA /> Die meeste van die geverfde skeppings wat sy werkswinkel gelewer het, is deur sy werknemers geproduseer en daar is min skilderye wat aan hom toegeskryf kan word. Volgens Vasari het Leonardo tydens één van hierdie skilderye saam met Verrocchio gewerk, aan die ''Doop van Christus''. Vasari beweer dat Leonardo die jong engel geverf het en dat hy dit op 'n manier gedoen het wat só ver bo dié van sy meester verhewe was, dat Verrocchio sy kwas neergelê het en nooit weer geverf het nie.<ref name="Vasari" /> Dit is waarskynlik 'n oordrywing en wanneer die skildery van digby bekyk word, ontdek mens dat daar oor baie van die tempera-dele van die skildery geverf of opgeknap is met die nuwe olieverftegniek. Die landskap, die rotse wat deur die bergstroom wys en die dele van Jesus dui op Leonardo se handewerk.<ref name=Chiesa /> Verrocchio se ander skepping waarby die jong Leonardo betrek word, is die bronsstandbeeld ''Dawid'' (tans in die Bargello-museum in Florence), wat volgens oorlewering 'n beeld van sy vakleerling Leonardo is.<ref name=Chiesa /> As dit wel die geval is, dan is die Leonardo wat in Verrocchio se ''Dawid'' gesien word 'n maer, gespierde seun – baie anders as die ronde, tweeslagtige figuur deur Verrocchi se leraar, Donatello, waarmee dit dikwels vergelyk word.<ref>Donatello se ''Dawid'' en Verrocchio se ''Dawid'' is albei ikoniese beeldhouwerke van die Vroeë Renaissance. Albei word in die Bargello-museum in Florence gehuisves en hulle stilistiese verskille word dikwels vergelyk.</ref> Daar is ook voorgestel dat die Aartsengel Migael in Verrocchio se ''Tobias en die Engel'' 'n portret van Leonardo is.<ref name=Chiesa /> Daar is min rekords uit hierdie periode van Leonardo se lewe. Een van sy vroegste gedateerde werke, 'n tekening in pen en ink van die Arno-vallei, is op [[5 Augustus]] [[1473]] geteken.<ref>Hierdie tekening word tans in die Uffizi-museum in Florence, Italië, gehuisves as Tekening Nr. 8P.</ref><ref name="DA" /> Teen 1472 het 'n twintig jaar-oue Leonardo gekwalifiseer as 'n meester in die Gilde van Sint Lukas, die gilde van kunstenaars en dokters,<ref>Daar word afgelei dat Leonardo reeds voor die tyd 'n lid van die gilde geword het, aan die hand van 'n rekord van betaling gemaak aan die ''Compagnia di San Luca'' in die onderneming se register, Libro Rosso A, 1472–1520, Accademia di Belle Arti. Uit Angela Ottino della Chiesa: ''The Complete Paintings of Leonardo da Vinci'' (1967). Penguin, {{ISBN|0-14-008649-8}}.</ref> maar selfs na hy sy eie werkswinkel van sy vader ontvang het, het sy gehegtheid aan Verrocchio verdere samewerking teweeggebring.<ref name="LB" /> === Professionele lewe, 1476–1513 === [[Lêer:Leonardo da Vinci - Adorazione dei Magi - Google Art Project.jpg|duimnael|250px|''Aanbidding van die drie Wyses'', deur Leonardo (1481). Hierdie opdrag was onderbreek met Leonardo se reis na Milaan.]] Dit word aanvaar dat Leonardo sy eie werkswinkel in Florence tussen 1476 en 1481 gehad het. Hofrekords uit 1476 wys dat hy saam met drie ander jong mans van [[sodomie]] aangekla is,<ref>Homoseksuele dade was onwettig in Florence in die tyd.</ref> maar dat hy van die aanklag vrygespreek is.<ref name="nardini">''A History of Celibacy'', deur Elizabeth Abbott (2001). Da Capo Press. {{ISBN|0-306-81041-7}}. Bl. 340.</ref> Die beskuldiging is anoniem gemaak en geen getuienis of bewyse is tydens sy verhoor te voorskyn gebring nie. Vanaf hierdie datum is daar geen aantekening van Leonardo se werk of waar hy homself bevind het nie.<ref name="everything">''The Everything Da Vinci Book: Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man'', deur Shana Priwer en Cynthia Phillips (2006). Adams Media. {{ISBN|1-59869-101-5}}. Bl. 245.</ref> In 1478 het hy opdrag gekry om 'n altaarstuk vir die Kapel van St. Bernard te verf en in 1481 het die Monnike van Scopeto hom opdrag gegee om die ''[[Aanbidding van die drie Wyses (Leonardo)|Aanbidding van die drie Wyses]]'' te skilder. Volgens Vasari was Leonardo 'n talentvolle musikant en in 1482 het Leonardo 'n lier in die vorm van 'n perd se kop gemaak. [[Lorenzo de' Medici]] was so beïndruk hiermee, dat hy besluit het om beide die lier en sy maker na Milaan te stuur, in 'n poging om vrede te sluit met [[Ludovico il Moro]], die Hertog van Milaan.<ref>Rossi, Paolo: ''The Birth of Modern Science'' (2001). Blackwell Publishing. {{ISBN|0-631-22711-3}}. Bl. 33</ref> Dit was in hierdie tyd dat Leonardo 'n veel aangehaalde brief aan Ludovico geskryf het, waarin hy 'n beskrywing maak van die baie wonderlike en verskillende dinge wat hy as ingenieur kan verrig en om die heer in te lig dat hy ook kan verf.<ref>[http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S5 ''Leonardo's Letter to Ludovico Sforza''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190603002006/http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S5 |date= 3 Junie 2019 }} by leonardo-history.com. Verkry op 2007-09-28.</ref><ref name=DA /> Tussen 1482 en 1499, toe Lodewyk XII van Frankryk Milaan beset het, was baie van Leonardo se werk in dié stad. Dit was hier dat hy opdrag gekry het vir die ''[[Madonna van die Rotse]]'', deur die Broederskap van die Onbevlekte Ontvangenis, en ''[[Die Laaste Avondmaal (Leonardo)|Die Laaste Avondmaal]]'', deur die klooster van Santa Maria delle Grazie.<ref name=LB /> Terwyl hy tussen 1493 en 1495 in Milaan gewoon het, het Leonardo 'n vrou genaamd Caterina as een van sy afhanklikes op sy belastingvorms gelys. Met haar afsterwe in 1495, het die gedetailleerde lys van uitgawes vir haar begrafnis gesuggereer dat sy Leonardo se moeder, in plaas van 'n diensmeisie was.<ref>Kodeks II, 95 r, Victoria en Albert Museum, soos aangehaal deur della Chiesa</ref><ref name=LB /> [[Lêer:Study of horse.jpg|duimnael|links|200px|'n Skets van 'n perd uit een van Leonardo se dagboeke.]] Leonardo het vir Ludocivo aan vele verskillende <!---nee, dis nie 'n vernederlandsing nie, maar "baie" is dubbelsinnig hier: baie verskillende projekte kan of baie projekte wees wat verskil of projekte wees wat baie verskil-->projekte gewerk, waaronder die voorbereiding van sierwaens en skouspele vir spesiale geleenthede, ontwerpe vir 'n koepel vir die Katedraal van Milaan en 'n model vir 'n reuse ruiterstandbeeld aan Francesco Sforza, Ludovico se voorganger. Hy het 'n reuse perd in klei gemodelleer, wat later bekend sou staan as die "Gran Cavallo". Die enigste twee groter ruiterbeelde uit die Renaissance is Donatello se beeld van ''Gattemalata'' in Padua en Verrocchio se ''Bartolomeo Colleoni'' in Venesië.<ref name=DA /><ref>Verrocchio se standbeeld van Bartolomeo Colleoni was eers in 1488, na sy dood, gegiet, ná Leonardo reeds aan die standbeeld vir Ludovico begin het.</ref> Sewentig ton brons was opsygesit vir die giet van die standbeeld. Dit was egter vir 'n aantal jaar onvoltooid gelaat, iets wat tipies van Leonardo was. Die kleimodel van die beeld is in 1492 voltooi en Leonardo het begin om gedetailleerde planne vir die gieting te maak.<ref name=DA /> Michelangelo het geïnsinueer dat Leonardo nie daartoe in staat was om die beeld te giet nie.<ref name=LB /> In November 1494 het Ludovico die brons verskaf wat gebruik sou word vir kanonne om die stad te verdedig teen die inval gelei deur [[Karel VIII van Frankryk|Karel VIII]].<ref name=DA /> Die Franse het in 1499 teruggekeer om Milaan in te val, onder leiding van [[Lodewyk XII van Frankryk|Lodewyk XII]]; die invallende Franse het die lewensgrote kleimodel vir die "Gran Cavallo" vir teikenoefening gebruik. Na die omverwerping van Ludovico Sforza het Leonardo en sy assistent Salai en vriend, die wiskundige Luca Pacioli, uit Milaan gevlug na Venesië. Daar was hy in diens geneem as 'n militêre argitek en ingenieur en het hy metodes ontwerp om die stad van see-aanvalle te verdedig.<ref name=LB /><ref name=Chiesa /> [[Lêer:Leonardo da Vinci - Virgin and Child with Ss Anne and John the Baptist.jpg|duimnael|''Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper'', deur Leonardo (ca. 1507).]] Leonardo het in 1500 na Florence teruggekeer, waar hy en sy huishouding die gaste was van die Serviete-monnike by die klooster van Santissima Annunziata. Daar het Leonardo toegang tot 'n werkswinkel gekry waar, volgens Vasari, Leonaro die skets van Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper geskep het; 'n werk wat so bewonder is dat "mans en vrouens, jong en oud" saamgekom het om dit te aanskou, "asof hulle 'n groot fees bygewoon het".<ref name=Vasari /><ref>In 2005 is hierdie werkswinkel herontdek tydens die restourasie van 'n deel van 'n gebou wat vir 100 jaar deur die Departement van Militêre Aardrykskunde in gebruik was. Sien [http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article411195.ece ''Found: the studio where Leonardo met Mona Lisa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110718125807/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article411195.ece |date=18 Julie 2011 }} deur Richard Owen in ''The Times'' van 12 Januarie 2005-01-12. Verkry op 22 Februarie 2008.</ref> In 1502 is Leonardo in diens geneem deur Cesare Borgia, die seun van [[Pous Alexander VI]]: hy het opgetree as 'n militêre argitek en ingenieur en het deur die hele Italië gereis saam met sy begunstiger.<ref name=Chiesa /> Hy het na Florence teruggekeer waar hy op 18 Oktober 1503 opnuut by die Gilde van Sint Lukas aangesluit het. In Florence het hy twee jaar deelgeneem aan die ontwerp en skilder van 'n groot muurskildery: ''[[Die Slag van Anghiari (Leonardo)|Die Slag van Anghiari]]'' vir die Signoria; Michelangelo het die bybehorende werk geskep, ''Die Slag van Cascina''.<ref>Beide hierdie werke is verlore. Die gehele komposisie van Michelangelo se skildery is vandag bekend danksy 'n kopie deur Aristotole da Sangallo, 1542. Die komposisie van Leonardo se skildery is slegs bekend deur 'n paar voorbereidende sketse en verskeie kopieë van die middelste gedeelte, waarvan die bekendste deur [[Peter Paul Rubens]] is.</ref> In 1504 was hy deel van 'n komitee wat, teen die kunstenaar se sin, Michelangelo se standbeeld van Dawid moes verplaas.<ref>Gaetano Milanesi, ''Epistolario Buonarroti'', Florence (1875), soos aangehaal deur della Chiesa.</ref> Leonardo het in 1506 na Milaan teruggekeer (toe in die hande van Maximilian Sforza), ná Switserse huursoldate die Franse uitgedryf het. Baie van Leonardo se prominentste leerlinge en volgelinge het hom in Milaan leer ken of daar saam met hom gewerk,<ref name=LB /> waaronder [[Bernardino Luini]], [[Giovanni Antonio Boltraffio]] en [[Marco d'Oggiono]].<ref>D'Oggione is deels bekend vir sy eietydse kopieë van die ''Laaste Avondmaal''.</ref> Hy het egter nie lank in Milaan vertoef nie: sy vader het in 1504 gesterf en in 1507 was hy terug in Florence waar hy probleme oor sy vader se eiendom met sy broers moes uitklaar. Teen 1508 was hy egter terug in Milaan, waar hy in sy eie huis gewoon het in Porta Oriental, in die gemeente van Santa Babila.<ref name=Chiesa /> === Oudag === [[Lêer:Leonardo Da Vinci's house.jpg|duimnael|250px|Clos Lucé in Frankryk, waar Leonardo in 1519 gesterf het.]] Van September 1513 tot 1516 het Leonardo 'n groot deel van sy tyd in die Belvedere, in die Vatikaan in Rome, deurgebring, waar beide [[Raphael]] en [[Michelangelo]] in die tyd aktief was.<ref name=Chiesa /> In Oktober 1515 het [[Frans I van Frankryk]] Milaan ingeneem.<ref name="Wasser">Jack Wasserman, ''Leonardo da Vinci'', 1975 Abrams, {{ISBN|0-8109-0262-1}}</ref> Op 19 Desember van daardie jaar was Leonardo teenwoordig by 'n vergadering van Frans I en [[Pous Leo X]], wat in [[Bologna]] plaasgevind het.<ref name=LB /><ref>Georges Goyau, ''Francois I'', getranskribeer deur Gerald Rossi. ''The Catholic Encyclopedia'', Volume VI. 1909. New York: Robert Appleton Company. Verkry op 4 Oktober 2007.</ref><ref>Salvador Miranda, ''[http://www.fiu.edu/~mirandas/bios1527-ii.htm The Cardinals of the Holy Roman Church: Antoine du Prat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110825134702/http://www2.fiu.edu/~mirandas/bios1527-ii.htm |date=25 Augustus 2011 }}'', (1998–2007). Verkry op 4 Oktober 2007.</ref> Dit was vir Frans I wat Leonardo opdrag gekry het om 'n meganiese leeu te bou wat vorentoe kan loop en waarvan sy borskas dan kan oopgaan om 'n bos lelies te openbaar.<ref name=Vasari /><ref>Dit is nie bekende vir watter geleentheid die leeu spesifiek bedoel was nie, maar daar word geglo dat dit die koning dit telkens tegemoetgekom het wanneer hy [[Lyon]] binnegegaan het en was moontlik ook gebruik vir vredesonderhandelinge tussen die Franse koning en Pous Leo X in Bologna. 'n Veronderstelde kopie van die leeu is geskep en word tans ten toon gestel in die Museum van Bologna. Sien [http://www.ancientandautomata.com/ita/lavori/leone.htm ''Ancient automata- Leone''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814132426/http://www.ancientandautomata.com/ita/lavori/leone.htm |date=14 Augustus 2011 }} (in Italiaans).</ref> In 1516 het Leonardo in die diens van Frans I getree en is hy die gebruik van die herehuis Clos Lucé gegee, wat langs die koning se woning was, die koninklike Chateau Amboise.<ref>Clos Luce, ook bekend as "Cloux", is nou 'n openbare museum.</ref> Dit was hier waar Leonardo die laaste drie jaar van sy lewe sou deurbring, saam met sy vriend en vakleerling, Francesco Melzi, en die finansiële ondersteuning van 'n pensioen van 10&nbsp;000 scudi.<ref name=Chiesa /> [[Lêer:IngresDeathOfDaVinci.jpg|duimnael|links|200px|''Die dood van Leonardo da Vinci'', Jean Auguste Dominique Ingres (1818).]] Leonardo het op [[2 Mei]] [[1519]] by Clos Lucé in Frankryk gesterf. Frans I was 'n gehegte vriend van Leonardo en volgens rekords van Vasari, het die koning Leonardo se hoof in sy arms gehou terwyl hy gesterf het. Hierdie verhaal is gelief onder die Franse en is al in skilderye uitgebeeld deur kunstenaars soos Jean Auguste Dominique Ingres en François-Guillaume Ménageot; bewyse ondersteun egter die mening dat hierdie bloot 'n legende is en nie werklik plaasgevind het nie.<ref>Koning Frans kon nie teenwoordig gewees het met Leonardo se afsterwe nie: die dag na sy dood het hy 'n koninklike edik uitgevaardig by Saint-Germain-en-Laye, wat twee dae se reis weg was vanaf Clos Luce.</ref> Volgens Vasari het Leonardo tydens se laaste dae 'n priester laat haal, sodat hy sy belydenis kon aflê en die heilige sakrament kon ontvang.<ref name=Vasari /> Ingevolge Leonardo se testament het sestig bedelaars sy kis gevolg. Hy is begrawe in die Kapel van Sint Hubert in die kasteel van Amboise. Leonardo se vakleerling, Francesco Melzi, was sy hooferfgenaam en boedeladministrateur; naas geld, het hy ook Leonardo se skilderye, gereedskap, biblioteek en persoonlike artikels geërf. Leonardo het ook sy ander ou vakleerling en kameraad, Salai, onthou, asook sy dienaar, Battista di Vilussis: hulle het elk 'n helfte van Leonardo se wingerd geërf. Leonardo se broers het landgoed geërf en sy diensvrou het 'n hoë-kwaliteit swart jas met 'n pels kant ontvang.<ref>[http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S6 ''Leonardo's will''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009231650/http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S6 |date= 9 Oktober 2016 }} by Leonardo-history.com. Verkry op 28 September 2007.</ref> Volgens die goudsmid en beeldhouer Benevenuto Cellini, het Frans I ongeveer twintig jaar na Leonardo se dood opgemerk dat "daar is nooit 'n ander man in die wêreld gebore wat soveel as Leonardo geweet het nie, nie soveel oor skilderwerk, beeldhouwerk of argitektuur nie en hy was 'n baie groot filosoof".<ref>Mario Lucertini, Ana Millan Gasca & Fernando Nicolo: [http://books.google.com/books?id=YISIUycS4HgC&pg=PA13&lpg=PA13&dq=leonardo+cellini+francois+philosopher ''Technological Concepts and Mathematical Models in the Evolution of Modern Engineering Systems'']. Birkhauser: 2004|. {{ISBN|3-7643-6940-X}}. Verkry op 3 Oktober 2007.</ref> === Verhoudings en invloede === ==== Florence — Leonardo se kunssinnige en sosiale agtergrond ==== Leonardo het in 1466 Verrocchio se vakleerling geword; dieselfde jaar wat Verrocchio se meester, die grootse beeldhouer [[Donatello]] oorly het. Paolo Uccello, wie se vroeë eksperimente met perspektief die ontwikkeling van landskapskilderkuns sou beïnvloed, was teen hierdie tyd 'n bejaarde man. Die skilders Piero della Francesca en Fra Filippo Lippi, die beeldhouer Luca della Robbia en die argitek en skrywer Leone Battista Alberti was almal in hulle sestigs. Die suksesvolle kunstenaars van die volgende generasie was Leonardo se leermeester, Verrocchio, Antonio Pollaiuolo en Mino da Fiesole. [[Lêer:Masaccio, The Expulsion.jpg|duimnael|links|180px|''Die Verbanning'', deur Masaccio (1426–1428).]] Leonardo het sy jeug in 'n Florence spandeer wat versier was deur die werke van die bogenoemde kunstenaars, asook dié van Donatello se tydgenote: Masaccio en Lorenzo Ghiberti. Piero della Francesca het 'n gedetailleerde studie van perspektief gemaak en was ook die eerste skilder om 'n wetenskaplike studie van lig te maak. Hierdie studies en Leone Battista Alberti se skrywe ''De Pictura'' ("oor skilderwerk") het 'n diepgaande effek op jonger kunstenaars gehad, veral op Leonardo se eie waarnemings en kunswerke.<ref name="Hartt">Frederich Hartt, ''A History of Italian Renaissance Art'', (1970) Thames and Hudson, {{ISBN|0-500-23136-2}}</ref><ref name=Bruck /><ref name=Rach /> Massaccio se uitbeelding van 'n naak en ontstelde [[Adam en Eva]] wat uit die [[Tuin van Eden]] verban word, het 'n geweldig uitdrukkingsvolle beeld van die menslike vorm geskep, wat in drie dimensies getoon is deur die gebruik van lig en skadu. Dié tegniek sou in Leonardo se werke só ontwikkel word dat dit die loop van die skilderkuns sou beïnvloed. Die Humanistiese invloed van Donatello se ''Dawid'' kan ook in Leonardo se later skilderye gesien word, veral in Leonardo se ''Johannes die Doper''.<ref name=Hartt /> [[Lêer:Leonardo da Vinci Benois Madonna.jpg|duimnael|200px|''Madonna met Kind en blomme'', deur Leonardo (1513–1516); ook bekend as die ''Benois Madonna''.]] 'n Algemene tradisie in Florence was die klein altaarskildery van die Maagd en Kind. Baie van hierdie skilderye is in [[tempera]] of geglasuurde [[terracotta]] geskep, deur die werkswinkels van Lippi, Verrocchio en die uiters produktiewe Della Robbia-familie.<ref name=Hartt /> Leonardo so vroeë Madonnas, soos die ''Madonna met die angelier'' en ''Madonna met Kind en blomme'' het hierdie tradisie gevolg, maar terselfdertyd idiosinkratiese afwykings getoon: dit is veral die geval met die ''Madonna met Kind en blomme'', waar die Maagd teen 'n skuins hoek met die skildery getoon word en die Christuskind aan die teenoorgestelde hoek. Hierdie komposisietema sou weer in Leonardo se latere werke te voorskyn kom, soos in ''Die Heilige Anna-groep''.<ref name=LB /> Leonardo was een van Sandro Botticelli, Domenico Ghirlandaio en Pietro Perugino se tydgenote, alhoewel hierdie drie skilders al drie 'n bietjie ouer as hy was. Hy sou hulle by Verrocchio se werkswinkel ontmoet het, siende dat hulle assosiasies met Leonardo se meester gehad het, asook by die [[Medici]]-akademie.<ref name=LB /> Botticelli was in besonder 'n gunsteling van die Medici-familie en sy sukses as 'n skilder was verseker. Ghirlandaio en Perugino was beide uiters produktief en het groot werkswinkels gehad. Hulle het met bevoegdheid opdragte vir tevrede begunstigers voltooi: Ghirlandaio het die vermoë gehad om ryk burgers in groot godsdienstige fresko's uit te beeld, terwyl Perugino daartoe in staat was om 'n skare heiliges en engele met onuitputlike onskuld en skatlikheid uit te beeld.<ref name=Hartt /> Botticelli, Ghirlandaio en Perugino was deel van die groep kunstenaars wat opdrag gegee is om die mure van die [[Sixtynse kapel]] te verf, beginnende met Perugino se inwerkneming in 1479. Leonardo was nie deel van hierdie toonaangewende opdrag nie: sy eerste betekenisvolle opdrag, die ''Aanbidding van die drie Wyses'' is nooit voltooi nie.<ref name=LB /> [[Lêer:Hugo van der Goes 004.jpg|duimnael|250px|Die Portinari-drieluik, deur Hugo van der Goes (ca. 1475)]] Hugo van der Goes het in 1476, tydens Leonardo se genootskap met Verrocchio se werkswinkel, in Florence aangekom. Saam met hom het hy sy Portinari-drieluik gebring, asook nuwe skildertegnieke van Nederland wat 'n groot effek op Leonardo, Ghirlandaio, Perugino en ander sou hê. In 1479 het die Sisiliaanse skilder Antonello da Messina, 'n skilder wat slegs met olieverf gewerk het, na die noorde gereis het, op pad na Venesië. Daar het die voorste skilder, Giovanni Bellini, Da Messina se olieverftegnieke aangeneem en het dit vinnig voorkeur bo ander metodes geniet. Leonardo sou later ook Venesië besoek, waar hy in kontak met hierdie metode sou kom.<ref name=Rach /> Soos twee ander tydgenote van Leonardo, die argitekte Donato Bramante en Sangallo, het Leonardo ook met ontwerpe vir sentraal-beplande kerke geëksperimenteer. 'n Aantal van hierdie verskyn in sy dagboeke, beide as planne en aansigte, maar geen van sy idees is ooit gerealiseer nie.<ref name=Hartt /><ref name="Pop">A. E. Popham, ''The Drawings of Leonardo da Vinci'', 1975-weergawe, Jonathan Cape, {{ISBN|0-224-60462-7}}</ref> Leonardo se politieke tydgenote was [[Lorenzo de' Medici]], wat drie jaar ouer as Leonardo was, en sy gewilde jonger broer Giuliano, wat in 1478 deur 'n polities- gemotiveerde bende vermoor is. Ook [[Ludovico il Moro]], heerser van Milaan tussen 1479 en 1499 was Leonardo se ouderdom; Leonardo is na hom gestuur as 'n ambassadeur van die Medici-hof.<ref name=Hartt /><ref name=Bruck /> Leonardo het saam met Alberti die Medici-tuiste besoek en het deur die familie kennis gemaak met die ouer Humanistiese filosowe, soos Marsiglio Ficino, voorstander van Neo-Platonisme, Cristoforo Landino, kommentaarskrywer van die Klassieke skrywes, en John Argyropoulos, leermeester en vertaler van [[Aristoteles]]. Die jong digter en filosoof Pico della Mirandola was ook met die Medici-akademie geassosieer.<ref name=Rach /><ref>Hugh Ross Williamson,''Lorenzo the Magnificent'', (1974) Michael Joseph, {{ISBN|07181 12040}}</ref> Leonardo het later in die kantlyn van een van sy dagboeke geskryf: "Die Medici het my gemaak en die Medici het my vernietig". Alhoewel dit waar is dat Leonardo sy belangrike Milaanse opdragte aan Lorenzo te danke het, is dit nie duidelik wat Leonardo met hierdie raaiselagtige opmerking bedoel het nie.<ref name="LB" /> Alhoewel hulle gewoonlik saam gegroepeer word as die drie reuse van die sogenaamde Hoë Renaissaice, was Leonardo, [[Michelangelo]] en [[Raphael]] van verskillende generasies afkomstig. Leonardo was 23 to Michelangelo in 1546 gebore is en 31 met die geboorte van Raphael in 1520. Raphael het in 1520 gesterf, een jaar ná Leonardo, maar Michelangelo sou nog 'n verdere 45 jaar voortgaan met die skep van meesterstukke.<ref name="Bruck">Gene A. Brucker, ''Renaissance Florence'', 1969, Wiley and Sons, {{ISBN|0-471-11370-0}}</ref><ref name="Rach">Ilan Rachum, ''The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia'', Octopus, {{ISBN|0-7064-0857-8}}</ref> ==== Assistente en vakleerlinge ==== [[Lêer:Leonardo da Vinci - Saint John the Baptist C2RMF retouched.jpg|duimnael|links|180px|Salai as ''Johannes die Doper'', deur Leonardo (ca. 1514).]] Gian Giacomo Caprotti da Oreno, ook bekend as ''il Salaino'' ("die klein duiwel") of ''Salai'', is deur [[Giorgio Vasari]] beskryf as "'n grasieuse en pragtig jeugdige met fyn, krullerige hare, in wie Leonardo behae geskep het".<ref name=Vasari />Hy het in 1490 op tienjarige ouderdom by die huishouding van Leonardo aangesluit. Na sy eerste jaar het Leonardo 'n lys gemaak van die jong seun se oortredings en na hom verwys as "'n dief, 'n leuenaar, hardkoppig en 'n vraat". Leonardo skryf verder: "Die "klein duiwel" het op ten minste vyf geleenthede pad gevat met geld en kosbaarhede; hy het ook 'n fortuin op kleredrag spandeer, waaronder vier-en-twintig paar skoene".<ref>Leonardo, Codex C. 15v, Instituut van Frankryk. Vertaling: Richter</ref> Leonardo se aantekeningboeke uit die tyd bevat egter baie sketse van die jong seun en hy sou vir die volgende dertig jaar Leonardo se dienskneg, assistent en metgesel bly.<ref name=Chiesa /> [[Lêer:Monna Vanna.jpg|duimnael|200px|''Monna Vanna'', deur Anrea Salai (1515).]] In 1506 het Leonardo die graaf Francesco Melzi, die 15-jarige seun van 'n Lombardiese aristokraat, aangeneem as 'n vakleerling. Melzi het Leonardo se metgesel geword en hy word beskou as Leonardo se gunsteling leerling. Hy het saam met Leonardo en Salai na Frankryk gereis en was saam met Leonardo tot en met sy dood.<ref name=LB /> Salai het Frankryk in 1518 verlaat en na Milaan teruggekeer, waar hy 'n huis in 'n deel van Leonardo se wingerd gebou het, wat later aan hom bemaak is. Hy het in 1525 op 'n geweldadige wyse gesterf: óf vermoor óf as die gevolg van 'n tweegeveg.<ref name=NR /> Salai het 'n aantal skilderye onder die naam Andrea Salai geskep, maar, alhoewel Vasari beweer dat Leonardo "hom baie geleer het oor skilderkuns",<ref name=Vasari /> word daar in die algemeen minder kunssinnige waarde aan sy werk toegeskryf as aan byvoorbeeld Marco d'Oggione en Giovanni Antonio Boltraffio. In 1515 het hy 'n naakte weergawe van die ''[[Mona Lisa]]'' geverf, bekend as die ''Monna Vanna''.<ref>Gross, Tom. [https://web.archive.org/web/20070403073656/http://www.paintingsdirect.com/content/artnews/032001/artnews1.html ''Mona Lisa Goes Topless''], by die webwerf van Paintingsdirect.com. Verkry op 2007-09-27.</ref> Salai was in besit van die ''Mona Lisa'' met sy dood in 1525 en in sy testament is dit gewaardeer vir 505 lire, 'n besonders hoë waarde vir 'n klein paneelportret in daardie tyd.<ref name=NR>Rossiter, Nick. [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2003/04/07/banr.xml ''Could this be the secret of her smile?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080609213218/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2003%2F04%2F07%2Fbanr.xml |date= 9 Junie 2008 }}, by die webwerf van Telegraph.co.uk. Verkry op 2007-10-03.</ref> ==== Persoonlike lewe ==== [[Lêer:Da Vinci Isabella d'Este.jpg|duimnael|links|200px|Skets vir 'n portret van Isabella d'Este (1500).]] Leonardo het baie vriende gehad wat vandag bekend vir hul werk in hulle verskeie vakgebiede is, of vir hulle invloed op geskiedenis. Onder hulle was die wiskundige Luca Pacioli, saam met wie hy 'n boek in die 1490's geskryf het, en die adellike Cesare Borgia, in wie se diens hy van 1502 tot 1503 was. In hierdie tydperk het hy ook [[Niccolò Machiavelli]] ontmoet, wat later 'n gehegte vriend sou word. Hy was ook bevriend met die komponis Franchinus Gaffurius en Isabella d'Este, 'n sleutelfiguur in die politiek en kultuur van die Renaissance. Behalwe vir Isabella d'Este, blyk dat Leonardo nie ander hegte vriendinne gehad het nie. Hy het 'n portret van Isabella geteken, terwyl hy op 'n reis deur onder andere Mantua was. Dit blyk dat die tekening gebruik is om 'n geskilderde portret te skep, maar dié is nou verlore.<ref name=LB /> Buiten sy baie vriende, het Leonardo sy privaatlewe 'n geheim gehou. Tydens sy leeftyd het sy buitengewone uitvindingsvermoë, sy "uitsonderlike fisiese skoonheid", "oneindige grasie", "groot sterkte en vrygewigheid", "koninklike gees en onstaglike wydte van verstand" (soos deur Vasari beskryf)<ref name=Vasari /> die nuuskierigheid van ander aangetrek. Baie skrywers het oor verskeie aspekte van Leonardo se lewe gespekuleer. Sedert die middel van die 16de eeu het veral sy seksualiteit die onderwerp van bestudering, analisering en spekulasie gevorm. Hierdie neiging het voortgeduur tot die 19de en 20ste eeu, met skrywes deur selfs [[Sigmund Freud]].<ref>Sigmund Freud, ''Eine Kindheitserinnerung des Leonardo da Vinci'', (1910), soos aangehaal deur Daniel Arasse in sy inleiding ''Leonardo and Freud'', ''Leonardo da Vinci''.</ref> [[Lêer:Bacchus (painting).jpg|duimnael|200px|''Bakgos'' (1510–1515), anoniem: gebaseer op 'n skets van Leonardo.]] Sedert die 16de eeu word daar beweer dat Leonardo se verhoudings met sy leerlinge Salai en Melzi eroties van aard was. Melzi het self geskryf dat Leonardo se gevoelens vir hom beide liefdevol en passievol was. Daar is ook sedert die 16de eeu geskryf oor Leonardo se beweerde homoseksualiteit en die rol daarvan in sy kuns, met verwysing na die vermeende erotiek en tweeslagtigheid in die skilderye ''Johannes die Doper'' en ''Bakgos'' en 'n aantal van sy tekeninge.<ref>Michael Rocke, ''Forbidden Friendships'' bl. 148 & N120 p.298</ref> == Skilderwerk == Ten spyte van die relatief onlangse bewustheid en bewondering van Leonardo se bydraes as 'n wetenskaplike en uitvinder, het sy beroemdheid vir byna 400 jaar berus op sy prestasies as die skilder van 'n handjievol werke wat óf aan hom toegeskryf is óf deur kenners as sy werke verklaar is; die werke was dan ook beskou as van die beste meesterstukke ooit geskep.<ref>Reeds teen die 1490's is Leonardo as 'n "hemelse" skilder beskryf en sy roem word bespreek deur Daniel Arasse in ''Leonardo da Vinci'', bl. 11-15.</ref> Hierdie skilderye was beroemd vir 'n verskeidenheid eienskappe wat deur baie studente nageboots is en deur kenners en kritici bespreek is. Onder die eienskappe wat Leonardo se werk uniek maak is die vernuwende tegnieke wat hy gebruik het om die verf aan te bring, sy gedetailleerde kennis van ontleedkunde, lig, plantkunde en geologie, sy belangstelling in gelaatkunde en die manier waarop mense emosies in hul uitdrukkings en gebare weerspieël, sy vernuwende gebruik van die menslike vorm in figuurlike komposisie en sy gebruik van die subtiele gradering van skakerings. Al hierdie eienskappe het saamgekom in sy beroemdste skilderye, die ''Mona Lisa'', die ''Laaste Avondmaal'' en die ''Madonna van die Rotse''.<ref>Hierdie eienskappe van Leonardo se werk word deur Frederick Hart bespreek in ''A History of Italian Renaissance Art'', bls.387-411.</ref> === Vroeë werke === [[Lêer:Leonardo da Vinci - Annunciazione - Google Art Project.jpg|duimnael|250px|''Mariaboodskap'', deur Leonardo (1475–1480). Daar word geglo dat hierdie Leonardo se vroegste voltooide werk is.]] Leonardo se vroeë werke het begin met die ''Doop van Christus'', wat hy saam met Verrocchio geverf het. Daar is ook twee ander skilderye wat uit sy tyd by die werkswinkel dateer, beide is Mariaboodskappe. Een is klein: 59&nbsp;cm lank en 14&nbsp;cm hoog. Dié werk is bedoel om deel te vorm van 'n groter skildery deur [[Lorenzo di Credi]], maar het van die groter werk geskei geraak. Die ander Mariaboodskap is baie groter: 217&nbsp;cm lank.<ref name=Chiesa /> In beide hierdie werke het Leonardo 'n formele rangskikking gebruik, wat die rangskikking van twee bekende werke deur Fra Angelico weerspieël het: die Maagd Maria sittend of knielend aan die regterkant van die beeld, wat van links deur 'n engel genader word, met vloeiende mantel, gehewe vlerke en 'n lelie in sy hande. Alhoewel die groter skildery vroeër aan Ghirlandaio toegeskryf is, word dit nou byna alom aan Leonardo toegeskryf.<ref name=Berti>Luciano Berti, ''The Uffzi'', (1971) Scala</ref> In die kleiner skildery het Maria afgewende oë en simboliseer haar handgebaar 'n onderwerping aan God se wil. Die groter beeld bevat 'n Maria wat onverwags deur die boodskapper onderbreek word: sy plaas haar vinger as 'n plekhouer in die Bybel wat sy besig was om te lees en lig haar ander hand in 'n formele gebaar van groet of verrassing.<ref name=Hartt /> === Skilderye van die 1480's === [[Lêer:Leonardo da Vinci - Saint Jerome.jpg|duimnael|links|180px|Die onvoltooide skildery ''Sint Hieronimus in die wildernis'', deur Leonardo (ca. 1480).]] In die 1480's het Leonardo twee baie belangrike opdragte gekry en ook 'n ander werk begin wat 'n baanbreker in terme van komposisie was. Twee uit die drie werke is egter nooit voltooi nie en die derde het so lank gevat dat dit die onderwerp van langdurende onderhandelings oor die voltooiing en betaling was. Een van hierdie werke is ''Sint Hieronimus in die wildernis''. Die lewensbeskrywer Liana Bortolon assosieer hierdie werk met 'n moeilike periode van Leonardo se lewe, gepaard met die melankoliese opmerkings in sy dagboek: "Ek het gedink dat ek aan't leer was hoe om te lewe; ek het slegs geleer hoe om te sterf."<ref name=LB /> Alhoewel die skildery skaars begin is, kan die ongewone komposisie waargeneem word.<ref>Die skildery het in die 18de eeu aan die skilder Angelica Kauffmann behoort, maar is later in stukke gesny. Die twee hoofdele is later in 'n rommelwinkel en 'n skoenmaker se werkswinkel gevind en weer byeen gebring. Dit is egter waarskynlik dat daar steeds buitenste dele van die skildery makeer.</ref> Sint Hieronimus word as 'n boetvaardige in die middel van die skildery uitgebeeld: hy sit effens skuins ten opsigte van die skildery en die perspektief blyk ietwat van bo te wees. Sy knielende vorm neem 'n [[trapesoïed|trapesoïdale]] vorm aan, met een arm uitgestrek na die buitenste kant en sy starende blik na die teenoorgestelde kant. Oor die voorgrond is sy simbool gestrek: 'n groot leeu, met sy stert en liggaam wat oor die bodem van die beeld strek. Die ander merkwaardige eienskap is die onafgewerkte, rotsagtige landskap waarteen die figuur van Hieronimus afgeteken staan. [[Lêer:Leonardo da Vinci Virgin of the Rocks (National Gallery London).jpg|duimnael|220px|''[[Madonna van die Rotse]]'', deur Leonardo (moontlik 1505–1508).]] Die waaghalsige vertoning van figuurkomposisie, landskapelemente en persoonlike drama is ook teenwoordig in die onvoltooide meesterstuk, die ''Aanbidding van die drie Wyses'', 'n opdrag deur die Monikke van San Donato a Scopeto. Dit is 'n ingewikkelde komposisie van ongeveer 250&nbsp;cm x 250&nbsp;cm. Leonardo het talle tekeneninge en voorbereidende studies gemaak, insluitende 'n gedetailleerde bestudering van lineêre perspektief van die geruïneerde klassieke argitektuur wat deel van die agtergrond vorm. Leonardo het egter in 1482 onder opdrag van Lorenzo de' Medici na Milaan vertrek om die guns van Ludovico il Moro te wen en sy van die skildery afgesien..<ref name=Berti /><ref name=Chiesa /> Die derde belangrike werk van hierdie tydperk is die ''Madonna van die Rotse''. Hy het hierdie opdrag in Milaan ontvang van die Broederskap van die Onbevlekte Ontvangenis. Die skildery sou met die bystand van die skilders Giovanni Ambrogio en Evangelis de Predis uitgevoer word, waarna dit 'n ingewikkelde altaarstuk sou vul.<ref name=Wasser /> Leonardo het gekies om 'n legendariese oomblik in die lewe van [[Johannes die Doper]] voor te stel: Johannes, nog 'n baba, is in die beskerming van 'n engel en ontmoet Jesus en sy moeder op hul weg na Egipte. In hierdie toneel (soos deur Leonardo voorgestel), herken en aanbid Johannes Jesus as die Christus. Die Maagd en Kind word gewoonlik in helder daglig uitgebeeld, maar Leonardo het die donker rotse in die agtergrond gebruik as kontras met die figure se helder gesigte.<ref>National Gallery, Londen: [http://www.nationalgallery.org.uk/collection/features/potm/2006/may/feature1.htm ''The Mysterious Virgin''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071015062743/http://nationalgallery.org.uk/collection/features/potm/2006/may/feature1.htm |date=15 Oktober 2007 }}. Verkry op 2007-09-27.</ref> Alhoewel die skildery redelik groot is (ongeveer 200 x 120&nbsp;cm), is dit nie naastenby so kompleks as die skildery wat deur die monnike van St. Donato bestel is nie: slegs vier figure teenoor omtrent 50 en 'n rotsagtige landskap, eerder as boukundige details. Die skildery is uiteindelik voltooi – daar is selfs twee weergawes geskep: een het by die Broederskap se kapel gebly en die ander het saam met Leonardo na Frankryk vertrek. Die Broederskap het egter hulle skildery (en die De Predis-broers hul betaling) eers in die volgende eeu ontvang.<ref name=Chiesa /><ref name="DA">Daniel Arasse, ''Leonardo da Vinci'', (1997) Konecky & Konecky, {{ISBN|1 56852 1987}}</ref> === Skilderye van die 1490's === Leonardo se bekendste skildery is ''[[Die Laaste Avondmaal (Leonardo)|Die Laaste Avondmaal]]'', wat hy in Milaan geverf het. Die skildery stel die laaste maaltyd van Jesus saam met sy dissipels voor. Dit toon spesifiek die oomblik wat Jesus aankondig dat een van sy dissipels hom sal verraai. Leonardo beeld die dissipels se ontsteltenis oor hierdie nuus uit.<ref name=DA /> Die romanskrywer Matteo Bandello het Leonardo tydens sy werk waargeneem en geskryf dat hy sommige dae van sonopkoms tot die aandrooi sou verf, sonder om te stop om iets te eet, en dan weer vir drie of vier dae lank glad nie sou verf nie.<ref name=Wasser /> Volgens Vasari het hierdie gedrag Bandello só verwar en het hy Leonardo oral gevolg, tot dié hertog Ludovico gevra het om tussenin te tree. Vasari skryf verder dat Leonardo bekommerd was dat hy die gesigte van Christus en Judas nie voldoende sou kon uitbeeld nie en dat hy aan die graaf gesê het dat hy moontlik genoodsaak sou wees om Bandello as 'n model vir Judas te gebruik.<ref name="Vasari" /> [[Lêer:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|duimnael|centre|500px|''Die Laaste Avondmaal'' (1498)]] Ná die voltooiing van die skildery is dit as 'n meesterwerk van ontwerp en karakterisering aangeslaan.<ref name=Vasari /> Die kunswerk het egter fisies relatief vinnig versleg: 'n honderd jaar later sou een kyker dit as "geheel en al geruïneer" beskryf.<ref name=Chiesa /> In plaas van om die vertroude freskotegniek te gebruik, het Leonardo [[tempera]] gebruik oor 'n basis wat hoofsaaklik uit gesso ('n krytonderlaag van [[kalsiumkarbonaat]]) bestaan het. Dit het gelei het tot 'n oppervlak wat vatbaar vir skimmels en skilfering is.<ref name=Chiesa /> Ten spyte hiervan is die skildery steeds een van die mees weergegewe kunswerke en word daar tallose kopieë in talle mediums gemaak, van tapyte tot kamees. === Skilderye van die 1500's === [[Lêer:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|duimnael|links|200px|''[[Mona Lisa]]'' (1503–1505/1507)]] Een van die werke wat Leonardo in die 1500's geskep het, is die ''[[Mona Lisa]]'' of "la Gioconda" ("die laggende een"). Dit is 'n beroemde portret, veral bekend vir die geskilderde vrou se ontwykende glimlag. Die geheimsinnige aard is moontlik te danke aan die feit dat die kunstenaar subtiele skadu's aan die hoeke van die mond en oë verleen het. Hierdie skadutegniek sou later as ''sfumato'' of "Leonardo se rook" bekend staan. Vasari (wat moontlik nooit die portret self gesien het nie) het verklaar "die glimlag is so aangenaam dat dit hemels eerder as menslik geblyk het; en diegene wat dit gesien het was verstom om te merk dat dit net so lewendig as die oorspronklike is".<ref name=Vasari /><ref>Daar word steeds gedebatteer of Vasari ooit die Mona Lisa self gesien het of nie. Die wat meen dat hy dit nooit gesien het nie, verwys na die feit dat hy na die Mona Lisa se wenkbroue verwys. In ''Leonardo da Vinci'' wys Daniel Arasse daarop dat Leonardo moontlik die portret met wenkbroue geverf het, maar dat hulle later verwyder is: wenkbroue was uit die mode in die middel van die sestiende eeu. Die analises van hoë-resolusie skandering deur Pascal Cotte het onthul dat die Mona Lisa inderdaag wenkbroue en wimpers gehad het, wat agteraf verwyder is. Sien: {{cite news| publisher=BBC News |title= The Mona Lisa had brows and lashes | date = 22 Oktober 2007 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7056041.stm | accessdate=2008-02-22}}.</ref> [[Lêer:Leonardo da Vinci - Virgin and Child with St Anne C2RMF retouched.jpg|duimnael|240px|''Die Heilige Anna-groep'' (ongeveer 1510).]] Ander karaktereienskappe van hierdie werk is die onopgesmukte rok, wat nie die aandag van die hande of gesig af trek nie, die dramatiese landskap in die agtergrond, die gedempte kleure en die uiters gladde skildertegniek: olieverf wat op só 'n wyse aangebring is dat die individuele kwashale nie onderskei kan word nie.<ref name=Wasser /> Vasari het gemeen dat die skildertegniek sal veroorsaak dat selfs "die mees selfversekerde meester … wanhopig raak en moed verloor".<ref name=Vasari /> Die perfekte bewaringstaat en die feit dat daar geen teken van herstel of oorverwery is nie, is uiters skaars in 'n paneelskildery uit hierdie tyd.<ref name=Chiesa /> In die ''Heilige Anna-groep'' keer Leonardo weereens terug na 'n tema van figure teen 'n landskap wat herinner aan ''Sint Hieronimus in die wildernis'', waar die figuur teen 'n skuins hoek afgebeeld is. Wat die ''Heilige Anna-groep'' so ongewoon maak, is dat dit twee figure bevat wat teen 'n skuins hoek afgebeeld is en dat hierdie figure oor mekaar geverf is. In die skildery sit Maria op haar moeder (Sint Anna) se knie. Sy leun na vore om die Christuskind in toom te hou, terwyl dié ietwat rof met 'n lammetjie speel, bedoel as 'n teken van sy eie toekomstige opoffering.<ref name=DA /> Hierdie skildery is talle kere gekopieer en sou ander kunstenaars soos [[Michelangelo]], [[Raphael]] en Andrea del Sarto beïnvloed<ref name="Chiesa">Angela Ottino della Chiesa, ''The Complete Paintings of Leonardo da Vinci'', 1967, Penguin, {{ISBN|0-14-008649-8}}</ref>> en deur hulle, indirek kunstenaars soos Pontormo en Correggio beïnvloed. == Tekeninge == Leonardo was eintlik nie 'n hoogs produktiewe skilder nie, maar wel 'n prolifiese tekenaar: hy het dagboeke gevul met klein sketse en gedetailleerde tekeninge oor dinge wat sy aandag getrek het. Buiten hierdie dagboeke bestaan daar ook sketse vir skilderye; sommige van hierdie sketse is geïdentifiseer as voorbereidende sketse vir werke soos die ''Aanbidding van die drie Wyses'', ''Die Madonna van die Rotse'' en ''Die Laaste Avondmaal''.<ref name=Popham /> [[Lêer:Leonardo - St. Anne cartoon.jpg|duimnael|links|180px|''Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper'' (ongeveer 1499–1500)]] Sy vroegste gedateerde tekening is ''Landskap van die Arno-vallei'' uit 1473, waar die rivier, berge, Montelupo-kasteel en plase in groot detail uitgebeeld word.<ref name=LB /><ref name="Popham">A.E. Popham, ''The Drawings of Leonardo da Vinci'', (1946) Jonathan Cape, {{ISBN|0-224-60462-7}}</ref> Van sy beroemde tekeninge is die ''Vitruviaanse Man'', 'n skets van die proporsies van die menslike liggaam, die ''Kop van 'n engel'' vir ''Madonna van die Rotse'', 'n botaniese skets van die ''Ster van Bethlehem'' en 'n groot tekening (160×100 cm) in swart kryt op gekleurde papier van die ''Heilige Anna-groep met Johannes die Doper''.<ref name=Popham /> Hierdie laaste tekening maak weereens gebruik van die subtiele ''sfumato''-tegniek om skaduwees aan te bring, soos ook in die ''Mona Lisa'' te sien is. Dit word aanvaar dat Leonardo dit nooit tot 'n skildery omskep het nie; die skildery wat die naaste in tema en komposisie is, is die ''Heilige Anna-groep''.<ref name=Chiesa /> Ander tekeninge sluit talle sketse in waarna as "karikature" verwys word, aangesien hulle oordrewe is, maar tog op egte modelle blyk gebaseer te wees. Vasari vertel dat wanneer Leonardo 'n persoon met 'n interessante gesig gesien het, hy hulle die hele dag sou rond volg om hulle te bestudeer.<ref name=Vasari /> Daar is talle sketse van aantreklik jong mans met 'n skaars en bewonderde eienskap, die sogenaamde "Griekse profiel".<ref>Die "Griekse profiel" het 'n aaneenlopende reguit lyn van die voorkop tot by die neuspunt, met 'n besonders hoë neusbrug. Dit is 'n eienskap van baie Klassieke Griekse standbeelde.</ref> Hierdie soort gesigte word dikwels gekontrasteer met dié van 'n vegter.<ref name=Popham /> Daar is ook sketse van sy assistent, Salai, in deftige klere en ander, soms uiters noukeurige, sketse van kledingstof. 'n Merkwaardige ontwikkeling in Leonardo se vermoë om kledingstof te teken het in sy vroeë werke plaasgevind. 'n Ander tekening wat ook dikwels weergegee word is 'n skets wat Leonardo in 1479 in Florence geteken het: dit wys die liggaam van Bernardo Baroncelli, wat gehang is in verband met die moord op Giuliano, die broer van Lorenzo de'Medici.<ref name=Popham /> Die skets is nie in kleur nie, maar Leonardo het spieëlskrif gebruik om die kleure van Baroncelli se klere ten tye van sy dood aan te teken. == Waarnemer, wetenskaplike en uitvinder == === Dagboeke === [[Lêer:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|duimnael|240px|Die ''Vitruviaanse Man'' (ongeveer 1485)]] Leonardo se wetenskaplike en ingenieurswerke is net so indrukwekkend as sy kunssinnige werke en is in notaboeke aangeteken wat saam sowat 13 000 bladsye se aantekeninge en sketse vorm. Dié aantekeninge is 'n samesmelting van kuns en natuurlike filosofie (die voorloper van moderne wetenskap). Hierdie aantekeninge is op 'n daaglikse basis geskep en in stand gehou, aangesien Leonardo voortdurende waarnemings oor die wêreld om hom gemaak het.<ref name=DA /> [[Lêer:Da Vinci Studies of Embryos Luc Viatour.jpg|duimnael|links|180px|'n Bladsy uit een van Leonardo se dagboeke wat 'n fetus in die baarmoeder wys (ongeveer 1510)]] Die dagboeke is hoofsaaklik in spieëlskrif geskryf. Die rede hiervoor was moontlik meer prakties as geheimsinnig van aard, soos dikwels voorgestel word. Siende dat Leonardo links was, is dit waarskynlik dat dit makliker was om van regs na links te skryf (sodoende sou die nat ink ook nie gesmeer word nie).<ref>Skrywers wat links is en 'n veerpen gebruik het moeite om die pen van links na regs oor die bladsy te beweeg.</ref> Sy aantekeninge en sketse toon 'n wye omvang belangstellings, van inkopielyste en mense wat hom geld geskuld het tot ontwerpe vir vlerke en skoene wat op water kan loop. Verder bevat hulle sketse vir skilderye, sketse van kledingstof, gesigte en emosies, van diere, babas, ontledings, plante, rotsformasies, waterkolke, oorlogsmasjienerie, helikopters en argitektuur.<ref name=DA /> Hierdie dagboeke was oorspronklik los velle van verskillende soorte en groottes en is na sy dood deur sy vriende versprei. Tans kan hulle in bekende versamelings gevind word, soos die Koninklike Biblioteek in die Windsor-kasteel, die Louvre, die Nasionale Biblioteek van Spanje, die Victoria and Albert-museum, die Ambrosiana-biblioteek in Milaan en die Britse Biblioteek in Londen. Die Ambrosiana-biblioteek huisves ook die ''Codex Atlanticus'', 'n 12-volume versameling van 1119 gebinde bladsye. Die Britse Biblioteek besit die dagboek ''BL Arundel MS 263'' en het 'n gedeelte daarvan op die internet beskikbaar gemaak.<ref>{{cite web | title =Sketches by Leonardo | work =Turning the Pages | publisher =[[British Library]] | url =http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html | accessdate =2007-09-27 | archive-date =2010-06-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100624031653/http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html | url-status =dead }}</ref> Die enigste belangrike wetenskaplike werk wat privaat besit word, is die ''Codex Leicester'', tans in [[Bill Gates]] se versameling. Dit word egter een keer per jaar in stede regoor die wêreld tentoongestel. Dit blyk asof Leonardo bedoel het om sy dagboeke uiteindelik te publiseer, aangesien baie van die velle 'n vorm en orde het wat die gedagte ondersteun. In baie gevalle word 'n enkele voorbeeld, byvoorbeeld die hart of menslike fetus, in gedetailleerde woorde en prente op 'n enkel vel gedek.<ref>Windsor Castle, Royal Library, velle RL 19073v-19074v en RL 19102 respektiewelik.</ref><ref>Hierdie metode beperk die verlies van inligting in die geval dat bladsye verlore raak of vernietig word.</ref> Dit is nie bekend hoekom hulle nie in Leonardo se tyd gepubliseer is nie.<ref name=DA /> === Wetenskaplike studies === [[Lêer:Leonardo polyhedra.png|duimnael|110px|'n Romboëdriese kuboktaëder, soos verskyn in Pacioli se ''Divina Proportione''.]] Leonardo het 'n waarnemende benadering tot wetenskap gehad: hy het altyd probeer om 'n verskynsel te verstaan deur dit in soveel detail as moontlik te beskryf en uit te beeld en het nie eksperimente of teoretiese verklarings beklemtoon nie. Siende dat hy nie 'n formele opleiding van Latyn en wiskunde gehad het nie, het destydse akademici Leonardo as wetenskaplike geïgnoreer (alhoewel hy homself later Latyn sou leer). In die 1490's het hy wiskunde onder die Italiaanse wiskundige Luca Pacioli gestudeer. Hy het 'n reeks tekeninge voorberei wat as gegraveerde plate in Pacioli se boek, ''Divina Proptrione'', in 1509 sou verskyn.<ref name=DA /> Dit blyk uit die inhoud van sy dagboeke dat hy van plan was om 'n reeks verhandelinge oor verskeie onderwerpe te publiseer. Daar word beweer dat 'n volledige verhandeling van anatomie tydens 'n besoek deur kardinaal Louis D'Aragon se sekretaris in 1517 aanskou is.<ref>O'Malley & Saunders, ''Leonardo on the Human Body,'' 1982, Dover Publications New York</ref> Een van Leonardo se leerlinge, Francesco Melxi, het verskeie van sy beskrywings van anatomie, lig en landskappe bymekaargeskraap en dit is uiteindelik gepubliseer as "Verhandeling van Skilder deur Leonardo da Vinci" in Frankryk en Italië in 1651 en Duitsland in 1724. Die graverings in die boek is gebaseer op tekeninge deur die Klassieke skilder, Nicholas Poussin.<ref name=Chiesa /> Volgens Arasse het die verhandeling, wat in Frankryk 62 uitgawes in 50 jaar gehad het, veroorsaak dat Leonardo gesien is as "die voorloper van die Franse akademiese denkwyse oor kuns".<ref name=DA /> === Anatomie === [[Lêer:Studies of the Arm showing the Movements made by the Biceps.jpg|duimnael|240px|Anatomiese skets van die arm, (ongeveer 1510)]] Leonardo se formele opleiding in die menslike anatomie het begin met sy vakleerlingskap by [[Andrea del Verrocchio]], wat aangedring het dat al sy leerlinge anatomie moet studeer. As 'n kunstenaar het Leonardo gou topografiese anatomie bemeester en baie sketse van spiere, senings en ander sigbare anatomiese verskynsels gemaak. Siende dat hy 'n suksesvolle kunstenaar was, het hy toestemming ontvang om menslike lyke te ontleed by die Santa Maria Nuova-hospitaal in Florence en later by hospitale in Milaan en Rome. Vanaf 1510 tot 1511 het hy in sy studies saamgewerk met dokter Marcantonio della Torre en die twee het saam 'n teoretiese werk oor anatomie voorberei waarvoor Leonardo meer as 200 tekeninge gemaak het. Dit was slegs in 1680 gepubliseer, 161 jaar na sy dood, onder die titel ''Verhandeling oor skilder''.<ref name=DA /><ref name=Popham /> Leonardo het ook baie sketse van die menslike skelet en sy onderdele gemaak, asook die reeds genoemde spiere en senings, die hart, vaatstelsel, geslagsorgane en ander interne organe. Hy het een van die eerste wetenskaplike tekeninge van 'n fetus in die baarmoeder gemaak.<ref name=Popham /> As 'n kunstenaar het Leonardo die effekte van ouderdom en emosies op die fisiologie van naby waargeneem en aangeteken, veral die effekte van woede. Hy het ook talle modelle geteken wat geestesgebreke en tekens van siekte gehad het.<ref name=Popham /><ref name=DA /> Naas die anatomie van die mens, het Leonardo ook die anatomie van diere bestudeer. Hy het koeie, voëls, ape, bere en paddas ontleed en in sy sketse hulle anatomiese struktuur met dié van die mens vergelyk. Hy het ook 'n aantal sketse van perde gemaak. === Ingenieurswese en uitvindings === [[Lêer:Design for a Flying Machine.jpg|duimnael|links|200px|Ontwerp vir 'n vliegmasjien (ongeveer 1488)]] Tydens sy leeftyd het Leonardo waardering as 'n ingenieur gevind. In 'n brief aan Ludovico il More beweer hy dat hy allerhande soort masjiene kan skep vir die beskerming van die stad en vir belegering. Toe hy in 1499 na Venesië gevlug het, het hy 'n werk as ingenieur bekom en 'n stelsel beweegbare versperrings ontwerp wat die stad teen 'n aanval sou beskerm. Hy het ook 'n plan gehad om die vloei van die Arno-rivier weg te lei om sodoende Pisa nat te lei. Sy dagboeke bevat 'n enorme aantal uitvindings, sommige prakties, sommige onprakties. Sommige van sy uitvindings was musikale instrumente, hidrouliese pompe, omkeerbare slingermeganismes, gevinde mortierbomme en 'n stoomkanon.<ref name=LB /><ref name=DA /> In 1502 het Leonardo 'n tekening van 'n enkelspan, 240&nbsp;m brug geskep, as deel van 'n siviele ingenieursprojek vir Ottoman Sultan Bajazid II van Istanboel. Die brug was bedoel om oor die Goue Horing, 'n klein baai by die mond van die [[Bosporus]], te strek. Bajazid het nie met die projek deurgedruk nie, want hy het geglo dat so 'n konstruksie onmoontlik sou wees. Vyf eeue later, op 17 Mei 2006, het die Turkse regering besluit om Leonardo se brug op die beplande plek, oor die Goue Horing, te bou.<ref>{{cite news |last=Levy |first=Daniel S. |title=Dream of the Master |publisher=[[Time Magazine]] |date=4 Oktober 1999 |url=http://www.vebjorn-sand.com/dreamsofthemaster.html |access-date=27 September 2007 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20190511142834/http://www.vebjorn-sand.com/dreamsofthemaster.html |archive-date=11 Mei 2019 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Dit sal die eerste van Leonardo se boukundige projekte wees wat op die bedoelde plek en skaal gerealiseer word. Leonardo was vir 'n groot deel van sy lewe gefassineer met vlug en het baie sketse gemaak wat beskryf hoe voëls vlieg. Hy het ook planne vir verskeie vliegmasjiene ontwerp, waaronder 'n helikopter en 'n ligte [[sweeftuig|vlerksweeftuig]].<ref name=DA /> Meeste van hierdie ontwerpe is egter onprakties, alhoewel dit vlerksweefvliegtuig met sukses gebou en gedemonstreer is.<ref>Die VSA se ''Public Broadcasting Service'' (PBS) het in Oktober 2005 'n program met die naam "Leonardo's Dream Machines" gebeeldsend, oor die bou en suksesvolle vlug van 'n sweeftuig wat op Leonardo se ontwerp gebaseer is.</ref> == Leonardo, die legende == Tydens Leonardo se leeftyd was sy beroemdheid van so 'n aard dat die koning van Frankryk hom soos 'n trofee weggedra het en daar word beweer dat hy Leonardo tydens sy laaste jare ondersteun het en hom in sy arms vasgehou met sy afsterwe.<ref>Sien die verwysing hiervoor in die afdeling "Oudag".</ref> Vasari het in sy ''Lewens van die kunstenaars'' (wat ongeveer dertig jaar na Leonardo se dood geskryf is) sy talente as bonatuurlik beskryf. Die belangstelling in Leonardo het sedertdien nie gekwyn nie. Die skares staan steeds tou om sy bekendste kunswerke te sien, T-hemde vertoon sy bekendste tekeninge en skrywers (soos Vasari) hou aan om hulle aan sy vernuf te verwonder, oor sy privaat lewe te spekuleer en hulself af te vra waarin so 'n intelligente persoon werklik geglo het. [[Lêer:Statue of Leonardo da Vinci (Uffizi).jpg|duimnael|'n Standbeeld van Leonardo da Vinci buite die Uffizi-museum in Florence]] In die "Lewens van die kunstenaars" se uitgebreide weergawe van 1568, begin Giorgio Vasari die hoofstuk oor Leonardo met die volgende woorde: {{cquote|Tydens die normale gang van sake word baie mans en vroue met merkwaardige talente gebore; maar nou en dan, op 'n manier wat die natuur transendeer, skenk die Hemel 'n enkele persoon met skoonheid, grasie en talent in só 'n oorvloed dat hy ander mense ver agterlaat, al sy dade blyk geïnspireerd te wees en inderdaad alles wat hy doen kom duidelik van God, eerder as van menslike vaardigheid. Almal het toegegee dat dít waar is van Leonardo da Vinci, 'n kunstenaar van uitsonderlike skoonheid, wat oneindige grasie in alles wat hy doen getoon het en wat sy genialiteit só briljant gekultiveer het, dat alle probleme wat hy studeer het met gemak opgelos is.}} Die volgehoue bewondering wat Leonardo van skilders, kritici en geskiedkundiges ontvang het word ook in ander geskrewe huldeblyke weerspieël. Baldassare Castiglione, die outeur van ''Il Cortegiano'' ("Die howeling"), het in 1528 geskryf: "…&nbsp; Een van die ander grootste skilders in hierdie wêreld kyk neer op die kuns waarin hy ongeëwenaar is&nbsp;…"<ref>,Baldassare Castiglione, ''Il Cortegiano'', 1528</ref> terwyl die lewensbeskrywer bekend as "Anonimo Gaddiano" in ongeveer 1540 geskryf het: "Sy genialiteit is so skaars en universeel dat dit gesê kan word dat die natuur namens hom 'n wonderwerk verrig het&nbsp;…"<ref>"Anonimo Gaddiani", wat uitbrei op ''Libro di Antonio Billi'', 1537–1542</ref> Leonardo is veral in die 19de eeu bewonder: in 1801 skryf die Britse kunstenaar Henry Fuseli: "Die aanbreek van moderne kuns was sodanig, toe Leonardo da Vinci losgetrek het met 'n prag wat eertydse uitmuntendheid vêr agterlaat: bestaande uit al die elemente wat die essensie van genialiteit uitmaak&nbsp;…"<ref>H. Fuseli, ''Lectures, II'', 1801</ref> Hierdie bewondering word geëggo deur A. E. Rio, wat in 1861 skryf: "Hy het bo al die ander kunstenaars uitgetroon deur die krag en die edelheid van sy talente".<ref>A.E.Rio, ''L'art chrétien'', 1861</ref> Teen die 19de eeu was nie slegs Leonardo se skilderye nie, maar ook die omvang van sy dagboeke bekend. Die Franse geskiedkundige Hippolyte Taine skryf in 1866: "Daar is moontlik in die wêreld nie nog 'n voorbeeld van 'n ander genie so universeel nie, wat in dieselfde mate nie tot vervulling in staat is nie, so vol verlange na die oneindige is, so van nature verfyn is, so ver voor sy eie eeu en die volgende eeue is".<ref>H. Taine, ''Voyage en Italie'', 1866</ref> Die bekende [[kunsgeskiedenis|kunsgeskiedkundige]] Bernard Berenson het in 1896 geskryf: "Leonardo is die een kunstenaar waarvan daar met perfekte letterlikheid gesê kan word: niks wat hy aanraak het nié in iets van ewige skoonheid verander nie. Of dit nou die kruisseksie van 'n skedel is, die struktuur van 'n bossie of 'n skets van spiere, hy, met sy gevoel vir lyn en vir lig en skadu, het dit vir ewig in lewe-kommunikerende waardes omgesit".<ref>Bernard Berenson, ''The Italian Painters of the Renaissace'', 1896</ref> Die belangstelling in Leonardo se werke duur steeds voort; geleerdes bestudeer en vertaal sy skrywes, analiseer sy skilderye met behulp van wetenskaplike tegnieke, argumenteer oor toeskrywings en soek na werke wat aangeteken maar nooit gevind is nie.<ref>[https://web.archive.org/web/20060505165842/http://www.artnewsonline.com/currentarticle.cfm?art_id=1240 ArtNews article about current studies into Leonardo's life and works] U.S.A</ref> Die kunsgeskiedkundige Liana Bortolon het in 1967 geskryf: "Vanweë die menigte belangstellings wat hom aangespoor het om elke tak van kennis te volg;…&nbsp; kan Leonardo, heeltemal tereg, beskou word as die universele genie by uitstek en met al die verontrustende bybetekenisse wat saam met daardie term gepaardgaan. Die mens staan vandag net soos ongemaklik voor 'n genie as wat hy in die 16de eeu gestaan het. Vyf eeue het verbygegaan en ons beskou Leonardo steeds met ontsag".<ref name="LB" /> == Lys van skilderye == [[Lêer:LEONARDO-DA-VINCI - MADONNA-MIT-DER-NELKE-7779 917154 BSTGS.jpg|duimnael|''Madonna met die angelier'' (1478–1480).]] [[Lêer:Leonardo da Vinci - Ginevra de' Benci - Google Art Project.jpg|duimnael|''Ginevra de' Benci'' (ca. 1475)]] [[Lêer:Leda and the Swan 1505-1510.jpg|duimnael|''Leda en die swaan'', kopie deur [[Cesare Sesto]], 1515–1520]] Geeneen van Leonardo se skildery is onderteken nie. Sommige bestaande werke word deur Vasari aangehaal of na verwys in kontrakte. Aantekeninge in hierdie afdeling word gemaak aan die hand van Angela Ottino della Chiesa se analises van verskeie geleerdes se opinies.<ref name=Chiesa /> ; Geheel en al deur Leonardo<ref>Volgens Ottino della Chiesa (sien bronnelys) word die outeurskap van al hierdie skilderye en tekeninge universeel aanvaar.</ref> * ''Die Laaste Avondmaal'' (1498) — Santa Maria delle Grazie-klooster in Milaan, Italië * ''Mona Lisa'' of ''La Gioconda'' (1503–1505/1507) — Louvre, Parys, Frankryk * ''Aanbidding van die drie Wyses'' onvoltooide skildery (1481)—Uffizi-museum, Florence, Italië * ''Die Heilige Anna-groep'' (ca. 1510)—Louvre, Parys, Frankryk * ''Madonna van die Rotse'', Louvre, Paris. Hierdie skildery word deur meeste geskiedkundiges as die vroegste van die twee weergawes beskou en dateer daarvolgens uit 1483–1486. * ''Die Heilige Anna-groep met Johannes die Doper'' (groot tekening, ca. 1499–1500)—National Gallery, Londen, Verenigde Koninkryk. * ''Sint Hieronimus in die wildernis'', (ca.1480), Vatikaanstad, onvoltooide skildery. ; Leonardo saam met ander skilders * ''Die doop van Christus'' (1472–1475)—Uffizi, [[Florence]], Italië. Volgens Vasari 'n werk deur Verrocchio, met die engel aan die linkerkant wat deur Leonardo geverf is.<ref name=Vasari /> Dit word oor die algemeen beskou dat Leonardo ook die agtergrond en die borskas van Christus geverf het. * ''[[Madonna van die Rotse]]'', Nasionale Galery, Londen. Dit word oor die algemeen aanvaar dat hierdie weergawe ouer is as dié in die Louvre, moontlik 1505–1508, met samewerking van die de Predis en moontlik ander.<ref>Alhoewel die datum nie deur alle geleerdes aanvaar word nie, word die samewerking van Leonardo se werkswinkel nie betwyfel nie.</ref><ref name=Chiesa /> ; Aanvaarde toeskrywings * ''Mariaboodskap'' (1475–1480)—Uffizi-museum, Florence, Italië. Hierdie skildery word algemeen aanvaar as die vroegste bestaande werk wat geheel en al deur Leonardo geskep is. Die skildery is vroeër aan Verrocchio toegskryf, maar word sedert 1869 byna alom as 'n Leonardo-skildery aanvaar.<ref name=Chiesa /> * ''Die Benois-Madonna'' (1478–1480)—Hermitage Museum, Sint Petersburg, Rusland. Meeste kritici glo dat hierdie 'n Madonna is waarna Leonardo in 1478 verwys het.<ref name=Chiesa /> * ''Madonna met die angelier'', (1478–1480) Alte Pinakothek, Munchen. Hierdie werk word algemeen as 'n Leonardo-skildery aanvaar, maar dit blyk effens oorgeskilder te wees, moontlik deur 'n Vlaamse kunstenaar.<ref name=Chiesa /> * ''Sint Johannes die Doper'' (c. 1514)—Louvre, Parys, Frankryk. Die 16de eeuse lewensbeskrywer Anonimo Gaddiano het geskryf dat Leonardo 'n Sint Johannes geskilder het. Hierdie skildery word oor die algemeen as Leonardo se laaste meesterwerk beskou.<ref name=Chiesa /> ; Toeskrywing van mekaar afhanklik Daar word geglo dat die volgende twee skilderye deur dieselfde kunstenaar is: Leonardo word oor die algemeen as die skepper aanvaar, maar daar is kritici wat nie saam stem nie. * ''Ginevra de' Benci'' (c. 1475)—Nasionale Kunsgalery, Washington, D.C., Verenigde State. Vroeë 20ste-eeuse akademici was heftig oneens oor hierdie werk se outeur, maar die meeste huidige kritici aanvaar beide die outeurskap en identiteit van die model.<ref name=Chiesa /> * ''Dame met 'n hermelyn'' (1488–1490)—Czartoryski-museum, Kraków, Pole. Hierdie skildery is vir die eerste keer in 1889 aan Leonardo toegeskryf en is sedertdien die onderwerp vir volgehoue meningsverskille. Sedert die bogenoemde ''Ginevra de' Benci'' ondersteuning as 'n Leonardo-skildery ontvang het, geniet ook die toeskrywing aan hom van hierdie werk meer ondersteuning.<ref name=Chiesa /> ; Betwiste skilderye Uit die volgende skilderye beweer Angela Ottino della Chiesa dat die eerste twee meer aanvaarding as die res geniet. Al hierdie skilderye is in die verlede as werke van Leonardo voorgegee.<ref name=Chiesa /> * ''La belle Ferronière'' (1495–1498)—Louvre, Parys, Frankryk * ''Portret van 'n musikant'' (ca. 1490)—Pinacoteca Ambrosiana, Milaan, Italië * ''Madonna Litta'' (1490–1491)—Hermitage Museum, Sint Pietersburg, Rusland. Moontlik deur [[Marco d'Oggiono]]. * ''Madonna met die spoel'' 1501. Drie weergawes bestaan, blykbaar deur verskeie kunstenaars, wat moontlik kopieë van 'n verlore skildery deur Leonardo is. Die bekendste weergawe van hierdie skildery behoort aan die boedel van die Hertog van Buccleugh, Skotland. Dit is in 2003 gesteel, maar weer in 2007 teruggekry.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/south_of_scotland/7028557.stm ''Arrests after da Vinci work found''], deur die BBC-nuus op 4 Oktober 2007. Verkry op 2008-02-22.</ref> * ''Die Dreyfus-Madonna'', word ook aan [[Verrocchio]] of [[Lorenzo di Credi]] toegeskryf. Meeste kritici glo dat die anatomie van die Christuskind te swak is om Leonardo se werk te wees, terwyl ander, soos Daniel Arasse, glo dat dit moontlik deur 'n jeugdige Leonardo geskep is.<ref name=DA /> * ''Bakgos'' (of ''Sint Johannes in die wildernis'') (1515)—Louvre, Parys, Frankryk. Hierdie werk word algemeen beskou as 'n werkswinkelkopie deur skilders van 'n skets deur Leonardo. ; Onlangse moontlike toeskrywings * ''Omhelsing van die Heilige Suigelinge'' ca. 1486–1490. Verskeie weergawes van die skildery bestaan in private versamelings. * ''Aanbidding van die Christuskind'' (ook bekend as ''Madonna en Kind met Sint Josef''), Borghese-galery; word algemeen as 'n werk deur Fra Bartolomeo beskou. Die galery waar die skildery gehuisves word, wil die werk aan 'n jeugdige Leonardo toeskryf gebaseer op 'n vingerafdruk soortgelyk aan dié wat in die ''Dame met 'n hermelyn'' verskyn. Die uitslae van die ondersoek is nie bekend nie.<ref>Sophie Arie: [http://www.guardian.co.uk/italy/story/0,12576,1415336,00.html ''Fingerprint puts Leonardo in the frame''], by die webwerf van die Guardian. Verkry op 2007-09-27.</ref> * ''Maria Magdalena'', onlangs as 'n moontlike Leonardo-werk beskryf deur die gerespekteerde kunsgeskiedkundige Carlo Pedretti. Vroeër beskou as 'n werk deur Giampietrino, wat 'n aantal soortgelyke Magdalenas geverf het.<ref>Reuters: [http://www.universalleonardo.org/news.php?item=398 ''A lost Leonardo? Top art historian says maybe''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190402195002/http://www.universalleonardo.org/news.php?item=398 |date= 2 April 2019 }}, by die webwerf van Universal Leonardo. Verkry op 2007-09-27.</ref> Carlo Pedretti se toeskrywing word nie deur ander geleerdes aanvaar nie. Carlo Bertelli, die voormalige direkteur van die Brera-kunsgalery in Milaan het gesê dat die werk nie deur Leonardo is nie en dat die onderwerp moontlik 'n Lucretia-figuur sonder die mes is.<ref>Carlo Bertelli [http://img204.imageshack.us/img204/6291/bertellileonardosr5.jpg ''Due allievi non fanno un Leonardo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926124712/http://img204.imageshack.us/img204/6291/bertellileonardosr5.jpg |date=26 September 2007 }}, soos verskyn in ''Il Corriere della Sera'' (Italiaans). 19 November 2005. Verkry op 2007-09-27.</ref> * ''Christus dra die kruis'', datum onbekend, privaat versameling. Deur Carlo Pedretti as 'n moontlike Leonardo beskryf.<ref>Stephanie Fitch, ''[https://www.mywire.com/Auth.do?extId=10022&uri=/archive/forbes/2003/1222/178.html Leonardo's Fingerprints] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306163504/http://mywire.com/auth.do?extid=10022&uri=/archive/forbes/2003/1222/178.html |date= 6 Maart 2016 }}'', Forbes-tydskrif, 22 Desember 2003</ref> Hierdie toeskrywing is gebaseer op vingerafdrukke en die ooreenkomste tussen die skildery en sommige van Leonardo se tekeninge. ; Slegs as kopie bekend * ''Leda en die swaan'' (1508)—Slegs kopieë bestaan nog. Die bekendste voorbeelde is in die Borghese-galery in Rome, Italië, en in Wilton House, in Engeland. == Sien ook == * [[Renaissance]] == Aantekeninge en verwysings == : ''Hierdie artikel, of gedeeltes daarvan, is vertaal uit die Engelse Wikipedia-artikel, [[:en:Special:PermanentLink/198113249|"Leonardo da Vinci"]]'' {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * {{cite book | author = Daniel Arasse| title = ''Leonardo da Vinci'' | publisher = Konecky & Konecky | year = 1997 | id = {{ISBN|1 56852 1987}}}} * {{cite book | author = Fred Bérence | title = ''Léonard de Vinci, L'homme et son oeuvre'' | publisher = Somogy | year = 1965 | id = Dépot légal 4° trimestre 1965}} * {{cite book | author = Liana Bortolon| title = ''The Life and Times of Leonardo'' | publisher = Paul Hamlyn, London | year = 1967 | id = }} * {{cite book | author = Hugh Brigstoke| title = ''The Oxford Companion the Western Art'' | publisher = USA: Oxford University Press | year = 2001 | id = {{ISBN|0-19-866203-3}}}} * {{cite book | author = Gene A. Brucker| title = ''Renaissance Florence'' | publisher = Wiley and Sons| year = 1969 | id = {{ISBN|0-471-11370-0}}}} * {{cite book | author = Angela Ottino della Chiesa| title = ''The Complete Paintings of Leonardo da Vinci'' | publisher = Penguin Classics of World Art series | year = 1967 | id = {{ISBN|0-14-008649-8}}}} * {{cite book | author = Simona Cremante | title = ''Leonardo da Vinci: Artist, Scientist, Inventor ''| publisher = Giunti | year = 2005 | id = {{ISBN|88-09-03891-6}} (hardback)}} * {{cite book | author = Frederich Hartt| title = ''A History of Italian Renaissance Art'' | publisher = Thames and Hudson | year = 1970 | id = {{ISBN|0-500-23136-2}}}} * {{cite book | author = Michael H. Hart | title = ''The 100'' | publisher = Carol Publishing Group | year = 1992 | id = {{ISBN|0-8065-1350-0}} (paperback)}} * {{cite book | author = John N. Lupia| title = ''The Secret Revealed: How to Look at Italian Renaissance Painting'' | publisher = Medieval and Renaissance Times, Vol. 1, no. 2 (Summer, 1994): 6–17 | id = ISSN 1075-2110 }} * {{cite book | author = Andrew Martindale| title = ''The Rise of the Artist'' | publisher = Thames and Hudson | year = 1972 | id = {{ISBN|0-500-56006-4}}}} * {{cite book | author =O'Malley & Saunders | title = ''Leonardo on the Human Body'' | publisher = Dover Publications, New York | year = 1982 | id = }} * {{cite book | author = Charles Nicholl | title = ''Leonardo da Vinci, The Flights of the mind'' | publisher = Penguin | year = 2005 | id = {{ISBN|0-14-029681-6}}}} * {{cite book | author = Sherwin B. Nuland| title = ''Leonardo Da Vinci'' | publisher = Phoenix Press | year = 2001 | id = {{ISBN|0-7538-1269-X}}}} * {{cite book | author =A.E. Popham | title = ''The Drawings of Leonardo da Vinci'' | publisher = Jonathan Cape | year = 1946 | id = {{ISBN|0-224-60462-7}}}} * {{cite book | author =Shana Priwer & Cynthia Phillips | title = ''The Everything Da Vinci Book: Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man'' | publisher = Adams Media | year = 2006 | id = {{ISBN|1-59869-101-5}}}} * {{cite book | author = Ilan Rachum| title = ''The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia'' | publisher = Octopus | year = 1979 | id = {{ISBN|0-7064-0857-8}}}} * {{cite book | author =[Jean Paul Richter | title = ''The Notebooks of Leonardo da Vinci'' | publisher = Dover | year = 1970 | id = {{ISBN|0-486-22572-0}} en {{ISBN|0-486-22573-9}} (paperback)}} 2 volumes. A reprint of [http://www.gutenberg.org/etext/5000 the original 1883 edition]. * {{cite book | author = Paolo Rossi| title = ''The Birth of Modern Science'' | publisher = Blackwell Publishing| year = 2001 | id = {{ISBN|0-631-22711-3}}}} * {{cite book | author = Jack Wasserman| title = ''Leonardo da Vinci'' | publisher = Abrams | year = 1975 | id = {{ISBN|0-8109-0262-1}}}} * {{cite book | author = [[Giorgio Vasari]]| title = ''Lives of the Artists'' | publisher = Penguin Classics, trans. George Bull 1965| year = 1568 | id = {{ISBN|0-14-044164-6}}}} * {{cite book | author = Alessandro Vezzosi | title = ''Leonardo da Vinci: Renaissance Man'' | publisher = Thames & Hudson Ltd, London | year = 1997 | id = {{ISBN|0-500-30081-X}}}} * {{cite book | author = Frank Zollner & Johannes Nathan | title = ''Leonardo da Vinci: The Complete Paintings and Drawings'' | publisher = Taschen | year = 2003 | id = {{ISBN|3-8228-1734-1}} (hardback)}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * Gutenberg-prokek: [http://www.gutenberg.org/browse/authors/l#a1629 ''Skriftelike werke deur Leonardo''] * Gutenberg-projek: [http://www.gutenberg.org/etext/7785 ''Leonardo da Vinci''] deur Maurice Walter Brockwell * [http://www.sacred-texts.com/aor/dv/index.htm Volledige teks en Engelse vertaling van Leonardo se notaboeke] * [http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/web%20publishing/Vasari_daVinci.htm Vasari: ''Life of Leonardo''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090317061000/http://www.mnstate.edu/gracyk/courses/web%20publishing/Vasari_daVinci.htm |date=17 Maart 2009 }}: in ''Lives of the Most Eminent Painters, Sculptors, and Architects''. * [http://www.wga.hu/frames-e.html?/html/l/leonardo/ Webgalery van Leonardo skilderye] * [http://www.drawingsofleonardo.org/ Leonardo se tekeninge en sketse] {{Voorbladster}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vinci, Leonardo da}} [[Kategorie:Leonardo da Vinci| ]] [[Kategorie:Italiaanse argitekte]] [[Kategorie:Italiaanse beeldhouers]] [[Kategorie:Italiaanse musici]] [[Kategorie:Italiaanse skilders]] [[Kategorie:Italiaanse skrywers]] [[Kategorie:Italiaanse uitvinders]] [[Kategorie:Italiaanse wiskundiges]] [[Kategorie:Geboortes in 1452]] [[Kategorie:Sterftes in 1519]] lqtaisryjx8y3qdop3stjyqaxb5qtha 0 11635 2903339 2859906 2026-05-12T11:23:30Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903339 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Laurika Rauch | beeld = LAURIKA RAUCH.jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1950|11|1}} | geboorteplek = [[Kaapstad]] | oorsprong = [[Suid-Afrika]] | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Musikant | instrument = | jare_aktief = ~1979-nou | etiket = | assosiasies = | webwerf = [http://www.laurikarauch.co.za/ laurikarauch.co.za] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Laurika Rauch''' (gebore [[1 November]] [[1950]] in [[Pinelands]], [[Kaapstad]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse sangeres. Sy is een van die bekendste kontemporêre sangeresse in [[Afrikaans]]. Sy sing ook in [[Nederlands]] en [[Engels]]. Sy het in 1979 'n treffer gehad ''Kinders van die Wind'', geskryf deur [[Koos du Plessis]]. Die lied het in die laat sewentigerjare prominent verskyn in die Afrikaanse televisiereeks ''Phoenix & Kie''. == Lewensloop == Rauch is in Kaapstad gebore, die jongste kind van Fritz en Rina Rauch. Sy het 'n suster, Ingrid, en 'n broer, Johan. Haar pa was openbare betrekkingsbestuurder van [[Old Mutual]] en haar ma is 'n opgeleide maatskaplike werker wat later die redakteur van ''Die Huisvrou'' geword het. Rauch was reeds voor sy skool toe is, lid van ''Oom Hannes Uys se Kindersangkring,'' 'n kinderkoor van Pinelands, vir tien jaar. Sy was 'n leerling aan die [[Laerskool Groote Schuur]] en het gematrikuleer aan die [[Hoërskool Jan van Riebeeck]]. In [[1972]] het sy haar [[BA-graad]] in Drama aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] verwerf. In 1974 verhuis sy na [[Gauteng]] en het tot aan die einde van [[1976]] as aktrise gewerk by Truk Speelwerk onder Robin Malan. Aan die einde van haar tweejaarkontrak as aktrise het sy weer begin om skool te hou en saans as kelnerin te werk. [[Katinka Heyns]] en haar man [[Chris Barnard (skrywer)|Chris Barnard]] was onder meer van die klënte wat sy bedien het by die restaurant. Katinka het in daardie tyd die regie behartig vir die TV-reeks ''Phoenix & Kie'' en [[Jana Cilliers]], wat die rol van 'n kabaretsanger vertolk het, het voorgestel dat Katinka vir Laurika betrek as Jana se sangstem. In 1973 gee sy onderrig in Afrikaans by [[Roggebaai]] Opleidingskool in Kaapstad en vanaf 1977–1978 gee sy Afrikaans by Hoërskool Riverlea in Johannesburg. Sy het ook Afrikaans onderrig vir immigrante by Hoërskool Sandown in [[Sandton]] vanaf 1978–1979. In 1974 word sy aangestel deur [[Woolworths]] as selekteerder vir kinderslaapklere. Vanaf [[1975]] het sy ook vir [[Truk|TRUK Speelwerk]] as 'n vryskutaktrise gewerk. Vanaf 1979 is Laurika Rauch 'n voltydse sangeres en haar eerste treffer Kinders van die Wind, word die eerste Afrikaanse liedjie wat tegelykertyd in die nommer een posisie op [[5FM|Radio 5]] en [[Springbokradio]] in die laat sewentigs was. Laurika was een van die mees prominente sangers wat betrokke was by die opbloei van die ''nuwe Afrikaanse lied'' in die laat sewentiger – en tagtigerjare. Tussendeur het sy ook by ander inisiatiewe betrokke geraak om uiting aan haar kreatiwiteit te gee. Sy het ’n plate-resensie rubriek geskryf vir die ''Radio & TV Dagboek,'' getiteld'': Klinkgoed'' Van 1983–86 was sy ’n lektrise in sang en drama aan die [[Universiteit van Pretoria]]. In 2001 stig sy ''Laurika Rauch Produksies (Edms) Bpk''. In 1999 stig sy saam met ’n vriendin Marlene Serfontein, 'n uitgewery: ''Laurika Rauch Boeke'', die enigste publikasie wat deur hierdie uitgewery vrygestel is, is ''Laurika Rauch: Treffers vir Klavier en Kitaar''. Na die 13 weke se episodes, was die temalied 'n sukses en kon op Springbokradio en [[Radio 5]] se treffersparade gehoor word. [[Anton Goosen]] het haar in 1977 gevra om saam met hom te toer na die sukses van ''Kinders van die wind'' en haar ''Debuut''-album. Oorspronklike liedjieskrywers was skaars in hierdie tyd en Goosen was toe ook besig om homself as kunstenaar te vestig met sy treffer, ''Kruidjie-roer-my-nie.'' [[Taubie Kushlick]] het Laurika in 1980 genooi om saam met Ann Hamblin en [[Ferdie Uphof]] die musiek van [[Jacques Brel|Jaques Brel]] in 'n nuwe produksie te vertolk. Kushlick het op grond van Laurika se goeie vertolking besluit om haar in te span vir ''Encore! Brel'', 'n suksesvolle produksie wat vir ses maande in die [[Chelsea-teater]] in [[Hillbrow]] gespeel het. Hierna was daar ook 'n opvolgproduksie, ''The Best op Brel'' in [[1983]]. In 1981 word sy deel van die kabaret, ''Met permissie gesê'', geskryf deur [[Hennie Aucamp]] met regie behartig deur Janice Honeyman, waar sy die verhoog deel met [[Amanda Strydom]], Rina Nienaber, Gerben Kamper en [[Bill Curry]]. In Augustus 1996 tree sy op saam met die Transvaalse Filharmoniese Orkes (herbenoem NAPOP – nou ontbind) in die Opera van die [[Suid-Afrikaanse Staatsteater|Staatsteater]] in 'n program wat uitsluitlik uit haar eie repertoire bestaan. Die twee vertonings was uitverkoop. Laurika het al in [[België]], [[Nederland]], [[Londen]], [[Duitsland]], die [[Tsjeggiese Republiek]] en [[Australië]] opgetree. In Desember 1993 het sy voor 'n gehoor van 13 000 mense in [[Utrecht]] opgetree, begelei deur die bekende ''Metropole Orkes''. In Maart 1997 het die [[Karelsuniversiteit]] in [[Praag]] haar en haar pianis (Fanie Fouché) uitgenooi om Afrikaans as die jongste been van die Dietse taalgroep te verteenwoordig voor 'n gehoor van akademici van oor [[Europa]] en [[Oos-Europa]]. Die optredes was tydens die Departement van Nederlandistiek se 75ste Jubileum-feesvieringe by die universiteit. Laurika is getroud met Christopher Torr, die komponis en skrywer van baie van haar grootste, asook mees onlangse treffers, soos ''Stuur Groete aan Mannetjies Roux'', ''Op Blouberg se Strand'', ''Hot gates, Die Gang, Die mense op die Bus, My ou Tante Koba, Die Siener, Stille Waters'' en nog vele meer. In [[2011]] het Chris se eerste musiekspel, ''Stuur groete aan Mannetjies Roux'', die lig gesien en meer as 50 uitverkoopte vertonings is in die vier hoofsentra gelewer. Die film van ''Stuur Groete aan Mannetjies Roux'' wat gebaseer is op die verhoogstuk, met [[Anna-Mart van der Merwe]] en [[Ian Roberts]] in die hoofrolle, is in Desember 2013 vrygestel. Sy het in September 2013 'n toer na Australië en Nieu-Seeland onderneem. Sy het saam met haar span in [[Auckland]], [[Brisbane]], [[Melbourne]] en [[Perth]] opgetree. Een van haar hoogtepunte was dat sy 'n Koala-beertjie kon vashou. Laurika het haar eerste album in 4 jaar, ''Wals, wals, Willemien'' in 2014 vrygestel en haar mees onlangse album, ''Die reis'', in Oktober 2016 en ''Gunstelinge'' in Oktober 2017. In April 2016 is die [[Orde van Ikhamanga]] (in brons) aan haar toegeken.<ref>{{en}} [https://www.jacarandafm.com/news-sport/news/president-zuma-bestows-national-orders-awards/ President Zuma bestows National Orders Awards]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Jacarandafm.com. URL besoek op 30 April 2016.</ref> In [[2018]] het sy saam met Loki Rothman deelgeneem aan die ''Festival voor het Afrikaans'' in [[Amsterdam]]. In 2019 het sy 40 jaar in the musiekbedryf gevier deur 'n beperkte oplaag van 'n versamelstel getiteld ''Laurika Rauch – 40 Jaar'' vry te stel. Die boksies van slegs 1&nbsp;000 kopieë bestaan uit 15 van haar mees geliefde albums. == Persoonlike lewe == Sy is in [[1984]] met Christopher Torr getroud. Die egpaar woon in Pretoria en het twee kinders, Nina en Simon, asook 'n eerste kleinkind. == Loopbaan == Haar man het in 1984 'n liedjie geskryf oor die bankrower André Stander, maar dit nooit opgeneem nie. Toe iemand vir Laurika 'n opname van die Oostenryker Udo Jürgens se musiek gee het om dit te gebruik vir moontlike vertalings het sy nie daarna geluister nie. "''Ons het almal geglo dat ons op die maak van oorspronklike musiek en nie vertalings nie moes konsentreer”'', het sy gesê. Chris het na die liedjies geluister en besluit om 'n Afrikaanse weergawe daarvan te skryf en die gevolg was dat onder andere ''Blouberg se strand'' en ander treffers op hierdie wyse gebore is. Hierna het haar man baie van haar ander liedjies ook geskryf. Laurika self het nog nie lirieke geskryf nie, maar wel 'n paar gedigte getoonset soos: ''Nalekokers'', ''Niks hangs so rooi soos wingerdblaar by Hexrivier'', ''Ballade van 'n koningsdogter'', ''Windliedjie'' en ''Toemaar die donker man''. == Albums/Produksies == === CD's/langspeelplate === * ''Debuut'' ([[1979]]) – goue status – Dan Hill is verwerker en musiekregisseur. * '' 'n Jaar in my lewe'' ([[1980]]) – Dan Hill is verwerker en musiekregisseur. * ''Vir Jou'' (1981) – Dan Hill is verwerker en musiekregisseur. * ''Jy is te dierbaar'' (1983) – goue status – Zane Cronjé is verwerker en musiekregisseur. * ''Laurika op Versoek'' ([[1985]]) – samestelling. * ''Encore! Laurika'' ([[1988]]) – goue status – Peter McLea is verwerker en musiekregisseur. * ''Stuur Groete aan Mannetjies Roux'' ([[1990]]) : haar eerste Afrikaanse-album wat platinumstatus bereik het. - Peter McLea is verwerker en musiekregisseur. * ''Grootste Treffers Volume 1'' ([[1991]]) – goue status – samestelling. * ''Die Gang'' ([[1992]]) – Peter McLea is verwerker en musiekregisseur. * ''Hot Gates'' ([[1995]]) – goue status – Peter McLea is verwerker en musiekregisseur. * ''Grootste Treffers Volume 2'' (1996) – samestelling. * ''The Brel Album'' (1997) – Peter McLea is verwerker en musiekregisseur. * ''19 Treffers van 21 Jaar'' (1999) (Hierdie album het drie-dubbele platinumstatus bereik.) – samestelling van treffers tot 1999. * ''Die mense op die Bus'' (1999) – goue status. Dit was ook die gewilde temalied van die TV-reeks ''Iemand om lief te hê''. - Marshall Harmse is verwerker en musiekregisseur. * ''Hei mevrou Brown (dit gaan goed)'' ([[2000]]) – Jahn Beukes is verwerker en musiekregisseur. * ''Vier Seisoene kind'' ([[2002]]) – Peter McLea is verwerker en musiekregisseur. * ''My ou Tante Koba'' ([[2004]]) – Leon Ecroignard, Wouter van de Venter en Clinton Waring (haar orkeslede vanaf 1998–2004). * ''Die nuwe Trefferalbum'' (2004) – samestelling. * ''Chris se Trefferliedjies'' ([[2006]]) – Samestelling van al die liedjies van Christopher Torr tussen 1988 en 2006. * '' 'n Lekker Verlang Liedjie'' ([[2007]]) – Louis Brittz is verwerker en musiekregisseur. * ''Twee Duisend en Tien'' ([[2010]]) – Die album bestaan uit 1 CD met splinternuwe liedjies, plus 'n bonus CD met 11 liedjies van vroeër. Peter McLea is die verwerker en musiekregisseur. * ''Wals, wals Willemien'' (2014) – goue status – Die album was Laurika se eerste album met hoofsaaklik oorspronklike liedjies sedert ''Tweeduisend-en-tien!'' Dit was baie goed ontvang en ''As ek eendag oud is'' en ''Murg en Been'' was op hoë rotasie op al die belangrike radiostasies geplaas. Die album het binne drie maande na vrystelling goue status bereik. Jaconell Mouton was die hoofverwerker en musiekregisseur, tesame met Juan (Floors) Oosthuizen. * ''Die reis'' (2016) – Juan (Floors) Oosthuizen was die hoofverwerker en Devereaux van der Hoven-Oosthuizen, [[Loki Rothman]] en [[Bittereinder (musiekgroep)|Bittereinder]] het ook verwerkings gedoen. Arnold Coleske was verantwoordelik vir die musiekregie, produksie en stemproduksie. * ''Gunstelinge'' (2017) – 'n Samestelling van Laurika se gunstelingopnames tussen 2000 and 2017. 'n Nuwe weergawe van ''Kyk hoe glinster die maan'' kan ook op die album gehoor word. * Laurika Rauch – 40 Jaar (2019) – 'n Beperkte oplaag van slegs 1000 eenhede van hierdie versamelstel met 15 van haar mees geliefde albums het haar 40 jaar in die musiekindustrie gedenk. === DVD's === * ''Kom laat ons sing'' (2002), is 'n dokumentêr van ses episodes oor die ontwikkeling van die Afrikaanse liedjie vanaf die 1930's tot 2002. Laurika is die verteller en aanbieder. * ''Laurika Rauch: Grootste treffers, LIVE'' (2006) – Dit is 'n lewendige opname van Laurika op die verhoog saam met 'n orkes waar sy haar bekendste liedjies sing. [[Louis Britz]] is die musiekregisseur en Deon de Bruyn is die videoregisseur. * ''Stuur groete aan Mannetjies Roux'' is 'n film wat in Desember 2013 vrygestel is. Laurika vertolk 'n rol en is ook verantwoordelik vir die sang op die klankbaan. * ''Hart en See'' is 'n produksie wat sy saam met [[Elvis Blue]] vrygestel het in [[2015]]. === Televisieoptredes === * ''Fyn net van die Woord'' (±1976/77) Stephan Bouwer * ''Musiek en Liriek'' (± 1980) Merwede van der Merwe * ''In revue met…Laurika Rauch'' (±1981) Merwede van der Merwe * ''Debuut'' (±1982) Mario le Grange * ''Spies en Plessis'' [[Ollie Viljoen]] * ''Potpourri'' Julie Strydom * ''Teletreffers'' Johan van Rensburg * ''Klub 88'' Johan van Rensburg * ''Laurika in België'' (± 1985) Marius du Plooy/Marc Robberechts * ''Lekker Ligte Liedjies'' Merwede van der Merwe * ''Kom kuier saam met Laurika Rauch'' [[Danie Odendaal]] * ''Middagvertoning Met…'' Deon Deale * ''Platepraatjies'' Johan Stemmet * ''Hot Gates: 'n Dokumentêr'' (±1994/95) Llewelyn Roderick * ''April 1980'' (Film) [[Jan Scholtz]] * ''[[Noot vir Noot]]'' Stemmburg * ''Draadloos'' KykNET * ''DKNT'' [[KykNET]] * ''Geraas'' [[SABC2]] * ''Kom Laat ons Sing'' – 'n Dokumentêr (2002) Johan Badenhorst ([[kykNET]]) * ''Huisgenoot Skouspel Plus'' (2009; 2010) * ''Huisgenoot Skouspel'' (2000; 2001; 2002; 2003; 2006; 2007; 2008; 2009; 2012; 2013; 2014) * ''KykNET Fiëstas'' (2013) Ian Von Memerty * ''Kwêla'' (2014) [[Coenie de Villiers]] as aanbieder * ''Jam''-onderhoud (2014) André Calitz * ''Die Republiek van Zoid-Afrika'' (2015) Carien Loubser * ''Afrikaans is Groot'' 2015; 2016 en 2017 * Vir KykNET: Laurika neem deel aan 'n simposium oor die vermaaklikheidsindustrie en die besigheidsaspek in die besonder. * Beoordeel twee episodes van ''Varsity Sing'' vir KykNET. 2016 * ''Bravo''-onderhoud met Reynard Slabbert 2016 * 'n ''Kliphard-''onderhoud met Derrick Gardner 2017 * 'n ''Bravo-''onderhoud met Reynard Slabbert 2017 * ''Afrikaans is Groot'' 2015/2016/2017/2019 *'' Afrikaans is 100 Jaar Groot 2025'' (haar laaste openbare optrede) === Regisseurswerk === Laurika het baie van haar eie solovertonings se regie self behartig, asook 'n paar ander kunstenaars se vertonings. {| class="wikitable" |1992 |''Neem kennis'' (In die ''Rendezvous'' van die Staatsteater) met [[Helena Hettema]], [[Danie Niehaus]] en [[Illse Roos]]. |- |1992 |''FM Blues'' (In die ''Momentum'' van die Staatsteater) met [[Coenie de Villiers]]. |- |1998 |''Padlangs'', met [[Karla du Plessis]], Fanie Fouché en Dawie Nolte. |- |1998/1999 |Die eerste aanbieding van ''Drie van die Bestes/Three of the Best'' – ''Millennium'' (Afrondingsregisseur, saam met Gerrie Jamneck) (Mathys Roets, Danie Niehaus, Kevin Leo) |- |1998 |Stemregisseur vir die Karla du Plessis- debuutalbum, ''Woordeloos''. |- |1999 |''Neem Kennis 2'' (Cindy Sampson, Philip Moolman, Wouter van de Venter). (Hierdie was 'n opdragwerk van die Klein Karoo Nasionale Kunstefees in 1999, gebaseer op die ''Neem Kennis''-konsep van 1992). |- |2001 |Stemregisseur vir Janita Claassen se ''Wilde Aalwyn'' album, uitgegee in Augustus 2001. |- |2006 |''Blou Kafee'' – Illse Roos se optrede by die KKNK. |- |2008 |Behartig die samestelling en regie van 'n produksie genaamd ''Laurika en Nuwe Vriende'' in opdrag van en by die Centurion teater. Kunstenaars wat saam met Laurika opgetree het is Ansujé, La Diva, 'n Man soos Jan, Jaco en [[Andriëtte Norman|Andriëtte]]. |} === Optredes === <br /> {| class="wikitable" |1977 |''Fangs'' met Ken Leach as regisseur; [[Truk|TRUK]]. |- |1978 |''The Bedsitting Room'' met Nigel Vermaas as regisseur: Markteater. |- |1980 |''Encore! Brel'' Vir Taubie Kushlick, by die Chelsea-teater. |- |1980 |Optrede saam met Donald Swann, Soweto Teacher’s Choir, Mara Louw en Will Bernard in ’n toonsetting van [[N.P. van Wyk Louw]] se gedigte; [[Markteater]]. |- |1981 |Met Permissie Gesê met Janice Honeyman as regisseur; Markteater |- |1984 |Neem deel aan ’n program oor [[Koos du Plessis]], saam met [[Jana Cilliers]], [[Lucas Maree]] en Nic Taylor. |- |1983/84 |''The Best of Brel,'' saam met [[Jannie du Toit]]. |- |1987 en 1995 |Optrede by Grahamstadfees. |- |1988 |''Van Berlyn tot Bapsfontein'', met Jannie du Toit. Stephan Bouwer is regisseur. |- |1990 |''Op die Hartstog Boulevard'', met Jannie du Toit. Stephan Bouwer is regisseur. |- |1990 |''Laurika op nagskof,'' met Phillip Moolman. Ilse van Hemert is regisseur. |- |1990 |''Hoagy,'' met Lisa Michaelson en David Dennis vir [[Pieter Toerien]]. Jimmy Bell is regisseur. |- |1993 |Tree saam met die Metropole Orkes op by ’n Kerskonsert in [[Utrecht (provinsie)|Utrecht]]. |- |1994 |Optrede in Bussum, Nederland tydens ’n Suid-Afrikaanse week. |- |1994 |''Laurika sings Brel'' |- |1996 |Optrede saam met die TFO in die Opera van die [[Suid-Afrikaanse Staatsteater|Staatsteater]]. |- |1996 |Neem deel aan die Menseregtekonsert by die Staatsteater. |- |1996 |''Elize en Laurika maak nuus'', saam met [[Elize Cawood]]. Wilson Dunster is regisseur. |- |1997 |''75ste Jubileum-feesvieringe'' by die Departement van Nederlandistiek, Praag. |- |1998/99 |''Samekoms/Kompano'', saam met Vusi Mahlasela. Deon Opperman is regisseur. |- |2000–2002 |''Laurika en Orkes.'' [[Deon Opperman]] is regisseur. |- |2001-03; 2006-09; 2012–13 |''Huisgenoot Skouspel,'' by die Superbowl in Sun City. |- |2002 |''Ons Kruis Paaie,'' saam met [[Stef Bos]], [[David Kramer]], [[Taliep Petersen|Taliep Pietersen]], Denise Jannah, Frank Boeijen, [[Koos Kombuis]] en Ray Phiri. Stef Bos is regisseur. |- |2002 |''Laurika in die Staatsteater'' |- |2002–2004 |''Ukkasie'' tydens 3 vertonings in [[Londen]]: Stevenage, Wembley stadion en The Royal Albert Hall. |- |2002 |''Sarie Inspirasiekonserte'' met onder meer [[Karen Zoid]], [[Lize Beekman]], [[Amanda Strydom]] en [[Valiant Swart]]. |- |2002 |''Laurika en die manne'' tydens die Volksbladfees. |- |2003 |''Woordfees'' met Laurinda Hofmeyr, [[Valiant Swart]], [[Albert Frost]], Schalk Joubert en Barry van Zyl. |- |2003–2004 |Maak drie musiekvideo’s: ''Kom laat ons sing, Vier seisoene kind; My ou tante Koba''. Deon de Bruyn is regisseur. |- |2003 |''Balkon'' met Leon Ecroignard, Wouter van de Venter, Jahn Beukes en Clinton Waring by die KKNK. |- |2003 |Solovertoning by die Artscape teater in Kaapstad. |- |2003 |''Optrede by Barnyards in Sangita en Witrivier'' |- |2003 |''WAM-fees'' met Cutt Glas, [[Sibongile Khumalo]], Jennifer Jones, Isadora Verwey. |- |2004 |''Droomstoel''. Deon Opperman is regisseur |- |2004 |''Naderby'' by die Aardklopfees. Johan Badenhorst is regisseur. |- |2005 |''Plakboek,'' saam met [[Amanda Strydom]]. |- |2005 |Optrede tydens die [[Grey-kollege|Grey College]] koorfees in die Sand du Plessis-teater. |- |2006 |Optrede by die ''Roetesfestival'' in Antwerpen. |- |2006 |''Optrede saam met die Ekurhuleni Children’s Choir'' |- |2005/6 |Opname van haar lewendige opname vir haar DVD'': Grootste Treffers LIVE!'' |- |2007 |Optrede by KKNK en sing ''Weeping'' saam met die Bala-broers. |- |2007 |Optrede by Aardpops, by ''Aardklop Kunstefees'' onder leiding van Graham Scott en Janine Neethling. |- |2007 |Solo-vertoning saam met Clinton Waring in die [[KWV]] se Katedraal-kelder. |- |2008 |Optrede by ''Carnival City Pops'' |- |2008 |Optrede by ''Deuriemikke Karnaval'' gehou by Loftus Stadion. |- |2009 |''Kurt Darren en Laurika Rauch saam'', by die Volksbladfees. |- |2009 |Optrede saam met ''UPSO'' in die Aula. |- |2009 |Optrede by ''Huisgenoot Skouspel Plus'' by die Grand West Casino. |- |2009 |''L2'' saam met Lize Beekman |- |2010 |Opening van die Parlement in [[Kaapstad]]. |- |2010 |Sing in ''Afri-Frans'' saam met [[Anna Davel]], Myra Maud, [[Mathys Roets]] en [[Anna-Mart van der Merwe]]. |- |2010 |''Brel in Brooklyn''. Esther Nasser is regisseur. |- |2011 |Sing ''Stuur groete aan Mannetjies Roux'' voor 60 000 mense by [[Loftus Versfeld|Loftus]] voor ’n rugbywedstryd. |- |2011 |''Stuur groete aan Mannetjies Roux'', musiekspel wat toer vanaf [[Pretoria]] na [[Kaapstad]]. [[Paul Eilers]] is regisseur en Clinton Zerf musiekregisseur. |- |2012 |''Laurika en Vriende'', saam met [[Jak de Priester]] en Brandon October. |- |2013 |''Dorothy 60 Jaar'' by die KKNK, ’n musiekproduksie, saam met [[Karen Zoid]], Dorothy Masuka en Zolani Mahola van [[Freshlyground|Freshleyground]] met Carien Loubser as regisseur. |- |2013 |Tree op in [[Brisbane]], [[Auckland]], [[Melbourne]] en [[Perth]]. |- |2014 |Tree op by die Paul Cluver Amfiteater. |- |2014 |Maak twee musiekvideo’s met Clinton Lubbe as regisseur: ''As ek eendag oud is''; ''Murg en Been''. |- |2014 |Tree op by ''Starlight Classics'' |- |2014 |Optrede by ''Klein Karoo Pops'' |- |2014 |Optrede by die Woordfees: ''Liedjies vir alle tye'' |- |2014 |Optrede by RSG/LEFRA ''Oppiwater Kunstefees'' |- |2014 |''Hart en See'' saam met [[Elvis Blue]] by ''KKNK'' en ''Vryfees.'' |- |2014 |Gas op ''Republiek van Zoid Afrika''. |- |2014 |Optrede by Innibosfees met ''Liedjies vir alle tye''. |- |2014 |Tree saam met ander kunstenaars op ten bate van [[Hennie Smit]] by die Atterburyteater. |- |2015 |''Hart en See'' vertoning by die ''Woordfees'' en ''Innibosfees''. |- |2015 |Optrede by die ''Legends''-vertoning by die Innibosfees. |- |2015 |Taljard and the Ladderbird by die Sax Arena in [[Centurion]]. |- |2015 |''Nie as ek sing nie'', by ''Aardklop Kunstefees''. |- |2015 |Tree op saam met die Bloemfonteinse Kinderkoor. |- |2015 |Optrede by ''Afrikaans is Groot''. |- |2015 |''Bravo''-optrede in [[Mosselbaai]] met Clinton Waring |- |2016 |''Nie as ek sing nie'', by die [[Afrikaanse Taalmonument|Taalmonument]] in [[Paarl]]. |- |2016 |''Manna vir die Boere'' – konsert |- |2016 |Optrede by die ''Woordfees Pops'' |- |2016 |''Nie as ek sing nie'' by KKNK |- |2016 |''Hart en See'' by die ''Suid-Oosterfees'' in die Artscape teater |- |2016 |''Nie as ek sing nie'', by die Parkview Barnyard teater. |- |2016 |Optrede by ''Afrikaans is Groot'' |- |2017 |Optrede saam met Loki Rothman by Jason’s Hill Wynplaas |- |2017 |''Blou'' saam met Loki Rothman by die ''[[Woordfees]], [[Atterburyteater]], Vrystaatse Kunstefees'' en ''[[Aardklop]]'' |- |2017 |''Met liefde'' by die Grandwest Arena |- |2017 |Optrede by ''Liefde by die Dam'' |- |2017 |Optrede in ''Stars for Charity'' by Emperors Palace |- |2017 |Optrede by ''Afrikaans is Groot'' |- |2018 |''Blou'' saam met Loki Rothman, by Oude Libertas Amifteater |- |2018 |''Digby my hart'' saam met Anton Esterhuyse by die Woordfees. |- |2018 |''Blou'' saam met Loki Rothman by [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|KKNK]] |- |2018 |Optrede by die ''Vryheidsdagkonser''t by die ''Suidoosterfees''. |- |2018 |''Laurika in konsert'' by die Atterburyteater in Pretoria. |- |2018 |Blou, saam met Loki Rothman by ''Innibosfee''s. |- |2018 |Optrede saam met Loki Rothman by ''Spar Kirkwood Wildsfees''. |- |2018 |Optrede saam met Loki Rothman by Festival Voor het Afrikaans, [[Amsterdam]], [[Nederland]]. |- |2019 |Verskeie ''Optog!-''vertonings in al die provinsies van Suid-Afrika |} == Toekennings == * [[Sarie]]-toekenning: Mees belowende sangeres van die jaar. (1980) * [[DALRO|Dalro]]-nominasie: beste optrede in 'n musiekspel vir [[Taubie Kushlick]] se ''Encore! Brel'' (1980) * Gallo-toekenning vir haar optrede in die musiekspel: ''Van Berlyn tot Bapsfontein'' (1988) * Octave-toekenning vir album: ''Stuur groete aan Mannetjies Roux'' (1990) * FAK-toekenning vir volgehoue bevordering en vertolking van die Afrikaanse lied (1995) * [[Suid-Afrikaanse Musiekpryse|SAMA-toekenning]] vir ''Hot Gates''. (1996) * Erepenning deur [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]]: bydrae tot ligte Afrkaanse musiek (1997) * Eretoekenning van haar hoërskool, Jan van Riebeeck, in Kaapstad. (1997) * SAMA-nominasie vir: Beste volwasse kontemporêre album: Afrikaans, vir ''“Hei mevrou Brown (dit gaan goed)”'' (1999) * Geraas-toekenning: Lewenslange bydrae tot Suid-Afrikaanse musiek (2001) * Vonk-Oscar: Lewenslange bydrae tot Afrikaanse musiek (2004) * Vonk-Oscar: Album van die jaar – ''Die nuwe Trefferalbum'' (2004) * SAMA-nominasie: Beste volwasse kontemporêre album – My ou Tante Koba (2004) * Geraas-toekenning: Beste versamelalbum – ''Die nuwe Trefferalbum'' (2005) * Laurika word gekies as een van vyf Afrikaanse ikone wat onafhanklik bepaal is tydens [[ATKV]] se mediaveldtog: Afrikaans Kook (2005) * KANNA-nominasie: Plakboek – saam met Amanda Strydom (2005) * [[Rapport]] en [[City Press]]: Prestige-toekenning (2005) * Huisgenoot Skouspel: Toekenning vir lewenslange bydrae (2006) * Toekenning van Dames Aktueel: Diens in Afrikaanse musiek (2007) * Toekenning van die Gariep-Kunstefees vir: Uitstaande bydrae tot die Suid-Afrikaanse Kunste (2009) * Toekennng deur die organisasie, ''Want ons kan!'', vir: Jare se inspirasie (2012) * Toekenning van Cultivaria: Uitsonderlike treffers in Afrikaans (2012) * KANNA-toekenning vir die produksie: ''Dorothy 60 jaar'' tydens die [[KKNK]] (2013) * Woordtrofee van [[Woordfees|US Woordfees]]: Beste kontemporêre musiekproduksie by die fees vir ''Liedjies vir alle tye''. (2014) * [[VLU]] se Kunstenaar van die jaar (2014) * KANNA-nominasie: Hart en See by die KKNK (2014) * Clover-toekenning: Gewildste produksie by [[Aardklop]] vir ''Nie as ek sing nie''. (2015) * Versnit-toekenning: Erkenning vir 'n besondere bydrae tot die Afrikaanse Kultuurskat (2015) * Ghoema-toekenning: Lewensbydrae (2015) * [[Ghoema-musiektoekennings|Ghoema]]-toekenning: Beste kontemporêre album deur 'n vroulike kunstenaar vir ''Wals, wals Willemien''. (2015) * [[KykNET]] Fiësta-nominasie: Beste prestasie in 'n musiekgedrewe produksie asook vir beste musiekgedrewe produksie vir ''Nie as ek sing nie.'' (2016) * Goue toekenning van Coleske Artists: Meer as 20 000 verkope van ''Wals, wals Willemien''. (2016) * Ghoema-toekenning saam met [[Elvis Blue]]: Beste DVD-produksie vir ''Hart en See''. (2016) * Tempo-toekenning saam met Elvis Blue: Topverkoper en DVD van die jaar vir ''Hart en See''. (2016) * [[Federasie van Afrikaanse Kultuurvereniginge|FAK]] Prestige-toekenning: Besondere kultuurprestasie vir lewenslange bydrae tot die bevordering van Afrikaanse musiek. (2016) * Toekenning van die [[Orde van Ikhamanga]] (brons) van die Presidensie. (2016) * Ghoema-toekenning: Luitoon van die jaar vir ''Blou'' saam met Loki Rothman. (2017) * Ghoema-toekennig vir Beste kontemporêre album deur 'n vroulike kunstenaar vir ''Die reis''. (2017) * Bokkie-toekenning vir lewenslange musiekbydrae (2017) * 'n Toekenning vir lewenslange bydrae word deur Innibosfees gesamentlik aan haar en haar man, Chris Torr, oorhandig. (2019) * Laurika word ingelyf by die Suid-Afrikaanse Heldesaal, vir haar bydrae tot die Uitvoerende Kunste. (2019) == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Suid-Afrikaanse musikante]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{af}} https://maroelamedia.co.za/vermaak/musiek/laurika-rauch-die-musiek-ma-van-ons-menswees/ == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * https://music.apple.com/za/artist/laurika-rauch/488152878 * https://open.spotify.com/artist/40e2rgvxJ4SGOT2nRasTbC?si=ETZCjQaMRQ-KAd8Rdpy8eQ * [http://www.laurikarauch.co.za/ Laurika Rauch se amptelike webtuiste] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rauch, Laurika}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Afrikaanse sangers]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool Jan van Riebeeck]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] et5mvkxao0u866aagzcm175ijwpm4an 0 11877 2903184 2839393 2026-05-11T21:00:14Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903184 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Stuttgart'''<br /> [[Lêer:Stuttgart Downtown Sights Collage.png|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map S in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Stuttgart COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Stuttgart.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Baden-Württemberg (state, greater arms).svg|20px]] [[Baden-Württemberg]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|47|N|9|11|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 945 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1219 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 207,32 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 247 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 630&nbsp;305<ref>{{de}} [https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/Bevoelk_I_D_A_vj.csv ''Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Bevölkerung nach Nationalität und Geschlecht am 31. Dezember 2020''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181118143512/https://www.statistik-bw.de/BevoelkGebiet/Bevoelk_I_D_A_vj.csv |date=18 November 2018 }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 3&nbsp;040/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;800&nbsp;000 |- | &nbsp;- ''Metropolregion'' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5&nbsp;300&nbsp;000 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Frank Nopper (CDU) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.stuttgart.de/ ''stuttgart.de''] |} '''Stuttgart''' ([[Duits]]: [ˈʃtʊtɡaʁt], {{Audio|De-Stuttgart2.ogg|luister}}; letterlik: "merrietuin"; [[Swabiese Duits]]: ''Schduágórd'', [ˈʒ̊d̥ua̯ɡ̊ɛʕd̥]) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Suidwes-Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Baden-Württemberg]]. Met 'n bevolking van 630&nbsp;305 in die stadsgebied en sowat drie miljoen in die metropolitaanse gebied (''Region Stuttgart'') is dit die grootste stad in die deelstaat Baden-Württemberg en die sesde grootste in Duitsland. Stuttgart is die administratiewe en ekonomiese sentrum van Baden-Württemberg en vorm 'n stedelike distrik ([[Duits]]: ''Stadtkreis''). Dit is ook die hoofstad van die administratiewe gewes Stuttgart van Baden-Württemberg met 'n bevolking van vier miljoen. [[Lêer:Mercedes-Benz Museum 201312 08 blue hour.jpg|duimnael|links|Stuttgart het 'n trotse tradisie as bakermat van die motorbedryf: Mercedes-Benz Museum in die voorstad Bad Cannstatt]] [[Lêer:Stiftskirche Stuttgart.jpg|duimnael|links|Stiftskirche Stuttgart]] [[Lêer:Rosensteinpark Stuttgart.jpg|duimnael|links|Rosensteinpark in Stuttgart-Bad Cannstatt]] Die stad is weerskante die [[Neckar]]rivier in die hartland van die historiese streek Swabe geleë, temidde van 'n beboste gebied met wingerde en vrugteboorde. Oos en suid daarvan strek die berglandskappe van respektiewelik [[Swartwoud]] en [[Swabiese Alb]]. Terwyl daar reeds in prehistoriese tye nedersettings in die huidige voorstad Bad Cannstatt gevestig is en die [[Romeinse Ryk|Romeine]] hier later 'n fort gebou het, het Stuttgart, soos sy naam in Duits aandui, sy oorsprong in 'n perdeboerdery (Oudhoogduits: ''Stuotgarten'') gehad wat omstreeks 950 gestig is. Later is in die gebied, waar reeds die Romeine wingerde aangelê het, 'n wynbedryf gevestig. Nadat die nedersetting in die 13de eeu onder die bewind van die grawe van Württemberg gekom het, het dit [[stadsregte|stadstatus]] ontvang. Omstreeks 1320 het die grawe van Stuttgart hul permanente residensiestad gemaak, en ná 1482 het die stad agtereenvolgens as hoofstad van die [[graafskap]], hertogdom, koninkryk en deelstaat Württemberg gedien. Op 'n bloeitydperk in die 16de eeu het die verwoestings van die [[Dertigjarige Oorlog]] (1618–1648) en die Franse invalle onder [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]] (1681–1684) gevolg wat 'n periode van agteruitgang ingelui het. Eers met die [[nywerheidsomwenteling]] in die 19de eeu het Stuttgart weer aansienlike groei ervaar. Vandag vervul Stuttgart nie net administratiewe funksies as setel van die deelstaatregering van Baden-Württemberg en die administrasie van die gelyknamige gewes nie, maar dien ook as 'n belangrike spoorwegsentrum langs 'n natuurlike roete wat die [[Donau]]gebied met [[Noord-Duitsland]] en die [[Ryn]] verbind. Die stad se rivierhawe is in 1958 geopen, terwyl sy internasionale lughawe tans met jaarliks sowat 9,7 miljoen passasiers die sesde grootste in Duitsland is.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.adv.aero/fileadmin/pdf/statistiken/2014/12.2014_ADV-Monatsstatistik.pdf |title=Flughafenverband ADV – Monatsstatistik |accessdate=10 Februarie 2015 |archive-date= 5 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150205183545/http://www.adv.aero/fileadmin/pdf/statistiken/2014/12.2014_ADV-Monatsstatistik.pdf |url-status=dead }}</ref> Dit was een van die gasheerstede tydens beide die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]]. == Ekonomie == Stuttgart is die ekonomiese spilpunt van die grootste nywerheidsgebied in Suidwes-Duitsland en tree as gasheerstad van 'n verskeidenheid handelskoue en kongresse op. Alhoewel die nywerheidsektor tans 'n minder belangrike rol speel, is daar steeds bedrywe wat wêreldfaam geniet, soos elektriese ingenieurswese, masjienbou en motorvervaardiging (Mercedes-Benz en Porsche). Daarnaas word ook tekstiele, presisie-instrumente soos [[kamera]]s en ander optiese toerusting, hout- en leerprodukte en musiekinstrumente plaaslik vervaardig. Van ewe groot belang is [[bier]]brouerye, chemiese produkte en voedselvervaardiging, drukkerye en uitgewerye asook diensteverskaffing. Die stad vervul belangrike funksies vir die plaaslike wynboubedryf en is een van die voorste handelstede vir wynmakers en vrugteverbouers. == Besienswaardighede en museums == * ''Stiftskirche'' (kerk) * ''Altes Schloss'' (ou kasteel) * ''Alte Kanzlei'' * ''Neues Schloss'' * ''Alte und Neue Staatsgalerie'', 'n museum met skilderye van [[Hans Memling]], [[Peter Paul Rubens]], [[Rembrandt]] van Rijn, [[Claude Monet|Monet]], Renoir, [[Paul Cézanne]], [[Paul Gauguin]], [[Picasso]] en Beuys. * ''Rosensteinpark'' * ''Porsche museum in Zuffenhausen'' (noorde van Stuttgart) == Geboortes == * [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], filosoof (1770–1831) * [[Max Horkheimer]], filosoof (1895–1973) * [[Richard von Weizsäcker]] (1920–2015), politikus en federale president van Duitsland == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.stuttgart.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Stuttgart-Germany|title=Stuttgart|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Stuttgart| ]] b94hr3jgmu79o47lypqezudq4hsc71x 0 12071 2903173 2869261 2026-05-11T21:00:04Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903173 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | <span style="font-size:16pt">'''Dresden'''</span><br /> [[Lêer:Dresden-Altstadt von der Marienbruecke-II.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Karte Dresden in Deutschland.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Dresden Stadtwappen.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Huidige wapen''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Dresden.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Saxony.svg|20px]] [[Sakse]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|51|03|N|13|44|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1206 (eerste verwysing) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 328,31 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 113 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2013) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 530&nbsp;754<ref>{{de}} [http://www.statistik.sachsen.de/download/010_GB-Bev/Bev_Z_Gemeinde_akt.pdf ''www.statistik.sachsen.de'']</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1616,6 vk/km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 760&nbsp;000 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Dirk Hilbert ([[Vrye Demokratiese Party|FDP]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.dresden.de/ ''dresden.de''] |} '''Dresden''' ([[Duits]]: [ˈdʁeːsdn̩]; {{Audio|De-Dresden.oga|luister}}; [[Opper-Sorbies]]: ''Drježdźany'', [ˈdʁʲɛʒdʒanɨ]; afgelei van die Oud-Sorbiese ''Drežďany'', "bewoner van 'n moerasland") is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Sakse|Vrystaat Sakse]]. Dit is in die suide van Oos-Duitsland in die Dresdense Elbe-riviervallei aan die oorgang van die bo- tot die middelloop van die [[Elbe]] en in die oorgangsgebied tussen die Noord-Duitse Laagvlakte en die Middelgebergtes geleë. Argeologiese spore in die huidige stadsgebied dui daarop dat die eerste menslike bewoners hulle al in die [[steentydperk]] in die Dresden-streek gevestig het. Die eerste historiese verwysing na Dresden dateer uit 1206. Dresden het as regeringsetel vir die [[Keurvorstedom Sakse]], die latere Koninkryk van Sakse en hoofstad van die Saksiese Republieke gefungeer. Vandag vorm Dresden – naas [[Leipzig]] een van Sakse se twee groot kernstede – die politieke sentrum van Sakse. Ook die meeste belangrike kulturele staatsinstellings is hier gesetel, net soos talle tersiêre onderwysinstellings. Dresden is daarnaas 'n beduidende nywerheidsentrum in 'n metropolitaanse gebied wat by die mees dinamiese in Duitsland gereken word. Dikwels word na Dresden as ''Elbflorenz'' verwys – 'n [[bynaam]] wat die stad aan die [[Italië|Italiaanse]] kunsmetropool [[Florence]] gelykstel en 'n sinspeling op sy kunsversamelings, sy erfenis van barok- en mediterreense boukuns asook sy skilderagtige ligging aan die Elbe-rivier is. Dresden was een van die gasheerstede tydens die [[Vrouesokkerwêreldbeker 2011]]. == Vuurstorm == [[Lêer:Ruinen der Frauenkirche (1).jpg|duimnael|links|Frauenkirche/Vrouekerk – gebou 18de eeu, verwoes 13 Februarie 1945, in ruïne tot 1989]] [[Lêer:Frauenkirche Blaue Stunde.jpg|duimnael|links|Frauenkirche/Vrouekerk – Herbouing voltooi in 2005]] Enkele jare lank is Dresden nouliks deur die oorlogsgebeure geraak. Die eerste groot lugaanval op die stad is in Oktober 1944 deur geallieerde vliegtuie uitgevoer; maar eers op 13 Februarie 1945 is Dresden swaar getref deur een van die dodelikste lugaanvalle van die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Op 13 en [[14 Februarie]] [[1945]] het Geallieerde [[bomwerper]]s Dresden aangeval en 'n [[vuurstorm]] veroorsaak wat 25&nbsp;000 burgerlike ongevalle tot gevolg gehad het. Die vuurstorm word veroorsaak deur 'n mengsel van brandbomme en gewone bomme op die stad te gooi. Die gewone bomme verseker dat alle vensters en deure breek terwyl die brandbomme die wonings se dakke en plafonne aan die brand steek. Hierdie vure suig dan [[suurstof]] deur die stukkende deur en vensters in en verseker dat die vure verder ontvlam en groter word en aanhou brand totdat alle brandbare materiaal opverbruik is. Stormsterk winde word so veroorsaak.<ref>{{af}} http://www.netwerk24.com/stemme/2015-02-15-n-stad-sterf{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Gedurende die nag van [[13 Februarie]] om 22:00 het 'n eerste golf van 230 [[Avro Lancaster]]s en [[De Havilland Mosquito|Mosquitos]] binne 10 minute duisende tonne bomme en brandbomme oor die stad laat val. Om 00:30 op die 14 Februarie het die tweede golf bomwerpers van 550 vliegtuie nog duisende tonne bomme en brandbomme losgelaat. Later die dag van die 14de om 12:00 het nog 431 Amerikaanse [[Boeing B-17 Flying Fortress]] bomwerpers ook toegeslaan. Die aanval was egter nie so suksesvol nie omrede die weer betrokke was. Toe die vuur op sy hewigste was, was dit 50&nbsp;km ver sigbaar. Temperature van tot 1600° [[Celsius|C]] is bereik. Teer het gesmelt en mense wat in bomskuilings skuiling gesoek het is verkool of het versmoor. Daar was agterna argumente oor die morele regverdiging van sulke aanvalle op burgerlikes. In elk geval het die lugaanvalle aanleiding gegee tot talle mites soos dié van 'n histories unieke en onskuldige barokstad wat deur Anglo-Amerikaanse bomwerpers vernietig is. Die amptelike geskiedskrywing in die Duitse Demokratiese Republiek het die vernietigende aanvalle vanuit 'n ideologies getinte anti-imperialistiese standpunt bekyk, net soos ver-regse politieke groeperings wat die gebeure steeds in 'n nasionalistiese manier probeer uitbuit. Meestal word egter verswyg dat Dresden een van die strategies belangrikste vervoerspilpunte van die Derde Ryk was, met groot militêre kasernes en wapenfabrieke wat van die stad een van die laaste militêre teikens in die oorlog gemaak het. Naas historiese barokgeboue is in Februarie 1945 veral woonkwartiere en winkelstrate van die meer welgestelde middelklas asook werkersbuurte uit die 19de en vroeë 20ste eeu vernietig.<ref>{{de}} [http://www.bpb.de/apuz/219402/dresden-eine-kurzbiografie?p=2 ''Dresden. Eine Kurzbiografie''. In: ''Aus Politik und Zeitgeschichte'', nommer 5-7, 1 Februarie 2016]</ref> == Bevolking == Teen die begin van die 20ste eeu was Dresden een van die vyf grootste stede in Duitsland. Die inwonertal het sy historiese hoogtepunt in 1933 met 642&nbsp;143 bereik. Die sensus van 17 Mei 1939 het die bevolking as 629&nbsp;713 bepaal, van wie 281&nbsp;379 mans en 348&nbsp;334 vroue.<ref>{{de}} ''Die Bevölkerung des Reichs nach der Volkszählung 1939, Heft 2''. Berlin 1941</ref> As gevolg van die Tweede Wêreldoorlog het die inwonertal van Dresden verminder tot sowat 468&nbsp;000 volgens die sensus van 1946. In die volgende dekades het die bevolking tot in die middel van die 1980's toegeneem tot 520&nbsp;000. Daarna het migrasie vanuit die kernstad na voorstede buite die stadsgrens asook na ander dele van Duitsland die inwonertal weer laat daal tot 453&nbsp;000 in 1998. Die bevolkingsgroei in die vroeë 21ste eeu was die gevolg van administratiewe hervormings waarby nedersettings in die omgewing van Dresden ingesluit is, positiewe migrasiesyfers en 'n geboorteoorskot. Volgens amptelike statistieke is Dresden se bevolking op 31 Desember 2014 op 541&nbsp;304 beraam.<ref>{{de}} [http://www.dresden.de/de/leben/stadtportrait/statistik/bevoelkerung-gebiet/Bevoelkerungsbestand.php ''www.dresden.de: Bevölkerungsbestand'']</ref> == Sien ook == * [[Brandnag]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [https://www.dresden.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Dresden-Germany|title=Dresden|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=18 Januarie 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Dresden| ]] 3f2clk8pro3nmm6bc9d5vpxkt306mpi 0 13654 2903225 2862793 2026-05-12T06:24:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903225 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Kaapse bosbontrokkie | status = LC | status_system = IUCN3.1 | image = Bosbontrokkie vroulik.png | image_caption = 'n Vroulike bosbontrokkie met haar kenmerkende rooibruin borsband | image_width = 250px | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Passeriformes]] | familia = [[Platysteiridae]] | genus = ''[[Batis]]'' | species = '''''B. capensis''''' | binomial = ''Batis capensis'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1766) }} Die '''Kaapse bosbontrokkie''', ook genoem die '''Kaapse vlieëvanger''', (''Batis capensis'') is 'n standvoël wat [[endemies (ekologie)|endemies]] aan Suider-Afrika is. Die [[volwassene|volwasse]] voëls van hierdie spesie is tussen 11 en 13&nbsp;cm lank. Die [[mannetjie]] se kop en agterkop is donkergrys, terwyl sy mantel en kruis meer [[olyf (kleur)|olyfkleurig-grys]] is. Die vlerkdekvere is [[rooibruin]] en vertoon as 'n rooibruin kol wanneer die vlerke gevou is. Die mannetjie is ook die enigste bosbontrokkie in Suider-Afrika waarvan die vlerke en sye geheel en al 'n rooibruin tint het. Die onderdekvlerke is wit en die stertvere swart met wit puntjies. Die sye van die Kaapse bosbontrokkie is swart, so ook sy oordekvere en streep, wat byna aan die agterkant van sy nek ontmoet. Mannetjies het ook 'n duidelike breë swart borsband. Die voëls se oë is geel-oranje, met 'n swart snawel en pote. Die [[wyfie]] lyk baie op die mannetjie, behalwe dat sy nie 'n swart borsband het nie, maar eerder 'n rooibruin een. Sy het ook 'n rooibruin vlek op haar ken, terwyl die mannetjie s'n wit is. Jong voëls lyk op die wyfies, maar het lig-[[geelbruin]] strepe op hul bo-sy, in plaas van rooibruin strepe. [[Lêer:Cape batis (Batis capensis) male (5964257101).jpg|duimnael|links|'n Mannetjie]] Die Kaapse bosbontrokkie word al langs die kus (of naby daaraan) van die suidweste van Suid-Afrika aangetref, tot aan die kus in die suidooste, vanwaar dit tot in [[Zimbabwe]] ook meer binnelands gevind word. Hierdie voëls verkies die rande van klam immergroen woude en dig beboste klowe in bergreekse. Hulle word gewoonlik in pare aangetref, maar dikwels ook as lede van 'n groep gemengde voëlspesies. Soos ander bosbontrokkies vreet hulle ook insekte, maar vang hulle eerder in die lug en in die lower van bome as op die grond. Opgewonde voëls vlieg rond met 'n hoorbare gons van die vlerke. Veral in broeityd duld hulle mense se teenwoordigheid meer, maar sal gewoonlik wegvlieg voor hulle aangeraak word. Hierdie voëltjies se alarmroep is 'n lae, sagte "whie-wharra-wharra". Ander roepe is 'n deurdringende, eentonige "riep-riep-riep" wat gewoonlik 'n paar keer herhaal word, of "foe-foe-foe". == Sien ook == {{Wikispecies|Batis capensis}} {{Commonskat|Batis capensis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bronnelys == * ''Voëls van Suider-Afrika'', deur [[O.P.M. Prozesky]] (1975). Perskor: Doornfontein, Johannesburg. * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]]'', deur [[Phil Hockey]], Ian Sinclair, Warwick Tarboton (2002). Derde uitgawe. Struik-uitgewers. {{ISBN|9781868727223}}. {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Bosbontrokkies]] m15a07jckmavxec0bpqryi9tb3z9lc2 0 14142 2903181 2840026 2026-05-11T21:00:11Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903181 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Duitse stad. Vir die gelyknamige stede en dorpe, sien gerus [[Potsdam (dubbelsinnig)]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Potsdam'''<br /> [[Lêer:Potsdam Innenstadt Panorama.jpg|280px]] <br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Potsdam in Germany.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Potsdam COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Potsdam.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Brandenburg.svg|20px|raam]] [[Brandenburg]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|52|24|N|13|4|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 993 (eerste verwysing) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1345 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 188,24 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;- waarvan waterliggame | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 11 persent |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 32&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2023) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 184&nbsp;290<ref>{{de}} {{cite web |url=https://download.statistik-berlin-brandenburg.de/6191b10ec8409fee/5c4eb36c5e85/SB_A01-04-00_2023j01_BBa.pdf |title=Bevölkerungsentwicklung und Flächen der kreisfreien Städte, Landkreise und Gemeinden im Land Brandenburg 2023 |publisher=Statistik Berlin Brandenburg |date=Januarie 2025 |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 979/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde klimaat<ref>{{de}} [http://www.klimadiagramme.de/Deutschland/potsdam.html ''www.klimadiagramme.de – Potsdam'']</ref> |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8,7&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | -0,9 / 17,9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslag | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 592 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Noosha Aubel (O) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.potsdam.de/ ''potsdam.de''] |} '''Potsdam''' ([[Duits]]: [ˈpɔtsdam], {{Audio|De-Potsdam.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Brandenburg]], met 'n bevolking van 184&nbsp;290 (soos op 31 Desember 2023). Potsdam lê digby die suidwestelike stadsgrens van die Duitse hoofstad [[Berlyn]] wat 'n eie deelstaat en [[enklawe]] in die hart van Brandenburg vorm, en maak deel uit van die Europese metropolitaanse gebied Berlyn-Brandenburg. Die middestede van Potsdam en Berlyn lê sowat 30 kilometer van mekaar af. [[Lêer:P1190390 Potsdam sans souci rwk.jpg|duimnael|links|Die Sanssouci-kasteel, 'n gunstelingprojek van die Pruisiese koning Frederik die Grote, is in die Rokoko-boustyl uitgevoer, met wingerdterrasse aan die buitekant]] Potsdam is 'n gewilde toeristebestemming en word as een van die mooiste stede in Duitsland beskou. Hier het [[Pruise]] se monarge diep spore gelaat deur hul droom van 'n Pruisiese Arkadië te verwesenlik, geïnspireer deur hul verlange na die kultuurlandskappe van [[Frankryk]] en [[Italië]]. Sewentien [[Kasteel|kastele]] en kasteelagtige wonings, wat ingebed lê in die bosryke meerlandskap van die [[Havel]]rivier, oorheers die stadsbeeld. Potsdam se kasteel- en tuinlandskap is in koninklike opdrag deur beroemde boumeesters soos [[Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff|Knobelsdorff]], [[Karl Friedrich Schinkel|Schinkel]] en [[Ludwig Persius|Persius]] en landskapsargitekte soos [[Peter Joseph Lenné|Lenné]], Eyserbeck en prins Von Pückler-Muskau geskep. Dié kultuurlandskap – met die kasteeltuine Sanssouci, Nuwe Tuin (''Neuer Garten'') en Babelsberg, insluitende die kastele Sanssouci en Nuwe Paleis; die kasteel en tuin in Sacrow met die Verlosserkerk (''Heilandskirche''); die kasteel Lindstedt; die Russiese kolonie Alexandrowka, die Pinksterberg (''Pfingstberg'') met die Belvedere; en die Keiserstasie (''Kaiserbahnhof'') vlakby die Wildpark is in 1990 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://whc.unesco.org/en/list/532 |title=Palaces and Parks of Potsdam and Berlin |publisher=[[Unesco]] |accessdate=14 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200520040021/http://whc.unesco.org/en/list/532 |archive-date=20 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> 'n Voorstad van Potsdam, [[Babelsberg]], het [[Londen]], [[Praag]] en [[Rome]] as die belangrikste sentrum van die televisie- en rolprentbedryf in [[Europa]] verbygesteek. Die filmateljee ''[[Studio Babelsberg]]'' beskik oor die grootste kapasiteit en modernste geriewe van sy soort in Duitsland en ontwikkel nou ook tot 'n gewilde ateljee vir internasionale rolprentprojekte. == Etimologie == Die oudste bekende verwysings na die stad dateer uit 993 as ''Poztupimi'', 1317 as ''postamp'' en rondom 1500 as ''Potstamp''. Hulle is almal van 'n [[Slawiese tale|Slawiese]] oorsprong en beteken "nedersetting van 'n man met die naam Potstampin".<ref>{{de}} {{cite book |author=Reinhard E. Fischer |title=Die Ortsnamen der Länder Brandenburg und Berlin. Alter – Herkunft – Bedeutung |publisher=Bebra-Wissenschaftsverlag |location=Berlyn |year=2005 |isbn=3-937233-17-2 |pages=133}}</ref> Die algemene interpretasie as "onder die [[eik]]e" (uit Slawies ''pod'' "onder" en ''dubimi'' "eike")<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.welt.de/welt_print/article2185493/Zwischen-Wirbelwasser-Dunkelfurt-und-Wildschweingebirge.html |title=Zwischen Wirbelwasser, Dunkelfurt und Wildschweingebirge |publisher=Die Welt |author=Hendrik Werner |date=7 Julie 2008 |accessdate=5 Mei 2025}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=Stephan Hormes, Silke Peust |title=Atlas der Wahren Namen |publisher=Carlsen Verlag |year=2009 |isbn=978-3-551-68458-5 |url=https://kalimedia.de/Atlas_der_Wahren_Namen.html |accessdate=4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104912/http://kalimedia.de/Atlas_der_Wahren_Namen.html |archive-date=4 Maart 2016 |url-status=dead}}</ref> word in die wetenskap verwerp. Ander verduidelikings (byvoorbeeld die vergelyking met [[Sorbies]] ''Podstupim'' "voorfase" of "voorpos") is ook te betwyfel.<ref>{{de}} {{cite book |author=Reinhard E. Fischer |title=Die Ortsnamen der Länder Brandenburg und Berlin. Alter – Herkunft – Bedeutung |publisher=Bebra-Wissenschaftsverlag |location=Berlyn |year=2005 |isbn=3-937233-17-2 |pages=133}}</ref> == Geografie == [[Lêer:SacrowerSee.jpg|duimnael|links|Die Sacrowse Meer]] [[Lêer:Heiliger See.jpg|duimnael|Die Heilige Meer]] Potsdam is net suidwes van Berlyn aan die middelloop van die [[Havel]]rivier temidde van 'n bos- en meerlandskap geleë. Hierdie diverse landskap, wat gedurende die laaste koueperiodes van die [[ystydperk]] deur [[gletser]]s gevorm is, wissel van breë riviervlaktes tot heuwels wat as moreenafsettings gevorm is. Die hoogste punt in die stadsgebied is die Klein Ravensberg met 114,2 meter bo [[seevlak]], die laagste punt is die gemiddelde watervlak van die Havelwaterliggame met 29 meter bo seevlak. Die stadsgebied bestaan tans merendeels (75 persent) uit groen ruimtes, waterliggame en landbougebiede, 25 persent van die oppervlak is bebou. Daar is altesaam meer as twintig waterliggame. Mere is sowel in die beboude middestad (Heilige Meer, Aradomeer, Templinse Meer, Diep Meer (''Tiefer See'') en Griebnitzmeer asook in die omliggende groen voorstede (onder meer Sacrowse Meer, Lehnitzmeer, Groß Glienicke-meer, Fahrlander-meer en Wit Meer) geleë. Belangrike riviere en kanale sluit die Potsdamse Havelrivier (wat baie mere met mekaar verbind), die Sacrow-Paretzer-kanaal, Teltowkanaal, Nuthe- en Wublitzrivier in. Die Teltowkanaal en die Nutherivier mond in die stadsgebied in die Havel uit. Die stadsgebied bestaan uit die woongebiede Potsdam, Babelsberg, Bornim, Bornstedt, Drewitz, Nedlitz en Sacrow en nege stadsdele wat grotendeels eers op 26 Oktober 2003 by Potsdam ingelyf is en nog steeds oor hulle eie verkose dorpsraad en plaaslike burgemeester beskik. Die Potsdamse Datum is in die Duitse kartografie en geodesie die sentraalpunt vir die Gauß-Krüger-koördinatestelsel se Bessel-ellipsoïed. == Klimaat == [[Lêer:Potsdam-Freundschaftsinsel-Brunnen-08-VII-2007-095.jpg|duimnael|'n Fontein op die riviereiland Freundschaftsinsel]] [[Lêer:Sanssouci - Park 01.JPG|duimnael|Die [[herfs]] kom nader – "Maanskynbrug" in die Sanssouci-kasteelpark in September]] Potsdam het 'n gematigde klimaat wat vanuit die noorde en weste deur die Atlantiese seeklimaat en vanuit die ooste deur die kontinentale klimaat beïnvloed word. Uiterstes soos storms, sterk hael of hewige [[sneeu]]val kom nouliks voor. Die temperatuurverloop kom min of meer ooreen met die gemiddelde van Duitsland. Die jaarlikse seisoenale temperatuurskommelinge is laer as in die gewone kontinentale klimaat, maar nogtans hoër as in die gelykmatige seeklimaatsone van die kusgebiede. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 8,7&nbsp;°C (met 'n gemiddelde van -1,1&nbsp;°C in Januarie en 18,4&nbsp;°C in Julie). Die jaarlikse reënval is met 590 millimeter relatief laag en dieselfde as byvoorbeeld dié van die [[Katalonië|Katalaanse]] [[metropool]] [[Barcelona]], terwyl in die [[Beiere|Beierse]] hoofstad [[München]] jaarliks sowat 1&nbsp;000 millimeter aangeteken word. Die Telegrafenberg-heuwel in Potsdam dien sedert 1874 as 'n sentrum van klimaatnavorsing. Die ''Institut für Klimafolgenforschung'' voorspel vir die deelstaat Brandenburg in die nabye toekoms hoër daaglikse temperature en steeds laer reënval as gevolg van die globale verwarming. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Potsdam |jan_a_max=15.2 |feb_a_max=18.6 |mrt_a_max=25.1 |apr_a_max=30.9 |mei_a_max=33.3 |jun_a_max=36.1 |jul_a_max=37.8 |aug_a_max=38.1 |sep_a_max=34.2 |okt_a_max=27.5 |nov_a_max=19.5 |dec_a_max=15.7 |jaar_a_max=38.1 |jan_gem_max=0.9 |feb_gem_max=2.2 |mrt_gem_max=5.5 |apr_gem_max=13.2 |mei_gem_max=16.9 |jun_gem_max=19.6 |jul_gem_max=23.7 |aug_gem_max=23.6 |sep_gem_max=18.8 |okt_gem_max=13.4 |nov_gem_max=7.1 |dec_gem_max=3.4 |jaar_gem_max=12.36 |jan_gem=−2.5 |feb_gem=−1.4 |mrt_gem=1.9 |apr_gem=8.7 |mei_gem=12.0 |jun_gem=15.8 |jul_gem=19.3 |aug_gem=18.9 |sep_gem=14.7 |okt_gem=9.9 |nov_gem=4.7 |dec_gem=0.0 |jaar_gem=8.5 |jan_gem_min=−4.9 |feb_gem_min=−3.8 |mrt_gem_min=−1.9 |apr_gem_min=4.2 |mei_gem_min=8.0 |jun_gem_min=10.3 |jul_gem_min=14.3 |aug_gem_min=14.1 |sep_gem_min=10.6 |okt_gem_min=6.4 |nov_gem_min=2.2 |dec_gem_min=−2.4 |jaar_gem_min=4.76 |jan_a_min=−27.8 |feb_a_min=−26.9 |mrt_a_min=−16.5 |apr_a_min=−6.7 |mei_a_min=−2.9 |jun_a_min=0.8 |jul_a_min=5.4 |aug_a_min=4.7 |sep_a_min=−0.5 |okt_a_min=−9.6 |nov_a_min=−16.1 |dec_a_min=−20.2 |jaar_a_min=−27.8 |jan_gem_ns=64.8 |feb_gem_ns=53.2 |mrt_gem_ns=61.4 |apr_gem_ns=47.6 |mei_gem_ns=54.6 |jun_gem_ns=69.2 |jul_gem_ns= 62.3 |aug_gem_ns=61.8 |sep_gem_ns=48.1 |okt_gem_ns=47.9 |nov_gem_ns=53.6 |dec_gem_ns=61.2 |jaar_gem_ns = 685.7 |zujan = 1.2 |zufeb = 2.3 |zumrt = 3.4 |zuapr = 5.0 |zumei = 7.1 |zujun = 7.4 |zujul = 7.0 |zuaug = 6.8 |zusep = 5.2 |zuokt = 3.4 |zunov = 1.7 |zudec = 1.0 |zujaar =4.3 |bron = wetterkontor.de<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=de&stat=10379 |title=Reise und Freizeit – Klimadaten |accessdate=4 Februarie 2017 |publisher=wetterkontor.de |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204081212/http://www.wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=de |archive-date=4 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> }} == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Schenkungsurkunde Potsdam 993.jpg|duimnael|Keiser Otto III se skenkingsoorkonde van 993]] Gedurende die volksverhuisings vanaf die 4de eeu n.C. het die meeste Sueve, 'n volksgroep binne die Elb-Germaanse Semnone, hul stamgebied langs die Havel- en Spreeriviere verlaat om hulle langs die Bo-Ryn te vestig. In die 6de en 7de eeu het [[Slawe|Slawiese]] stamme na die vermoedelik onbewoonde gebied geïmmigreer. Die Slawiese Heveliër-stam het in hierdie tydperk 'n vesting naby die Nutherivier se uitmonding in die Havel opgerig. Die eerste verwysing na Potsdam as ''Poztupimi'' verskyn in 'n skenkingsoorkonde van keiser Otto III wat op 3 Julie 993 uitgereik is en waardeur die gebied aan sy tant, die abdis Mathilde von Quedlinburg, geskenk sou word. As gevolg van die Slawe-opstand van 983 was die Duitse magsgebied egter tot by die Elberivier terug verskuif sodat die dokument voorlopig waardeloos gebly het. Die oorkonde verwys na twee nedersettings, ''Poztupimi et Geliti'', wat tans as Potsdam en Geltow gelees word. Die herkoms van die naam is nie duidelik nie – dit is waarskynlik afgelei van die Slawiese woorde ''pod'' ("onder") en ''stupa'' sodat die naam as "onder die eikebome" vertaal kan word. 'n Tweede verklaring is die afleiding van 'n Slawiese persoonsnaam, ''Postapim''. Die oorheersing van die oortog oor die Havelrivier het tot die gebied se strategiese belangrikheid bygedra. Nogtans was die nedersetting nie langs die beduidende destydse handelsroetes geleë nie en omring deur water en moerasgebiede. Akkerbou, veeteelt en vissery het die ekonomiese basis van die plaaslike bevolking gevorm. === Middeleeue === [[Lêer:Karte havellandzaucheteltow.png|duimnael|Die gebied van Berlyn en Brandenburg omstreeks 1150. Twee Slawiese stamme in die omgewing word as Hevellers en Sprewane aangedui]] Teen die middel van die 12de eeu is sowat 700 meter van die Slawiese burg 'n Duitse [[kasteel|steenkasteel]] digby die oorgang oor die Havel opgerig, wat die kern van 'n klein nedersetting geword het. 'n Dokument van 1304 verwys na die stad as 'n ''stedeken'' ("klein stad"), terwyl 'n verwysing na sowel die stad asook sy kasteel van 1317 dagteken. Die naam ''Postamp'' is in dieselfde jaar vir die eerste keer opgeteken. Potsdam het in 1345 stadstatus gekry, maar het nogtans vir 'n lang tyd 'n onbenullige markstad gebly. In 1573 was daar nog steeds slegs 192 huise en 2&nbsp;000 inwoners. Ná die verwoestings van die [[Dertigjarige Oorlog]] (1618–1648) het hierdie getal selfs tot 700 gekrimp. === Vorstelike hoofstad === [[Lêer:EdiktPotsdam.jpg|duimnael|links|Danksy die [[Edik van Potsdam]], wat in 1685 uitgereik is, het Potsdam ná die Dertigjarige Oorlog vinnig gegroei]] [[Lêer:Friedrich Zweite Alt.jpg|duimnael|Die verligte monarg [[Frederik II van Pruise|Frederik die Grote]] het 'n beduidende invloed op Potsdam se ontwikkeling uitgeoefen]] [[Lêer:Hohenfriedeberg - Attack of Prussian Infantry - 1745.jpg|duimnael|links|"Lange Kêrels" van die Pruisiese [[infanterie]] in die Slag van Hohenfriedeberg, 4 Junie 1748]] [[Lêer:Alte Rathaus Potsdam November 2013.jpg|duimnael|Die Ou Raadsaal het tussen 1753 en 1755 ontstaan en huisves tans die Potsdam-museum]] Met die keurvorstelike Landdag van 1653, waartydens die "Groot Keurvors" Frederik Willem I van Brandenburg die mag van die plaaslike adel beperk het, is die tydperk van die [[absolutisme]] ingelui. Die regeringstydperk van Frederik Willem I was een van die invloedrykste in die geskiedenis van Potsdam. Hy het alle verpande stadswyke aangekoop en besluit om van Potsdam die tweede vorstelike hoofstad naas Berlyn te maak. Met die uitbreiding van die stedelike slot en die "verfraaiing" van die omgewing het Potsdam vanaf 1660 'n belangrike groeitydperk beleef. Maar eers met die [[Edik van Potsdam]], wat in 1685 uitgereik is, is die gebied danksy die toenemende immigrasie weer bevolk. Veral [[Franse Hugenote]], wat in hul tuisland vervolg is, het 'n nuwe heenkome in Brandenburg gevind. Sowat 20&nbsp;000 Protestantse geloofsvlugtelinge het die keurvors se aanbod om hulle in Brandenburg te vestig aanvaar en die plaaslike ekonomie met hul vakkennis 'n hupstoot gegee. Onder die sogenaamde "soldatekoning" Frederik Willem I het Potsdam ook tot 'n beduidende garnisoenstad ontwikkel, en gevolglik het talle ambagsmanne, wat militêre uitrusting en ander goedere vervaardig het, hulle in die stad gevestig.. Die bevolking het vervolgens sterk gegroei, en tydens die eerste en tweede stadsuitbreiding het nuwe woonbuurte ontstaan. Die koning het daarnaas ook die opdrag vir die oprigting van die Potsdamse Garnisoenkerk, die Sint-Nikolaikerk en die Heilige-Gees-kerk gegee wat voortaan die stadshorison oorheers het. In die nuutgestigte militêre weeshuis in die ''Breite Straße'' ("Breëstraat") is kinders van soldate versorg, en hulle het hier ook 'n opvoeding en opleiding gekry. Sy seun [[Frederik II van Pruise|Frederik II]] ("Frederik die Grote") het groot waarde aan die gedagtes van die verligting geheg en die Pruisiese staat hervorm. Hy het die besluit geneem om van Potsdam sy hoofsaaklike regeringsetel te maak en sodoende ook die opdrag gegee om strate en pleine te herontwerp. Die belangrikste bouprojekte het die herontwerp van die ''Alte Markt'' (Ou Markplein) en die Sanssouci-park en die bou van nuwe burgerhuise met barokfasades ingesluit. In die Sanssouci-park het vanaf 1745 die slot Sanssouci, wat aanvanklik net tydens jagte deur die vorstelike gesin bewoon is, as somerpaleis ontstaan. Later is die Nuwe Paleis bygevoeg. Die stedelike slot en die ''Lustgarten'' (Lushof) is tot sy winterpaleis omgeskep, waarby die argitek [[Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff]] (1699–1753) 'n beduidende bydrae gelewer het. In Oktober 1806 het [[Napoléon Bonaparte]] met sy troepe Potsdam bereik en 'n besoek aan Frederik die Grote se grafkelder in die Garnisoenkerk afgelê. Die Franse besetting het die aanleiding tot verreikende staatshervormings in Pruise gegee. Frederik Willem III van Pruise het Potsdam ná die einde van die besettingstyd vanaf 1815 tot 'n administratiewe sentrum uitgebou, en 'n groot aantal amptenare het hulle in die stad gevestig. In 1838 is die eerste Pruisiese spoorlyn tussen Potsdam en Berlyn in bedryf gestel. Die toenemende politieke spanninge van die volgende dekades het uiteindelik tot die Maartrewolusie van 1848 gelei. In Berlyn het die bevolking straatversperrings opgerig om vir 'n nuwe grondwet te veg. Koning Frederik Willem IV het in Maart na Potsdam verhuis aangesien die stad as 'n rustiger plek beskou is. Toe muitende soldate voor die Nuwe Paleis vergader het om gevange kamerade te bevry, is die opstand maklik deur elitetroepe neergeslaan.<ref>{{de}} [http://www.zlb.de/projekte/1848/kap2/thema4.htm#3 ''www.zlb.de: Die Maartrewolusie van 1848''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120127124732/http://www.zlb.de/projekte/1848/kap2/thema4.htm#3 |date=27 Januarie 2012}}</ref> Ná die onvoltooide rewolusie was die regeringsbeleid veral daarop gemik om die ou bedeling te herstel. Talle ambisieuse nuwe bouprojek is aangepak, waaronder die Sint Nikolaikerk en die Rooms-Katolieke Sint Pieter en Pauluskerk. In 1911 is die lugskiphawe langs die Pirschheide geopen en die rolpentateljee in Babelsberg ingewy. In 1914 het die laaste Pruisiese koning en Duitse keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] in die Nuwe Paleis die oorlogsverklaring teen die Entente-moondhede onderteken.<ref>{{de}} [http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10000071/33981/ ''www.potsdam.de''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090710181334/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10000071/33981/ |date=10 Julie 2009}}</ref> Ná die [[Eerste Wêreldoorlog]] het ook die monargiese stelsel met die Novemberrewolusie tot 'n einde gekom. Willem II het as balling na Nederland gegaan, terwyl Potsdam sy status as vorstelike setel vir goed verloor het. === Nasionaalsosialisme en Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Potsdam Rathaus 07-2017.jpg|duimnael|Die Nuwe Raadsaal het tussen 1902 en 1908 ontstaan]] [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-W0412-0014, Potsdam, Nikolaikirche, Ruine.jpg|duimnael|Potsdam in 1945: die bouvalle van die Nikolaikerk]] [[Lêer:Bundesarchiv Bild 183-H27035, Potsdamer Konferenz, Churchill, Truman, Stalin.jpg|duimnael|Churchill, Truman en Stalin tydens die Konferensie van Potsdam in 1945]] In die tyd van die Nasionaalsosialisme het op 21 Maart 1933 die "Dag van Potsdam" plaasgevind, 'n plegtigheid in die Potsdamse Garnisoenkerk, waartydens die bejaarde Duitse Rykspresident [[Paul von Hindenburg]] en die nuwe Rykskanselier [[Adolf Hitler]] hande geskud het. Hierdie gebeurtenis is as 'n simboliese bond tussen die Duitse Weermag (''Reichswehr'') en die Nasionaalsosialisme beskou. In die eerste oorlogsjare is Potsdam die vernietiging deur geallieerde bomme gespaar gebly. Die ligmarkerings, waarmee die geallieerde lugmagte gewoonlik hulle teikens vir die bomwerpers gemarkeer het, is in suidoostelike rigting weggedryf, en sodoende het die meeste swaar bomme en lugmyne in die Ravensbergreeks suid van die hoofstasie geval. Hier is talle bomkraters bewaar. Eers in die laaste fase van die [[Tweede Wêreldoorlog]] – die [[Rooi Leër]] was al gereed om die nabygeleë Berlyn in te neem – is die historiese stadsentrum op 14 April 1945 deur 'n bomaanval van 724 vliegtuie van die Koninklike [[Britse Lugmag]] (''Royal Air Force'') verwoes. Toe die lugaanval-sirenes om 10:15 uur saans begin loei het, het talle bewoners na hul kelders gevlug, maar baie ander was oortuig dat weer eens Berlyn die teiken sou wees. Maar hierdie keer het die vliegtuie oor Potsdam gebly. Eers het 836 bomme as ligmarkerings geval en groot dele van die stad aan die brand gesteek, dan 'n halfuur lank 1&nbsp;752 ton brisantbomme wat ontplof het sodra hulle hul teikens getref het. Die meeste bomme het die hoofstasie, die Vriendskapseiland, die stadskasteel en aangrensende woonhuise in die ou stad getref. Slegs klein dele van die historiese stadskern soos die Nuwe Markplein, die Nikolaikerk, die Ou Raadsaal en die Hollandse Buurt is gespaar. Die buurt tussen die Ou Markplein en die Ou Vaart langs die Vriendskapseiland het onherroeplik verlore gegaan. Van Potsdam se stadskasteel is net die buitenste mure bewaar. Die Breë Straat is deur brande verwoes, en weens die ontploffing van ammunisie is ook die nabygeleë Garnisoenkerk aan die brand gesteek. Die kerkskip en die boonste verdieping van die kerktoring met sy beroemde klokkespel uit die 18de eeu, 'n bekende baken van Potsdam, is vernietig. Ook twee ammunisie-treine het ontplof en sodoende 'n hospitaaltrein vernietig. Baie gewondes het gesterf. In die stedelike hospitaal oos van die Bassinplein was sewentig pasiënte en vier verpleegsters dood. Talle Potsdamers het in die rook in hul kelders verstik. Die aantal slagoffers was uiteindelik 1&nbsp;593, waaronder vlugtelinge uit die ooste en 28 dwangarbeiders uit Pole en Frankryk. Volgens die latere DDR-bewind was die dodetal ná die "Anglo-Amerikaanse lugaanval" (ondanks die Oos-Duitse bewering was Amerikaanse bomwerpers hoegenaamd nie by die aanval op Potsdam betrokke nie) selfs 3&nbsp;500 – blykbaar is slagoffers van Sowjet-Russiese artillerievuur laat in April by hierdie syfer ingereken.<ref>{{de}} [http://www.berliner-zeitung.de/archiv/bombennacht---am-14--april-1945-zerstoerten-britische-bomber-das-bis-dahin-verschont-gebliebene-barocke-potsdam--ueber-die-gruende-streiten-historiker-noch-heute--codename-flusskrebs---der-angriff-auf-potsdam,10810590,10273860.html ''Codename Flusskrebs – der Angriff auf Potsdam''. In: ''Berliner Zeitung'', 9 April 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910031131/http://www.berliner-zeitung.de/archiv/bombennacht---am-14--april-1945-zerstoerten-britische-bomber-das-bis-dahin-verschont-gebliebene-barocke-potsdam--ueber-die-gruende-streiten-historiker-noch-heute--codename-flusskrebs---der-angriff-auf-potsdam,10810590,10273860.html |date=10 September 2014}}</ref> Kort ná die Britse lugaanval het die Nasionaalsosialiste Potsdam tot vesting verklaar, om te verhoed dat die aanrukkende Russiese troepe gebruik kon maak van die hoofpaaie na Berlyn. Spoorwegbrûe is opgeblaas, en vernielde tremwaens het as boumateriaal vir straatversperrings gedien. Die torings van die Nikolaikerk en Heilige-Geeskerk het as uitkykposte gedien. In die laaste dae van die oorlog is hierdie kerke deur die Russiese [[artillerie]] swaar beskadig. Die Rooi Leër het Potsdam op 30 April 1945 ingeneem. Die Cecilienhof-kasteel, woning van die laaste Duitse kroonprins, was van 17 Julie tot 2 Augustus 1945 die toneel van 'n byeenkoms van die geallieerde magte – die VSA (verteenwoordig deur president [[Harry S. Truman]]), Groot-Brittanje (aanvanklik [[Winston Churchill]], later [[Clement Attlee|Clement Richard Attlee]]) en Sowjetunie ([[Josef Stalin]]). Hier is met die Ooreenkoms van Potsdam 'n historiese dokument onderteken wat die politieke orde in Europa vir dekades sou vaslê. === Na-oorlogse tydperk: DDR en Duitse hereniging === [[Lêer:Potsdam St. Nikolaikirche 2005.jpg|duimnael|Die Evangeliese Nikolaikerk is eers in 1981 heropgebou. Die obelisk voor die portaal dateer uit die jaar 1755]] In die [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR) het Potsdam sedert 1952 as die administratiewe hoofstad van die distrik (''Bezirk'') Potsdam gedien. Die stad is gaandeweg tot 'n sentrum van Oos-Duitse kultuur en wetenskappe ontwikkel. Die kommunistiese DDR-bewind het enersyds moeite gedoen om alle burgers toegang tot die kulturele en maatskaplike lewe te gee, maar tegelykertyd streng sensuur toegepas en teen andersdenkendes opgetree. So het die Oos-Duitse rolprentbedryf, wat in Potsdam gesetel was, min kanse gehad om kritiese filme te vervaardig. Nogtans is ook filmkuns van hoë gehalte deur die ''[[DEFA|Deutsche Film AG (DEFA)]]'' geskep. Meer as 700 rolprente en 160 kinderfilms het in die DDR-tydperk ontstaan. Die enigste film, wat vir 'n ''[[Oscar]]'' genomineer is, was ''Jakob der Lügner''. Die Oos-Duitse regering het 'n ambivalente houding teenoor die Pruisiese kulturele erfenis gehad. Pruise se prestasies op gebiede soos kuns en kultuur is wél gewaardeer, maar tegelykertyd is talle historiese geboue as simbole van Pruisiese militarisme bestempel. Baie van hulle is reeds tydens die oorlog beskadig soos die Garnisoenkerk of die stadskasteel en uiteindelik, ondanks proteste van wetenskaplikes en burgers, gesloop. Ander was verwaarloos en aan verval blootgestel. Weens sy ligging suidwes van Berlyn het Potsdam ná die oprigting van die [[Berlynse Muur]] aan Wes-Berlyn gegrens. Die stad was nie net afgesny van Wes-Berlyn nie, ook die reistye van pendelaars, wat in [[Oos-Berlyn]] gewerk het, is sodoende verdubbel. Die Glienicke-brug oor die Havel, wat Potsdam met Berlyn verbind het, is tydens die Koue Oorlog verskeie kere gebruik om spioene uit te ruil. Ná die Duitse hereniging in 1990 en die herstelling van die deelstaat Brandenburg was Potsdam 'n natuurlike keuse as administratiewe hoofstad – hier het immers reeds Frederik die Grote en sy opvolgers geresideer en was tussen 1945 en 1952, toe die destydse DDR administratief nog in deelstate verdeel was, die eerste regering van Brandenburg gesetel. 'n Aantal historiese geboue, waaronder die stadskasteel as nuwe setel van die Brandenburgse parlement, is of word tans herbou of herstel. === Militêre geskiedenis === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 102-13290, Potsdam, Militärwaisenhaus.jpg|duimnael|Seuns van die Groot Weeshuis in Potsdam in 1932 op pad kerk toe. Dié instelling is oorspronklik as militêre weeshuis gestig]] Potsdam het 'n lang, maar wisselvallige geskiedenis as garnisoenstad. Die lang lys van militêre bevelhebbers sluit die Pruisiese en keiserlike leër, Reichswehr (weermag van die [[Republiek van Weimar]] en die Derde Ryk), Rooi Leër, Nasionale Volksleër van die DDR (''Nationale Volksarmee, NVA'') en ''Bundeswehr'' (Gewapende Magte van die huidige Bondsrepubliek Duitsland). As setel van die Pruisiese konings is Potsdam vinnig tot garnisoenstad uitgebou, en militêre geriewe en personeel het vir 'n lang tydperk die stadsbeeld en demografiese struktuur van Potsdam oorheers. Die liberale vrydenker Alexander von Humboldt het Potsdam in 1854 as 'n "vervelende stad van kasarms" beskryf. Groot bekendheid het die "Lang Kêrels" verwerf, Pruisiese gardesoldate wat volgens hul groot liggaamsgrootte gekies is. Die meerderheid kasarms is in 1945 deur die Rooi Leër en later deur die Oos-Duitse Nasionale Volksleër oorgeneem. Tot en met 1991 was die 34ste Artillerie-afdeling van die Groep van Sowjetmagte in Duitsland in Potsdam gestasioneer. Ná die Duitse hereniging is die leër verklein en baie kasarms en ander militêre geriewe, wat dikwels as historiese of argitektoniese monumente bewaar word, word intussen vir ander doeleindes gebruik. So het die Volkspark Potsdam, wat ter geleentheid van die Federale Tuinbouskou in 2001 aangelê is, op 'n voormalige militêre terrein in die stadsdeel Bornstedt ontstaan, die kasarms van die Garde-Ulane is omgebou tot bank- of skoolgeboue, en die Rooi Kasarm huisves tans woonstelle en besighede. Die ontplooiing van Duitse en ander troepe vir vredesendings word tans deur die Duitse Federale Gewapende Magte se ''Einsatzführungskommando'' in Potsdam gekoördineer. == Boukuns == === Wêrelderfenis === [[Lêer:Potsdam-Sanssouci-Gitterpavillon.jpg|duimnael|Die ysterpawiljoen in die Sanssouci-park]] Reeds in 1990 het Unesco die Potsdamse kultuurlandskap op aansoek van albei Duitse state (die Bondsrepubliek Duitsland en die Duitse Demokratiese Republiek) tot wêrelderfenisgebied verklaar. Die Sanssouci-parkgebied, die Nuwe Tuin (''Neuer Garten''), Babelsberg, Glienicke en die Poue-eiland (''Pfaueninsel'') met sy kastele maak sedertdien deel uit van die wêrelderfenis. In 1992 is ook die slot en park van Sacrow met die Heilandskerk by die lys gevoeg. In 1999 is die Potsdamse wêrelderfenisgebied 'n tweede keer uitgebrei om veertien bykomende monumente in te sluit, waaronder die slot en park van Lindstedt, die Russiese kolonie Alexandrowka, die Belvedere op die Pfingstberg, die Keiserstasie (''Kaiserbahnhof'') en die [[sterrewag]] in die Babelsbergse Park. Die huidige wêrelderfenisgebied behels sowat 500 hektaar parkgebiede met 150 geboue wat in die tydperk tussen 1730 en 1916 ontstaan het. Die Berlyn-Potsdamse kultuurlandskap is sodoende die grootste van alle wêrelderfenisgebiede in Duitsland. Die ensemble voldoen aan Unesco se kriteria I, II en IV. Dit is 'n unieke kunsprestasie en 'n meesterwerk van skeppende gees (I). Dit het 'n beduidende invloed op die ontwikkeling van boukuns, stedebou en landskapsargitektuur uitgeoefen (II). Daarnaas is dit 'n uitmuntende voorbeeld van 'n argitektoniese ensemble of 'n landskap wat beduidende periodes in die menslike geskiedenis verteenwoordig (IV). === Stadsbuurte en pleine === [[Lêer:Teehaus1.jpg|duimnael|links|Asiatiese versierings by die Chinese Huis]] [[Lêer:Potsdam Alexandrowka 02-14 img2.jpg|duimnael|Die Russiese kolonie Alexandrowka]] Met sy uitbou tot 'n koninklike stad het Potsdam 'n Europese karakter gekry wat in die plaaslike kultuur en boukuns weerspieël word. Naas 'n groot aantal boustyle uit verskillende tydperke is daar ook woonhuise vir Hollandse en Russiese immigrante opgerig wat volgens dié lande se argitektoniese tradisies ontwerp is. Eksotiese geboue soos die Chinese Huis uit die 18de eeu of die 19de eeuse [[Switserland|Switserse]] huise in Klein Glienicke roep die destydse tydgees op. Die plaaslike heersers het met hul ambisieuse bouprojekte hul voorliefde vir kultuur en tegniese gesofistikeerdheid getoon. Die Matrosestasie Kongsnæs is in die Noorse styl ontwerp (in 1945 grotendeels vernietig), terwyl die kasteel Cecilienhof in die ''Neuer Garten'' ("Nuwe Tuin") op 'n Engelse landgoed lyk. Ondanks Potsdam se lang geskiedenis, wat verder as eenduisend jaar terugtrek, het geen geboue uit die Middeleeue bewaar gebly nie. Naas die Hollandse buurt (sien onderaan) het in 1826/27 in die noorde van Potsdam die sogenaamde Russiese kolonie Alexandrowka vir die laaste twaalf sangers van 'n Russiese koor ontstaan. [[Peter Joseph Lenné]] het die buurt volgens die plattegrond van 'n hippodroom met 'n Andreaskruis daarin ontwerp. Vanweë die familie- en vriendskapsbande tussen die Huise van Hohenzollern en [[Huis van Romanof|Romanof]] is die kolonie ter ere van tsaar [[Alexander I van Rusland]] († 1825) Alexandrowka genoem. Die Russiese kolonie behels altesaam dertien vakwerkhuise. Die buitemure van die vrystaande gewelhuise met een of twee verdiepings is met halfronde boomstamme versier sodat hulle aan Russiese blokhuise herinner. Vir die Russiese bewoners is 'n [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] kerk, die [[Alexander-Newski-gedenkkerk]], op die nabygeleë Kapellenberg opgerig. Die wewersbuurt Nowawes in die huidige Babelsberg met die Friedrichskerk in sy sentrum is deur koning Frederik die Grote 1751 vir [[Boheme|Boheemse]] Protestante opgerig. As geloofsvlugtelinge het hulle belasting- en godsdiensvryheid geniet. Die uitleg van die meeste huise, wat elkeen deur twee gesinne bewoon is, berus op vyf asse. Die koning het neutbome laat aanplant waarvan die hout later vir die vervaardiging van gewere gebruik is. Vanaf 1780 het die plaaslike bosbestuurders duisende moerbeibome as basis vir die teelt van syruspes op die kerkplein en naby Nowawes laat aanplant. Die Ou Markplein (''Alter Markt'') is die historiese stadskern van Potsdam waar die stadskasteel, die Sint-Nikolaikerk, die ''Lustgarten'' ("plesiertuin") en die Ou Raadsaal opgerig is. Gedurende die DDR-tydperk is die ''Mercure''-hotel as veelverdiepinggebou, die technikon ''Fachhochschule Potsdam'' en die ''Filmmuseum'' (rolprentmuseum) in die historiese ''Marstall''-gebou bygevoeg. Nadat die stadskasteel gedurende die Tweede Wêreldoorlog vernietig is, het net 'n oop erf oorgebly. Die regering van die deelstaat Brandenburg het besluit om hier 'n nuwe parlementsgebou op te rig, wat in Januarie 2014 ingewy is.<ref>{{de}} [http://www.rbb-online.de/politik/thema/stadtschloss-potsdam/beitraege/landtag-wird-offiziell-eroeffnet.html rbb-online.de: ''Bundestagspräsident Lammert hält Festrede – Brandenburger Landtag feierlich eröffnet''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410210121/http://www.rbb-online.de/politik/thema/stadtschloss-potsdam/beitraege/landtag-wird-offiziell-eroeffnet.html |date=10 April 2014}}</ref> Die Nuwe Markplein (''Neuer Markt'') uit die 17de en 18de eeu, wat agter 'n reeks huise geleë is, is een van die bes bewaarde barokmarkpleine in Europa.<ref>{{de}} [http://www.mobil-potsdam.de/s_neuer-markt_23.htm ''mobil-potsdam.de: Neuer Markt''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202111435/http://www.mobil-potsdam.de/s_neuer-markt_23.htm |date=2 Desember 2009}}</ref> Die openbare weegskaal in sy sentrum is deur Jan Boumann ontwerp. Die voormalige ''Kutschstall'' ("koetsskuur") in die suidweste van die plein huisves tans die "Huis van die Brandenburgs-Pruisiese Geskiedenis". Die ''Kabinetthaus'' is 'n voormalige stadspaleis en die geboortehuis van die latere koning Frederik Willem III van Pruise en Wilhelm von Humboldt.<ref>{{de}} [http://kulturportal.maerkischeallgemeine.de/cms/beitrag/10300611/72279/?crosscontext=71829 Artikel in die dagblad ''Märkische Allgemeine'']</ref> Dit huisves tans 'n aantal kulturele en wetenskaplike instellings. Die Luisen-plein (''Luisenplatz'') verbind die voetgangerlaan van die ''Brandenburger Straße'' met 'n laan wat regstreeks tot by die ingang van die Sanssouci-park by die Groen Hek (''Grünes Gitter'') loop. Teen die middel van die 19de eeu het die tuinkunstenaar en landskapsargitek Peter Joseph Lenné die tuinboukundige ontwerp van hierdie plein behartig. Die tuin is egter in die 1930's verwyder om plek te maak vir 'n parkeerterrein. Die "klein" Brandenburgse Poort (''Brandenburger Tor'') het in 1770 tussen die plein en die ''Brandenburger Straße'' ontstaan. === Hollandse Buurt === [[Lêer:Mittelstraße looking South 43, 42, 41, .. Potsdam-HollaendischesViertel-2007.jpg|duimnael|Die Hollandse Buurt]] Die Hollandse Buurt is 'n stadswyk in die hart van Potsdam wat in die tydperk tussen 1734 en 1742 onder die leiding van die Nederlandse boumeester Jan Bouman (Johann Boumann) opgerig is. Die buurt bestaan uit 134 huise, wat van rooi bakstene gebou is, en deur twee strate in vier blokke (sogenaamde karrees) verdeel word. Die buurt met sy Nederlandse barokboustyl, die enigste van sy soort in Duitsland, is in sy oorspronklike vorm bewaar. Die buurt was oorspronklik daarop gemik om Nederlandse ambagsmanne en kunstenaars na Potsdam te lok – in 'n tyd toe die tekort aan opgeleide mannekrag ook nadelige gevolge vir die staatsinkomste gehad het. Die Pruisiese koning het sekere voorregte aan voornemende Nederlandse immigrante toegesê – die gemeubileerde huise sou hulle as staatsgeskenk ontvang, hulle sou vrygestel wees van die algemene verpligting om soldate te huisves, geloofsvryheid geniet, die titel ''Hofhandwerker'' dra ("ambagsman van die koninklike hof") en, na gelang van die aantal skoolpligtige kinders, ook hul eie Nederlandse skoolmeester kry.<ref>{{de}} Christiane Petri: ''Potsdam und Umgebung. Sinnbild von Preußens Glanz und Gloria''. Köln: DuMont 2000, bl. 98</ref> Nadat minder Nederlanders as verwag hulle in Potsdam gevestig het (weens die relatief hoë lewensstandaard in Nederland was daar min ekonomiese redes om te emigreer), het Franse, Switserse en Pruisiese sakemanne, kunstenaars en soldate in die huise ingetrek. In die tyd van die Duitse Demokratiese Republiek het dele van die buurt bouvallig geword, maar die stadswyk is ná die Duitse hereniging grotendeels gerestoureer en het intussen weer 'n gewilde woonplek geword. Danksy die aantreklike mengsel van woonstelle, klein winkels, galerye, ateljees, kroeë, restourante en kafees lok die buurt inheemse besoekers en toeriste. Drie keer per jaar vind gewilde feeste plaas: Die Tulpefees in April, die Pottebakkersmark in September en die Hollandse Kersfeesmark in Desember. === Romeinse Baddens === [[Lêer:Potsdam Roemische.jpg|duimnael|links|Die binneruimte van die Romeinse Baddens]] [[Lêer:PotsdamRoemBad.jpg|duimnael|Die Tuinierhuis met die Romeinse Baddens]] Die Romeinse Baddens noordoos van die slot Charlottenhof in die Sanssouci-park weerspieël keurvors Frederik Willem IV se verlange na Italië. Die kompleks, wat in die tydperk tussen 1829 en 1840 opgerig is, verenig 'n aantal Romeinse en Oud-Italiaanse boustyle. Frederik Willem het die slot Charlottenhof (1826–1829) en daarna die Romeinse Baddens nog in sy tyd as kroonprins laat oprig. Die troonopvolger het self 'n groot aantal ideë en ontwerptekeninge vir die projekte bygedra en groot invloed op die argitek [[Karl Friedrich Schinkel]] (1781–1841) se planne uitgeoefen. Die boubedrywighede is deur [[Ludwig Persius]], 'n leerling van Schinkel, beheer. Die Romeinse Bad (1834–1840) in die boustyl van 'n antieke villa, wat ook sy naam aan die kompleks verleen het, en die Teepawiljoen (1830) in die boustyl van 'n antieke tempel vorm die twee hoofgeboue. Hulle is verbind deur middel van pergolas, arkades en tuine. Schinkel het die geboue volgens sy herinneringe aan sy tweede Italiaanse reis ontwerp wat hy in 1828 onderneem het. Die Romeinse Bad – waarin nooit gebaai is nie – het uit die romantiese fantasie van die kroonprins voortgespruit. Die name van die kamers dui op 'n mengsel van antieke villa en Romeinse terme. Die atrium, die binnehof van 'n Romeinse woonhuis, dien hier as ontvangkamer. Die impluvium, 'n bekken waarin in die Romeinse tyd reënwater in die atrium opgevang is, het sy naam hier aan 'n hele kamer verleen. Die viridarium ('n Romeinse groen- of koudhuis) is hier 'n klein tuinhof. Aan die Oud-Romeinse terme se terminologie is net die apodyterium (ontkleekamer) en caldarium (warmbad) ontleen. Die nostalgiese kompleks van die Romeinse Baddens grens aan 'n kunsmatige meer, wat deur die beroemde Duitse tuin- en landskapsargitek [[Peter Joseph Lenné]] aangelê is. Die sogenaamde masjienepoel het sy naam aan die stoomenjinhuis met sy pompstasie te danke, wat in 1923 afgebreek is. 'n Monument herinner aan die gebou. === Sanssouci === [[Lêer:Adolph Menzel - Flötenkonzert Friedrichs des Großen in Sanssouci - Google Art Project.jpg|duimnael|links|''Die Fluitkonsert van Sanssouci''. Skildery deur Adolph Menzel (1852)]] [[Lêer:Potsdam - Schloss Sanssouci mit Weinberg 2005.jpg|duimnael|Die kasteel Sanssouci met die wynberg en waterfontein]] Sanssouci ([[Frans]] ''sans souci'' = sonder sorg) in die oostelike deel van die gelyknamige park is een van die bekendste kastele in Potsdam. Sanssouci is deur die Pruisiese koning Frederik die Grote self ontwerp en in die tydperk tussen 1745 en 1747 as 'n klein somerresidensie onder die leiding van die argitek Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff in die rokoko-boustyl opgerig. Tydens die heerskappy van Friedrich Wilhelm IV is die kasteel tussen 1840 en 1842 volgens die planne van Ludwig Persius in sy huidige vorm omgebou. In 1990 is die kompleks van Sanssouci met sy kastele en die uitgestrekte park deur Unesco as wêrelderfenisgebied gelys. Die kompleks, wat dikwels die "Pruisiese Versailles" genoem word, vorm volgens Unesco 'n sintese van die 18de eeuse kunsstyle in Europa se stedelike en hoofse argitektuur. Sanssouci word as 'n uitmuntende voorbeeld van die boukuns en landskapargitektuur teen die agtergrond van die monargistiese staatsidee beskou. Die argitektuur van Sanssouci versinnebeeld die harmonie tussen mens en natuur, onder meer deur sy ligging op die spits van 'n wynberg. Die wynbou, wat in Brandenburg sedert die 13de eeu gedokumenteer is, het nooit 'n belangrike rol by die ontwerp van die vorstelike parke van die gebied gespeel nie. In Sanssouci is die wynberg egter as die middelpunt van die park ontwikkel en met 'n klein kasteel bekroon – wat Frederik die Grote sy ''Weinberghäuschen'' ("wynberghuisie") genoem het. Die Pruisiese koning was van plan om hier tydens die [[somer]] met 'n pragtige uitsig oor die landskap in die middel van die natuur "sonder sorg" te woon om sy wye veld van belangstellings, waaronder kuns, te volg en om hom besig te hou met politieke vraagstukke. 'n Windmeul, wat reeds in 1736 op die wynberg in bedryf was, het die landelike idille nog versterk. === Orangerie === [[Lêer:Potsdam Orangerieschloss.jpg|duimnael|Die Orangerie-kasteel]] Die ''Orangerie'' ("oranjerie"), wat deel uitmaak van die Sanssouci-kasteelkompleks, is een van die indrukwekkende geboue wat in opdrag van koning Frederik Willem (Friedrich Wilhelm) IV, die "romantikus op die troon", opgerig is. Die Orangerie versinnebeeld met sy sentrale kasteel, planthuise, beeldhouwerke, fonteine, arkades en terrasse die monarg se verlange na Italië. Die kasteel is volgens die voorbeeld van Italiaanse Renaissance-villas ontwerp en het tussen 1851 en 1864 ontstaan. Tydens hierdie lang boufase was bekende argitekte soos Ludwig Persius, August Stüler en Ferdinand Hesse by die projek betrokke, terwyl ook die koning se eie ontwerpe in ag geneem is. Die Orangerie-gebou het drie vleuels met 'n totale lengte van meer as 300 meter en behels naas die planthuise aan sy weerskante, wat steeds vir die oorwintering van kouegevoelige Mediterreense potplante gebruik word, die voormalige wonings van die koninklike gesin en bediendes. Die sentrale deel van die kasteel huisves die Raffael-saal met 'n versameling van meer as vyftig kopieë van 19de eeuse skilderye van Raffael, waaronder namaaksels van sy bekendste werke soos die "Sistynse Madonna" of die "Transfigurasie". Die vergulde rame van die skilderye kontrasteer met die mure wat met rooi sy bespan is. Die kasteel se gastewoning behels die ryk versierde Malagietkamer met vergulde dekor, beeldhouwerke en ander kunshandwerk. === Marmerpaleis === [[Lêer:Marmorpalais Neuer Garten Potsdam.jpg|duimnael|links|Die suilgange is later by die paleis gevoeg]] [[Lêer:Albert Potsdam Marmorpalais.jpg|duimnael|Die Marmerpaleis. Litografie, omstreeks 1850]] [[Lêer:Marmorpalais Potsdam.jpg|duimnael|links|Die Marmerpaleis]] [[Lêer:Potsdam Neuer Garten asv2024-09 img2.jpg|duimnael|Die Marmerpaleis]] In die Potsdamse Nuwe Tuin (''Neuer Garten''), digby die oewer van die Heilige Meer, het Friedrich Wilhelm II tussen 1787 en 1792 die Marmerpaleis laat bou. Die kasteelgebou in die vroeë klassistiese styl het volgens ontwerpe van die argitekte Carl von Gontard en – vanaf 1789 – Carl Gotthard Langhans ontstaan. Langhans het daarnaas bekendheid verwerf as boumeester van die Brandenburgse Poor in Berlyn. Die paleis, waarna as "nuwe huis" verwys is, het as 'n privaat woning vir die kunssinnige koning ontstaan. Friedrich Wilhelm II het homself met die nuwe gebou sowel in ruimtelike asook argitektoniese opsig van sy ongeliefde oom Frederik die Grote, wat kinderloos oorlede is en sy hele lewe lank die voorkeur aan barok- en rokokovorme gegee het, gedistansieer. Die paleis met twee verdiepings en 'n vierkante plattegrond is van rooi bakstene gebou. Op die kubiese paleis se plat dak is 'n ronde tempel gesit wat as uitsigtoring dien. As blikvanger is onder meer 'n klein kastteel op die Poue-eiland gebou. Putti, wat 'n vrugtemandjie dra, dien as versiering op die tempeldak. Ander sierelemente van grys en wit marmer uit ''Silesië'', wat vir die buitefasade gebruik is, was naamgewend vir die gebou. 'n Groot terras en trappe aan die paleis se meerkant het toegang tot 'n bootpier gebied. Die koning het daarvan gehou om lang boottoere te neem, byvoorbeeld na die kasteel Charlottenburg in Berlyn. Onderaan die terras het die kasteel se vroeëre kombuis aan die seeoewer in die styl van 'n tempelruïne ontstaan. Die halfversonke tempel is tussen 1788 en 1790 deur Langhans ontwerp en gebou. 'n Ondergrondse gang het dit met die grotsaal op die grondverdieping verbind wat in die somermaande as eetsaal gedien het. Die paleis het reeds na enkele jare te klein geraak. In 1797, die jaar toe Friedrich Wilhelm II oorlede is, is twee syvleuels volgens planne van Michael Philipp Boumann bygevoeg. Die reghoekige geboue met 'n enkele verdieping is deur galerye met mekaar verbind. Vir dié klassisistiese suilgange is marmer, wat oorspronklik vir die kolonnades in die ou Park Sanssouci gebruik is, herwin. Vir die hooflaan tussen die Marmerpaleis en die Kasteel Saanssouci het Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff 'n indrukwekkende tuinargitektuur ontwerp. Toe die koning in November 1797 oorlede is, was boubedrywighede nog aan die gang. Sy seun en opvolger Friedrich Wilhelm III het slegs die buitenste dele laat voltooi. Toe Prins Wilhelm, die latere keiser Wilhelm I, en sy vrou Augusta tydelik in die paleis ingetrek het (hul eie kasteel in Babelsberg was nog in aanbou), was die gange steeds nog nie voltooi nie. In opdrag van die prins se broer, Friedrich Wilhelm IV, het die argitek Ludwig Ferdinand Hesse tussen 1843 en 1848 die syvleuels se interieur geskep. Die buitekante is met freskos versier wat motiewe uit die Nibelungen-saga uitbeeld. Prins Wilhelm, die latere keiser Wilhelm II, het tussen 1881 en 1888, die jaar van sy troonbestyging, met sy gesin in die Marmerpaleis gewoon en die paleis van nuwe tegniese en sanitêre geriewe laat voorsien. Die laaste koninklike bewoners was kroonprins Wilhelm wat in 1904 met sy vrou Cecilie in die paleis ingetrek het. Dertien jaar later is die kasteel Cecilienhof as hul nuwe woning voltooi. === Cecilienhof === [[Lêer:Cecilienhof beleuchtet.jpg|duimnael|Die kasteel Cecilienhof]] Die kasteel Cecilienhof lê in die noordelike deel van die ''Neue Garten'' (Nuwe Tuin), naby die oewer van die Jungfernmeer. Hierdie laaste kasteel, wat deur die [[Huis van Hohenzollern]] gebou is, is tydens keiser Wilhelm II se regentskap vir sy oudste seun, kroonprins Wilhelm (1882–1951), en sy eggenote Cecilie van Mecklenburg-Schwerin (1886–1954), na wie dit vernoem is, opgerig. Die kasteel is tussen 1914 en 1917 volgens die planne van Paul Schultze-Naumburg, 'n sterargitek van die tyd, in die boustyl van 'n Engelse landelike herehuis uit die Tudor-tydperk uitgevoer. Die fasades van Cecilienhof word oorheers deur bakstene en vakwerkelemente van donker eikehout. Kenmerkend is die 55 skoorstene in die Tudor-styl, waarvan geeneen op die ander lyk nie. Weens die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog kon die Prins-gesin eers in Augustus 1917 intrek. Hulle het tot en met 1945 hier gewoon. Die kasteel het wêreldwyd bekend geword danksy die Potsdam-konferensie van die [[geallieerdes|geallieerde]] leiers van Brittanje, die VSA en die Sowjetunie, wat hier van 17 Julie tot 2 Augustus 1945 plaasgevind het. Ná die konferensie is die kasteel en sy park vir die eerste keer vir die publiek toeganklik gemaak. Die kasteel is aanvanklik gebruik as 'n opleidingsentrum van die Demokratiese Vrouebond (''Demokratischer Frauenbund, DFD'') van die [[Duitse Demokratiese Republiek|DDR]]. In 1960 is 'n hotel in die westelike vleuel geopen wat op gaste met buitelandse valuta gemik was. Hierdie luukse hotel bestaan nog steeds. Die res van die kasteel dien tans as 'n museum wat die Potsdam-konferensie behandel. Ook die privaat vertrek van die kroonprins en sy eggenote staan oop vir besoekers. Daarnaas onthaal die regering van die deelstaat Brandenburg hier soms gaste soos byvoorbeeld die Britse [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] in 2004. Die kasteel Cecilienhof is deur Unesco in 1990 saam met ander kastele, tuine en parke in Potsdam-Sanssouci en Berlyn (Glienicke en Poue-eiland) as wêrelderfenisgebied gelys. Dit word beheer deur die Stigting vir Pruisiese Kastele en Tuine in Berlyn-Brandenburg en huisves tans naas die bogenoemde hotel ook 'n museum. Die enigste vertrek, wat in sy oorspronklike toestand bewaar gebly het, is die Kroonprinses se sogenaamde Kajuitkamer wat volgens 'n ontwerp van die binnenshuise argitek Paul Ludwig Troost ontstaan het. === Stadspoorte === [[Lêer:Potsdam Brandenburger Tor asv2023-07.jpg|duimnael|links|Die Brandenburgse Poort]] [[Lêer:Potsdam Nauener Tor 07-2017.jpg|duimnael|Die [[Neogotiese styl|Neogotiese]] ''Nauener Tor'' (Nauense Stadspoort)]] As garnisoenstad het Potsdam oor 'n stadsmuur beskik wat egter nie daarop gemik was om as versterking te dien nie, maar eerder gebou is om die dersersie van soldate en smokkelary te keer. Die stadsmuur het die stadspoorte met mekaar verbind waarvan drie bewaar gebly het: Die "klein" Brandenburgse Poort (''Brandenburger Tor''), die Nauense Poort (''Nauener Tor'') en die Jagterspoort (Duits: ''Jägertor''). Die sogenaamde ''Accise-und-Desertations-Communikation''-grens is eers in 1718 tydens die heerskappy van koning Friedrich Wilhelm gebou. Net enkele oorblyfsels van die oorspronklike stadsmuur kan vandag nog besigtig word. Twee stadspoorte het nie bewaar gebly nie: Die voormalige Berlynse Poort (''Berliner Tor'') is in 1945 byna heeltemal vernietig, en slegs 'n sywand het bewaar gebly. 'n Enkele obelisk is die enigste oorblyfsel van die Neustadtse Poort (''Neustädter Tor''). Die Brandenburgse Poort (wat nie met die gelyknamige baken in Berlyn verwar moet word nie) het in sy huidige vorm in 1770 in opdrag van Friedrich II ontstaan. Ná die einde van die [[Sewejarige Oorlog]] (1756–1763) is die oorspronklike ou poort afgebreek, en die huidige monumentele stadspoort is as 'n seëteken opgerig. Die Boog van Konstantyn in Rome was een van sy argitektoniese voorbeelde.<ref>{{de}} [http://www.potsdam-abc.de/verzeichnis/objekt.php?mandat=4370 ''Potsdam-ABC: Die Brandenburgse Poort'']</ref> Die poort is deur twee boumeesters opgerig en het derhalwe twee verskillende gesigte. Carl von Gontard het die poort se stadskant ontwerp, terwyl sy leerling Georg Christian Unger die veldkant beplan het. Die Jagterspoort is die oudste bewaarde stadspoort. Dit is in 1733 as een van die uitgange in noordelike rigting opgerig en het sy naam aan die keurvorstelike jagtershof net buite Potsdam te danke. Die argitraaf en bekroning is van sandsteen gemaak, terwyl gepleisterde bakstene vir die gerustifiseerde pilare gebruik is. Die aansienlik groter Nauense Poort dateer van 1755 en is een van die vroegste voorbeelde van die oorspronklik Engelse [[Neogotiese styl|Neogotiese boukuns]] op die Europese vasteland. Die plein voor die poort is met sy talle kafees, restourante en kroeë vandag 'n gewilde kuierplek vir Potsdamers en hul gaste. 'n Tremlyn loop regstreeks deur die Nauense Poort. === Garnisoenkerk === [[Lêer:Hasenpflug, Carl - Garnisonkirche - Stiftung Stadtmuseum Berlin.jpg|duimnael|Die Potsdamse Garnisoenkerk omstreeks 1827. Skildery deur Carl Georg Hasenpflug]] Die Garnisoenkerk was die beduidendste Potsdamse kerk wat volgens die barokstyl ontwerp en tydens die regentskap van die tweede Pruisiese koning Friedrich Wilhelm I tussen 1733 en 1735 deur die argitek Philipp Gerlach (1679–1748) opgerig is. Die kerk, wat as een van die belangrikste barokgeboue in Pruise beskou is, het as godshuis vir die koninklike soldate, maar ook as laaste rusplek vir die koning gedien. Friedrich Wilhelm is hier een dag ná sy afsterwe op 31 Mei 1740 ter ruste gelê. Hy is tans in die Keiser-Friedrich-mausoleum vlakby die Vredeskerk begrawe. Later het ook Frederik die Grote hier sy laaste rusplek gevind. Die Garnisoenkerk se kloktoring met 'n hoogte van 88,4&nbsp;m het die Potsdamse stadshorison oorheers en het saam met die Nikolai- en Heilands-kerk deel uitgemaak van die beroemde "Drie-kerke-uitsig" oor Potsdam. Talle sigasse van die Potsdamse kultuurlandskap met sy uitkykpunte, wat deur Peter Joseph Lenné geskep is, het by die Garnisoenkerk bymekaar gekom. Die oop toringlantern het 'n klokkespel gehuisves wat deur die Amsterdamse gieter Jan Albert de Grave (1666–1734) geskep is en sedert 1797 elke halfuur om die beurt die choraal ''Lobe den Herren'' en die lied ''Üb' immer Treu' und Redlichkeit'' gespeel het. Die Garnisoenkerk het ná die Britse bomaanval op 14 April 1945 volledig uitgebrand. Die klokkespel het ineengestort en op die grond in stukke gebreek. Net enkele kunswerke soos die sogenaamde veldaltaar het bewaar gebly. Die kerk, wat amptelik in staatsbesit was, het nie langer as militêre godshuis gefungeer nie en is aan die burgerlike kerkgemeente oorgedra wat hier op 18 Junie 1950 in die laagste verdieping van die kerktoring 'n klein kapel ingewy het wat later as "Heilig-Kruis-kapel" bekend sou staan. In 1966 het boubedrywighede vir die beveiliging van die toring begin, maar dié bedrywighede is kort darna om politieke redes gestaak. Die SED-bewindhebbers het die kerk as 'n simbool van "Pruisiese militarisme" beskou en die bouvalle in 1968 laat opblaas en verwyder. In 2004 is 'n stigting in die lewe geroep wat hom vir die heropbou van die Garnisoenkerk beywer het. === Gotiese Biblioteek === [[Lêer:Gotische Bibliothek - GBMG 5257 10072011.jpg|duimnael|links|Die Gotiese Biblioteek]] [[Lêer:Gotische Bibliothek - GB5207 10072011.jpg|duimnael|Die Gotiese Biblioteek bied 'n uitsig oor die Heilige Meer met die Marmerpaleis in die agtergrond]] Die Gotiese Biblioteek is 'n agthoekige pawiljoenagtige toring van sandsteen wat aan die suidoewer van die Heilige Meer (''Heiliger See'') in die Nuwe Tuin (''Neuer Garten'') geleë is. Dit bied 'n uitsig oor die meer en die Marmerpaleis. Die toring in die [[Neogotiese styl]] het twee verdiepings en word deur 'n vierkantige arkadegang omsluit. 'n Wenteltrap bied toegang tot 'n terras en die biblioteeksaal op die tweede verdieping. Die goue toringspits is uit meerdere koeëls gevorm. Die toring het tussen 1792 en 1794 in opdrag van koning Frederik Willem II volgens 'n ontwerp van Carl Gotthard Langhans in die styl van 'n Gotiese kapel ontstaan. Ook die binnekant van die gebou, wat as koninklike privaatbiblioteek en uitsigtoring (''belvedere'') aan die meeroewer gedien het, toon 'n sterk Gotiese karakter. Die laer verdieping het klassieke Franse literatuur in drie boekkaste gehuisves, terwyl klassieke Duitse en Rosekruiser-werke in vier kaste op die tweede verdieping bewaar is. Frederik Willem II het, in teenstelling met vroeëre Pruisiese heersers, naas die Franse ook Duitse kunste bevorder. Sy geheime biblioteek is egter nie in die toring nie, maar op die teenoorliggende oewer van die Heilige Meer in die Marmerpaleis gehuisves. Voordat dit in 1869 afgebreek is, het die Moorse Tempel, 'n houtgebou aan die noordelike meeroewer, as argitektoniese teenstuk tot die toring gefungeer. Die Gotiese Biblioteek huisves sedert die 1930's geen boeke meer nie nadat die biblioteek na die stadskasteel van Potsdam verskuif is. Alle werke is in die sogenaamde "Nag van Potsdam" (14 tot 15 April 1945) vernietig toe die kasteel ná 'n bomaanval afgebrand het. Ook die Gotiese Biblioteek is gedurende die oorlog ernstig beskadig. Nadat die Heilige Meer deur 'n bom getref is, het die gebou se fondament in rigting van die water begin neig. Ná die oorlog het die toring verval tot 'n ruïne en het dekades lank as die "Skewe Toring van Potsdam" bekend gestaan. Ter geleentheid van Potsdam se 1000-jarige jubileum het die stad Berlyn in 1993 'n skenking van 1,6 miljoen mark gemaak om die gebou te restoureer. Maar eers tussen 1995 en 1995 is die fondament en die biblioteek volledig herstel nadat verdere fondse deur die Bondsrepubliek Duitsland, die deelstaat Brandenburg en die stad Potsdam beskikbaar gestel is. Die boonste verdieping is tans nie toeganklik vir die publiek nie, maar die biblioteek mag deur die vensters van die laer verdieping besigtig word. === Einsteinturm === [[Lêer:Einsteinturm 7443a.jpg|duimnael|Die Einsteintoring]] [[Lêer:Potsdam-EinsteinTurm-Modell-2007.jpg|duimnael|'n Model van die toring]] Die ''Einsteinturm'' of "Einsteintoring" is 'n sterrewag wat tussen 1919 en 1922 op die Telegrafenberg, 'n heuwel in die suidweste van Potsdam, ontstaan het en na [[Albert Einstein]], die Nobelpryswenner vir Fisika in 1921, vernoem is. Die toring, wat in sy ontstaantyd as 'n rewolusionêr nuwe gebou beskou is, is in die ''Wissenschaftspark Albert Einstein'' geleë en oorspronklik ontwerp om Einstein se relativiteitsteorie eksperimenteel te bevestig. Tans word die toringteleskoop, wat as monument gelys is, deur die ''Leibniz-Institut für Astrophysik Potsdam'' bedryf. Terwyl Einstein tussen 1911 en 1915 besig was om sy algemene relativiteitsteorie te ontwikkel, het hy 'n beroep op sterrekundiges gedoen om sy voorspellings deur middel van eksperimente te bevestig. Erwin Finlay Freundlich, 'n astrofisikus by die Babelsberg-sterrewag naby Potsdam wat in 1911 kennis gemaak het met Einstein, was een van die eerste wetenskaplikes wat die nuwe probleem ondersoek het. Vanaf 1917 was hy in samewerking met Einstein die drywende krag agter die sterrewag-projek wat aan die besondere vereistes van die nuwe teorie moes voldoen. Freundlich se persoonlike kontak met die argitek Erich Mendelsohn, wat die relativiteitsteorie noukeurig bestudeer het en groot belang in die sterrewag-projek gestel het, het die deurslag vir die projek gegee. Mendelsohn was destyds besig om nuwe argitektoniese vorme te ontwikkel wat met moderne materiale soos staal en staalversterkte beton verwesenlik kon word. Freundlich het die wetenskaplike vereistes vir die gebou geformuleer wat deur Mendelsohn uiteindelik as 'n vertikale teleskoop ontwerp is. Volgens die bouplanne het die teleskoop op sy eie fondament gestaan wat in die binneruimte van die toring geïnstalleer is, onafhanklik van die res van die gebou wat veral as beskermende hulsel gedien het. Mendelsohn was vry om sy eie konsep te ontwikkel. Die eerste presiese bouplanne het in 1919 ontstaan, die toring is in 1922 voltooi, terwyl die langdurige installasie van wetenskaplike toerusting twee verdere jaar geneem het. Die terrein rondom die toring is deur een van Mendelsohn se medewerkers, die argitek [[Richard Neutra]], ontwerp. Die gebou is as 'n uitmuntende voorbeeld van ekspressionistiese argitektuur beskryf, alhoewel dit ook sekere Art Nouveau-invloede toon. Einstein het sy indruk as "organies" omskryf. Volgens Mendelsohn is in die toring twee teenstellings, naamlik funksie en dinamiek, oorgedra na die terrein van die boukuns. Harald von Klüber, 'n medewerker by die Einsteintoring, het sy ongewone argitektoniese vorme van Mendelsohn se styl as 'n weerspieëling van die aspekte van moderne tegnologie, wiskunde en fisika beskou. Ingewikkelde en tegelykertyd estetiese konsepte het volgens hom hul uitdrukking in wonderlik swaaiende vorme en elegant geboë kurwes gevind. Danksy Einstein se internasionale bekendheid, sy posisie as lid van die Pruisiese Akademie van Wetenskappe en as direkteur van die Keiser-Wilhelm-instituut vir fisika is die projek ondanks die moeilike ekonomiese situasie in die na-oorlogse tyd in gelyke dele deur die Pruisiese staat en die Duitse nywerheidsektor se "Albert-Einstein-Stigting" befonds. Op 6 Desember 1924 het die instituut sy bedrywighede amptelik begin. Die naam "EInsteinturm" het nog in dieselfde jaar ingeburger geraak. == Demografie == [[Lêer:Kirchsteigfeld Hirtengraben3.JPG|duimnael|Kirchsteigfeld, 'n nuwe woonbuurt met 7&nbsp;500 inwoners, het ná die Duitse hereniging ontstaan]] Potsdam het vanaf sy eerste historiese verwysing in die jaar 993 tot in die vroeë moderne tydperk 'n relatief klein stad met 'n konstante inwonerstal gebly. Die laagste bevolkingsyfer is met 700 inwoners ná die verwoestings en hongersnode van die Dertigjarige Oorlog in 1660 aangeteken. Nadat Potsdam die setel van die Brandenburgse heersers geword het, het sy bevolking aansienlik begin groei. As gevolg van die industrialisering in die 19de eeu het die bevolking tot in 1900 selfs verdriedubbel tot 60&nbsp;000. Met die inlywing van Babelsberg, 'n nywerheidstad met 30&nbsp;000 inwoners, asook 'n aantal omliggende dorpe op 1 April 1939 het Potsdam se bevolking die 100&nbsp;000-kerf oorskry. Gedurende die Tweede Wêreldoorlog en ná die Duitse hereniging in 1990 het die inwonertal tydelik afgeneem. In 1999 het dit 129&nbsp;000 beloop. Sedert die jaar 2000 is 'n gemiddelde jaarlikse groeikoers van 1&nbsp;500 mense aangeteken, veral danksy die vestiging van nuwe inwoners en die inlywing van omliggende dorpe.<ref>{{de}} [http://www.potsdam.de/cms/ziel/400366/DE/ ''Amptelike statistieke van die Potsdamse stadsregering''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312191638/http://www.potsdam.de/cms/ziel/400366/DE/ |date=12 Maart 2007}}</ref> Danksy relatief hoë geboorte- en lae sterftesyfers is in Potsdam in 2004 die hoogste natuurlike bevolkingsaanwas van alle administratiewe hoofstede van Duitse deelstate aangeteken. Die burgemeester van Potsdam het op 13 Februarie die 150&nbsp;000ste inwoner verwelkom. Met 'n gemiddelde ouderdom van 41,2 jaar is Potsdam die derde jongste administratiewe hoofstad ná [[Mainz]] met 41,0 en [[Kiel (Duitsland)|Kiel]] met 41,1 jaar. Die persentasie buitelandse inwoners het met 4,5 persent onveranderd gebly. Die meeste van die sowat 6&nbsp;000 buitelandse burgers is boorlinge van Oos-Europese lande.<ref>{{de}} [http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10022722/316527/ ''Amptelike statistieke gegewens''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071018045413/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10022722/316527/ |date=18 Oktober 2007}}</ref> == Politiek == === Stadsregering === [[Lêer:Potsdam Luftbild Landtag Brandenburg Brauhausberg - Foto Wolfgang Pehlemann Wiesbaden Germany 2008 IMG 0028.jpg|duimnael|Die Ryksoorlogskool het tussen 1990 en 2014 die parlement van Brandenburg gehuisves]] Potsdam is sedert 1345 deur 'n sogenaamde ''Consul'' en vanaf 1450 deur 'n burgemeester geadministreer. Die oudste verwysing na 'n stadsraad dateer uit 1465. In die 16de en 17de eeu het hierdie uit vier tot vyf lede bestaan, waaronder die burgemeester. Later het die regente van Brandenburg groot invloed op die stedelike administrasie uitgeoefen. Vanaf 1722 is die Ou en Nuwe Stad deur 'n magistraat met 'n stadsdirekteur as voorsitter geadministreer. In 1809 het Potsdam 'n selfregerende stad geword wat deur 'n burgemeester geadministreer is, en bewoners kon afgevaardigdes vir 'n stadsparlement verkies. Die stadsparlement is tydens die Nasionaal-Sosialistiese bewind ontbind en die burgemeester regstreeks deur die NSDAP benoem. Ná die einde van die Tweede Wêreldoorlog is net soos in ander stede van die Sowjet-besettingsone 'n sogenaamde ''Rat der Stadt'' ("Raad van die Stad") met 'n burgemeester as voorsitter gevorm. Die verkiesings vir hierdie raad was nie vry nie; kandidate is deur die Nasionale Front benoem en volgens 'n eenheidslys verkies. Met die Duitse hereniging in Oktober 1990 is demokratiese strukture herstel. Die stadsparlement (''Stadtverordnetenversammlung'') en burgemeester word deur middel van vrye en algemene verkiesings bepaal. Die huidige burgemeester is Mike Schubert ([[Sosiaal-Demokratiese Party]]). === Deelstaat Brandenburg === [[Lêer:Potsdam Stadtschloss 07-2017.jpg|duimnael|Die heropgeboude stadskasteel op die Ou Markplein dien sedert Januarie 2014 as setel van Brandenburg se parlement]] As administratiewe setel van die deelstaat Brandenburg huisves Potsdam die parlement (''Landtag''), regering, departemente en die kantoor van die eerste minister. Potsdam dra derhalwe die amptelike titel ''Landeshauptstadt Potsdam'' ("Deelstaathoofstad Potsdam"). Die deelstaatparlement is oorspronklik in die gebou van die voormalige koninklike oorlogskool op die Brauhausberg gehuisves. Vanweë sy argitektoniese voorkoms en die feit dat hier in die DDR-tydperk die SED-distriksadministrasie gehuisves is, is na die gebou dikwels as ''Kreml'' ("Kremlin") verwys. Nadat die ou skoolgebou al lank nie meer in die behoeftes van 'n moderne parlement kon voorsien nie, het die afgevaardigdes besluit om 'n nuwe parlementsgebou op die perseel van die ou stadskasteel (die Ou Markplein) op te rig, wat in Januarie 2014 ingewy is.<ref>{{de}} [http://www.landtag.brandenburg.de/de/aktuelles/landtagsneubau/brandenburger_buergerinnen_und_buerger_werden_erste_gaeste_des_neuen_landtages/606476?_referer=510287 landtag.brandenburg.de: ''Brandenburger Bürgerinnen und Bürger werden erste Gäste des neuen Landtages''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150705093410/http://www.landtag.brandenburg.de/de/aktuelles/landtagsneubau/brandenburger_buergerinnen_und_buerger_werden_erste_gaeste_des_neuen_landtages/606476?_referer=510287 |date=5 Julie 2015}}</ref> Na langdurige debatvoering het die parlement in 2005 besluit om die kasteel herop te bou. 'n Bekende televisiepersoonlikheid, Günther Jauch, het al in 2003 die heropbou van die bekende Fortunaportaal geborg. Boubedrywighede vir die kasteel het in 2010 begin. Die oorspronklike fasade sal danksy 'n skenking van die sagteware-entrepreneur en miljardêr Hasso Plattner herstel word, terwyl die nuwe gebou agter die fasade, wat die parlement sal huisves, deur die argitek Peter Kulka ontwerp is. Sedert Januarie 2014 vergader die Brandenburgse afgevaardigdes in die nuwe parlementsgebou. == Godsdienste == === Christendom === [[Lêer:Kirche St Peter und Paul Potsdam.jpg|duimnael|Die Rooms-Katolieke proosdykerk ''St. Peter und Paul'']] [[Lêer:Michael Park Babelsberg.JPG|duimnael|Aartsengel Michael, Park Babelsberg]] Die geskiedenis van die [[Christendom]] in Potsdam word deur die naasbestaan tussen verskillende geloofsgemeenskappe. Die stad Potsdam het aanvanklik deel uitgemaak van die Christelike proosdy Spandau in die bisdom Brandenburg wat in 949 gestig is. Die keurvors van Brandenburg het in 1541 die [[Protestantse Hervorming|Reformasie]] ingevoer sodat Potsdam op religieuse gebied eeue lank deur die Protestantisme oorheers is. Die meeste inwoners het die Lutherse geloofsbelydenis aangeneem, tog het daar ook 'n Gereformeerde gemeente bestaan. In 1723 is 'n Franse Gereformeerde gemeente gestig, en in 1753 is die Franse kerk van Potsdam opgerig. In 1817 is die twee Evangeliese geloofsbelydenisse in Pruise verenig tot die Geuniëerde Kerk. Die koning van Pruise het as die kerkhoof gefungeer. Die Evangeliese Kerk van die Oud-Pruisiese Unie, wat in 1918 ontstaan het, het in 1947 die Evangeliese Kerk in Berlyn-Brandenburg geword en in 2004 met die Evangeliese Kerk van die Silesiese Opper-Lausitz saamgesmelt. In reaksie op die vereniging tot die Geuniëerde Kerk is die Oud-Lutherse Evangelies-Lutherse Kerk van Pruise afgestig wat eers ná 'n lang tydperk van politieke vervolging in 1841 amptelik erken is. Dit maak vandag deel uit van die Selfstandige Evangelies-Lutherse Kerk en sy kerkdistrik Berlyn-Brandenburg. Aangesien Potsdam 'n garnisoenstad was, was daar ook baie soldate wat die Rooms-Katolieke geloof aangehang het. In 1868 het die Katolieke kerk ''St. Peter und Paul'' ontstaan, terwyl die vorsbiskoplike delegatuur Berlyn-Brandenburg-Pommere reeds in 1821 gestig is. Die bisdom Berlyn het in 1930 as 'n suffragaanbisdom van Breslau ontstaan. Ná die Tweede Wêreldoorlog is die gebied van die kerkprovinsie Breslau opgesplits en regstreeks deur die [[pous]] in [[Rome]] bestuur. Ná die Duitse hereniging is die bisdom Berlyn tot 'n aartsbisdom verhef, en die Rooms-Katolieke kerkgemeentes in Potsdam maak vandag deel uit van die aartsbisdom Berlyn. Naas die landskerklike gemeentes is daar ook 'n aantal vrykerke soos die Morawiese Kerk (''Herrnhuter Brüdergemeine''). In Potsdam is daar tans sowat 30&nbsp;000 Christene van verskillende geloofsgemeenskappe wat gelykstaan aan 20 persent van die bevolking. Hiervan is sowat 25&nbsp;000 lede van die 22 Evangeliese en 5&nbsp;000 lede van die twee Rooms-Katolieke kerkgemeentes. Die verskillende vrye kerkgemeentes het eweneens enkele duisend aanhangers.<ref>{{de}} [http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10002054/68694/ ''Christelike kerke in Potsdam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090310154709/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10002054/68694/ |date=10 Maart 2009}}</ref> === Franse Gereformeerde gemeente === [[Lêer:Potsdam - Französische Kirche - 2013.jpg|duimnael|Die Franse Kerk in Potsdam versinnebeeld die religieuse verdraagsaamheid van Pruise]] Die eerste Franse [[Hugenote]]-vlugtelinge het op 10 Januarie 1686 in Potsdam aangekom. Die meeste van hulle het later na ander stede verhuis – Potsdam was destyds immers net 'n klein nedersetting met sowat 100 huise en 'n bevolking van sowat 1&nbsp;000. Die prentjie het eers begin verander nadat Potsdam tot die setel van die Brandenburgse vorstehuis verhef is. Friedrich Wilhelm I het saam met die eerste uitbreiding van die stad vanaf 1719 ook die Franse Kwartier met sowat vyftig woonhuise oos van die meer Fauler See (tans ''Platz der Einheit'') laat bou. Die Franse Gereformeerde Gemeente in Potsdam is op 21 Julie 1723 deur plaaslike Hugenote gestig. Die eerste pastoor was Thomas le Conte wat as 'n kind uit Frankryk geëmigreer het. Kerkdienste is op die Ou Markplein (''Alter Markt'') in die kapel van die stedelike slot gehou. Met die ''Edit du Roi, contenant les Privileges & Franchises accordes aux Colonistes François, qui s'etabliront à Potsdam'' het die gemeente met destyds 100 lede op 19 Oktober 1731 vir die Franse kolonie selfs sy eie grondwet en regspraak verkry. Die kolonie het sodoende 'n selfstandige politieke, godsdienstige en kulturele gemeenskap in Potsdam gevorm en oor sy eie regter en polisie asook ander voorregte beskik. Die kolonie het vinnig ook aantreklik geword vir Gereformeerde emigrante uit ander gebiede soos die Palts, Switserland, Hongarye en Nederland wat by die Franse gemeente aangesluit het. Die gemeenskap het beduidende persoonlikhede soos die argitekte Pierre Gayette en Jan Bouman (Johann Boumann) ingesluit. Met die sogenaamde Stein-Hardenbergse hervormings van 1809 is die voorregte van die gemeente herroep. Die immigrante was in hierdie tydperk reeds 'n integrale bestanddeel van die Potsdamse samelewing, en Guillaume Saint Paul, die seun van die eerste regter in die kolonie, het baie jare lank as burgemeester van Potsdam gedien en 'n kroniek van die stad saamgestel. Lidmaatskap in die Franse Gereformeerde gemeente staan vandag oop vir elkeen wat daarin belangstel – Gereformeerde en Lutherse Christene, maar ook ander gelowiges. Franse afkoms is geen voorvereiste nie. === Joodse godsdiens === Tans is daar sowat 1&nbsp;200 Joodse gelowiges in Potsdam waarvan die meerderheid uit voormalige Sowjet-republieke na Duitsland geïmmigreer het. Daar bestaan twee Joodse gemeentes in Potsdam, waarvan een met 400 lede deel uitmaak van die Sentraalraad van die Jode in Duitsland. Die tweede onafhanklike gemeente beskou homself as streng aanhangers van die Joodse wet. Potsdam is daarnaas die setel van die liberale Abraham-Geiger-kollege, die enigste rabbyneseminarie in Duitsland. Die Ou Sinagoge van Potsdam is tydens die pogroms van November 1938 geplunder en gedurende die geallieerde lugaanvalle in die Tweede Wêreldoorlog vernietig. Die stad beskik tans nie oor 'n Joodse [[sinagoge]] nie, tog word die oprigting van 'n nuwe Joodse sakrale gebou tans oorweeg.<ref>{{de}} [http://www.synagoge-potsdam.de/index.php?modul=ModulVerein# ''Sinagoge Potsdam''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012033745/http://www.synagoge-potsdam.de/index.php?modul=ModulVerein |date=12 Oktober 2007}}</ref> === Ander gelowe === [[Lêer:Potsdam Pumpenhaus 07-2017.jpg|duimnael|Die sogenaamde ''[[Moskee]] van Potsdam'', wat in 1841 gebou is, is in werklikheid 'n pomphuis]] Tans is byna 80 persent van die bevolking ongebonde. Die persentasie Christene het in die DDR-tydperk merkbaar afgeneem, en net soos in die meeste nuwe oostelike deelstate van Duitsland is daar baie min aanhangers van ander gelowe. Daar is geen betroubare beramings oor die huidige aantal Moslems of Boeddhiste in Potsdam. Daar is geen noemenswaardige Moslem-gemeente of [[moskee]] in die stad nie. Pruise was vroeër deur godsdienstige verdraagsaamheid gekenmerk – so het die Pruisiese koning Frederik II die Grote in 1740 verklaar: ''"Alle godsdienste is gelyk en goed mits die mense, wat hulle openlik beoefen, net eerlik is. En selfs al sou Turke en Heidene ons land wil bevolk, sou ons vir hulle moskees en kerke laat bou"''.<ref>Duitse teks: ''Alle Religionen seindt gleich und guht, wann nur die Leute, so sie profesieren, erliegte Leute seindt, und wenn Türken und Heiden kämen und wollten das Land pöplieren, so wollten wir sie Mosqueen und Kirchen bauen.''</ref> Reeds in 1732 het die Pruisiese koning Frederik Willem I naby Potsdam se ''Langer Stall'' 'n gebedsaal vir twintig van sy Turkse gardesoldate laat bou – die eerste moskee op Duitse bodem. Die gebou is egter gedurende die Tweede Wêreldoorlog vernietig, behalwe vir die frontfasade wat nog staan. == Onderwys == [[Lêer:Potsdam Germany University-Library-Neues-Palais-Haus-11-01.jpg|duimnael|Die Park Sanssouci-kampus van die Universiteit van Potsdam met die Nuwe Paleis]] Potsdam beskik oor 'n aantal belangrike onderwysinstellings, waarvan drie tersiêre instellings met altesaam 24&nbsp;000 studente. Vyftien persent van Potsdam se inwoners is studente, en die stad het ook die grootste digtheid van wetenskaplikes in Duitsland – byna 'n derde van die bevolking het 'n graad by 'n universiteit of ander tersiêre instelling behaal. Die persentasie inwoners met akademiese grade van universiteite beloop tans 17 persent teenoor 'n gemiddelde van nege persent in Duitsland. [[Lêer:HFF Potsdam, 2012 - ELB 00028F49.jpg|duimnael|links|''Hochschule für Film und Fernsehen (HFF)'']] Die [[Universiteit van Potsdam]] met vyf fakulteite en 20&nbsp;760 studente ([[winter]]semester 2011/2012) is in 1991 as 'n universiteit van die deelstaat Brandenburg gestig. Sy voorlopers was die Brandenburgse Hoër Onderwysskool (''Brandenburgische Landeshochschule''), wat in 1948 gestig en teen die begin van die vyftigerjare met die Pedagogiese Skool "Karl Liebknecht", een van die grootste in die DDR, versmelt is. Die Universiteit van Potsdam beskik oor vier kampusse in Park Sanssouci, Babelsberg, Griebnitzsee en Golm. Ander belangrike tersiêre onderwysinstellings is die Hoër Onderwysskool vir Film en Televisie "Konrad Wolf" (HFF Babelsberg), wat in 1954 as Duitse Hoër Onderwysskool vir Filmkuns gestig is en sedert 1985 sy huidige naam ''Hochschule für Film und Fernsehen (HFF)'' dra. Die Technikon Potsdam is 'n nuutgestigte instelling wat deur die deelstaat Brandenburg in die lewe geroep is. Dit het saamgesmelt met die voormalige Potsdam-kampus van die Hoër Onderwysskool vir Reklame en Ontwerp. == Kultuur == [[Lêer:Hans-Otto-Theater.JPG|duimnael|''Hans Otto Theater'']] As sy administratiewe hoofstad speel Potsdam 'n besondere rol in die kulturele lewe van die deelstaat Brandenburg. Naas sy historiese erfenis met altesaam twaalf kastele en talle tuine en parke is daar 'n verskeidenheid kultuuraantreklikhede waarvan baie in die historiese middestad geleë is, soos byvoorbeeld die Nikolaisaal Potsdam, die ''Haus der Brandenburgisch-Preußischen Geschichte'', die ''Potsdam Museum – Forum für Kunst und Geschichte'' en die Filmmuseum Potsdam, asook kunsgalerye dwarsoor die stad. Langs die oewer van die Tiefer See ("Diep Meer") het temidde van 'n historiese landskap met Pruisiese kastele en tuine 'n nuwe kulturele buurt ontstaan, die Schiffbauergasse. Soos die Duitse naam reeds aandui, is hier vroeër stoomskepe gebou, maar ook surrogaatkoffie vervaardig, soldate gedril en visse geteel. Vandag word die kwartier deur klein besighede en kulturele instellings oorheers. Die hooftrekpleisters is die ''Hans Otto Theater'', die ''Waschhaus'', die ''fabrik Potsdam'', 'n kinder- en jeugteater en ander vrye toneelgeselskappe. 'n Verskeidenheid feeste, konserte, film- en kunsvertonings word aangebied. Bekende musiek- ven teaterfeeste, wat gereeld aangebied word, sluit die ''Musikfestspiele Potsdam Sanssouci'', die ''Potsdamer Hofkonzerte Sanssouci'', die ''Potsdamer Schlössernacht'' (Potsdam se "Nag van die Kastele"), die dansfees ''Potsdamer Tanztage'', die ''Vocalise''-sangfees, die teaterfees ''UNIDRAM'' asook rock- en jazzkonserte in. Die historiese atmosfeer dra by tot die besondere karakter van kulturele aanbiedings. Dit geld veral vir die Boheemse Wewerfees in Potsdam-Babelsberg, die ''Potsdamer Erlebnisnacht'' in die barokkwartier van die middestad en die Tulpefees in die Hollandse Buurt. == Ekonomie == Potsdam trek voordeel uit sy ligging digby Berlyn, maar het desondanks tot 'n onafhanklike ekonomiese sentrum ontwikkel, wat veral op die mediabedryf, inligtings- en kommunikasietegnologieë, biotegnologie, handel, banke, assuransies en toerisme steun. Die hoëtegnologiebedryf is tans die snelgroeiendste sektor. === Mediabedryf === [[Lêer:Filmstudio Babelsberg Eingang.jpg|duimnael|''[[Studio Babelsberg]]'' is die oudste groot rolprentateljee ter wêreld]] Die rolprentateljee ''[[Studio Babelsberg]]'' in Babelsberg is die oudste groot rolprentateljee-kompleks ter wêreld en ten opsigte van sy oppervlakte ook die grootste in Duitsland. Die ateljee staan veral bekend vir die legendariese rolprente van sy beginperiode soos ''Metropolis'' en ''Der blaue Engel'' (waarin [[Marlene Dietrich]] die hoofrol vertolk het). Van die eerste rolprent, wat ooit hier vervaardig is – Urban Gad se ''Der Totentanz'' van 1912, waarin die Deense filmster [[Asta Nielsen]] die hoofrol vertolk het – het net fragmente bewaar gebly. Die rolprentateljee is vandag een van die leidende sentra vir rolprent- en televisieproduksies. Sy terrein huisves ook die ''Filmpark Babelsberg'', 'n temapark waar kunsies en coulisses uit rolprente vertoon word. [[Koerant|Dagblaaie]], wat in Potsdam uitgegee word, sluit die ''Potsdamer Neueste Nachrichten'' (wat as 'n streekuitgawe van die Berlynse dagblad ''Der Tagesspiegel'' verskyn) en die Potsdamse uitgawe van die ''Märkische Allgemeine'' in. Die openbare uitsaaikorporasie ''Rundfunk Berlin-Brandenburg (RBB)'' het 'n streekkantoor in Potsdam-Babelsberg wat die radiostasies ''Antenne Brandenburg'', ''Fritz'' en ''Radio Eins'' huisves. Daar is ook 'n plaaslike televisiestasie met die naam ''PotsdamTV''. Die tydskrif ''EVENTS'', wat sedert 1997 maandeliks uitgegee word, konsentreer op kulturele gebeurtenisse en die plaaslike restourantbedryf. === Toerismebedryf === [[Lêer:Seminaris SeeHotel Potsdam 2.jpg|duimnael|Die ''Seminaris Seehotel'' aan die Templinmeer, met Potsdam en Berlyn in die agtergrond]] Die toerismebedryf speel intussen 'n belangrike rol in die plaaslike ekonomie. Die stad beskik oor 'n moderne toeristiese infrastruktuur met altesaam 5&nbsp;140 beddens in twintig hotelle in alle kategorieë, gastehuise en jeugherberge. Die meeste hotelle is in die afgelope jare nuut gebou of volledig gerenoveer. In 2005 het sowat drie miljoen toeriste Potsdam besoek, terwyl in 2010 882&nbsp;555 oornagtings geregistreer is (waarvan 10,2 persent buitelandse toeriste).<ref>{{de}} [http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10086321/1191938/ ''www.potsdam.de: Potsdamer Tourismusbericht 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110924064123/http://www.potsdam.de/cms/beitrag/10086321/1191938/ |date=24 September 2011}}</ref> Die aantal toeriste in die Brandenburgse hoofstad het sodoende sedert 1991 byna vervierdubbel, terwyl die aantal buitelandse toeriste verdubbel het. Die gewildste toeristetrekpleisters in 2010 was die Kasteel Sanssouci (323&nbsp;890 besoekers), die Filmpark Babelsberg (275&nbsp;025), die Nuwe Paleis (206&nbsp;824) en ''Biosphäre Potsdam'' (147&nbsp;094).<ref>{{de}} [http://www.potsdam.de/cms/dokumente/10034489_513412/dc76fc82/Tourismus__in_der_Landeshauptadt_Potsdam_2010.pdf ''Statistischer Informationsdienst Nr. 3/2011, Landeshauptstadt Potsdam – Tourismus in der Landeshauptstadt Potsdam 2010''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301111413/http://www.potsdam.de/cms/dokumente/10034489_513412/dc76fc82/Tourismus__in_der_Landeshauptadt_Potsdam_2010.pdf |date=1 Maart 2012}}</ref> == Vervoer == [[Lêer:Potsdam Hauptbahnhof Luftansicht.jpg|duimnael|links|Die nuwe hoofstasie van Potsdam behels onder meer 'n winkelsentrum]] [[Lêer:MV Cecilienhof 01.jpg|duimnael|Die ''MS Cecilienhof'' vaar verby die kasteel Babelsberg]] [[Lêer:Glienicker Bruecke Schloss Babelsberg.jpg|duimnael|links|Tydens die verdeling van Duitsland tussen 1945 en 1990 het die padbrug Glienicker Brücke bekendheid verwerf as een van die gunstelingplekke vir die uitruil van spioene tussen oos en wes. Vandag verbind dit weer Potsdam met Berlyn]] [[Lêer:PotsdamTram2.jpg|duimnael|'n Tsjeggies-vervaardigde ''Tatra KT4''-trem by die ''Nauener Tor'']] Danksy die nabyheid tot die hoofstad Berlyn het Potsdam toegang tot die federale Duitse snelwegstelsel – die stad word in die weste en suide deur die sogenaamde ''Berliner Ring'' van die federale snelweg (''Bundesautobahn'') 10 en in die ooste deur die federale snelweg 115 omsluit. Daarnaas loop ook 'n aantal federale roetes (''Bundesstraßen'') deur die stadsgebied, waaronder die B 1, B 2 en B 273. Potsdam is aan die Duits-Nederlandse Oranje-roete geleë – 'n toeristeroete wat deur histories belangrike streke met 'n politieke verbintenis tot die huis Oranje loop. Die ''Untere Havel-Wasserstraße'' langs die benedeloop van die Havelrivier is die belangrikste verbinding in oos-westelike rigting op die waterweg tussen die Oderrivier, Berlyn en die Elberivier. Passasierskepe uit Duitsland en ander Europese lande doen in Potsdam se rivierhawe aan die ''Lange Brücke'' ("Lang Brug") aan. Die Havelrivier se ''Alte Fahrt'' naby die ''Freundschaftsinsel'' ("Vriendskapseiland") word deur privaat watersportentoesiaste gebruik. Vanuit Potsdam loop spoorlyne na Berlyn, die Lughawe Berlyn-Schönefeld, Jüterbog, Dessau, Brandenburg an der Havel, Hennigsdorf en Senftenberg. Die spoorlyn tussen Berlyn en Potsdam was die eerste in Pruise en word derhalwe ook die ''Stammbahn'' genoem. Sy het die destydse stede Berlyn, Zehlendorf en Potsdam met mekaar verbind. In 1845 is die lyn uitgebou tot by [[Maagdenburg]]. Potsdam vorm nogtans geen selfstandige spoorwegknooppunt nie, maar maak deel uit van die Berlynse spoorwegstelsel en die sogenaamde Berlynse Buitering (''Berliner Außenring''). Stasies in hierdie stelsel sluit Potsdam Pirschheide, Golm en Marquardt asook die Seddin-opstelterrein naby Potsdam in. Potsdam se openbare vervoer behels naas die ''S-Bahn Berlin'' (Berlyn en Potsdam se stadstreinnetwerk wat deur die nasionale Duitse spoorwegmaatskappy ''Deutsche Bahn AG'' beheer word) 'n aantal bus- en tremlyne van die stedelike ''Verkehrsbetriebe in Potsdam GmbH (ViP)'' in. Die ''Havelbus Verkehrsgesellschaft mbH'' met sy meer as 200 busse bied openbare busroetes aan wat Potsdam met voorstede wat in 2003 ingelyf is en die administratiewe distrikte Potsdam-Mittelmark en Havelland in die omgewing verbind. Potsdam is 'n relatief kompakte stad wat in 'n merendeels plat gebied geleë is. Die meeste belangrike instellings en besienswaardighede kan maklik per fiets bereik word. Danksy die nabyheid tot Berlyn het Potsdam toegang tot die Duitse hoofstad se internasionale lughawens. Die Lughawe Berlyn-Tegel is 25 kilometer en die Lughawe Berlyn-Schönefeld sowat 30 kilometer vanaf Potsdam geleë. == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Pole}} [[Opole]], [[Pole]], sedert 1973.<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web |url=https://www.potsdam.de/de/die-partnerstaedte-der-landeshauptstadt-potsdam |title=Die Partnerstädte der Landeshauptstadt Potsdam |publisher=Potsdam |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Bobigny]], [[Frankryk]], sedert 1974.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Finland}} [[Jyväskylä]], [[Finland]], sedert 1985.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Bonn]], [[Duitsland]], sedert 1988.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Italië}} [[Perugia]], [[Italië]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Verenigde State}} [[Sioux Falls]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Switserland}} [[Luzern]], [[Switserland]], sedert 2002.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Versailles]], [[Frankryk]], sedert 2016.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Tanzanië}} [[Zanzibarstad]], [[Tanzanië]], sedert 2017.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Iwano-Frankifsk]], [[Oekraïne]], sedert 2023.<ref name="Susterstede" /> }} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{de}} {{en}} [http://www.potsdam.de/ Amptelike webwerf van die deelstaathoofstad Potsdam] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Potsdam-Germany|title=Potsdam|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Mei 2025}} ; Toerisme ---- * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Alexandrowka ---- * {{en}} [https://www.rbth.com/travel/331321-russian-village-aleksandrovka-berlin ''Russia Beyond: How a real Russian village showed up outside Berlin''] {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Navigasie indeling Brandenburg}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Potsdam| ]] en3jsvug229u6sgxstqdyinibw365u1 0 14465 2903128 2902080 2026-05-11T16:36:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903128 wikitext text/x-wiki {{multiple image2 | align = left | direction = horizontal | total_width = 900 | footer = | image1 = Vachellia xanthophloea 20D 3046.jpg | alt1 = Koorsboom | caption1 = [[Koorsboom]] | image2 = Southafrica428yellowwood.jpg | alt2 = Outeniekwageelhout | caption2 = [[Outeniekwageelhout|Outenikwa-geelhout]] | image3 = Vachellia karroo 1947.jpg | alt3 = Soetdoring | caption3 = [[Soetdoring]] | image4 = Tarchonanthus camphoratus 1DS-II 3-4583.jpg | alt4 = Kanferbos | caption4 = [[Kanferbos]] | image5 = Olinia emarginata 1DS-II 0056.jpg | alt5 = Berghardepeer | caption5 = [[Berghardepeer]] | image6 = Cyathea dregei00.jpg | alt6 = Grasveldboomvaring | caption6 = [[Grasveldboomvaring|Grasveld-boomvaring]] | image7 = Cussonia paniculata, habitus, Phalandingwe, a.jpg | alt7 = Hoëveldkiepersol | caption7 = [[Hoëveldkiepersol]] }}{{-}} Hier volg ’n sorteerbare lys van [[inheems]]e [[boom|bome]] van Suider-Afrika met hulle FSA-nommers: {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Afrikaanse naam!!Botaniese naam!!Engelse naam!!FSA-nommer |- |[[Aartappelbos]]||''[[Phyllanthus reticulatus]]''||Potato bush||311 |- |[[Abiekwasgeelhout]]||''[[Tamarix usneoides]]''||Wild tamarisk||487 |- |[[Afrikabloubessie]]||''[[Vaccinium exul]]''||Transvaal cranberry||571 |- |[[Afrikageelmelkhout]]||''[[Garcinia livingstonei]]''||Lowveld mangosteen||486 |- |[[Afrikaharpuisboom]]||''[[Ozoroa reticulata]]''||Bushveld resin tree||376 |- |[[Afrikahondsroos]]||''[[Xylotheca kraussiana]]''||African dog-rose||493 |- |[[Afrikamoerbei]]||''[[Afromorus mesozygia]]''||African mulberry||44 |- |[[Afrikasoetlemoen]] ||''[[Maclura africana]]'' || Thorny mulberry ||44.1 |- |[[Afrikasterkastaiing]]||''[[Sterculia africana]]''||African star-chestnut||474 |- |[[Afrikawaaierpalm]]||''[[Borassus aethiopum]]''||Selati palm||25 |- |[[Akkerjakkalsbessie]]||''[[Diospyros natalensis]]''||Small-leaved jackal-berry||607 |- |[[Albaniebroodboom|Albaniebroodboom]] ||''[[Encephalartos latifrons]]'' ||Albany cycad ||7 |- |[[Albanierooibostee]] ||''[[Aspalathus teres]]'' ||Albany rooibos tea ||225.9 |- |[[Albinobessie]]||''[[Aphloia theiformis]]''||Albino-berry ||505 |- |[[Anaboom]]||''[[Faidherbia albida]]''||Ana tree||159 |- |[[Angolabrandnetel]] ||''[[Obetia carruthersiana]]'' ||Angola nettle ||69 |- |[[Angolakiepersol]] ||''[[Cussonia angolensis]]'' ||Angola cabbage-tree ||560.5 |- |[[Angolavingerblaar]] ||''[[Vitex angolensis]]'' ||Angola fingerleaf ||659.1 |- |[[Angolawolftoon]] ||''[[Angolawolftoon|Portulacaria carrissoana]]'' ||Angola porkbush ||103.10 |- |[[Anysbergsterboom]] ||''[[Cliffortia conifera]]'' ||Anysberg startree ||145.5 |- |[[Apiesdoring]]||''[[Senegalia galpinii]]''||Monkey thorn||166 |- |[[Apiespeul]]||''[[Senna petersiana]]''||Monkeypod||213 |- |[[Appelblaar]]||''[[Philenoptera violacea]]''||Apple leaf||238 |- |[[Assegaai (boom)]]||''[[Curtisia dentata]]''||Assegai bush||570 |- |[[Baardbessie]] ||''[[Searsia incisa]]'' ||Rubrub-berry ||385 |- |[[Baardboomheide]] ||''[[Erica triflora]]'' || Bearded tree erica ||575 |- |[[Barbertonbruidsbos]] ||''[[Pavetta barbertonensis]]'' ||Barberton brides-bush ||716.2 |- |[[Barbertonse bergsuikerbos]] ||''[[Protea comptonii]]'' ||Saddleback sugarbush ||88 |- |[[Barbertonse broodboom]] ||''[[Encephalartos paucidentatus]]'' ||Barberton cycad ||11 |- |[[Basboom]]||''[[Dais cotinifolia]]''||Pompon tree||521 |- |[[Basboontjie]]||''[[Elephantorrhiza burkei]]''||Sumach bean<br /> Elephantroot||193 |- |[[Basterkokerboom]] ||''[[Aloidendron pillansii]]'' ||Bastard quiver tree ||30 |- |[[Basterkreupelhout]] ||''[[Leucospermum patersonii]]'' ||Silver-edge pincushion ||85 |- |[[Basterstinkhout]] ||''[[Ocotea kenyensis]]'' ||Mock stinkwood ||119 |- |[[Bastersuikerappel]] ||''[[Hexalobus monopetalus]]'' ||Shakama plum ||106 |- |[[Bastersuurpruim]] of [[Bastersuurpruim|kleinvalssuurpruim]] ||''[[Olax dissitiflora]]'' ||Bastard sourplum ||101 |- |[[Bastertambotie]] ||''[[Cleistanthus schlechteri]]''||False tamboti||320 |- |[[Bastervy]] ||''[[Trilepisium madagascariense]]'' ||Bastard fig ||45 |- |[[Baviaanskloofseder]]||''[[Widdringtonia schwarzii]]'' ||Willowmore cedar||21 |- |[[Bedfordbroodboom]] ||''[[Encephalartos cycadifolius]]'' ||Bedford cycad ||14.14 |- |[[Beesganna]] ||''[[Salsola arborea]]''||Cattle ganna ||103.2 |- |[[Bergaalwyn]] ||[[Bergaalwyn|''Aloe marlothii'' subsp. ''marlothii'']] ||Mountain aloe||29.5 |- |[[Bergbamboes]] ||''[[Bergbambos tessellata]]'' ||Drakensberg bamboo ||21.5 |- |[[Bergbas]] ||''[[Osyris lanceolata]]'' ||Rock tannin bush ||100 |- |[[Bergbrandnetel]] ||''[[Obetia tenax]]'' ||Mountain nettle ||70 |- |[[Bergdoringklipels]] ||''[[Canthium kuntzeanum]]'' ||Mountain turkey-berry ||708.1 |- |[[Bergfonteinbos]] ||''[[Psoralea angustifolia]]'' ||Mountain fountain-bush ||226.15 |- |[[Berggeelkeurboom]] ||''[[Calpurnia sericea]]'' ||Mountain wild laburnum ||219.4 |- |[[Bergghwarrie]] ||''[[Euclea coriacea]]'' ||Mountain guarri ||593 |- |[[Berghardepeer]] ||''[[Olinia emarginata]]''||Mountain hard-pear<br />Transvaal hard-pear||514 |- |[[Bergkaree]] ||''[[Searsia leptodictya]]'' ||Mountain karree||387 |- |[[Bergkoeniebos]] ||''[[Searsia divaricata]]'' || Mountain kuni-bush ||381.2 |- |[[Bergmahonie]] ||''[[Entandrophragma caudatum]]''||Mountain mahogany||293 |- |[[Bergrysbos]] ||''[[Cliffortia phillipsii]]'' ||Mountain ricebush ||145.13 |- |[[Bergsering]] ||''[[Kirkia wilmsii]]''||Mountain seringa||269 |- |[[Bergsipres]] ||''[[Widdringtonia nodiflora]]''||Mountain cypress||20 |- |[[Bergtaaibos]] ||''[[Searsia pyroides var. integrifolia]]'' ||Mountain firethorn currant ||392.3 |- |[[Bergvaalbos]] ||''[[Brachylaena rotundata]]'' ||Mountain silver-oak ||730 |- |[[Bergwasbessie]] ||''[[Morella microbracteata]]'' ||Mountain waxberry ||37.2 |- |[[Bergwildemispel]] ||''[[Vangueria parvifolia]]'' ||Mountain wild-medlar ||703 |- |[[Bergwildepiesang]] ||''[[Strelitzia caudata]]''||Transvaal wild banana||33 |- |[[Bergwitboom]] ||''[[Ehretia alba]]''||White Puzzle-bush||655.5 |- |[[Besembos]] ||''[[Searsia erosa]]'' ||Broom karee ||383 |- |[[Besemkraaibessie]] ||''[[Searsia fastigiata]]'' ||Broom currant ||383.1 |- |[[Besemtrosvy]]||''[[Ficus sur]]''||Broom cluster fig||50 |- |[[Bietou]] ||''[[Osteospermum moniliferum]]'' ||Bush tickberry ||736.1 |- |[[Bitteraalwyn]] ||''[[Aloe ferox]]'' ||Bitter aloe ||29.2 |- |[[Bitterblaar]]||''[[Brachylaena elliptica]]''||Bitter leaf||725 |- |[[Bitterkaree]] ||''[[Searsia marlothii]]'' ||Bitter karee ||389.2 |- |[[Bittervalsdoring]]||''[[Albizia amara]]''||Bitter false-thorn||149 |- |[[Blaarbessie]] ||''[[Tapura fischeri]]'' ||Leafberry ||304 |- |[[Blaasdoring]] ||''[[Vachellia luederitzii var. retinens]]'' ||Balloon thorn ||174.1 |- |[[Bladdoring]] ||''[[Senegalia fleckii]]'' ||Blade thorn ||165 |- |[[Bleekbassoetdoring]] ||''[[Vachellia natalitia]]'' ||Pale-bark sweet thorn ||172.1 |- |[[Blinkblaar]]||''[[Rhamnus prinoides]]''||Dogwood||452 |- |[[Blinkblaarkanniedood]]||''[[Commiphora schimperi]]''||Glossy-leaved corkwood||287 |- |[[Blinkblaarsuurbessie]] ||''[[Dovyalis lucida]]'' ||Glossy-leaved bitterberry ||508 |- |[[Blinkblaar-wag-’n-bietjie]]||''[[Ziziphus mucronata]]''||Buffalo-thorn||447 |- |[[Blinkblaarwitessenhout]]||''[[Bersama lucens]]''||Glossy white ash||439 |- |[[Blinkfluweelkaree]] ||''[[Searsia quartiniana]]'' ||Glossy velvet karee ||393 |- |[[Blinkhardebos]] ||''[[Phylica oleifolia]]'' ||Glossy hard-leaf ||453.3 |- |[[Blinktaaibos]]||''[[Searsia lucida]]''||Glossy wild currant||388.1 |- |[[Bloedhoutbos]] ||''[[Haematoxylum dinteri]]'' ||Bloodwood-bush ||213.6 |- |[[Blombos]] ||''[[Metalasia densa]]'' ||Common flowerbush ||735.4 |- |[[Blosendesuikerbos]] of [[Blosendesuikerbos|pienksuikerbos]] ||''[[Protea stokoei]]'' ||Pink sugarbush ||97.5 |- |[[Bloubaskanniedood]] ||''[[Commiphora caerulea]]'' ||Blue-barked corkwood ||272.1 |- |[[Bloubitterbessie]] ||''[[Strychnos usambarensis]]''||Blue bitterberry||631 |- |[[Bloublaarkanniedood]] ||''[[Commiphora glaucescens]]'' ||Blue-leaved corkwood ||276 |- |[[Bloublaarpendoring]] ||''[[Gymnosporia glaucophylla]]'' ||Blue-leaved spike-thorn ||399.6 |- |[[Bloublaarrooihout]] ||''[[Ochna glauca]]'' ||Blue-leaved plane ||479.3 |- |[[Bloublaarwitbos]] ||''[[Maerua decumbens]]'' ||Blue-leaved spiderbush ||133.2 |- |[[Bloubos]]||''[[Diospyros lycioides]]''||Karoo bluebush||605.2 |- |[[Bloubotterboom]] ||''[[Tylecodon paniculatus subsp. glaucus]]'' ||Blue botterboom ||743 |- |[[Bloubroodboom]] ||''[[Encephalartos nubimontanus]]'' ||Blue cycad ||14.9 |- |[[Bloughwarrie]] ||''[[Euclea crispa]]''||Mountain guarri||594 |- |[[Blouhaak]] ||''[[Senegalia erubescens]]''||Blue thorn||164 |- |[[Blouheuningbos]] ||''[[Freylinia tropica]]'' ||Blue honeybells ||670.3 |- |[[Bloukoeniebos]] ||''[[Searsia glauca]]'' ||Blue kuni-bush ||383.2 |- |[[Bloulourier]] ||''[[Cryptocarya angustifolia]]'' ||Blue laurel ||112 |- |[[Baardsuikerbos]] ||''[[Baardsuikerbos|Protea neriifolia]]'' ||Blue sugarbush ||93.1 |- |[[Blousuurpruim]] ||[[Blousuurpruim|''Ximenia americana'' var. ''america'']] ||Blue sourplum||101.5 |- |[[Bloutaaibos]] ||''[[Searsia zeyheri]]'' ||Blue crowberry ||396.1 |- |[[Bloutolbos]] ||''[[Diospyros pallens]]'' ||Blue star-apple ||607.3 |- |[[Blyderivierbroodboom]] ||''[[Encephalartos cupidus]]'' ||Blyde River cycad ||14.13 |- |[[Blydesuikerbos]] ||''[[Protea laetans]]'' ||Blyde sugarbush ||90.4 |- |[[Bobbejaankoolbos]] ||''[[Othonna triplinervia]]'' ||Three-veined othonna ||741 |- |[[Bobbejaankos]] ||''[[Stangeria eriopus]]'' ||Natal grass cycad ||14.21 |- |[[Boesmansgif]]||''[[Acokanthera oppositifolia]]''||Common poison-bush||639 |- |[[Boesmansrivierbroodboom]] ||''[[Encephalartos trispinosus]]'' ||Bushman's River cycad ||14.18 |- |[[Boesmanstee]]||''[[Catha edulis]]''||Bushman's tea||404 |- |[[Bokbitterappel]] ||''[[Solanum aculeastrum]]''||Goat-apple||669.3 |- |[[Bokkeveldpoppiesbos]] ||''[[Paranomus bracteolaris]]'' ||Smooth-leaved tree-sceptre ||72.3 |- |[[Boomaalwyn]]||''[[Aloidendron barberae]]''||Tree aloe||28 |- |[[Boomranknetel]] ||''[[Urera trinervis]]'' ||tree climbing-nettle ||70.1 |- |[[Borselaalwyn]] ||''[[Aloe rupestris]]'' ||Bottlebrush aloe ||30.3 |- |[[Bosappelblaar]]||''[[Philenoptera sutherlandii]]''||Forest appleleaf||228 |- |[[Bosbeesklou]]||''[[Bauhinia tomentosa]]''||Bush neat's foot||208.1 |- |[[Bosblompeer]] ||''[[Dombeya tiliacea]]'' ||Forest wildpear ||472 |- |[[Bosboerboon]]||''[[Schotia latifolia]]''||Forest boerbean||204 |- |[[Bosboomvaring]]||[[Bosboomvaring|''Cyathea capensis'' subsp. ''capensis'']]||Forest tree fern||2 |- |[[Bosbruidsbos]] ||''[[Pavetta inandensis]]'' ||Forest bride’s bush ||718 |- |[[Bosdoringklipels]]||''[[Canthium inerme]]''||Common turkey-berry||708 |- |[[Bosgeelmelkhout]]||''[[Garcinia gerrardii]]''||Forest mangosteen||485 |- |[[Boshardepeer]]||''[[Olinia radiata]]''||Forest hard-pear||515 |- |[[Bosjakkalskoffie]]||''[[Tricalysia capensis]]''||Forest jackal-coffee||698 |- |[[Bosjesmansbrood]] ||''[[Encephalartos caffer]]'' ||Grahamstown cycad ||14.11 |- |[[Boskamhout]]||''[[Baphia racemosa]]''||Natal camwood||224 |- |[[Boskanariebessie]] ||''[[Suregada procera]]'' ||Forest canaryberry ||339 |- |[[Boskanniedood]]||''[[Commiphora woodii]]''||Forest corkwood||291 |- |[[Boskasieboswilg]] ||''[[Combretum padoides]]'' ||Thicket bushwillow ||534.1 |- |[[Boskatjiepiering]]||''[[Gardenia thunbergia]]''||Forest gardena<br />White gardenia||692 |- |[[Boskiepersol]]||''[[Cussonia sphaerocephala]]''||Natal forest cabbage tree||564.2 |- |[[Bosklouterboswilg]] ||''[[Combretum edwardsii]]'' ||Forest climbing bushwillow ||534.2 |- |[[Boskokoboom]] ||''[[Maytenus deflexa]]'' ||Forest kokotree ||402.9 |- |[[Boskoorsbessie]]||''[[Croton sylvaticus]]''||Forest fever-berry||330 |- |[[Boskoorsboom]]||''[[Anthocleista grandiflora]]''||Forest fever tree||632 |- |[[Boskranses]]||''[[Atalaya natalensis]]''||Natal krantz ash||429 |- |[[Boslaventelboom]]||''[[Heteropyxis canescens]]''||Forest lavender tree||454 |- |[[Boslepelhout]]||''[[Cassine peragua]]''||Mountain saffron||414 |- |[[Bosmelkbessie]]||''[[Manilkara discolor]]''||Forest milkberry||588 |- |[[Bosmelkhout]]||''[[Vitellariopsis marginata]]''||Natal bush milkwood||590 |- |[[Bosmirtebessie]]||''[[Eugenia natalitia]]''||Common forest myrtle||553.2 |- |[[Bosnanabessie]] ||''[[Searsia grandidens]]''||Sharp-toothed currant ||381.3 |- |[[Bosolienhout]]||''[[Olea woodiana]]''||Forest olive||620 |- |[[Bospaddaboom]]||''[[Tabernaemontana ventricosa]]''||Forest toad tree||645 |- |[[Bospeper]] of [[Bospeper|wildepeper]] ||''[[Piper capense]]'' ||Wild pepper ||34.5 |- |[[Bosperske]]||''[[Rawsonia lucida]]''||Forest peach||491 |- |[[Bospoubessie]]||''[[Margaritaria discoidea var. fagifolia]]''||Forest peacockberry||310 |- |[[Bosrooiessenhout]]||''[[Trichilia dregeana]]''||Forest mahogany||300 |- |[[Bosrooihout]] ||''[[Ochna arborea var. oconnorii]]'' ||Forest plane ||482 |- |[[Bosrooimelkhout]]||''[[Mimusops obovata]]''||Red milkwood||584 |- |[[Bosrooivingers]] ||''[[Xylopia gracilipes]]'' ||Forest redfingers ||109 |- |[[Bosrosyntjie]]||''[[Grewia lasiocarpa]]''||Forest raisin||461 |- |[[Bossaffraan]]||''[[Elaeodendron croceum]]''||Small-leaved saffron||415 |- |[[Bosstamvrug]]||''[[Chrysophyllum viridifolium]]''||Fluted milkwood||580 |- |[[Bostaaibos]] ||''[[Searsia chirindensis]]''||Red currant||380 |- |[[Bosvaalbos]] ||[[Bosvaalbos|''Brachylaena discolor'' var. ''transvaalensis'']] ||Woodland silver oak||731 |- |[[Bosvaderlandswilg]] ||''[[Combretum kraussii]]''||Forest bushwillow||540 |- |[[Bosvalsnetel]] ||''[[Acalypha glabrata]]''||Forest mock nettle||335.1 |- |[[Bosvalspendoring]] ||''[[Putterlickia verrucosa]]'' ||False forest spikethorn ||403.2 |- |[[Bosveldboekenhout]] ||''[[Faurea saligna]]''||Transvaal beech||75 |- |[[Bosveldhalfmaanranker]] ||''[[Cocculus hirsutus]]'' || Python climber ||104.6 |- |[[Bosveldharpuisboom]]||''[[Ozoroa paniculosa]]''||Broad-leaved resin tree||375 |- |[[Bosveldkandelaarnaboom]]||''[[Euphorbia cooperi]]''||Bushveld candelabra tree||346 |- |[[Bosveldkatjiepiering]]||''[[Gardenia volkensii]]''||Transvaal gardenia||691.1 |- |[[Bosveldklipels]]||''[[Psydrax livida]]''||Green quar||713 |- |[[Bosveldpendoring]] ||''[[Gymnosporia mossambicensis]]'' ||Black forest spike-thorn ||399.10 |- |[[Bosveldpoubessie]]||''[[Margaritaria discoidea var. nitida]]''||Bushveld peacockberry||310.1 |- |[[Bosveldrooiklapperbos]] ||''[[Erythrophysa transvaalensis]]''||Transvaal red balloon||436.2 |- |[[Bosveldsaffraan]]||''[[Elaeodendron transvaalense]]''||Condiment saffron||416 |- |[[Bosveldvalsdoring]]||''[[Albizia harveyi]]''||Common false-thorn||155 |- |[[Bosveldwitklokke]]||''[[Rothmannia fischeri]]''||Cape gardenia||694 |- |[[Bosveldwitysterhout]]||''[[Vepris reflexa]]''||Bushveld white ironwood||260 |- |[[Bosvlamklimop]] ||''[[Combretum paniculatum]]'' ||Forest flamecreeper ||545.3 |- |[[Bosvlier]]||''[[Nuxia floribunda]]''||Forest elder||634 |- |[[Bosvy]]||''[[Ficus craterostoma]]''||Forest fig||52 |- |[[Boswaterbessie]]||''[[Syzygium gerrardii]]''||Forest waterwood||556 |- |[[Boswitsuikerbos]] ||''[[Boswitsuikerbos|Protea mundii]]''|| Forest white sugarbush || 93 |- |[[Bosysterpruim]]||''[[Drypetes gerrardii]]''||Forest ironplum||314 |- |[[Botrivierheuningklokkies]] ||''[[Freylinia helmei]]'' ||Bot River honeybells ||670.6 |- |[[Botriviersuikerbos]] ||''[[Protea compacta]]'' ||Bot River sugarbush || 87.1 |- |[[Bottelboom]]||''[[Pachypodium lealii]]''||Bottle tree||648 |- |[[Botterboom]]||''[[Tylecodon paniculatus]]''||Butter tree||137.1 |- |[[Botterklapper]]||''[[Strychnos madagascariensis]]''||Black monkey orange||626 |- |[[Braamtaaibos]] ||''[[Searsia batophylla]]'' ||Bramble currant ||377.3 |- |[[Brakdoring]] ||[[Vachellia robusta subsp. clavigera]] ||Narrow-pod robust thorn thorn ||183.1 |- |[[Brandbergdoring]] ||[[Senegalia montis-usti]] ||Brandberg thorn ||177 |- |[[Bredasdorpsuikerbos]] ||''[[Protea obtusifolia]]'' ||Bredasdorp protea ||94 |- |[[Breëblaarboekenhout]]||''[[Faurea rochetiana]]''||Broad-leaved beech||76 |- |[[Breëblaarharpuisboom]] ||''[[Ozoroa obovata]]'' ||Broad-leaved resin tree ||374 |- |[[Breëblaarkanferbos]] ||''[[Tarchonanthus trilobus var. galpinii]]'' ||Broad-leaved camphorbush ||734 |- |[[Breëblaarklipels]] ||''[[Afrocanthium pseudorandii]]'' ||Mottled-bark rock-alder ||709.2 |- |[[Breëblaarkoraalboom]]||''[[Erythrina latissima]]''||Broad-leaved coral tree||244 |- |[[Breëblaarkweper]]||''[[Cryptocarya latifolia]]''||Broad-leaved quince||113 |- |[[Breëblaarpluisbos]] ||''[[Lopholaena platyphylla]]'' || Broad-leaved fluff bush||738.1 |- |[[Breëblaarsuikerbos]] ||''[[Protea eximia]]'' ||Broad-leaf sugarbush ||88.3 |- |[[Breëblaarveselbos]]||''[[Englerodaphne ovalifolia]]''||Broad-leaved fibre-bush ||517.5 |- |[[Breëblaarwasbessie]] ||''[[Morella pilulifera]]'' ||Broad-leaved waxberry ||37 |- |[[Breëblaarwitgat]] ||''[[Boscia mossambicensis]]'' ||Broad-leaved shepherd tree ||127 |- |[[Breekhout]]||''[[Alberta magna]]''||Magnificent flame bush||701 |- |[[Breëpeulvalsdoring]]||''[[Albizia forbesii]]''||Broad-pod false-thorn<br />Broad-pod albizia||154 |- |[[Breëriviergeelhout]]||''[[Podocarpus elongatus]]''||Breede River yellowwood||15 |- |[[Brosblaar]]||''[[Galpinia transvaalica]]''||Transvaal privet||523 |- |[[Brosdoring]] ||''[[Phaeoptilum spinosum]]'' ||Brittle thorn ||103.7 |- |[[Bruinaalwyn]] of [[Bruinaalwyn|wolkbergaalwyn]] ||''[[Aloe dolomitica]]'' of ook soms ''[[Aloe vryheidensis]]'' ||Brown aloe<br />Wolkberg aloe ||29.1 |- |[[Bruinivoor]]||''[[Berchemia discolor]]''||Brown ivory||449 |- |[[Bruinstamkanniedood]] ||''[[Commiphora giessii]]'' ||Brown-stemmed corkwood || 275.5 |- |[[Bruinysterhout]] ||''[[Homalium dentatum]]''||Brown ironwood||501 |- |[[Bubuvy]] ||''[[Ficus bubu]]'' ||Bubu fig ||56 |- |[[Buig-my-nie]]||''[[Buxus macowanii]]''||Cape box||358 |- |[[Bukshardeblaar]] ||''[[Phylica buxifolia]]'' ||Box hard-leaf ||453.1 |- |[[Clanwilliamaalwyn]] ||''[[Aloe comosa]]'' ||Clanwilliam aloe ||28.7 |- |[[Clanwilliamseder]]||''[[Widdringtonia cedarbergensis]]''||Clanwilliam cedar||19 |- |[[Damarakanniedood]] ||''[[Commiphora crenato-serrata]]'' ||Damara corkwood ||274 |- |[[Delagoadoring]]||''[[Senegalia welwitschii]]''||Delagoa thorn<br />Hairy umbrella thorn||163 |- |[[Deurmekaarbos]]||''[[Ehretia rigida]]''||Puzzle bush||657 |- |[[Dikbas]]||''[[Lannea discolor]]''||Live-long||362 |- |[[Dikblaarbosmirt]] ||''[[Eugenia umtamvunensis]]'' ||Thick-leaved myrtleberry ||553.6 |- |[[Dikblaargroenappel]] ||''[[Monodora junodii|Monodora junodii var. macrantha]]'' ||Thick-leave green-apple ||107.2 |- |[[Disseldoring]] ||''[[Berkheya chamaepeuce]]'' ||Tree thistle thorn ||742 |- |[[Donkievy]] ||''[[Mestoklema arboriforme]]'' ||Donkey mesemb ||103.6 |- |[[Donsiebos]] ||''[[Senecio barbertonicus]]'' || Barberton groundsel ||738.5 |- |[[Dopperkiaat]]||''[[Pterocarpus rotundifolius]]''||Round-leaved teak||237 |- |[[Doppruim]]||''[[Pappea capensis]]''||Jacket-plum||433 |- |[[Doringbroodboom]] ||''[[Encephalartos horridus]]'' ||Eastern Cape blue cycad ||14.15 |- |[[Doringkanniedood]]||''[[Commiphora glandulosa]]''||Tall common corkwood||285.1 |- |[[Doringkatjiepiering]]||''[[Hyperacanthus amoenus]]''||Thorny gardenia||690 |- |[[Doringklipels]] ||''[[Canthium spinosum]]'' ||Thorny turkeyberry ||707 |- |[[Doringolm]]||''[[Chaetacme aristata]]''||Thorny elm||43 |- |[[Doringpeer]]||''[[Scolopia zeyheri]]''||Thorn pear||498 |- |[[Doringrooibessie]]||''[[Erythrococca berberidea]]''||Prickly redberry||332.1 |- |[[Doringtaaibos]] ||''[[Searsia longispina]]'' ||Spiny currant ||388 |- |[[Doringvalsnetel]] ||''[[Acalypha sonderiana]]'' ||Thorny false nettle ||335.2 |- |[[Dorinkiedoring]] ||''[[Senegalia brevispica subsp. dregeana]]'' ||Prickly thorn ||160.2 |- |[[Dorre haakdoring]] ||''[[Senegalia hereroensis]]'' ||Arid hook thorn ||171 |- |[[Drakensbergboomheide]] ||''[[Erica dracomontana]]'' || Dragon heath ||574.2 |- |[[Drakensbergbroodboom]] ||''[[Encephalartos ghellinckii]]''||Drakensberg cycad ||5 |- |[[Drakensbergkaree]] ||''[[Searsia montana]]'' ||Drakensberg karee ||384.1 |- |[[Drakensbergpendoring]] ||''[[Gymnosporia devenishii]]'' ||Drakensberg spike-thorn ||399.5 |- |[[Drakensbergrysbos]] ||''[[Cliffortia repens]]'' ||Drakensberg ricebush ||145.15 |- |[[Driedoring]] ||''[[Rhigozum trichotomum]]'' ||Three-thorn rhigozum ||676.1 |- |[[Driehaakdoring]]||''[[Senegalia senegal var. rostrata]]''||Bushy three-hooked thorn||185.1 |- |[[Drietandkanferbos]]||''[[Tarchonanthus trilobus]]''||Trident camphortree||735 |- |[[Dubbelkroonboom]]||''[[Julbernardia globiflora]]''||African munondo||207.1 |- |[[Duikerbessie]] ||''[[Sclerocroton integerrimus]]'' ||Duiker-berry tallow-tree||343 |- |[[Duinbroodboom]] ||''[[Encephalartos arenarius]]'' ||Alexandria cycad ||3.2 |- |[[Duinebessie]] ||''[[Muraltia scoparia]]'' ||Duneberry ||303.3 |- |[[Duinebruidsbos]]||''[[Pavetta revoluta]]''||Dune bride's bush||720 |- |[[Duineganna]] ||''[[Duineganna|Salsola nollothensis]]'' ||Dune ganna ||103.9 |- |[[Duinegeelbos]] ||''[[Leucadendron coniferum]]'' ||Dune conebush ||82 |- |[[Duineghwarrie]]||''[[Euclea racemosa]]''||Dune guarri<br />Sea guarri||599.3 |- |[[Duinegifboom]] ||''[[Acokanthera oblongifolia]]'' ||Dune poison-bush||638 |- |[[Duinekokoboom]] ||''[[Maytenus procumbens]]'' ||Dune koko tree ||401.1 |- |[[Duinekraaibessie]] ||''[[Searsia crenata]]'' ||Dune crowberry ||380.1 |- |[[Duinekriedoring]] ||''[[Lycium ferocissimum]]'' ||Dune honeythorn ||669.11 |- |[[Duinemirtebessie]]||''[[Eugenia capensis]]''||Dune myrtle||553.1 |- |[[Duine-olienhout]] ||''[[Olea exasperata]]'' ||Dune olive ||619 |- |[[Duinependoring]] ||''[[Gymnosporia arenicola]]'' ||Dune spike-thorn ||399.4 |- |[[Duineseepbessie]]||''[[Deinbollia oblongifolia]]''||Dune soap-berry||430 |- |[[Duinesoetdoring]] ||''[[Vachellia kosiensis]]'' ||Dune sweet thorn ||172.2 |- |[[Duinesterappel]] ||''[[Diospyros rotundifolia]]'' ||Dune star-apple ||608 |- |[[Duinesuurbessie]] ||''[[Dovyalis rotundifolia]]'' ||Dune sourberry ||510 |- |[[Duinesybas]]||''[[Robsonodendron maritimum]]'' ||Dune mock silky-bark ||413.1 |- |[[Duinetaaibos]] ||''[[Searsia laevigata]]'' ||Dune currant ||385.2 |- |[[Duinevalstaaibos]]||''[[Allophylus natalensis]]''||Dune false currant||426 |- |[[Duinewasbessie]] ||''[[Morella cordifolia]]'' ||Dune waxberry ||37.1 |- |[[Dunblaarfonteinbos]]||''[[Psoralea glabra]]'' || Narrow-leaf fountain-bush ||226.9 |- |[[Dwababessie]] ||''[[Monanthotaxis afra]]'' ||Dwababerry ||107.1 |- |[[Dwergbroodboom]] ||''[[Encephalartos humilis]]'' ||Dwarf cycad ||14.16 |- |[[Dwergpruimbas]] ||''[[Osyris speciosa]]'' ||Cape sumach ||100.1 |- |[[Dwergvy]] ||''[[Ficus pygmaea]]'' || Dwarf fig ||50.2 |- |[[Dwergwolftoon]] ||''[[Dwergwolftoon|Ceraria fruticulosa]]'' ||Dwarf porkbush ||104.2 |- |[[Ebbehoutghwarrie]]||''[[Euclea pseudebenus]]''||Ebony tree<br />Black ebony||598 |- |[[Ebutsinidoring]] ||''[[Vachellia ebutsiniorum]]'' ||Ebutsini thorn ||163.5 |- |[[Eikeblaarkanniedood]] ||''[[Commiphora wildii]]'' ||Oak-leaved corkwoord ||290.1 |- |[[Enkelblaarkiepersol]]||''[[Cussonia natalensis]]''||Rock cabbage tree||562 |- |[[Enkeldoring]]||''[[Vachellia robusta]] subps. robusta''||Ankle thorn<br />Splendid thorn<br />Brack thorn<br />Broad-pod robust thorn||183 |- |[[Enkeldoringnoemnoem]]||''[[Carissa spinarum]]''||Simple-spine carissa<br />Conkerberry<br />Arabian num-num||640.4 |- |[[Enkelgroendoring]]||''[[Balanites aegyptiaca]]''||Desert date<br />Egyptian balsam||251.1 |- |[[Ertjiehout]] ||''[[Craibia zimmermannii]]'' ||Peawood ||229 |- |[[Essenhout]]||''[[Ekebergia capensis]]''||Cape ash||298 |- |[[Fluweelboswilg]]||''[[Combretum molle]]''||Velvet bushwillow||537 |- |[[Fluweelkanniedood]]||''[[Commiphora mollis]]''||Velvet corkwood||280 |- |[[Fluweelkaree]] ||''[[Searsia engleri]]'' ||Velvet karee ||382 |- |[[Fluweelklipels]]||''[[Afrocanthium gilfillanii]]''||Velvet rockalder||706 |- |[[Fluweelrooibessie]]||''[[Erythrococca menyharthii]]''||Velvet redberry||332.3 |- |[[Fluweelsoetbessie]]||''[[Bridelia mollis]]''||Velvet sweetberry||325 |- |[[Fluweelvrughardeblaar]] ||''[[Phylica purpurea]]'' ||Velvet-fruited/hardleaf ||453.5 |- |[[Fluweelvrugzanha]]||''[[Zanha africana]]''||Velvet-fruit zanha||438.5 |- |[[Fonteinbos]]||''[[Psoralea aphylla]]'' || Leafless fountain-bush ||226.8 |- |[[Fransaalwyn]]||''[[Aloe pluridens]]''||French aloe||30.1 |- |[[Fynbauhinia]]||''[[Bauhinia natalensis]]''||Dainty bauhinia||208.5 |- |[[Fynbitterblaar]]||''[[Brachylaena ilicifolia]]''||Small bitter-leaf||728 |- |[[Fynblaarboerboon]] ||''[[Schotia afra var. angustifolia]]'' ||Small-leaved boerbean||201.1 |- |[[Fynblaarbruidsbos]] ||''[[Pavetta zeyheri]]'' ||Small-leaved bride’s bush ||722 |- |[[Fynblaarbruinysterhout]] ||''[[Homalium rufescens]]'' ||Small-leaved brown-ironwood||502 |- |[[Fynblaarkanniedood]] ||''[[Commiphora kraeuseliana]]'' ||Feather-leaved corkwoord ||277.5 |- |[[Fynblaarrooihout]]||''[[Ochna serrulata]]''||Small-leaved plane||479.1 |- |[[Fynblaarwildemoerbei]]||''[[Trimeria trinervis]] ||Small-leaved wild mulberry||504 |- |[[Fynbossterappel‎]] ||''[[Diospyros glabra]]'' ||Blueberry bush ||603.1 |- |[[Fyndoring]] ||''[[Vachellia tenuispina]]'' ||Turf thorn ||187.3 |- |[[Gamtooskiepersol]] ||''[[Cussonia gamtoosensis]]'' ||Gamtoos cabbage tree||565.2 |- |[[Gannabos]] of [[Gannabos|seepganna]] ||''[[Salsola aphylla]]'' ||Lye ganna ||103.3 |- |[[Gariepbauhinia]]||''[[Adenolobus garipensis]]''||Blue neat's foot||208 |- |[[Gariepharpuisboom]]||''[[Ozoroa namaquensis]]''||Gariep resin tree ||373.2 |- |[[Gariepkanniedood]] ||''[[Commiphora gariepensis]]'' ||Gariep corkwoord ||275.3 |- |[[Gariepkaree]] ||''[[Searsia populifolia]]'' ||Gariep karee ||391.1 |- |[[Garieppendoring]] ||''[[Gymnosporia gariepensis]]'' ||Gariep spike-thorn ||401.5 |- |[[Garieppronkstert]] ||''[[Gelrebia bracteata]]'' ||Gariep plumeflower ||214.1 |- |[[Gariepsmalblaarpendoring]] ||''[[Gymnosporia linearis subsp. lanceolata]]'' ||Gariep narrow-leaved spike-thorn ||401.10 |- |[[Geelbauhinia]] ||''[[Bauhinia tomentosa]]'' ||Yellow bauhinia ||208.1 |- |[[Geelbitterbessie]] ||''[[Strychnos mitis]]'' ||Yellow bitterberry ||627 |- |[[Geelblomvoëlbessie]]||''[[Psychotria capensis]]''||Bird-berry||723 |- |[[Geeldoring]] ||''[[Rhigozum obovatum]]'' ||Yellow pomegranate ||675 |- |[[Geelhout]]||''[[Podocarpus latifolius]]''||Real yellowwood||18 |- |[[Geelkeurboom]]||''[[Calpurnia aurea]]''||Natal laburnum||219 |- |[[Geelpapierkelk]]||''[[Monotes glaber]]''||Palefruit monotes||486.5 |- |[[Geelpistoolbos]] ||''[[Justicia aconitiflora]]'' ||Lemon pistol-bush ||681.2 |- |[[Geelskulpblombos]]||''[[Bowkeria citrina]]'' ||Yellow shell-flower bush ||672.1 |- |[[Geelsuikerbos]] of [[Geelsuikerbos|geelsuikerkan]] ||[[Geelsuikerbos|''Protea aurea'' subsp. ''aurea'']] ||Common shuttlecock sugarbush ||90.3 |- |[[Geelwortelboom]]||''[[Steganotaenia araliacea]]''||Carrot tree||569 |- |[[Geneesblaarboom]] ||''[[Solanum giganteum]]''||Healing-leaf tree||669.4 |- |[[Gewone bruidsbos]] ||''[[Pavetta gardeniifolia var. gardeniifolia]]'' ||Common bride’s bush ||716 |- |[[Gewone drolpeer]] ||''[[Dombeya rotundifolia]]''||Common wild pear||471 |- |[[Gewone ghwarrie]] ||''[[Euclea undulata]]''||Common guarri||601 |- |[[Gewone haakdoring]] ||''[[Senegalia afra]]''||Common hook-thorn||162 |- |[[Gewone hardeblaar]] ||''[[Phylica paniculata]]''||Common hard-leaf||453.2 |- |[[Gewone kanariebessie]] ||''[[Suregada africana]]'' ||Common canaryberry ||338 |- |[[Gewone kanniedood]] ||''[[Commiphora pyracanthoides]]'' ||Firethorn corkwood ||285 |- |[[Gewone kraaibessie]] ||''[[Searsia pentheri]]''||Common crow-berry||391 |- |[[Gewone luisiesbos]] ||''[[Leucospermum cuneiforme]]'' ||Wart-stemmed pincushion ||84.2 |- |[[Gewone protea]] of [[Gewone protea|gewone suikerbos]] ||[[Gewone protea|''Protea afra'' subsp. ''afra'']]||Common sugarbush||87 |- |[[Gewone taaibos]] ||''[[Searsia pyroides]]''||Common wildcurrant<br />||392 |- |[[Gewone wildekweper]] ||''[[Cryptocarya transvaalensis]]'' ||Mountain wild-quince ||114 |- |[[Gewone wildepietersieliebos]]||''[[Heteromorpha arborescens]]''||Parsley-tree<br />Parsnip-tree||568 |- |[[Gewone wildevy]]||''[[Ficus burkei]]''||Common wild fig||48 |- |[[Gifbergboomvygie]] ||''[[Stoeberia giftbergensis]]'' ||Gifberg tree-vygie ||756 |- |[[Gifbruidsbos]] ||''[[Pavetta schumanniana]]'' ||Poison bride’s bush ||721 |- |[[Gifolyf]]||''[[Peddiea africana]]''||Poison-olive||517 |- |[[Gifsterappel]] ||''[[Diospyros dichrophylla]] ''||Poison star-apple ||603 |- |[[Gladblaarbaakhout]]||''[[Greyia sutherlandii]]''||Natal bottlebrush||446 |- |[[Gladdeblaarwildemispel]] ||''[[Vangueria madagascariensis]]'' ||Smooth-leaved wild-medlar ||702.1 |- |[[Gladdeblompeer]]||''[[Dombeya cymosa]]''||Natal wild pear||469 |- |[[Gladdekola]]||''[[Cola natalensis]]''||Coshwood||478 |- |[[Gladderankwitbos]] ||''[[Maerua juncea supsp. juncea]]'' ||Smooth climbing spiderbush ||133.6 |- |[[Gladdeslapmispel]]||''[[Vangueria lasiantha]]''||Natal medlar||705 |- |[[Gladdesuurpruim]] ||''[[Ximenia caffra var natalensis]]'' ||Smooth-twigged sourplum ||103.1 |- |[[Gladdeveselbos]]||''[[Englerodaphne subcordata]]''||Smooth fibre-bush||519 |- |[[Glansrosyntjie]]||''[[Grewia vernicosa]]''||Glossy raisinbush||463.11 |- |[[Gordoniavalspendoring]] ||''[[Putterlickia saxatilis]]'' ||Gordonia false spikethorn ||403.4 |- |[[Goueklokkiesboontjieboom]] ||''[[Markhamia obtusifolia]]'' ||Golden bell-bean ||677.1 |- |[[Gouetee]]||''[[Aspalathus pendula]]'' || Golden tea ||225.11 |- |[[Gouevingerblaar]] ||''[[Vitex patula]]'' ||Gold fingerleaf ||662 |- |[[Granietvy]] ||[[Granietvy|''Ficus natalensis'' subsp. ''granitticola'']] ||Granite fig ||56.5 |- |[[Graskopaalwyn]] ||''[[Aloe alooides]]'' ||Graskop aloe ||28.3 |- |[[Grasveldboomvaring]] ||''[[Cyathea dregei]]'' ||Common tree fern ||1 |- |[[Grasveldrooihout]] ||''[[Ochna confusa]]'' ||Grassland plane ||479.4 |- |[[Griekwakokoboom]] ||''[[Maytenus ilicina]]'' ||Griqua kokotree ||398.5 |- |[[Griekwasuurkaree]] ||''[[Searsia tridactyla]]'' ||Griqua sour karee ||394.2 |- |[[Groefbasboomheide]] ||''[[Erica canaliculata]]'' ||Grooved-bark tree erica ||573.1 |- |[[Groefstamkanniedood]] ||''[[Commiphora karibensis]] ''||Angular-stemmed corkwoord ||277.2 |- |[[Groenappel]] ||''[[Monodora junodii var. junodii]]'' ||Green apple ||107 |- |[[Groenblaarwurmbos]] ||''[[Cadaba natalensis]]'' ||Green-leaved worm bush ||129.1 |- |[[Groenblomtolbos]] ||''[[Leucadendron loranthifolium]]'' ||Green-flower conebush ||81.5 |- |[[Groendoring]]||''[[Balanites maughamii]]''||Green thorn||251 |- |[[Groenharpuisboom]] ||''[[Ozoroa concolor]]'' ||Green resin tree ||369.1 |- |[[Groenhofiesuikerbos]] ||''[[Protea coronata]]'' ||Green sugarbush ||91.1 |- |[[Groenklapper]] ||''[[Strychnos spinosa]]''||Green monkey orange||629 |- |[[Groenkreupelhout]] ||[[Groenkreupelhout|''Leucospermum conocarpodendron'' subsp. ''viridum'']] ||Green pincushion ||84.1 |- |[[Groenstamkanniedood]]|| ''[[Commiphora neglecta]]''||Green-stem corkwood||283 |- |[[Grootblaardrakeboom]] ||''[[Dracaena aletriformis]]''||Large-leaved dragon tree||30.9 |- |[[Grootblaarkanniedood]] ||''[[Commiphora anacardiifolia]]'' ||Large-leaved corkwood ||271 |- |[[Grootblaarlaventelboom]] ||''[[Heteropyxis dehniae]]''||Large-leaved lavender tree||455.1 |- |[[Grootblaarmirtebessie]]||''[[Eugenia erythrophylla]]''||Large-leaved myrtle||553.3 |- |[[Grootblaarpieringbessie]] ||''[[Cordia africana]]''||Large-leaved saucer-berry||651 |- |[[Grootblaarrotsvy]] ||''[[Ficus abutilifolia]]''||Large-leaved rock fig||63 |- |[[Grootblaarrysbos]] ||''[[Cliffortia grandifolia]]'' ||Large-leaved ricebush ||145.4 |- |[[Grootblaarsekelbos]] ||''[[Dichrostachys cinerea subsp. nyassana]]''||Large-leaved sicklebush<br />African sicklebush||190.1 |- |[[Grootblaarsterkastaiing]]||''[[Sterculia quinqueloba]]''||Large-leaved-chestnut||476 |- |[[Grootblaaruiehout]] ||''[[Cassipourea gummiflua]]''||Large-leaved onionwood||530 |- |[[Grootblaarvalsdoring]] ||''[[Albizia versicolor]]''||Large-leaved false-thorn||158 |- |[[Grootblomkriedoring]] ||''[[Lycium amoenum]]'' ||Large-flower honeythorn ||669.6 |- |[[Grootblompendoring]] ||''[[Gymnosporia putterlickioides]]'' ||Large-flowered spike-thorn ||402.1 |- |[[Grootgeelbos]] ||''[[Leucadendron eucalyptifolium]]'' ||Gum-leaved conebush ||81 |- |[[Groothaakbessie]] || ''[[Artabotrys brachypetalus]]'' ||Large hook-berry ||105.1 |- |[[Grootmirting]] ||''[[Myrsine pillansii]]'' ||Large cape myrtle ||577.2 |- |[[Grootnoemnoem]]||''[[Carissa macrocarpa]]''||Big num-num||640.3 |- |[[Grootsuikerbos]] of [[Grootsuikerbos|witsuikerbos]] ||''[[Protea gaguedi]]'' ||African sugarbush ||89 |- |[[Grootvaalbos]] ||''[[Brachylaena uniflora]]'' ||Tall silver-oak ||732 |- |[[Grootvalsmopanie]] ||''[[Guibourtia coleosperma]]'' ||Large copalwood ||199 |- |[[Grootvrugbospendoring]] ||''[[Gymnosporia grandifolia]]'' ||Large-leaved forest spike-thorn ||399.7 |- |[[Grootvrugpendoring]] ||''[[Gymnosporia oxycarpa]]'' ||Large-fruited spike-thorn ||401.9 |- |[[Grootvrugtrospeer]] ||''[[Uvaria lucida]]'' ||Large-fruited clusterpear ||108.2 |- |[[Grootvrugtrosvy]] ||[[Grootvrugtrosvy|''Ficus sycomorus'' subsp. ''gnaphalocarpa'']] ||Large-fruited sycamore fig ||66.1 |- |[[Growweblaarkatsnorbosse]] ||''[[Rotheca myricoides]]''||Blueflower tinderwood||667.1 |- |[[Growweblaarpieringbessie]] ||''[[Cordia ovalis]]''||Satinbark saucerbush<br />Snot berry||654 |- |[[Growweblaarstinkhout]] ||''[[Celtis gomphophylla]]'' ||False white stinkwood ||40 |- |[[Growweblaartaaibos]] ||''[[Searsia refracta]]'' ||Thorny crow-berry ||389.1 |- |[[Growwelaventelkoorsbessie]] ||''[[Croton menyharthii]]'' ||Rough-leaved croton ||329.2 |- |[[Growwerankwitbos]] ||''[[Maerua juncea supsp. crustata]]'' ||Crusty climbing spiderbush ||133.5 |- |[[Grysappel]] ||''[[Parinari curatellifolia]]'' ||Mobola plum ||146 |- |[[Gryskokoboom]] ||''[[Maytenus albata]]'' ||Grey kokotree ||401.3 |- |[[Haak-en-steek]]||''[[Vachellia tortilis subsp. heteracantha]]''||Umbrella thorn||188 |- |[[Halfmens]]||''[[Pachypodium namaquanum]]''||Elephant's trunk||649 |- |[[Hangvrugkanniedood]] ||''[[Commiphora zanzibarica]]'' ||Pendant-fruit corkwood ||291.1 |- |[[Hardekool]]||''[[Combretum imberbe]]''||Leadwood||539 |- |[[Hardepeer]]||''[[Olinia ventosa]]''||Hardpear||513 |- |[[Harige doringklipels]] ||''[[Canthium ciliatum]]'' ||Hairy turkeyberry ||709 |- |[[Harige ghwarrie]]||''[[Euclea natalensis]]''||Natal guarri<br />Natal ebony|| 597 |- |[[Harige haak-en-steek]]||''[[Vachellia tortilis subsp. spirocarpa]]''||Hairy umbrella thorn||188.1 |- |[[Harige kanniedood]]||''[[Commiphora africana]]''||Hairy corkwood||270 |- |[[Harige kusbruidsbos]] ||''[[Pavetta bowkeri]]'' ||Hairy coastal bride’s bush ||719.1 |- |[[Harige mirtebessie]] ||''[[Eugenia woodii]]''||Mountain myrtle||553.4 |- |[[Harige pendoring]] ||''[[Gymnosporia pubescens]]'' ||Hairy spike-thorn ||402.4 |- |[[Harige perdepram]] ||''[[Zanthoxylum humile]]'' ||Hairy knobwood||255 |- |[[Harige rotsvy]]||''[[Ficus glumosa]]''||Mountain fig||64 |- |[[Harige Sekhukhunedoring]] ||''[[Vachellia robbertsei]]'' ||Hairy Sekhukhune thorn ||172.4 |- |[[Harige septerboom]] ||''[[Paranomus tomentosus]]'' ||Hairy-leaved tree sceptre ||72.5 |- |[[Harige witgat]] ||''[[Boscia tomentosa]]'' || Hairy shepherd's tree ||127.1 |- |[[Harpuiskatjiepiering]]||''[[Gardenia resiniflua]]''||Resin gardenia||690.2 |- |[[Hartblaarvy]] ||[[Hartblaarvy|''Ficus polita'' subsp. ''polita'']] ||Heart-leaved fig ||59 |- |[[Heideblaargeelbos]] ||''[[Leucadendron ericifolium]]'' ||Erica-leaved conebush || 80 |- |[[Heilige Venda-bamboes]] ||''[[Oxytenanthera abyssinica]]'' ||Holy Venda bamboo ||21.6 |- |[[Helikopterboom]]||''[[Gyrocarpus americanus]]''||Propeller tree||120 |- |[[Hemelbesemdoring]] ||''[[Senegalia robynsiana]]'' ||Whipstick thorn ||184 |- |[[Henkel-se-geelhout]] ||''[[Podocarpus henkelii]]''||Henkel's yellowwood||17 |- |[[Hereroharpuisboom]] ||''[[Ozoroa hereroensis]]'' ||Herero resin tree ||371.3 |- |[[Hererosesambos]]||''[[Sesamothamnus guerichii]]'' ||Herero sesame-bush||679 |- |[[Heuningboomheide]] ||''[[Erica caterviflora]]'' ||Tree heath ||574 |- |[[Heuningklokkiesbos]] ||''[[Freylinia lanceolata]]'' ||Honey bells ||670.1 |- |[[Heuningnaboom]]||''[[Euphorbia tetragona]]''||Honey euphorbia||354 |- |[[Hikklimop]] ||''[[Combretum bracteosum]]'' ||Hiccupnut ||532.2 |- |[[Hoedespeldlukwart]]||''[[Oxyanthus pyriformis]]''||Natal wildloquat||696.2 |- |[[Hoëveldkiepersol]]||''[[Cussonia paniculata]]''||Small mountain cabbage||563.1 |- |[[Hophout]]||''[[Trema orientalis]]''||Pigeonwood||42 |- |[[Horingdoring]]||''[[Vachellia grandicornuta]]''||Horned thorn||168.1 |- |[[Horingpeultjieboom]]||''[[Diplorhynchus condylocarpon]]''||Horn-pod tree||643 |- |[[Huilboerboon]]||''[[Schotia brachypetala]]''||Weeping boerbean||202 |- |[[Huilboom]]||''[[Peltophorum africanum]]''||Weeping wattle<br />Black wattle<br />African-wattle||215 |- |[[Impalalelie]]||''[[Adenium multiflorum]]''||Impala lily||647.3 |- |[[Indiese wortelboom]] ||''[[Ceriops tagal]]'' ||Indian mangrove ||525 |- |[[iSimangaliso-wildeappelkoos]] ||''[[Dovyalis revoluta]]'' ||iSimangaliso wild apricot ||760 |- |[[Jakkalsbessie]]||''[[Diospyros mespiliformis]]''||Jackalberry||606 |- |[[Jankoensedoring]] ||''[[Cliffortia ilicifolia]]'' ||Holly-leaved ricebush ||145.10 |- |[[Jasmynkatjiepiering]] ||''[[Heinsia crinita subsp. parviflora]]'' ||Jasmine-gardenia ||700.2 |- |[[Jeukpeul]] ||''[[Cnestis polyphylla]]'' ||Itchpod ||147.1 |- |[[Jozinibroodboom]] ||''[[Encephalartos senticosus]]'' || Jozini cycad ||8 |- |[[Kaapboekenhout]]||''[[Rapanea melanophloeos]]''||Cape beech||578 |- |[[Kaapse boomheide]]||''[[Erica tristis]]''||False Cape tree heath||575.1 |- |[[Kaapse fonteinbos]]||''[[Psoralea axillaris]]'' ||Cape fountainbush||226.16 |- |[[Kaapse hardepeer]]||''[[Olinia capensis]]''||Hard pear||513.1 |- |[[Kaapse kanferfoelie]]||''[[Tecoma capensis]]''||Cape honeysuckle||673.1 |- |[[Kaapse kiaat]]||''[[Strychnos decussata]]''||Cape teak||624 |- |[[Kaapse kokoboom]] ||''[[Maytenus lucida]]'' ||Cape kokotree ||401.2 |- |[[Kaapse kranses]]||''[[Atalaya capensis]]''||Cape krantz ash||428 |- |[[Kaapse kuskiepersol]]||''[[Cussonia thyrsiflora]]''||Cape coast cabbage tree||565 |- |[[Kaapse kwar]] ||''[[Psydrax capensis]]'' ||Cape quar ||747 |- |[[Kaapse kweper]]||''[[Cryptocarya woodii]]''||Cape quince||116 |- |[[Kaapse sterkastaiing]] ||''[[Sterculia alexandri]]'' || Cape star-chestnut ||473 |- |[[Kaapse stokroos]]||''[[Sparrmannia africana]]''||Cape Hollyhock||457 |- |[[Kaapse swarthout]] ||''[[Maytenus peduncularis]]'' ||Cape blackwood ||401 |- |[[Kaapse uiehout]] ||''[[Cassipourea flanaganii]]'' || Cape onionwood ||528 |- |[[Kaapse vaderlandsboswilg]] ||''[[Combretum caffrum]]'' ||Cape bushwillow ||533 |- |[[Kaapse wildepiesang]]||''[[Strelitzia alba]]''||Cape wild banana||32 |- |[[Kaapse witpeer]] ||''[[Apodytes geldenhuysii]]'' ||Cape White Pear ||422.2 |- |[[Kaiingsuikerbos]] ||''[[Protea glabra]]'' ||Clanwilliam sugarbush ||89.1 |- |[[Kaapsehoopbroodboom]] ||''[[Encephalartos laevifolius]]'' ||Kaapsehoop cycad ||6 |- |[[Kalahari-appelblaar]] ||''[[Philenoptera nelsii]]'' ||Kalahari appleleaf||239 |- |[[Kalaharibauhinia]] ||''[[Bauhinia macrantha]]'' ||Kalahari bauhinia||208.3 |- |[[Kalaharidoring]] ||''[[Vachellia luederitzii var. luederitzii]]'' ||Kalahari thorn ||174 |- |[[Kalaharigeeldoring]] ||''[[Rhigozum brevispinosum]]'' ||Kalahari yellowthorn ||674 |- |[[Kalahariharpuisboom]] ||''[[Ozoroa schinzii]]'' || Kalahari resin tree ||376.5 |- |[[Kalaharikoedoebessie]] ||''[[Pseudolachnostylis maprouneifolia var. dekindtii]] ||Kalahari kuduberry ||308.1 |- |[[Kalaharipeulbessie]] ||''[[Dialium englerianum]]'' ||Kalahari podberry ||210 |- |[[Kalaharirooivingers]] ||''[[Xylopia odoratissima]]'' ||Kalahari redfingers ||110 |- |[[Kalaharitaaibos]] ||''[[Searsia tenuinervis]]'' ||Rolled-leaf currant ||393.2 |- |[[Kalahariwildemispel]]||''[[Vangueria cyanescens]]''||Kalahari wild-medlar||702.3 |- |[[Kamassie]]||''[[Gonioma kamassi]]''||Kamassi||641 |- |[[Kamdebooboekenhout]]||''[[Faurea recondita]]''||Kamdeboo beechwood||745 |- |[[Kameeldoring]] ||''[[Vachellia erioloba]]''||Camel thorn||168 |- |[[Kameelspoor]] ||''[[Piliostigma thonningii]]''||Camel's foot||209 |- |[[Kamiesbergaalwyn]] ||''[[Aloe khamiesensis]]'' ||Khamiesberg aloe ||29.3 |- |[[Kandelaaraalwyn]] ||''[[Aloe candelabrum]]'' ||Candelabrum aloe ||28.5 |- |[[Kanferbos]]||''[[Tarchonanthus camphoratus]]''||Wild camphor bush||733 |- |[[Kanferfoelieboom]] ||''[[Turraea floribunda]]'' ||Honeysuckle tree ||296 |- |[[Kaokorooibessie]] ||[[Erythrococca kaokoensis]] ||Kaoko redberry ||759 |- |[[Kaokoboswilg]] ||''[[Combretum wattii]]'' ||Kaoko bushwillow ||544 |- |[[Kaokobrandbos]] ||''[[Hymenodictyon kaokoensis]]'' ||Kaoko firebush ||765 |- |[[Kaokogeeldoring]] ||''[[Rhigozum virgatum]]'' ||Kaoko yellowthorn ||676.2 |- |[[Kaokogroendoring]]||''[[Balanites angolensis]]''||Angolan torchwood<br />Simple-thorned torchwood||252.1 |- |[[Kaokokanniedood]] ||''[[Commiphora kaokoensis]]'' ||Kaoko corkwoord ||277.1 |- |[[Kaokosesambos]] ||''[[Sesamothamnus benguellensis]]'' ||Kaoko sesame-bush ||679.1 |- |[[Kaokoswarthaak]] ||''[[Senegalia mellifera subsp. mellifera]]'' ||Kaoko black thorn ||176.1 |- |[[Kaokovlamklimop]] ||''[[Combretum oxystachyum]]'' ||Kaoko flamecreeper ||540.4 |- |[[Kaokowitgat]] ||''[[Boscia microphylla]]'' ||Kaoko shepherd's tree ||126 |- |[[Kaokowolftoon]] ||''[[Ceraria kaokoensis]]'' ||Kaoko porkbush ||104.3 |- |[[Kaokowurmbos]] ||''[[Cadaba schroeppelii]]'' ||Kaoko wormbush ||129.2 |- |[[Karee]] ||''[[Searsia lancea]]'' ||Karree ||386 |- |[[Kareekanniedood]] || ''[[Commiphora gracilifrondosa]]'' ||Karee-leaved commiphora ||284 |- |[[Karooboerboon]] ||''[[Schotia afra]]'' ||Karoo boerbean ||201 |- |[[Karoobroodboom]] ||''[[Encephalartos lehmannii]]'' ||Karoo cycad ||8.1 |- |[[Karooheuningklokkiesbos]] ||''[[Freylinia vlokii]]'' ||Karoo honeybells ||670.7 |- |[[Karookoeniebos]] ||''[[Searsia burchellii]]'' ||Karoo kunibush ||379 |- |[[Karookruisbessie]]||''[[Grewia robusta]]''||Karoo cross-berry||463.6 |- |[[Karoonoemnoem]] ||''[[Carissa haematocarpa]]'' ||Karoo numnum ||640.2 |- |[[Karoopendoring]] ||''[[Gymnosporia karooica]]'' ||Karoo spike-thorn ||401.7 |- |[[Karooplakkiebos]] ||''[[Crassula arborescens]]'' ||Karoo tree crassula ||137.2 |- |[[Karoowitgat]] ||''[[Boscia oleoides]]'' ||Karoo shepherd tree ||128 |- |[[Kartelplakkiesbos]] ||''[[Crassula arboresscens subsp. undulatifolia]]'' ||Wavy tree crassula ||137.4 |- |[[Kasuur]]||''[[Pittosporum viridiflorum]]''||Cheesewood||139 |- |[[Katstertaalwyn]] ||''[[Aloe castanea]]'' ||Cat's-tail aloe ||28.6 |- |[[Kei-appel]]||''[[Dovyalis caffra]]''||Kei apple||507 |- |[[Keibaakhout]]||''[[Greyia flanaganii]]''||Kei bottlebrush||444 |- |[[Keibauhinia]]||''[[Bauhinia bowkeri]]''||Kei bauhinia||208.4 |- |[[Keibroodboom]]||''[[Encephalartos princeps]]''||Kei cycad||12 |- |[[Keiharpuisbos]] ||''[[Ozoroa mucronata]]'' ||Kei resin tree ||373 |- |[[Keirooipeer]] ||''[[Scolopia flanaganii]]'' ||Kei redpear ||495 |- |[[Keivingerblaar]]||''[[Vitex obovata]]''||Kei fingerleaf||661 |- |[[Kerkeibos]]||''[[Crassula ovata]]''||Kerky-bush<br />Jade plant||137.3 |- |[[Kerriebos]]||''[[Hypericum revolutum]]''||Curry bush<br />St. John's wort||484 |- |[[Kershout]]||''[[Pterocelastrus tricuspidatus]]''||Candlewood||409 |- |[[Keurboom]]||''[[Virgilia oroboides]]''||Cape blossom tree<br />Pink blossom tree||221 |- |[[Kiaat]]||''[[Pterocarpus angolensis]]''||Wild teak||236 |- |[[Kiepersol]]||''[[Cussonia spicata]]''||Common cabbage tree||564 |- |[[Kierieklapper]]||''[[Combretum hereroense]]''||Russet bushwillow||538 |- |[[Kinaboom]]||''[[Rauvolfia caffra]]''||Quinine tree||647 |- |[[Kinderbessie]] ||''[[Halleria elliptica]]'' ||Rock tree-fuschia ||670.2 |- |[[Klapperbos]]||''[[Nymania capensis]]''||Chinese lantern||295 |- |[[Kleefdoring]] ||''[[Vachellia borleae]]'' ||Sticky thorn ||160.1 |- |[[Kleefpeul]]||''[[Senna singueana]]''||Stickypod||213.1 |- |[[Kleinappelblaar]] ||''[[Philenoptera bussei]]'' ||Small apple-leaf ||238.1 |- |[[Kleinblousuurpruim]] ||[[Kleinblousuurpruim|''Ximenia americana'' var. ''microphylla'']] ||Small blue sourplum || 102 |- |[[Kleinblaardrakeboom]] ||''[[Dracaena mannii]]'' ||Small-leaved dragon tree ||30.8 |- |[[Kleinblaarkiaat]] ||''[[Pterocarpus lucens subsp. antunesii]]'' ||Small-leaved bloodwood ||236.1 |- |[[Kleinblaarkriedoring]] ||''[[Lycium cinereum]]'' ||Small-leaved honeythorn ||669.9 |- |[[Kleinblaarmirtebessie]]||''[[Eugenia verdoorniae]]''||Small-leaved myrtle||554.1 |- |[[Kleinblaarperspeuldoring]] ||''[[Senegalia goetzi subsp. microphylla]]'' ||Small-leaved purple-pod thorn ||167.1 |- |[[Kleinblaarpluisbossie]] ||''[[Lopholaena coriifolia]]'' || Small-leaved fluff bush||738 |- |[[Kleinblaarrotsvy]]||''[[Ficus tettensis]]''||Small-leaved rock fig||62 |- |[[Kleinblaarsaffraan]]||''[[Elaeodendron zeyheri]]''||Zeyher's saffronwood||412 |- |[[Kleinblaarsekelbos]]||''[[Dichrostachys cinerea subsp. africana ]]''||Small-leaved sicklebush||190 |- |[[Kleinblaartrospeer]] ||''[[Uvaria gracilipes]]'' ||Small-leaved clusterpear ||108.3 |- |[[Kleinblaarvy]] ||[[Ficus lingua'' subsp. ''depauperata'']] ||Small-leaved fig ||55.1 |- |[[Kleinblaarwilger]] ||[[''Salix mucronata'' subsp. ''mucronata'']] ||Small-leaved willow ||35 |- |[[Kleinblaarwitbos]] ||''[[Maerua parvifolia]]'' ||Small-leaved spiderbush ||135.1 |- |[[Kleinboerboon]]||''[[Schotia capitata]]''||Dwarf boerbean||203 |- |[[Kleinbosrooihout]] ||''[[Ochna gamostigmata]]'' ||Small forest plane ||479.5 |- |[[Kleingroendoring]]||''[[Balanites pedicellaris]]''||Lesser torchwood||252 |- |[[Kleinkanferfoelieboom]]||''[[Turraea obtusifolia]]''||Small honeysuckle tree||296.1 |- |[[Kleinkoraalboom]]||''[[Erythrina humeana]]''||Dwarf coral tree||243.1 |- |[[Kleinlaventelkoorsbessie]] ||''[[Croton pseudopulchellus]]'' ||Small lavender croton ||329.3 |- |[[Kleinperdepram]]||''[[Zanthoxylum capense]]''||Small knobwood||253 |- |[[Kleinpeulseeboontjie]]||''[[Entada wahlbergii]]''||Small-pod seabean ||193.4 |- |[[Kleinvalsmopanie]]||''[[Guibourtia conjugata]]''||Small copalwood||200 |- |[[Kleinvrugtrospeer]] ||''[[Uvaria caffra]]'' ||Small-fruited clusterpear ||108.1 |- |[[Kliertjiesboom]] ||''[[Pavetta edentula]]'' ||Gland-leaved bride’s bush ||717 |- |[[Kliertjiesdeurmekaarbos]]||''[[Ehretia obtusifolia]]''||Hairy Puzzle-bush ||656.2 |- |[[Klipels]]||''[[Afrocanthium mundianum]]''||Rock alder||710 |- |[[Klipessenhout]] ||''[[Ekebergia pterophylla]]'' ||Rock ash ||299 |- |[[Klipharpuisbos]] ||''[[Euryops brevipapposus]]'' ||Rock resin-bush ||739 |- |[[Kliphout]]||''[[Heeria argentea]]''||Rockwood||368 |- |[[Klipkershout]]||''[[Maytenus oleoides]]''||Rock candlewood||400 |- |[[Klipkoolhout]]||''[[Lachnostylis bilocularis]]''||Rock coalwood||307.1 |- |[[Klipvalsdoring]] ||''[[Albizia brevifolia]]'' ||Rock false-thorn ||152 |- |[[Klokkiesboontjieboom]] ||''[[Markhamia zanzibarica]]'' ||Bell-bean ||677 |- |[[Klokkiespendoring]]||''[[Gymnosporia tenuispina]]''||Bell spike-thorn||402.8 |- |[[Knolharpuis]] ||''[[Othonna arbuscula]]'' || Traap baboon cabbage ||740 |- |[[Knoppiesboontjie]]||''[[Maerua angolensis]]''||Bead-bean tree||132 |- |[[Knoppiesdoring]] ||''[[Senegalia nigrescens]]'' ||Knob thorn ||178 |- |[[Knoppiesklimop]] ||''[[Combretum mossambicense]]'' ||Knobbly climbing bushwillow ||545.1 |- |[[Knoppiesvy]]||[[Knoppiesvy|''Ficus sansibarica'' subsp. ''sansibarica'']]||Knobbly fig||47 |- |[[Kobas]] ||''[[Cyphostemma currorii]]'' ||Cobas||456 |- |[[Koeniebos]] ||''[[Searsia undulata]]'' ||Kuni-bush||389 |- |[[Koeboebessie]] ||''[[Mystroxylon aethiopicum]]'' ||Kooboo-berry||410 |- |[[Koedoebessie]] ||''[[Pseudolachnostylis maprouneifolia]]''||Kudu berry||308 |- |[[Koffiebeesklou]]<br>[[Koffie bauhinia]]||''[[Bauhinia petersiana]]'' ||Coffee bauhinia<br />Natal neat's foot||208.3 |- |[[Kogelbergrysbos]] ||''[[Cliffortia heterophylla]]'' ||Kogelberg ricebush ||145.9 |- |[[Kogelbergvaalstompie]] ||''[[Mimetes arboreus]]'' ||Kogelberg pagoda ||72.1 |- |[[Kokerboom]] ||''[[Aloidendron dichotomum]]'' ||Quiver tree ||29 |- |[[Kokoboom]]||''[[Maytenus undata]]''||Koko tree||403 |- |[[Kolletjiesblaarvy]] ||''[[Ficus nigropunctata]]'' ||Busse's fig<br />Dot-leaved fig ||58 |- |[[Komkommerbos]]||''[[Thilachium africanum]]''||Cucumber bush||136.2 |- |[[Koolhout]]||''[[Lachnostylis hirta]]''||Coalwood||307 |- |[[Koorsbessie]]||''[[Croton megalobotrys]]''||Large fever-berry||329 |- |[[Koorsboom]] ||''[[Vachellia xanthophloea]]''||Fever tree||189 |- |[[Koorspeulboom]] ||''[[Holarrhena pubescens]]'' ||Fever-pod ||642 |- |[[Koperstamkanniedood]]||''[[Commiphora harveyi]]''||Red-stem corkwood||277 |- |[[Koraalboom]]||''[[Erythrina lysistemon]]''||Common coral tree||245 |- |[[Koraaltaaibos]] ||''[[Searsia magalismontana]]'' ||Coral crowberry ||384.2 |- |[[Korentebos]] ||''[[Searsia tomentosa]]'' ||Bicoloured currant ||394 |- |[[Korenteharpuisboom]] ||''[[Ozoroa sphaerocarpa]]'' ||Currant resin tree ||377 |- |[[Korthaarkapperbos]] ||''[[Capparis sepiaria var. subglabra]]'' ||Short-haired caperbush ||130.2 |- |[[Kortpeul]] ||''[[Rourea orientalis]]'' ||Shortpod ||147.2 |- |[[Kortstamnaboom]] ||''[[Euphorbia otjingandu]]'' ||Short-stemmed candelabra-tree ||748 |- |[[Kosibaairoosappel]] ||''[[Memecylon kosiense]]'' ||Kosi Bay rose-apple ||762 |- |[[Kosipalm]]||''[[Raphia australis]]''||Kosi palm||26 |- |[[Kouebasrooihout]]||''[[Ochna arborea]]''||Cape redwood||479 |- |[[Kraalkriedoring]]||''[[Lycium afrum]]''||Kraal honey-thorn||669.2 |- |[[Kraalnaboom]]||''[[Euphorbia tirucalli]]''||Rubber euphorbia||355 |- |[[Kraalpendoring]]||''[[Gymnosporia polyacantha subsp. polyacantha]]''||Kraal spike-thorn||402.2 |- |[[Kransaalwyn]] ||''[[Aloe arborescens]]'' ||Krantz aloe ||28.1 |- |[[Kransbessie]]||''[[Gerrardina foliosa]]''||Krantz berry||500 |- |[[Kranskwar]] ||''[[Psydrax locuples]]'' ||Krantz quar ||712 |- |[[Kranssuikerbos]] ||''[[Protea rupicola]]'' ||Krantz sugarbush ||88.2 |- |[[Kremetart]]||''[[Adansonia digitata]]''||Baobab||467 |- |[[Kreupelrooihout]] ||''[[Ochna inermis]]'' ||Stunted plane ||480.1 |- |[[Kringboom]]||''[[Maerua schinzii]]''||Ringwood tree||136 |- |[[Krinkhout]]||''[[Securidaca longepedunculata]]''||Violet tree||303 |- |[[Kromblaarsuikerbos]] ||[[''Protea afra'' subsp. ''falcata'']] ||Curved-leave sugarbush ||87.2 |- |[[Kruisbessie]]||''[[Grewia occidentalis]]''||Cross-berry||463 |- |[[Kruiskameeldoring]]||''[[Vachellia erioloba]]''||Hybrid camel thorn||169.1 |- |[[Kunenekanniedood]] ||''[[Commiphora kuneneana]]'' ||Kunene corkwood ||277.7 |- |[[Kunenewaterbessie]] ||''[[Syzygium kuneneense]]'' ||Kunene waterberry ||767 |- |[[Kunenewolftoon]] ||''[[Kunenewolftoon|Ceraria kuneneana]]'' ||Kunene porkbush ||104.4 |- |[[Kurkbasdoring]] ||''[[Vachellia davyi]]'' ||Corky-barked thorn ||163.1 |- |[[Kurkbasklapper]] of Geelklapper||''[[Strychnos cocculoides]]''||Corky monkey orange||623 |- |[[Kurkbasrooihout]] ||''[[Ochna maguirei]]'' ||Corky-barked plane ||766 |- |[[Kurkbos]] ||''[[Mundulea sericea]]''||Cork bush||226 |- |[[Kurkdoringklipels]] ||''[[Canthium suberosum]]'' ||Cork turkey-berry ||709.1 |- |[[Kurkvoëlbessie]] ||''[[Psychotria suber]]'' ||Corky birdberry ||769 |- |[[Kusboontjiebos]] ||''[[Sophora inhambanensis]]'' ||Coastal bean-bush ||218 |- |[[Kusbruidsbos]] ||''[[Pavetta natalensis]]'' ||Coastal bride’s bush ||719 |- |[[Kusfonteinbos]] ||''[[Psoralea arborea]]'' ||Coastal fountainbush ||226.10 |- |[[Kusjakkalsbessie]] ||''[[Diospyros inhacaensis]]'' ||Coastal jackal-berry ||604 |- |[[Kusjakkalskoffie]] ||''[[Empogona coriacea]]'' ||Coastal jackal coffee ||700 |- |[[Kuskanferbos]] ||''[[Tarchonanthus littoralis]]''||Coastal camphor bush||733.2 |- |[[Kuskatoenboom]] ||''[[Hibiscus tiliaceus]]''||Lagoon hibiscus<br />Wild cotton tree||464 |- |[[Kuskeiappel]] ||''[[Dovyalis longispina]]'' ||Coastal Kei apple ||510.1 |- |[[Kuskoraalboom]] ||''[[Erythrina caffra]]''||Coast coral tree ||242 |- |[[Kuslooibas]] of [[Kuslooibas|pruimbas]] ||''[[Osyris compressa]]'' ||Tannin bush ||99 |- |[[Kusrankdoring]] ||''[[Senegalia kraussiana]]'' ||Coastal climbing thorn|| 173.1 |- |[[Kusrooimelkhout]]||''[[Mimusops afra]]''||Coastal red milkwood||583 |- |[[Kusrysbos]] ||''[[Cliffortia longifolia]]'' ||Coastal ricebush ||145.11 |- |[[Kussigsagkapperbos]] ||''[[Capparis fascicularis var. zeyheri]]'' ||Coastal zigzag caperbush ||129.8 |- |[[Kustaaibos]] ||''[[Searsia nebulosa]]'' ||Coastal currant ||390.1 |- |[[Kusvaalbos]]||''[[Brachylaena discolor]]''||Coast silver oak||724 |- |[[Kuswildemispel]] ||''[[Vangueria randii subsp. chartacea]]'' ||Coastal wild-medlar ||702.2 |- |[[Kuswildepiesang]]||''[[Strelitzia nicolai]]''||Natal wild banana||34 |- |[[Kuswitessenhout]] ||''[[Bersama swinnyi]]'' ||Coastal white-ash ||441 |- |[[Kuswurgvy]]||[[Kuswurgvy|''Ficus natalensis'' subsp. ''natalensis'']]||Natal fig<br />Wild fig||57 |- |[[Kwar]]||''[[Psydrax obovata]]''||Coastal quar||711 |- |[[Laeveldbittertee]]||''[[Vernonia colorata]]''||Lowveld bitter-tea||723.4 |- |[[Laeveldkanferfoelieboom]] ||''[[Turraea nilotica]]'' ||Lowveld honeysuckle Tree ||297 |- |[[Laeveldkralesnoer]] ||''[[Alchornea laxiflora]]'' ||Lowveld beadstring ||334 |- |[[Laeveldmelkbessie]]||''[[Manilkara mochisia]]''||Lowveld milkberry||587 |- |[[Laeveldnaboom]]||''[[Euphorbia evansii]]''||Lowveld euphorbia||348 |- |[[Laeveldsterkastaiïng]]||''[[Sterculia murex]]''||Lowveld chestnut||475 |- |[[Laeveldvaalbos]]||''[[Brachylaena huillensis]]''||Lowveld silver oak||727 |- |[[Laeveldvy]]||''[[Ficus stuhlmannii]]''||Lowveld fig||65 |- |[[Laingsburgtolbos]] ||''[[Leucadendron osbornei]]'' ||Laingsburg conebush ||81.7 |- |[[Lalapalm]]||''[[Hyphaene coriacea]]''||Lala palm||23 |- |[[Langbeentjie]] ||''[[Leucadendron procerum]]'' ||Ivory conebush ||81.2 |- |[[Langblaarwolftoon]] ||''[[Langblaarwolftoon|Ceraria longipedunculata]]'' ||Long-leaved porkbush ||104.5 |- |[[Langhaarkapperbos]] ||''[[Capparis sepiaria var. citrifolia]]'' ||Long-haired caperbush ||130 |- |[[Langpeuldoring]] ||''[[Vachellia sieberiana var. sieberiana]]'' ||Longpod thorn ||186.9 |- |[[Laventelboom]] ||''[[Heteropyxis natalensis]]''||Lavender tree||455 |- |[[Laventelkoorsbessie]]||''[[Croton gratissimus]]''||Lavender croton<br />Lavender fever-berry||328 |- |[[Limpopokoorsbessie]] ||[[Croton madandensis]] ||Limpopo feverberry ||328.4 |- |[[Loerietolbos]] ||''[[Leucadendron loeriense]]'' ||Loerie conebush ||80.7 |- |[[Lydenburgbroodboom]] ||''[[Encephalartos inopinus]]'' || Lydenburg cycad ||5.1 |- |[[Lebombo-aalwyn]] ||''[[Aloe spicata]]'' ||Lebombo aloe ||30.4 |- |[[Lebombobroodboom]] ||''[[Encephalartos lebomboensis]]'' || Lebombo cycad ||14.8 |- |[[Lebombo-ysterhout]]||''[[Androstachys johnsonii]]''||Lebombo ironwood||327 |- |[[Lebombokranses]]||''[[Atalaya alata]]''||Lebombo krantz ash||427 |- |[[Lebombonaboom]]||''[[Euphorbia confinalis]]''||Lebombo euphoria<br />Lebombo milktree||345 |- |[[Lebombowattel]]||''[[Newtonia hildebrandtii]]''||Lebombo-wattle||191 |- |[[Lebombowitbos]] ||''[[Maerua brevipetiolata]]'' ||Lebombo spiderbush ||132.5 |- |[[Lekkerbreek]]||''[[Ochna pulchra]]''||Peeling plane<br />Peelingbark ochna||483 |- |[[Lekkerruikpeul]]||''[[Vachellia nilotica subsp. kraussiana]]''||Scented thorn||179 |- |[[Lekkervreet]] ||[[''Opilia campestris'' var. ''campestris'']] || Parasitebush ||100.5 |- |[[Lemoenhout]]||''[[Xymalos monospora]]''||Lemonwood||111 |- |[[Lemoentjiedoring]]||''[[Cassinopsis ilicifolia]]''||Lemon thorn||420 |- |[[Leolodoring]] ||''[[Vachellia ormocarpoides]]'' ||Leolo thorn ||179.3 |- |[[Lepelhout]]||''[[Cassine schinoides]]''||Spoon-wood||418 |- |[[Lilliebroodboom]] ||''[[Encephalartos dyerianus]]'' || Lillie cycad ||14.2 |- |[[Lippeblomsuikerbos]] ||''[[Protea subvestita]]''||Waterlily sugarbush || 98 |- |[[Louriersuikerbos]] ||''[[Protea laurifolia]]''||Laurel sugarbush||90.2 |- |[[Louriervy]] ||''[[Ficus ilicina]]'' || Laurel rock fig ||53 |- |[[Maanhaarstompie]]||''[[Mimetes fimbriifolius]]''||Fringed bottlebrush||72.2 |- |[[Magaliesrooihout]] ||''[[Ochna pretoriensis]]''||Magalies redwood ||480.2 |- |[[Malbaarvaalbos]] ||''[[Brachylaena glabra]]'' ||Malabar silver-oak ||726 |- |[[Malvarosyntjie]]||''[[Grewia villosa]]''||Mallow raisin||463.3 |- |[[Manketti]]||''[[Schinziophyton rautanenii]]''||Manketti tree<br />Feather-weight tree||337 |- |[[Mannetjiebos]] ||''[[Stoeberia utilis]]'' ||White fig ||103.5 |- |[[Maputalanddwababessie]] ||''[[Monanthotaxis maputensis]]'' ||Maputaland dwababerry ||758 |- |[[Maputalandkoorsbessie]] ||''[[Croton steenkampianus]]'' ||Maputaland feverberry ||329.1 |- |[[Maputalandoordeelboom]]||''[[Erythrophleum lasianthum]]''||Maputaland ordealtree<br />Swazi ordeal tree||196 |- |[[Maputalandraasblaar]]||''[[Combretum mkuzense]]''||Mkuze bushwillow||545.2 |- |[[Maputalandrankboswilg]] ||''[[Combretum eugeneanum]]'' ||Maputaland climbing bushwillow ||764 |- |[[Maroela]]||''[[Sclerocarya birrea]]''||Marula||360 |- |[[Matoppie]]||''[[Boscia albitrunca]]''||Shepherd's tree||122 |- |[[Mbasheroosappel]] ||''[[Memecylon australissimum]]''||Mbashe rose-apple ||761 |- |[[Meerstamvalsdoring]]||''[[Albizia petersiana]]''||Multi-stemmed false-thorn<br />Nala tree||153 |- |[[Melkpeer]]||''[[Inhambanella henriquesii]]''||Milk pear||591 |- |[[Middelburgbroodboom]] ||''[[Encephalartos middelburgensis]]'' ||Middelburg cycad ||14.3 |- |[[Miershoopwildemispel]] ||''[[Vangueria randii subsp. randii]]'' ||Antheap-wild-medlar ||702.5 |- |[[Mingerhout]]||''[[Breonadia salicina]]''||Matumi||684 |- |[[Mirtaartappelbos]]||''[[Phyllanthus myrtaceus]]''||Myrtle potatobush||311.5 |- |[[Mitserie]]||''[[Bridelia micrantha]]''||Mitzeeri||324 |- |[[Modjadjibroodboom]]||''[[Encephalartos transvenosus]]''||Modjadji giant-cycad||13 |- |[[Moepel]]||''[[Mimusops zeyheri]]''||Transvaal red milkwood||585 |- |[[Moerasvy]]||''[[Ficus trichopoda]]''||Swamp fig||54 |- |[[Mopanie]]||''[[Colophospermum mopane]]''||Mopane||198 |- |[[Mopanie-aalwyn]] ||''[[Aloe littoralis]]'' ||Mopane aloe ||29.4 |- |[[Mopanieaartappelbos]]||''[[Phyllanthus pinnatus]]'' ||Mopane potato bush||312.1 |- |[[Mopaniegeeldoring]] ||''[[Rhigozum zambesiacum]]'' ||Zambezi gold ||676 |- |[[Mopaniewitgat]] ||''[[Boscia matabelensis]]'' ||Mopane shepherd's tree ||125.5 |- |[[Moringaboom]]||''[[Moringa oleifrea]]''||Drumstick tree|| |- |[[Mosambiekkoffie]]||''[[Coffea racemosa]]''||Mozambique Wild Coffee||715.1 |- |[[Msasa]]||''[[Brachystegia spiciformis]]''||Spring msasa<br />Musasa||198.1 |- |[[Msinga-broodboom]]||''[[Encephalartos msinganus]]''||Msinga cycad ||14.7 |- |[[Naaldblaarrysbos]] ||''[[Cliffortia erectisepala]]'' ||Needle-leaved ricebush ||145.8 |- |[[Naaldblaarheuningbostee]] ||''[[Cyclopia maculata]]'' ||Needle-leaf honeybush tea ||224.3 |- |[[Naaldblaartolbos]] ||''[[Leucadendron nobile]]'' ||Karoo conebush ||81.1 |- |[[Naaldblaarwitbos]] ||''[[Maerua rosmarinoides]]'' ||Needle-leaved spiderbush ||135 |- |[[Naaldhardeblaar]] ||''[[Phylica villosa]]'' ||Needle hardleaf ||453.4 |- |[[Naboom]]||''[[Euphorbia ingens]]''||Common tree euphorbia||351 |- |[[Namahaarpuisboom]] ||''[[Ozoroa namaensis]]'' ||Nama resin tree ||373.1 |- |[[Namakanniedood]] ||''[[Commiphora namaensis]]'' ||Nama corkwoord ||282.1 |- |[[Namakwaboomvygie]] ||''[[Stoeberia utilis var. lerouxiae]]'' ||Namaqua tree-vygie ||757 |- |[[Namakwaharpuisboom]] ||''[[Ozoroa dispar]]'' ||Namaqua resin tree ||370 |- |[[Namakwajakkalsbessie]] ||''[[Diospyros acocksii]]'' ||Namaqua jackalberry ||602 |- |[[Namakwakanniedood]] ||''[[Commiphora capensis]]'' ||Namaqua corkwood ||273 |- |[[Namakwarooiklapperbos]]||''[[Erythrophysa alata]]''||Namaqua red balloon||436.1 |- |[[Namakwavy]]||''[[Ficus cordata]]''||Sandpaper fig||51 |- |[[Namapronkstert]]||''[[Gelrebia merxmuellerana]]''||Nama plumeflower||214.5 |- |[[Namibharpuisboom]]||''[[Ozoroa crassinervia]]''||Namibian resin tree||369 |- |[[Namibiese kriedoring]] ||''[[Lycium eenii]]'' ||Namibian honeythorn ||669.10 |- |[[Namibiese taaibos]] ||''[[Searsia pyroides var. dinteri]]'' ||Namibia firethorn crowberry ||392.1 |- |[[Namibkanniedood]] ||''[[Commiphora dinteri]]'' ||Namib corkwoord ||274.2 |- |[[Namibkapperbos]] ||''[[Capparis hereroensis]]'' ||Namib caperbush ||129.9 |- |[[Namibkoraalboom]]||''[[Erythrina decora]]''||Namib coral tree||243 |- |[[Namibpronkstert]]||''[[Hererolandia pearsonii]]''||Namib plumeflower||214.2 |- |[[Nanabessie]]||''[[Searsia dentata]]''||Nana-berry||381 |- |[[Nardouwluisiesbos]] ||''[[Leucospermum praemorsum]]'' ||Nardouw fountain pincushion ||85.1 |- |[[Natalaalwyn]] ||''[[Aloe spectabilis]]'' ||Natal aloe ||30.6 |- |[[Natalkweper]] ||''[[Cryptocarya natalensis]]'' ||Sandstone quince ||117.1 |- |[[Natalokkerneut]] ||''[[Cavacoa aurea]]'' ||Natal hickory ||332 |- |[[Natalwilger]] of [[Natalwilger|fluitjieswilger]] ||[[''Salix mucronata'' subsp. ''woodii'']] ||Natal willow ||36.2 |- |[[Natalkaree]] ||''[[Searsia natalensis]]'' ||Northern dune currant ||390 |- |[[Naukluftkaree]] ||''[[Searsia volkii]]'' ||Naukluft rhus ||396.2 |- |[[Netblaarwitbos]] ||''[[Maerua nervosa]]'' ||Lace-leaved spiderbish ||136.1 |- |[[Ngotshe-broodboom]] ||''[[Encephalartos aemulans]]'' || Ngotshe cycad ||14.5 |- |[[Ngoyedwergbroodboom]] ||''[[Encephalartos ngoyanus]]'' ||Ngoye dwarf cycad ||14.17 |- |[[Nieshout]]||''[[Ptaeroxylon obliquum]]''||Sneezewood||292 |- |[[Njalaboom]]||''[[Xanthocercis zambesiaca]]''||Nyala tree||241 |- |[[Noemnoem]] ||''[[Carissa bispinosa]]'' ||Num-num ||640.5 |- |[[Nooienskokerboom]] ||''[[Aloidendron ramosissimum]]'' ||Maiden's quiver tree ||30.2 |- |[[Noordelike boesmansdruif]]||''[[Rhoicissus tridentata subsp. cuneifolia]]''||Northern bushman's grape||456.6 |- |[[Noordelike pompombruidsbos]] ||''[[Pavetta cataractarum]]'' ||Northern pompon bride’s bush ||719.2 |- |[[Noordelike skulpblombos]]||''[[Bowkeria cymosa]]''||Escarpment Shell-flower||672 |- |[[Noordelike valspendoring]] ||''[[Putterlickia neglecta]]'' ||Northern false spikethorn ||754 |- |[[Notsung]]||''[[Halleria lucida]]''||Tree fuchsia||670 |- |[[Okavangoboswilg]] ||''[[Combretum albopunctatum]]'' ||Okavango bushwillow ||531.2 |- |[[Oleasterboswilg]] ||''[[Combretum elaeagnoides]]'' ||Oleaster bushwillow ||534.3 |- |[[Olienhout]]||''[[Olea europaea subsp. cuspidata]]''||Wild olive<br>African olive||617 |- |[[Olifantsrivierbroodboom]]||''[[Encephalartos lanatus]]''||Olifants River cycad||5.2 |- |[[Olifantsrivierboswilg]] ||''[[Combretum petrophilum]]'' ||Olifants River bushwillow ||542.1 |- |[[Omsambeet]]||''[[Millettia grandis]]''||Umzimbeet||227 |- |[[Onderbos]]||''[[Trichocladus crinitus]]''||Black hazel||142 |- |[[Oordeelboom]]||''[[Erythrophleum africanum]]''||Ordeal tree||194 |- |[[Oorlogskloofsterboom]] ||''[[Cliffortia dichotoma]]'' ||Oorlogskloof startree ||145.7 |- |[[Oos-Kaapse hardepeer]]||''[[Olinia micrantha]]''||Eastern Cape hard-pear||514.1 |- |[[Oos-Kaapse reusebroodboom]]||''[[Encephalartos altensteinii]]''||Eastern Cape cycad||3 |- |[[Oos-Kaapse smalblaarpendoring]] ||''[[Gymnosporia linearis subsp. linearis]]'' ||Eastern Cape narrow-leaved spike-thorn ||399.1 |- |[[Oostelike koeniebos]] ||''[[Searsia pallens]]'' ||Eastern kunibush ||395 |- |[[Opregte suikerbos]]||''[[Protea repens]]''||Real sugarbush||94.2 |- |[[Opregte waaierpalm]]||''[[Hyphaene petersiana]]''||Real fan palm||24 |- |[[Oranjedruiweranker]] ||''[[Hyalosepalum caffrum]]'' ||Orange grape creeper ||104.8 |- |[[Otavibasboontjie]]||''[[Elephantorrhiza schinziana]]''||Otavi elephantroot||192.5 |- |[[Otjihipakanniedood]] ||''[[Commiphora otjihipana]]'' ||Otjihipa corkwoord ||284.5 |- |[[Ouhout]]||''[[Leucosidea sericea]]''||Oldwood||145 |- |[[Outeniekwa-erica]]||''[[Erica inconstans]]'' ||Outeniqua tree erica ||574.1 |- |[[Outeniekwakreupelhout]] ||''[[Leucospermum glabrum]]'' ||Outeniqua pincushion ||84.3 |- |[[Outeniekwafonteinbos]] ||''[[Psoralea diturnerae]]'' ||Outeniqua fountainbush ||750 |- |[[Outeniekwageelhout]]||''[[Afrocarpus falcatus]]''||Outeniqua yellowwood||16 |- |[[Outeniekwagonna]] ||''[[Passerina falcifolia]]'' ||Outeniqua gonna ||520 |- |[[Ovambomahonie]] ||''[[Entandrophragma spicatum]]'' ||Ovambo mahogany ||294 |- |[[Owamboperdepram]] ||''[[Zanthoxylum ovatifoliolatum]]'' ||Kaoko knobwood ||255.2 |- |[[Paddaboom]]||''[[Tabernaemontana elegans]]''||Toad tree||644 |- |[[Palmiet]] ||''[[Prionium serratum]]'' ||Palmiet ||768 |- |[[Pambatieboom]]||''[[Anastrabe integerrima]]''||Pambati tree||671 |- |[[Papegaaiboomheide]] ||''[[Erica psittacina ]]'' ||Parrot tree erica ||574.4 |- |[[Papierbasdoring]] ||''[[Vachellia sieberiana var. woodii]]''||Paper-bark thorn||187 |- |[[Papierbaskanniedood]]||''[[Commiphora marlothii]]''||Paperbark corkwood||278 |- |[[Papierbasmirtebessie]]||''[[Eugenia zuluensis]]''||Paper-bark myrtle||554 |- |[[Papierbasvalsdoring]]||''[[Albizia tanganyicensis]]''||Paperbark false-thorn||157 |- |[[Parlotabroodboom]] ||''[[Encephalartos relictus]]'' ||Parlota cycad ||12.5 |- |[[Pendoring]]||''[[Gymnosporia buxifolia]]''||Common spike-thorn||399 |- |[[Pendoringkaree]] ||''[[Searsia gueinzii]]'' ||Thorny karee ||384 |- |[[Pendoringtaaibos]] ||''[[Searsia pterota]]'' ||Winged currant ||391.2 |- |[[Peperblaarboom]]||''[[Warburgia salutaris]]''||Pepper-bark tree||488 |- |[[Peperblaarkanniedood]]||''[[Commiphora mossambicensis]]''||Pepper-leaf corkwood||281 |- |[[Perdekopspeldekussing]] ||''[[Leucospermum reflexum]]'' ||Rocket pincushion ||85.2 |- |[[Perdepis]]||''[[Clausena anisata]]''||Horsewood<br />False horsewood||265 |- |[[Perdepram]]||''[[Zanthoxylum davyi]]''||Knobwood||254 |- |[[Persbesem]]||''[[Polygala virgata]]''||Purple broom<br />Moth-fruit||302.2 |- |[[Persblaarvalsdoring]] ||''[[Albizia antunesiana]]'' ||Purple-leaved false-thorn ||151 |- |[[Perssambreelblom]]||''[[Karomia speciosa]]''||Wild parasol flower||668 |- |[[Persstamkanniedood]] ||''[[Commiphora multijuga]]'' ||Purple-stemmed corkwood ||282 |- |[[Petersvy]]||''[[Ficus petersii]]''||Peters's wild fig||48.1 |- |[[Peulmahonie]]||''[[Afzelia quanzensis]]''||Pod-mahogany||207 |- |[[Pienkbauhinia]]||''[[Bauhinia urbaniana]]''||Pink bauhinia||208.7 |- |[[Pienkblompeer]]||''[[Dombeya burgessiae]]''||Pink wild pear||468.1 |- |[[Pienkkeurboom]] ||''[[Virgilia divaricata]]'' ||Pink keurboom ||221.1 |- |[[Pienkmispel]] ||''[[Feretia aeruginescens]]'' ||Pink-medlar ||696.4 |- |[[Pistoolbos]] ||''[[Justicia adhatodoides]]'' ||Pistol bush ||681 |- |[[Platkroon]]||''[[Albizia adianthifolia]]''||Flat crown||148 |- |[[Platorandbroodboom]] ||''[[Encephalartos brevifoliolatus]]'' ||Escarpment cycad ||3.3 |- |[[Platorandperdepram]] ||''[[Zanthoxylum thorncroftii]]'' ||Escarpment knobwood ||255.3 |- |[[Platorandboekenhout]]||''[[Faurea galpinii]]''||Forest boekenhout||73 |- |[[Platorandkaree]] ||''[[Searsia transvaalensis]]'' ||Escarpment karee ||394.1 |- |[[Pluisblomjakkalskoffie]] ||''[[Empogona kirkii subsp. junodii]]'' ||Fluffy-flower jackal-coffee|| 698.3 |- |[[Poeierbaskatjiepiering]]||''[[Gardenia ternifolia]]''||Yellow gardenia<br />Powder-bark gardenia||690.3 |- |[[Poeierkwasboom]]||''[[Barringtonia racemosa]]''||Lagoon powderpufftree<br />Powder-puff tree||524 |- |[[Poerabessie]] ||''[[Vitex pooara]]'' ||Poora fingerleaf ||663 |- |[[Pokysterhout]]||''[[Chionanthus foveolatus]]''||Common pock ironwood||615 |- |[[Pompomrysbos]] ||''[[Cliffortia serpyllifolia]]'' ||Pompon ricebush ||145.16 |- |[[Pompombruidsbos]] ||''[[Pavetta cooperi]]'' ||Pompom brides-bush ||719.4 |- |[[Pondo-kokoboom]] ||''[[Maytenus oleosa]]'' ||Pondo kokotree ||400.1 |- |[[Pondotreurdoring]]||''[[Colubrina nicholsonii]]||Pondo weeping-thorn||453.8 |- |[[Pondowitpeer]] ||''[[Apodytes abbottii]]'' ||Pondo white pear ||422.1 |- |[[Pondoboesmanstee]] ||''[[Lydenburgia abbottii]]'' ||Pondo bushman's tea ||407 |- |[[Pondodoringklipels]] ||''[[Canthium vanwykii]]''||Pondo turkey-berry ||710.1 |- |[[Pondojakkalskoffie]] ||''[[Empogona africana]]'' ||Pondo jackal-coffee ||698.1 |- |[[Pondokruisbessie]]||''[[Grewia pondoensis]]''||Pondo crossberry||463.5 |- |[[Pondomelkbessie]] ||''[[Manilkara nicholsonii]]''||Pondo milkberry||586.1 |- |[[Pondopalm]]||''[[Jubaeopsis caffra]]''||Pondo coconut||27 |- |[[Pondoranktaaibos]] ||''[[Searsia acocksii]]'' ||Pondo climbing currant ||377.2 |- |[[Pondorooihout]] ||''[[Ochna sp. nov.]]'' ||Pondo plane ||481.1 |- |[[Pondospookbos]] ||''[[Brunia trigyna]]'' ||Pondo ghostbush ||141.1 |- |[[Pondosybas]] ||''[[Maytenus abbottii]]'' ||Pondo silky-bark ||398.1 |- |[[Pondotolbos]] ||''[[Leucadendron pondoense]]'' ||Pondoland conebush ||81.4 |- |[[Pondovy]] ||''[[Ficus bizanae]]'' || Pondoland fig ||46 |- |[[Pondovalspendoring]] ||''[[Putterlickia retrospinosa]]'' ||Pondo false spikethorn ||403.3 |- |[[Pondowaterbessie]]||''[[Syzygium pondoense]]''||Pondo waterwood||558.1 |- |[[Populierblaarvy]] ||''[[Ficus fischeri]]'' ||Poplar-leaved fig ||68 |- |[[Potbergsuikerbos]]||[[Potbergsuikerbos|''Protea aurea'' subsp. ''potbergensis'']]||Potberg sugarbush ||90.6 |- |[[Pronkonderbos]]||''[[Trichocladus grandiflorus]]''||Green hazel||144 |- |[[Pronkrooihout]]||''[[Ochna natalitia]]''||Natal plane||481 |- |[[Pruimvingerblaar]] ||''[[Vitex ferruginea]]'' ||Plum fingerleaf ||659 |- |[[Pylgif]]||''[[Adenium boehmianum]]''||Namibian impalalily||647.2 |- |[[Pynbos]] ||''[[Smodingium argutum]]'' ||Agony bush ||367 |- |[[Pypsteelboom]]||''[[Vitex rehmannii]]''||Pipe-stem tree||664 |- |[[Raasblaar]]||''[[Combretum zeyheri]]''||Large-fruited bushwillow||546 |- |[[Rankboswilg]]||''[[Combretum patelliforme]]'' ||Combretum patelliforme ||534 |- |[[Rankklipels]] ||''[[Keetia gueinzii]]'' ||Climbing-turkeyberry ||714 |- |[[Rankrosyntjie]]||''[[Grewia afra]]''||Climbing raisin||459 |- |[[Ranksaffraan]] ||''[[Lauridia tetragona]]'' ||Climbing saffron ||411.1 |- |[[Ranksaffraanboom]] ||''[[Lauridia reticulata]]'' ||Tree climbing saffron ||411.3 |- |[[Ranksterappel]] ||''[[Diospyros simii]]'' ||Climbing star-apple ||609 |- |[[Rankvingerblaar]] ||''[[Vitex harveyana]]'' ||Scrambling fingerleaf ||660 |- |[[Reepbaskanniedood]] ||''[[Commiphora discolor]]'' ||Stringy-barked corkwood ||274.1 |- |[[Renosterkoffie]] ||''[[Kraussia floribunda]]'' ||Rhino-coffee ||700.1 |- |[[Reuseblaarvy]] ||''[[Ficus lutea]]'' ||Giant-leaved fig ||61 |- |[[Reusebroodboom]]||''[[Encephalartos natalensis]]''||Natal cycad||10 |- |[[Reuserosyntjie]]||''[[Grewia hexamita]]''||Giant raisin||460 |- |[[Reuseseeboontjie]]||''[[Entada rheedii]]''||Giant seabean||193.3 |- |[[Riemblaarsuikerbos]] ||''[[Protea lorifolia]]'' ||Strap-leaved sugarbush ||91 |- |[[Riffelstampendoring]]||''[[Gymnosporia heterophylla]]''||Zulu spike-thorn||401.6 |- |[[Ringbaskanniedood]] ||''[[Commiphora steynii]]'' ||Ringed-bark corkwood ||288 |- |[[Rivierblompeer]] ||''[[Dombeya kirkii]]'' ||River wildpear ||470 |- |[[Rivierdwababessie]] ||''[[Monanthotaxis obovata]]'' ||River dwababerry ||108 |- |[[Rivierkriedoring]]||''[[Lycium hirsutum]]''||River honey-thorn||669.12 |- |[[Riviernaboom]]||''[[Euphorbia triangularis]]''||River euphorbia||356 |- |[[Rivierrankdoring]]||''[[Senegalia schweinfurthii var. schweinfurthii]]''||River climbing thorn||184.1 |- |[[Rivierrooipeer]]||''[[Scolopia stolzii]]''||River redpear||496.2 |- |[[Riviertaaibos]] ||''[[Searsia pyroides var. gracilis]]'' ||River firethorn crowberry ||392.2 |- |[[Riviertolbos]] |||''[[Leucadendron salicifolium]]'' ||Common stream conebush ||82.1 |- |[[Riviertrassiedoring]] |||[[''Vachellia hebeclada'' subsp. ''chobiensis'']] ||River candle-pod thorn ||170.1 |- |[[Riviervaderlandswilg]]||''[[Combretum erythrophyllum]]''||River bushwillow||536 |- |[[Rivierwildemispel]] ||''[[Vangueria proschii]]'' ||River wild-medlar ||702.4 |- |[[Rivierwitbos]] ||''[[ Maerua gilgii]]''||River spiderbush ||133.1 |- |[[Robinsonkreupelhout]] ||''[[Leucospermum pluridens]]'' ||Robinson pincushion ||84.4 |- |[[Rondeblaargifboom]] ||''[[Acokanthera rotundata]]'' ||Round-leaved poison-bush ||640 |- |[[Rondeblaarharpuisboom]] ||''[[Ozoroa longipes]]'' ||Round-leaved resin tree ||372 |- |[[Rondevrugbospendoring]] ||''[[Gymnosporia harveyana subsp. harveyana]]'' || Black forest spike-thorn ||399.2 |- |[[Rooibergsepterbos]] ||''[[Paranomus roodebergensis]]'' ||Rooiberg tree sceptre<br />Honey-scented sceptre ||72.6 |- |[[Rooibitterbessie]] ||''[[Strychnos henningsii]]'' ||Red bitterberry ||625 |- |[[Rooiblaarrotsvy]] ||''[[Ficus ingens]]''||Red-leaved fig||55 |- |[[Rooiblompendoring]] ||''[[Gymnosporia rubra]]'' ||Red-flower spike-thorn ||402.5 |- |[[Rooiboekenhout]]||''[[Protorhus longifolia]]''||Red beech||364 |- |[[Rooibos]] ||''[[Aspalathus linearis]]'' ||Rooibos tea ||225.10 |- |[[Rooiboswilg]] ||''[[Combretum apiculatum]]''||Okavango bushwillow||532 |- |[[Rooidoring]] ||''[[Vachellia gerrardii subsp. gerrardii]]'' ||Red thorn ||167 |- |[[Rooi-els (boom)|Rooi-els]] ||''[[Cunonia capensis]]''||Red alder||140 |- |[[Rooiessenhout]] ||''[[Trichilia emetica]]''||Natal mahogany ||301 |- |[[Rooihaakbessie]] ||''[[Artabotrys monteiroae]]'' ||Red hook-berry ||105.2 |- |[[Rooihaak]] ||''[[Vachellia reficiens subsp. reficiens]]'' ||Red umbrella thorn||181 |- |[[Rooihartboom]]||''[[Hymenocardia ulmoides]]''||Red-heart tree||317 |- |[[Rooi-ivoor]]||''[[Berchemia zeyheri]]''||Red ivory||450 |- |[[Rooikershout]]||''[[Pterocelastrus rostratus]]''||Red candlewood||408 |- |[[Rooikweper]]||''[[Cryptocarya wyliei]]''||Red quince||117 |- |[[Rooipeer]]||''[[Scolopia mundii]]''||Red pear||496 |- |[[Rooipendoring]]||''[[Gymnosporia senegalensis]]''||Red spike-thorn||402 |- |[[Rooipronkstert]]||''[[Gelrebia rubra]]''||Red plumeflower||214.3 |- |[[Rooistinkhout]]||''[[Prunus africana]]''||Red stinkwood||147 |- |[[Rooisuikerbos]] ||''[[Protea grandiceps]]'' ||Red sugarbush ||89.2 |- |[[Rooitolbos]] ||''[[Leucadendron discolor]]'' ||Piketberg conebush ||79 |- |[[Rooivoëlbessie]] ||''[[Psychotria zombamontana]]''||Red bird-berry||723.1 |- |[[Rooivrugwitstinkhout]] ||''[[Celtis mildbraedii]]''||Natal white stinkwood||41 |- |[[Rooivy]] ||''[[Stoeberia arborea]]'' ||Red fig ||103.4 |- |[[Rooiwortelboom]]||''[[Rhizophora mucronata]]''||Red mangrove||526 |- |[[Rooiysterhout]]||''[[Ochna holstii]]''||Red ironwood||480 |- |[[Rosyntjiebos]]||''[[Grewia flava]]''||Sandpaper raisin||459.1 |- |[[Rotsblompeer]]||''[[Dombeya autumnalis]]''||Rock wildpear||468 |- |[[Rotsboswilg]] ||''[[Combretum moggii]]'' ||Rock bushwillow ||542 |- |[[Rotskanniedood]] ||''[[Commiphora saxicola]]'' ||Rock corkwood ||286 |- |[[Rotstolbos]] ||''[[Leucadendron strobilinum]]'' ||Peninsula conebush ||78 |- |[[Ruigtekriedoring]] ||''[[Lycium acutifolium]]'' ||Thicket honey-thorn ||669.5 |- |[[Saalpeultjieboom]]||''[[Wrightia natalensis]]''||Saddle pod||650 |- |[[Safsafwilger]]||[[Safsafwilger|''Salix mucronata'' subsp. subserrata'']]||Safsaf willow||36 |- |[[Sambokpeul]]||''[[Cassia abbreviata subsp. beareanna]]'' ||Sjambokpod||212 |- |[[Sandboswilg]] ||''[[Combretum engleri]]'' ||Sand bushwillow ||535 |- |[[Sandbruidsbos]] ||''[[Pavetta catophylla]]'' ||Sand bride’s bush ||719.3 |- |[[Sanddoring]] ||''[[Vachellia arenaria]]'' ||Sand thorn ||186 |- |[[Sandessenhout]]||''[[Xylia torreana]]''||Sand ash||192 |- |[[Sandjakkalskoffie]] ||''[[Empogona maputensis]]'' ||Maputo jackal-coffee ||699.1 |- |[[Sandjasmyn]] ||''[[Schrebera trichoclada]]'' ||Sand jasmine<br />Wing-leaved wooden pear ||613 |- |[[Sandkamhout]]||''[[Baphia massaiensis]]''||Sand camwoord||223 |- |[[Sandkanariebessie]] ||''[[Suregada zanzibariensis]]'' ||Sand canaryberry ||340 |- |[[Sandkanniedood]]||''[[Commiphora angolensis]]''||Sand corkwood||272 |- |[[Sandkiepersol]] ||''[[Cussonia arenicola]]'' ||Sand cabbage-tree ||561.1 |- |[[Sandkroonbessie]] ||''[[Crossopteryx febrifuga]]'' ||Sand crown-berry ||683 |- |[[Sandnoemnoem]] ||''[[Carissa tetramera]]'' ||Sand num-num ||640.6 |- |[[Sandolien]]||''[[Dodonaea viscosa]]''||African sandolive<br />Hopbush||437.1 |- |[[Sandperdepram]] ||''[[Zanthoxylum leprieurii]]'' ||Sand knobwood ||255.1 |- |[[Sandrooihout]] ||''[[Ochna barbosae]]'' ||Sand plane ||479.2 |- |[[Sandsterappel]]||''[[Diospyros loureiriana]]''||Sand star-apple||604.1 |- |[[Sanduiehout]] ||''[[Cassipourea mossambicensis]]'' ||Sand onionwood ||531 |- |[[Sandveldhaarpuisboom]] ||''[[Ozoroa obovata var. elliptica]]'' ||Sandveld resin tree ||373.5 |- |[[Sandveldluisiesbos]] ||''[[Leucospermum rodolentum]]'' ||Sandveld pincushion ||83 |- |[[Sandveldwitgat]] ||''[[Boscia filipes]]'' ||Sandveld shepherd's tree ||123.1 |- |[[Sebrabaskanniedood]]||''[[Commiphora viminea]]'' ||Zebra-bark corkwood||279 |- |[[Sebrabergwitbos]] ||''[[Maerua sebrabergensis]]'' ||Zebra mountain spiderbush ||751 |- |[[Sebrahout]]||''[[Dalbergia melanoxylon]]''||Zebrawood||232 |- |[[Seepbos]]||''[[Noltea africana]]''||Soap bush||453 |- |[[Seepnetel]]||''[[Pouzolzia mixta]]''||Soap nettle||71 |- |[[Sekhukhunedoring]] ||''[[Vachellia sekhukhuniensis]]'' ||Sekhukhune thorn ||184.5 |- |[[Sekelblaarrysbos]] ||''[[Cliffortia recurvata]]'' ||Sickle-leaved ricebush ||145.14 |- |[[Sekelbos]]||''[[Dichrostachys cinerea]]''||Sickle-bush||190 |- |[[Sekhukhuneboesmanstee]] ||''[[Lydenburgia cassinoides]]''||Sekhukhuni bushman's tea ||406 |- |[[Sekhukhunebobbejaanstert]] ||''[[Xerophyta retinervis var. multiramosa]]'' ||Sekhukhune baboon's tail ||770 |- |[[Sekhukhunekaree]] ||''[[Searsia sekhukhuniensis]]'' ||Sekhukhune karee ||393.3 |- |[[Septeeboom]]||''[[Cordia caffra]]''||Septee tree||652 |- |[[Septemberbossie]]||''[[Polygala myrtifolia]]''||September bush||302.1 |- |[[Septemberklokkies]]||''[[Rothmannia globosa]]''||Bell gardenia||695 |- |[[Serpentyndoring]] ||''[[Senegalia loetteri]]'' ||Serpentine thorn ||755 |- |[[Serpentynsuikerbos]] ||''[[Protea curvata]]'' ||Serpentine sugarbush ||88.1 |- |[[Sigsagkapperbos]] ||''[[Capparis fascicularis var. fascicularis]]'' ||Zigzag caperbush ||129.7 |- |[[Silwerblaarmelkpruim]]||''[[Englerophytum natalense]]''||Natal milkplum||582 |- |[[Silwerboom]]||''[[Leucadendron argenteum]]''||Silver tree||77 |- |[[Silwerbos]] ||[[Silwerbos|''Leucadendron uliginosum'' subsp. ''uliginosum'']] ||Outeniqua conebush ||82.6 |- |[[Silwerhoekstamrosyntjie]]||''[[Grewia gracillima]]''||Silver square-stemmed raisin||459.4 |- |[[Silwerwilger]] ||[[''Salix mucronata'' subsp. ''hirsuta'']] ||Silver willow ||35.1 |- |[[Skeweblaarbasboontjie]] ||''[[Elephantorrhiza suffruticosa]]'' ||Skew-leaved elephantroot||193.1 |- |[[Skilferbasdoring]] ||''[[Vachellia exuvialis]]'' ||Flaky-barked thorn ||164.1 |- |[[Skoensoolpeul]]||''[[Brachystegia boehmii]]''||Mufuti msasa<br />Prince-of-Wales msasa||198.2 |- ||[[Skotseratel]] ||''[[Amblygonocarpus andongensis]]'' ||Scotsman's rattle||190.2 |- |[[Skraalrysbos]] ||''[[Cliffortia denticulata]]'' ||Slender ricebush ||145.6 |- |[[Skurweblaarbos]]||''[[Ehretia amoena]]''||Sandpaper bush||656 |- |[[Skurweblaarkanniedood]]||''[[Commiphora edulis]]''||Rough-leaved corkwood||275 |- |[[Skurweblaarrosyntjie]]||''[[Grewia flavescens]]''||Velvet raisin||459.2 |- |[[Skurwevyeboom]] ||''[[Ficus capreifolia]]'' || Rough-leaved fig tree ||50.1 |- |[[Silwerblaarsuikerbos]] ||[[Silwerblaarsuikerbos|''Protea roupelliae'' subsp. ''roupelliae'']] ||Silver sugarbush ||96 |- |[[Silwerblompeer]] ||''[[Dombeya pulchra]]'' ||Silver wildpear ||470.1 |- |[[Skraalkaree]] ||''[[Searsia keetii]]'' ||Slender karee ||384.5 |- |[[Skurweblaarwitgat]] ||''[[Boscia angustifolia var. corymbosa]]'' ||Rough-leaved shepherd tree ||123 |- |[[Slaaibos]] ||''[[Didelta spinosa]]'' ||Thorny salad bush ||736.2 |- |[[Slapbergsoetdoring]] ||''[[Vachellia theronii]]'' ||Slender mountain sweet thorn ||172.3 |- |[[Slapdoring]] ||''[[Vachellia permixta]]'' ||Slender thorn ||179.1 |- |[[Slapfonteinbos]] ||''[[Psoralea affinis]]'' ||Slender fountainbush ||226.14 |- |[[Slaphoringaalwyn]] ||''[[Aloe speciosa]]'' ||Tilt-head aloe ||30.5 |- |[[Slapkanniedood]] ||''[[Commiphora virgata]]'' ||Slender corkwood ||290 |- |[[Slapkriedoring]] ||''[[Lycium bosciifolium]]'' ||Limpopo honey-thorn ||669.8 |- |[[Slaploot]] ||''[[Senegalia senegal var. leiorhachis]]'' ||Slender three-hooked thorn||185 |- |[[Slymappel]]||''[[Azanza garckeana]]''||Snot apple||466 |- ||[[Smalblaarbasboontjie]] ||''[[Elephantorrhiza goetzei]]'' ||Narrow-pod elephantroot||192.1 |- ||[[Smalblaarghwarrie]] ||''[[Euclea linearis]]'' ||Lance-leaved guarri ||596 |- |[[Smalblaarharpuisbos]]||''[[Ozoroa paniculosa var. salicina]]''||Narrow-leaved resin tree||375.1 |- |[[Smalblaarkapperbos]] ||''[[Capparis brassii]]'' ||Narrow-leaved caperbush ||129.6 |- |[[Smalblaarmosterdboom]] ||''[[Salvadora australis]]'' ||Narrow-leaved mustard-tree ||621 |- |[[Smalblaarsuikerbos]] ||''[[Protea lanceolata]]'' ||Lance-leaved sugarbush ||90.1 |- |[[Smalblaarwasbessie]]||''[[Morella serrata]]''||Lance-leaved waxberry||38 |- |[[Smalblad]]||''[[Metrosideros angustifolia]]''||Lance-leaved myrtle||559 |- |[[Snuifkalbassie]]||''[[Oncoba spinosa]]''||Snuff-box tree||492 |- |[[Soetdoring]] ||''[[Vachellia karroo]]''||Sweet thorn||172 |- |[[Soutpansbergdoring]] ||''[[Senegalia montis-salinarum]]'' ||Soutpansberg thorn ||753 |- |[[Soutpansbergroosappel]] ||''[[Memecylon soutpansbergense]]'' ||Soutpansberg rose-apple ||763 |- |[[Soutpansbergwildemispel]] ||''[[Vangueria soutpansbergensis]]'' ||Soutpansberg wild-medlar ||703.1 |- |[[Spalkpendoring]] ||''[[Gloveria integrifolia]]'' ||Splint spike-thorn ||403.9 |- |[[Spekboom]]||''[[Portulacaria afra]]''||Porkbush||104 |- |[[Spitsblaarspeldekussing]] ||''[[Leucospermum saxosum]] ''||Escarpment pincushion ||85.3 |- |[[Spoegboom]] ||''[[Commiphora cervifolia]]''|| Antler-leaved corkwood || 273.5 |- |[[Springsaadboom]] ||''[[Shirakiopsis elliptica]]'' || Jumping-seed tree ||342 |- |[[Sprokiesboom]] ||''[[Moringa ovalifolia]]'' || Phantomtree ||137 |- |[[Stamlose broodboom]] ||''[[Encephalartos villosus]]'' ||Ground cycad ||14.20 |- |[[Stamvrug]]||''[[Englerophytum magalismontanum]]''||Transvaal milkplum||581 |- |[[Stamvrugklimop]] ||''[[Tiliacora funifera]]'' ||Elbow leaf || 104.7 |- |[[Stamvrugysterpruim]]||''[[Drypetes natalensis]]''||Natal ironplum||316 |- |[[Stekelblaarklapper]]||''[[Strychnos pungens]]''||Spine-leaved monkey||628 |- ||[[Stekelsplinterboontjie]] ||''[[Adenopodia spicata]]'' ||Spiny splinterbean ||193.5 |- |[[Sterkastaiing]]||''[[Sterculia rogersii]]''||Large-leaved star-chestnut||477 |- |[[Sterboom]] ||''[[Cliffortia arborea]]'' ||Startree ||145.1 |- |[[Sterkbos]]||''[[Terminalia prunioides]]''||Lowveld cluster-leaf||550 |- |[[Sterretjierosyntjie]]||''[[Grewia sulcata]]''||Stellar raisin||463.9 |- |[[Sterretjierysbos]]||''[[Cliffortia nitidula]]''||Starry rice-bush||145.2 |- |[[Stinkbessievingerblaar]]||''[[Vitex mombassae]]''||Poora-berry||660.1 |- |[[Stinkblaarsuikerbos]] ||''[[Protea susannae]]'' ||Stink-leaf sugarbush ||98.1 |- |[[Stinkbos]] ||''[[Boscia foetida]]''||Stinkbush||124 |- |[[Stinkebbehout]] ||''[[Heywoodia lucens]]''||Stink ebony ||306 |- |[[Stinkhout]] ||''[[Ocotea bullata]]''||Stinkwood||118 |- |[[Stinkwitgat]] ||''[[Boscia foetida subsp. rehmanniana]]'' ||Stink shepherd's tree ||125 |- |[[Stompblaartaaibos]]||''[[Searsia rehmanniana]]''||Blunt-leaved currant||393.4 |- |[[Stormbos]] ||''[[Cadaba aphylla]]'' ||Leafless worm bush ||129 |- |[[Strandaalwyn]] ||''[[Aloe thraskii]]'' ||Strand aloe ||30.7 |- |[[Suidelike skulpblombos]]||''[[Bowkeria verticillata]]''||Southern Shell-flower||673 |- |[[Suidkuskiepersol]] ||''[[Cussonia nicholsonii]]''||Natal coast cabbage tree||565.1 |- |[[Suurbergbroodboom]]||''[[Encephalartos longifolius]]''||Suurberg cycad||9 |- |[[Suurbergkussingbos]]||''[[Oldenburgia grandis]]''||Suurberg cushion bush||737 |- |[[Suurbessie]]||''[[Dovyalis rhamnoides]]''||Common sourberry||509 |- |[[Suurkaree]]||''[[Searsia ciliata]]''||Sour karee||380.2 |- |[[Suurlat]] ||''[[Freylinia visseri]]'' ||Sandveld honey-bells ||670.4 |- |[[Suurpruim]] ||[[Suurpruim|''Ximenia afra'' var. ''afra'']] ||Large sour plum||103 |- |[[Suurtaaibos]] ||''[[Searsia krebsiana]]'' ||Mountain currant ||385.1 |- |[[Swakopmundkanniedood]] ||''[[Commiphora oblanceolata]]'' || Hyaena corkwood ||284.1 |- |[[Swartapiesdoring]] ||''[[Senegalia burkei]]''||Black monkey thorn||161 |- |[[Swartbaardsuikerbos]] ||''[[Protea lepidocarpodendron]]'' ||Black-bearded sugarbush ||90.5 |- |[[Swartbas]]||''[[Diospyros whyteana]]''||Bladder-nut||611 |- |[[Swartbitterbessie]] ||''[[Strychnos potatorum]]'' ||Black bitterberry ||630 |- |[[Swarthaak]] ||''[[Senegalia mellifera subsp. detinens]]'' ||Spike-flowered black-thorn ||176 |- |[[Swartvalstaaibos]]||''[[Allophylus africanus]]''||African false currant||425 |- |[[Swartwortelboom]]||''[[Bruguiera gymnorrhiza]]''||Black mangrove||527 |- |[[Swazibroodboom]] ||''[[Encephalartos aplanatus]]'' ||Swazi north-east forest cycad ||14.10 |- |[[Swazidoring]] ||''[[Vachellia swazica]]'' ||Swazi thorn ||187.2 |- |[[Swazigeelkeurboom]] ||''[[Calpurnia glabrata]]'' ||Swazi laburnum ||219.2 |- |[[Swazipendoring]] ||''[[Gymnosporia swazica]]'' ||Swazi spike-thorn ||749 |- |[[Swazi-uiehout]] ||''[[Cassipourea swaziensis]]'' ||Swazi onionwood ||531.1 |- |[[Sweepstokknoppiesboontjie]] ||''[[Maerua kaokoensis]]'' ||Kaoko beadbean ||133.8 |- |[[Sybas]]||''[[Maytenus acuminata]]''||Rock silky bark||398 |- |[[Sydoring]]||''[[Vachellia rehmanniana]]''||Silky thorn||182 |- |[[Syhaartolbos]] ||''[[Leucadendron pubescens]]'' ||Grey conebush ||81.3 |- |[[Syhaarveselbos]]||''[[Englerodaphne pilosa]]''||Silky fibre-bush||518 |- |[[Taaijakkalsbessie]] ||''[[Diospyros glandulifera]]'' ||Sticky star-apple ||603.2 |- |[[Tambotie]] ||''[[Spirostachys africana]]''||Tamboti||341 |- |[[Teerhout]] ||''[[Loxostylis alata]]''||Tarwood||365 |- |[[Teerysbos]] ||''[[Cliffortia paucistaminea]]'' ||Tea ricebush ||145.12 |- |[[Terblanzboom]] ||''[[Faurea macnaughtonii]]'' ||Terblanz beech||74 |- |[[Tolbalie]] ||''[[Empogona lanceolata]]''||Jackal-coffee ||699 |- |[[Tolvruglukwart]] ||''[[Oxyanthus speciosus subsp. stenocarpus]]'' ||Spindle-fruited loquat ||696.3 |- |[[Tongabergaalwyn]] ||[[Tongabergaalwyn|''Aloe marlothii'' subsp. ''orientalis'']] ||Tonga mountain aloe ||29.7 |- |[[Tongaboomaalwyn]] ||''[[Aloidendron tongaense]]'' ||Tonga tree aloe ||29.9 |- |[[Tongadoringkatjiepiering]] ||''[[Hyperacanthus microphyllus]]'' ||Tonga spiny gardenia ||689.7 |- |[[Tongakatjiepiering]] ||''[[Gardenia cornuta]]'' || Tonga gardenia ||690.1 |- |[[Tongakierie]] ||''[[Crateva kirkii]]'' ||Tonga kierie ||131 |- |[[Tongakwar]] ||''[[Psydrax fragrantissima]]'' ||Tonga quar ||712.1 |- |[[Tongalandbroodboom]] ||''[[Encephalartos ferox]]'' || Tongaland cycad ||3.4 |- |[[Towerghwarrie]]||''[[Euclea divinorum]]''||Magic guarri||595 |- |[[Transvaalbergsuikerbos]] of [[Transvaalbergsuikerbos|platorandsuikerbos]] ||''[[Protea rubropilosa]]'' ||Transvaal sugarbush ||97 |- |[[Transvaalsesambos]] ||''[[Sesamothamnus lugardii]]'' ||Sesame-bush ||680 |- |[[Trassiedoring]] ||''[[Vachellia hebeclada]]'' ||Candle-pod thorn ||170 |- |[[Treurbruidsbos]]||''[[Pavetta lanceolata]]''||Weeping bride's bush||718.1 |- |[[Treurharpuisboom]]||''[[Ozoroa engleri]]''||White resin tree||371 |- |[[Treurkersielemoen]]||''[[Teclea natalensis]]''||Natal cherry-orange||264 |- |[[Treurtrassiedoring]]||''[[Vachellia hebeclada subsp. tristis]]'' ||Weeping candle-pod thorn ||170.2 |- |[[Trilblaarvy]] ||[[Trilblaarvy|''Ficus tremula'' subsp. ''tremula'']] ||Trembling-leaf fig ||67 |- |[[Tropiese blompeer]] ||''[[Dombeya quinqueseta]]'' ||Tropical wildpear ||470.5 |- |[[Tropiese kweper]] ||''[[Cryptocarya liebertiana]]'' ||Tropical wild quince ||113.1 |- |[[Tropiese pendoring]] ||''[[Gymnosporia maranguensis]]'' ||Tropical spike thorn ||399.9 |- |[[Troshofiesuikerbos]] ||''[[Troshofiesuikerbos|Protea welwitschii]]'' ||Cluster-head sugarbush ||98.2 |- |[[Trosvy]]||[[Trosvy|''Ficus sycomorus'' subsp. ''sycomorus'']]||Common cluster fig||66 |- |[[Tsitsikammatolbos]] ||[[Tsitsikammatolbos|''Leucadendron uliginosum'' subsp. ''glabratum'']] ||Tsitsikamma conebush ||82.5 |- |[[Tugelapendoring]] ||''[[Gymnosporia macrocarpa]]'' ||Tugela spike-thorn ||401.8 |- |[[Tugelastinkwitgat]] ||''[[Boscia foetida subsp. longipedicellata]]'' ||Tugela stinkbush ||124.1 |- |[[Tuitpeulpronkstert]] ||''[[Gelrebia rostrata]]'' ||Beaked-pod plumeflower ||214.6 |- |[[Tweeblaarkanniedood]] ||''[[Welwitschia mirabilis]]'' ||Welwitschia ||21.1 |- |[[Tweelingrooibessie]]||''[[Erythrococca trichogyne]]''||Twin red-berry||332.4 |- |[[Uiehout]]||''[[Cassipourea malosana]]''||Common onionwood||529 |- |[[Uitenhaagaalwyn]] ||''[[Aloe africana]]'' ||Uitenhage aloe ||28.2 |- |[[Umbeluzibroodboom]] ||''[[Encephalartos umbeluziensis]]'' ||Umbeluzi cycad ||14.19 |- |[[Umtiza]]||''[[Umtiza listeriana]]''||Umtiza||205 |- |[[Uniondaletolbos]] ||''[[Leucadendron rourkei]]'' ||Uniondale conebush ||81.6 |- |[[Vaalalbasterboom]] ||''[[Guilandina bonduc]]'' ||Grey nickar||214.4 |- |[[Vaalblaarwurmbos]] ||''[[Cadaba termitaria]]'' ||Grey-leaved worm bush||129.3 |- |[[Vaalboom]]||''[[Terminalia sericea]]''||Silver cluster-leaf||551 |- |[[Vaalkameeldoring]] ||''[[Vachellia haematoxylon]]'' ||Grey camel thorn ||169 |- |[[Vaalkiepersol]]||''[[Cussonia transvaalensis]]''||Transvaal cabbage tree||564.3 |- |[[Vaalkreupelhout]]|| [[Vaalkreupelhout|''Leucospermum conocarpdendron'' subsp. ''conocarpdendron'']] ||Grey pincushion||84 |- |[[Vaalpendoring]] ||''[[Gymnosporia capitata]]'' ||Ashen spike-thorn ||401.4 |- |[[Vaalpypsteelboom]]||''[[Vitex zeyheri]]''||Silver pipe-stem tree||666 |- |[[Vaalrosyntjie]]||''[[Grewia monticola]]''||Silver raisin||462 |- |[[Vaalstompie]] ||''[[Mimetes argenteus]]'' ||Silver pagoda ||72.7 |- |[[Vaaltolbos]] ||''[[Leucadendron conicum]]'' ||Garden Route conebush||78.1 |- |[[Valleibosnaboom]]||''[[Euphorbia grandidens]]''||Valley-bush euphorbia||350 |- |[[Valleiboswilg]] ||''[[Combretum stylesii]]'' ||Valley bushwillow ||545.5 |- |[[Valleirooibessie]]||''[[Erythrococca natalensis]]'' ||Valley redberry||332.5 |- |[[Valsassegaai]]||''[[Maesa lanceolata]]''||False assegai||577 |- |[[Valsbliksembos]]||''[[Pseudophyllanthus ovalis]]||False-lightningbush||305 |- |[[Valsblinkblaar]] ||''[[Itea rhamnoides]]'' || False shinyleaf ||138 |- |[[Valsbruidsbos]]||''[[Tarenna pavettoides]]''||False bride's bush||686 |- |[[Valsdoringklipels]] ||''[[Canthium armatum]]'' ||False turkeyberry ||715 |- |[[Valskatjiepiering]] ||''[[Rothmannia capensis]]''||Cape gardenia||693 |- |[[Valskiepersol]] ||''[[Neocussonia umbellifera]]''||False cabbage tree||566 |- |[[Valskralesnoer]] ||''[[Micrococca capensis]]'' ||False bead-string||332.2 |- |[[Valslekkerbreek]] ||''[[Brackenridgea zanguebarica]]'' ||Yellow false-plane ||483.1 |- |[[Valsmaroela]] ||''[[Lannea schweinfurthii]]''||False marula||363 |- |[[Valsmispel]] ||''[[Vangueriopsis lanciflora]]''||False medlar||704 |- |[[Valspendoring]] ||''[[Putterlickia pyracantha]]'' ||False spikethorn ||403.1 |- |[[Valspapierblom]] ||''[[Pisonia aculeata]]'' ||Mock bougainvillea ||103.8 |- |[[Valsperdebos]]||''[[Hippobromus pauciflorus]]''||False horsewood||438 |- |[[Valsrooipeer]]||''[[Pseudoscolopia polyantha]]''||False-redpear||499 |- |[[Valssilwerrosyntjie]]||''[[Grewia inaequilatera]]''||False-silver raisin||460.1 |- |[[Valssybas]]||''[[Robsonodendron eucleiforme]]''||False silky-bark||413 |- |[[Valstaaibos]]||''[[Allophylus decipiens]]''||Small-leaf false currant<br />Bastard currant||423 |- |[[Valsvaalrosyntjie]]||''[[Grewia subspathulata]]''||Hybrid raisin||463.8 |- |[[Vals-wag-'n-bietjie]]||''[[Ziziphus rivularis]]''||False buffalo-thorn||448 |- |[[Valswaterbessie]] ||''[[Rhynchocalyx lawsonioides]]'' ||False-waterberry ||523.1 |- |[[Valswitessenhout]] ||''[[Pseudobersama mossambicensis]]'' ||False white ash ||302 |- |[[Vanstadensbergheuningbostee]] ||''[[Cyclopia longifolia]]'' ||Van Stadensberg honeybush tea ||224.2 |- |[[Vanstadensepterboom]] ||''[[Paranomus reflexus]]'' ||Van Staden's sceptre ||72.4 |- |[[Vanwykshout]]||''[[Bolusanthus speciosus]]''||Tree wisteria||222 |- |[[Veldwildevy]] ||''[[Ficus burtt-davyi]]'' || Burtt Davy's fig ||49 |- |[[Vendabroodboom]] ||''[[Encephalartos hirsutus]]'' ||Venda cycad ||14.6 |- |[[Vendaboswilg]] ||''[[Combretum vendae]]'' ||Venda bushwillow ||540.3 |- |[[Vendasyhaarkoffie]] ||''[[Sericanthe andongensis subsp. legatti]]'' ||Venda silky-coffee ||697 |- |[[Vierblaarboswilg]] ||''[[Combretum adenogonium]]'' ||Four-leaved bushwillow ||531.4 |- |[[Viervingerbos]] ||''[[Bachmannia woodii]]'' ||Four-finger bush ||121 |- |[[Vlamdoring]]||''[[Senegalia ataxacantha]]''||Flame thorn||160 |- |[[Vlam-van-die-vlakte]]||''[[Bauhinia galpinii]]''||Pride-of-De Kaap||208.2 |- |[[Vlamklimop]] ||''[[Combretum microphyllum]]'' ||Flamecreeper ||545 |- |[[Vleidoring]] ||''[[Vachellia stuhlmannii]]'' ||Vlei thorn ||187.1 |- |[[Vleiknoppiesbos]] ||''[[Berzelia lanuginosa]]'' ||Marsh buttonbush ||141.2 |- |[[Vleirysbos]] ||''[[Cliffortia strobilifera]]'' ||Bog ricebush ||145.3 |- |[[Vleisneeubos]] ||''[[Berzelia albiflora]]'' ||Marsh snowbush ||141.3 |- |[[Vleitee]] ||''[[Cyclopia subternata]]'' ||Honeybush-tea ||224.4 |- |[[Vlerkboon]]||''[[Xeroderris stuhlmannii]]''||Wing bean||240 |- |[[Vlerkvrugpendoring]] ||''[[Gymnosporia hemipterocarpa]]'' ||Winged-fruit spike-thorn ||399.8 |- |[[Vlerkwortel]] ||''[[Polemanniopsis marlothii]]'' ||Winged-carrot ||746 |- |[[Vloedvlaktedoring]] || ''[[Vachellia kirkii subsp. kirkii var. kirkii]]'' ||Floodplain thorn ||173 |- |[[Voëlsitboom]]||''[[Antidesma venosum]]''||Tassel berry||318 |- |[[Vratjievrugbliksembos]]||''[[Clutia pulchella]]''||Warty-fruit lightning-bush||336.2 |- |[[Vratjiewitbessiebos]] ||''[[Flueggea verrucosa]]'' ||Warty white-berry bush ||309.1 |- |[[Vrystaatse geelkeurboom]] ||''[[Calpurnia reflexa]]'' || Free State golden-pea<br />Sotho laburnum ||220.1 |- |[[Waaieraalwyn]] ||''[[Kumara plicatilis]]'' ||Franschhoek aloe ||29.6 |- |[[Waboom]]||''[[Protea nitida]]''||Wagon tree||86 |- |[[Wakkerstroomrooipeer]]||''[[Scolopia oreophila]]''||Wakkerstroom red-pear||496.1 |- |[[Wasagtige broodboom]] ||''[[Encephalartos cerinus]]'' ||Waxen cycad ||14.12 |- |[[Waterbergbroodboom]] ||''[[Encephalartos eugene-maraisii]]'' ||Waterberg cycad ||3.1 |- |[[Waterbergrosyntjie]]||''[[Grewia rogersii]]''||Waterberg raisin||463.7 |- |[[Waterbessie]]||''[[Syzygium cordatum]]''||Water berry||555 |- |[[Waterboomheide]]||''[[Erica caffra]]''||Water tree heath<br />Sweet scented heath||572 |- |[[Waterdoring]] ||''[[Vachellia nebrownii]]'' ||Water thorn ||177.1 |- |[[Waterkeurtjie]]||''[[Podalyria calyptrata]]''||Water blossom pea||225 |- |[[Waterpeer]]||''[[Syzygium guineense]]''||Water pear<br />Water berry||557 |- |[[Waterpokysterhout]] ||''[[Chionanthus battiscombei]]'' ||Water pock-ironwood ||614 |- |[[Watersybas]] ||''[[Maytenus cordata]]'' ||Water silkybark||398.3 |- |[[Watertaaibos]] ||''[[Searsia gerrardii]]'' ||River karee ||378 |- |[[Watervaalbos]]||''[[Brachylaena neriifolia]]''||Cape silveroak<br />Water white alder||729 |- |[[Watervlier]]||''[[Nuxia oppositifolia]]''||Water elder||635 |- |[[Watervy]] ||''[[Ficus verruculosa]]'' ||Water fig ||67.1 |- |[[Waterwitsuikerbos]]||[[Waterwitsuikerbos|Protea punctata]]|| Water white sugarbush || 94.1 |- |[[Westelike geelkeurboom]] ||''[[Calpurnia intrusa]]'' ||Western wild laburnum ||219.3 |- |[[Westelike koolhout]]||''[[Lachnostylis hanekomii]]''||Western coalwood||307.2 |- |[[Westelike smalblaarwasbessie]] ||''[[Morella integra]]'' ||Western lance-leaved wax-berry ||38.1 |- |[[Wilde-amandel]]||''[[Brabejum stellatifolium]]''||Wild almond||72 |- |[[Wilde-appelkoos]]||''[[Dovyalis zeyheri]]''||Wild apricot||511 |- |[[Wildedadelboom]]||''[[Phoenix reclinata]]''||Wild date palm||22 |- |[[Wildefrangipani]]||''[[Voacanga thouarsii]]''||Wild frangipani||646 |- |[[Wildegranaat]]||''[[Burchellia bubalina]]''||Wild pomegranate||688 |- |[[Wildegroenhaarboom]]||''[[Parkinsonia africana]]''||Wild green-hair tree||214 |- |[[Wildejasmyn]]||''[[Schrebera alata]]''||Wild jasmine||612 |- |[[Wildekanferboom]] ||''[[Cryptocarya myrtifolia]]'' ||Myrtle wild quince ||115 |- |[[Wildekastaiing]] ||''[[Calodendrum capense]]'' ||Cape chestnut ||256 |- |[[Wildelukwart]]||''[[Oxyanthus speciosus]]''||Wild loquat||696 |- |[[Wildemango]]||''[[Cordyla africana]]''||Wild mango||216 |- |[[Wildemispel]]||''[[Vangueria infausta]]''||Wild medlar||702 |- |[[Wildemoerbei]]||''[[Trimeria grandifolia]]''||Wild mulberry||503 |- |[[Wildenaeltjiebos]] ||''[[Montinia caryophyllacea]]'' ||Wild-clovebush ||137.5 |- |[[Wildenartjie]]||''[[Toddaliopsis bremekampii]]''||Wild mandarin||262 |- |[[Wildepatat]] ||''[[Maerua racemulosa]]'' ||Forest bush-cherry ||134 |- |[[Wildeperske]]||''[[Kiggelaria africana]]''||Wild peach||494 |- |[[Wildepiesang]]||''[[Ensete ventricosum]]''||Wild banana||31 |- |[[Wildepopulier]]||''[[Macaranga capensis]]''||Wild poplar<br />River macaranga||335 |- |[[Wildepruim]]||''[[Harpephyllum caffrum]]''||Wild plum||361 |- |[[Wildesalie]]||''[[Buddleja salviifolia]]''||Sagewood||637 |- |[[Wildesering]]||''[[Burkea africana]]''||Wild-seringa||197 |- |[[Wildesuikerappel]] ||''[[Annona senegalensis]]''||Wild custard-apple||105 |- |[[Wildevlier]] ||''[[Nuxia congesta]]''||Common wild elder||633 |- |[[Wilgerblaarwitgat]] ||''[[Boscia salicifolia]]''||Willow-leaved shepherd's tree||128.1 |- |[[Wilgerkorentebos]] ||''[[Searsia angustifolia]]''||Willow karee||377.1 |- |[[Wilgerkriedoring]] ||''[[Lycium arenicola]]'' ||Willow honeythorn ||669.7 |- |[[Wilgerpendoring‎]] ||''[[Gymnosporia bachmannii]]''||Willow spike-thorn||398.2 |- |[[Witbessiebos]]||''[[Flueggea virosa]]''||White-berry bush||309 |- |[[Witblombos]] ||''[[Metalasia muricata]]''||White bristle bush||736 |- |[[Witblomtontelhout]]||''[[Volkameria glabra]]''||Tinderwood||667 |- |[[Witbos]]||''[[Maerua cafra]]''||Spider bush||133 |- |[[Witels]]||''[[Platylophus trifoliatus]]''||White alder||141 |- |[[Witessenhout]]||''[[Bersama tysoniana]]''||Coastal white ash||443 |- |[[Witfluweelboomheide]] ||''[[Erica simii]]''||White-velvet tree erica||576 |- |[[Withaarbroodboom]]||''[[Encephalartos friderici-guilielmi]]''||White-haired cycad||4 |- |[[Without]]||''[[Ilex mitis]]''||Cape holly||397 |- |[[Witkaree]]||''[[Searsia pendulina]]''||White karree||396 |- |[[Witkershout]]||''[[Pterocelastrus echinatus]]''||White candlewood||405 |- |[[Witmelkhout]]||''[[Sideroxylon inerme]]''||White milkwood||579 |- |[[Witolienhout]]||''[[Buddleja saligna]]''||False olive||636 |- |[[Witonderbos]]||''[[Trichocladus ellipticus]]''||White hazel<br />Natal hazel||143 |- |[[Witpeer]]||''[[Apodytes dimidiata]]''||White pear||422 |- |[[Witrosyntjie]]||''[[Grewia bicolor]]''||Bastard raisin||458 |- |[[Witseebasboom]]||''[[Avicennia marina]]''||White mangrove||669 |- |[[Witsering]] ||''[[Kirkia acuminata]]''||White seringa||267 |- |[[Witstam]] ||''[[Euclea schimperi]]'' ||Glossy guarri||600 |- |[[Witdoring]] ||''[[Senegalia polyacantha subsp. campylacantha]]'' ||White-stemmed thorn||180 |- |[[Witstamkanniedood]]||''[[Commiphora tenuipetiolata]]''||White-stem corkwood||289 |- |[[Witstinkhout]]||''[[Celtis africana]]''||White stinkwood||39 |- |[[Witstippelbospendoring]]||''[[Gymnosporia nemorosa]]''||White forest spike-thorn||399.3 |- |[[Witsuikerbos]]||''[[Protea lacticolor]]''||Hottentot sugarbush||90 |- |[[Witysterhout]]||''[[Vepris lanceolata]]''||White ironwood||261 |- |[[Wolbaardsuikerbos]]||''[[Protea magnifica]]''||Queen sugarbush||86.1 |- |[[Wolftoon]]||''[[Wolftoon|Ceraria namaquensis]]''||Namaqua porkbush||104.1 |- |[[Wolkbergbroodboom]] ||''[[Encephalartos dolomiticus]]''||Wolkberg cycad||14.4 |- |[[Wolkbergdrakeboom]] ||''[[Dracaena transvaalensis]]''||Wolkberg dragon tree||30.10 |- |[[Wollerige baakhout]]||''[[Greyia radlkoferi]]''||Transvaal bottlebrush||445 |- |[[Wollerige broodboom]] ||''[[Encephalartos heenanii]]''||Woolly cycad||14.1 |- |[[Wollerige geelkeurboom]] ||''[[Calpurnia woodii]]'' ||Woolly wild laburnum ||219.5 |- |[[Wollerige kapperbos]] ||''[[Capparis tomentosa]]''||Woolly caperbush||130.1 |- |[[Wolwedoring]] ||''[[Lycium oxycarpum]]''||Karoo honey-thorn||669.1 |- |[[Wolwegifboom]] ||''[[Hyaenanche globosa]]''||Hyaena poison||319 |- |[[Wonderboomvy]]||''[[Ficus salicifolia]]''||Wild rubber fig||60 |- |[[Wonderkanniedood]] ||''[[Commiphora buruxa]]''||Wonder corkwoord||272.5 |- |[[Wonderplant]] ||''[[Tinospora fragosa]]''||Marvel creeper||104.9 |- |[[Wonderstok]] ||''[[Tinospora tenera]]''||Marvel-creeper||104.10 |- |[[Woodbroodboom]]||''[[Encephalartos woodii]]''||Wood's giant-cycad||14 |- |[[Worsboom]]||''[[Kigelia africana]]''||Sausage tree||678 |- |[[Wortelboommahonie]] ||''[[Xylocarpus granatum]]'' ||Mangrove mahogany ||294.5 |- |[[Wurmbasvalsdoring]]||''[[Albizia anthelmintica]]''||Worm-bark false-thorn||150 |- |[[Wyliespoortaalwyn]] ||''[[Aloe angelica]]''||Wyliespoort aloe||28.4 |- |[[Ysterhout]]||''[[Olea capensis]]''||Black ironwood||618 |- |[[Ystermartiens]] ||''[[Laurophyllus capensis]]''||Iron martin||366 |- |[[Zambeziboswilg]] ||''[[Combretum celastroides]]'' ||Zambezi bushwillow ||533.8 |- |[[Zambezikanferfoelieboom]] ||''[[Turraea zambesica]]'' ||Zambezi honeysuckletree ||297.1 |- |[[Zambezikiaat]]||''[[Baikiaea plurijuga]]''||Zambezi-teak||206 |- |[[Zambeziboswilg]] ||''[[Combretum celastroides]]'' ||Zambezi bushwillow ||533.8 |- |[[Zambezikaree]] ||''[[Searsia lucens]]''||Zambezi karee||388.2 |- |[[Zambezivalsnetel]] ||''[[Acalypha ornata]]'' ||Zambezi false-nettle ||335.6 |- |[[Zimbabwe-aalwyn]]||[[Zimbabwe-aalwyn|''Aloe excelsa'' var. ''excelsa'']]||Zimbabwe aloe||28.8 |- |[[Zoeloekersielemoen]]||''[[Vepris trichocarpa]]''||Zulu cherry-orange||263 |- |[[Zoeloekiepersol]] ||''[[Cussonia zuluensis]]'' ||Zulu cabbage-tree ||561 |- |[[Zoeloelukwart]]||''[[Oxyanthus latifolius]]''||Zulu loquat||696.1 |- |[[Zoeloemelkbessie]]||''[[Manilkara concolor]]''||Zulu milkberry||586 |- |[[Zoeloepeulbessie]]||''[[Dialium schlechteri]]'' ||Zulu podberry ||211 |- |[[Zoeloevalsdoring]] ||''[[Albizia suluensis]]''||Zulu false-thorn||156 |} {{clear}} == Bronne == * [http://www.treetags.co.za/indigenous-south-african-trees/numbered-FSA-tree-species-list-19-april-2010.pdf Treetags.co.za: Numbered Tree Species List in South Africa, April 2010] * [http://www.ispotnature.org/TreesSA iSpot: South African Tree Common Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621164532/http://www.ispotnature.org/TreesSA |date=21 Junie 2017 }} * [http://pza.sanbi.org/ SANBI: PlantZAfrica] * [http://iscantree.co.za/catalogue/ iScanTree: Tree List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706150132/http://iscantree.co.za/catalogue/ |date= 6 Julie 2017 }} * [https://books.google.co.za/books?id=RFNcAgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=editions:ISBN1770078320 Watter Boom Is Dit?, Eugene Moll, Penguin Random House South Africa, 2013]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://redlist.sanbi.org/index.php SANBI: Rooilys van Suid-Afrikaanse Plante] * [https://www.wits.ac.za/media/migration/files/cs-38933-fix/migrated-pdf/pdfs-1/trcflist.pdf Recommended English names for South African Trees, Universiteit van die Witwatersrand, Johannesburg] * [https://books.google.com/books?isbn=9781868259229 Field Guide to Trees of Southern Africa, Braam Van Wyk en Piet Van Wyk, 1997] * [https://pilanesbergsafaris.com/useful_info_tree.php Trees of the Pilanesberg National Park] * [https://www.sanbi.org/wp-content/uploads/2018/03/saprotectedtrees2011.pdf List of Protected Tree Species under the National Forests Act (Wet nr 84 van 1998)] == Sien ook == * [[Bas]] * [[Blaar]] * [[Boom]] * [[Lys van indringerplante in Suid-Afrika]] * [[Lys van uitheemse bome wat in Suid-Afrika voorkom]] [[Kategorie:Bome van Afrika| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Bome, alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Lyste van plantspesies]] 64r36zwlu4h8yrex56y79xazq095upc 2903129 2903128 2026-05-11T16:37:46Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903129 wikitext text/x-wiki {{multiple image2 | align = left | direction = horizontal | total_width = 900 | footer = | image1 = Vachellia xanthophloea 20D 3046.jpg | alt1 = Koorsboom | caption1 = [[Koorsboom]] | image2 = Southafrica428yellowwood.jpg | alt2 = Outeniekwageelhout | caption2 = [[Outeniekwageelhout|Outenikwa-geelhout]] | image3 = Vachellia karroo 1947.jpg | alt3 = Soetdoring | caption3 = [[Soetdoring]] | image4 = Tarchonanthus camphoratus 1DS-II 3-4583.jpg | alt4 = Kanferbos | caption4 = [[Kanferbos]] | image5 = Olinia emarginata 1DS-II 0056.jpg | alt5 = Berghardepeer | caption5 = [[Berghardepeer]] | image6 = Cyathea dregei00.jpg | alt6 = Grasveldboomvaring | caption6 = [[Grasveldboomvaring|Grasveld-boomvaring]] | image7 = Cussonia paniculata, habitus, Phalandingwe, a.jpg | alt7 = Hoëveldkiepersol | caption7 = [[Hoëveldkiepersol]] }}{{-}} Hier volg ’n sorteerbare lys van [[inheems]]e [[boom|bome]] van Suider-Afrika met hulle FSA-nommers: {| border="1" align="left" class="wikitable sortable" !Afrikaanse naam!!Botaniese naam!!Engelse naam!!FSA-nommer |- |[[Aartappelbos]]||''[[Phyllanthus reticulatus]]''||Potato bush||311 |- |[[Abiekwasgeelhout]]||''[[Tamarix usneoides]]''||Wild tamarisk||487 |- |[[Afrikabloubessie]]||''[[Vaccinium exul]]''||Transvaal cranberry||571 |- |[[Afrikageelmelkhout]]||''[[Garcinia livingstonei]]''||Lowveld mangosteen||486 |- |[[Afrikaharpuisboom]]||''[[Ozoroa reticulata]]''||Bushveld resin tree||376 |- |[[Afrikahondsroos]]||''[[Xylotheca kraussiana]]''||African dog-rose||493 |- |[[Afrikamoerbei]]||''[[Afromorus mesozygia]]''||African mulberry||44 |- |[[Afrikasoetlemoen]] ||''[[Maclura africana]]'' || Thorny mulberry ||44.1 |- |[[Afrikasterkastaiing]]||''[[Sterculia africana]]''||African star-chestnut||474 |- |[[Afrikawaaierpalm]]||''[[Borassus aethiopum]]''||Selati palm||25 |- |[[Akkerjakkalsbessie]]||''[[Diospyros natalensis]]''||Small-leaved jackal-berry||607 |- |[[Albaniebroodboom|Albaniebroodboom]] ||''[[Encephalartos latifrons]]'' ||Albany cycad ||7 |- |[[Albanierooibostee]] ||''[[Aspalathus teres]]'' ||Albany rooibos tea ||225.9 |- |[[Albinobessie]]||''[[Aphloia theiformis]]''||Albino-berry ||505 |- |[[Anaboom]]||''[[Faidherbia albida]]''||Ana tree||159 |- |[[Angolabrandnetel]] ||''[[Obetia carruthersiana]]'' ||Angola nettle ||69 |- |[[Angolakiepersol]] ||''[[Cussonia angolensis]]'' ||Angola cabbage-tree ||560.5 |- |[[Angolavingerblaar]] ||''[[Vitex angolensis]]'' ||Angola fingerleaf ||659.1 |- |[[Angolawolftoon]] ||''[[Angolawolftoon|Portulacaria carrissoana]]'' ||Angola porkbush ||103.10 |- |[[Anysbergsterboom]] ||''[[Cliffortia conifera]]'' ||Anysberg startree ||145.5 |- |[[Apiesdoring]]||''[[Senegalia galpinii]]''||Monkey thorn||166 |- |[[Apiespeul]]||''[[Senna petersiana]]''||Monkeypod||213 |- |[[Appelblaar]]||''[[Philenoptera violacea]]''||Apple leaf||238 |- |[[Assegaai (boom)]]||''[[Curtisia dentata]]''||Assegai bush||570 |- |[[Baardbessie]] ||''[[Searsia incisa]]'' ||Rubrub-berry ||385 |- |[[Baardboomheide]] ||''[[Erica triflora]]'' || Bearded tree erica ||575 |- |[[Barbertonbruidsbos]] ||''[[Pavetta barbertonensis]]'' ||Barberton brides-bush ||716.2 |- |[[Barbertonse bergsuikerbos]] ||''[[Protea comptonii]]'' ||Saddleback sugarbush ||88 |- |[[Barbertonse broodboom]] ||''[[Encephalartos paucidentatus]]'' ||Barberton cycad ||11 |- |[[Basboom]]||''[[Dais cotinifolia]]''||Pompon tree||521 |- |[[Basboontjie]]||''[[Elephantorrhiza burkei]]''||Sumach bean<br /> Elephantroot||193 |- |[[Basterkokerboom]] ||''[[Aloidendron pillansii]]'' ||Bastard quiver tree ||30 |- |[[Basterkreupelhout]] ||''[[Leucospermum patersonii]]'' ||Silver-edge pincushion ||85 |- |[[Basterstinkhout]] ||''[[Ocotea kenyensis]]'' ||Mock stinkwood ||119 |- |[[Bastersuikerappel]] ||''[[Hexalobus monopetalus]]'' ||Shakama plum ||106 |- |[[Bastersuurpruim]] of [[Bastersuurpruim|kleinvalssuurpruim]] ||''[[Olax dissitiflora]]'' ||Bastard sourplum ||101 |- |[[Bastertambotie]] ||''[[Cleistanthus schlechteri]]''||False tamboti||320 |- |[[Bastervy]] ||''[[Trilepisium madagascariense]]'' ||Bastard fig ||45 |- |[[Baviaanskloofseder]]||''[[Widdringtonia schwarzii]]'' ||Willowmore cedar||21 |- |[[Bedfordbroodboom]] ||''[[Encephalartos cycadifolius]]'' ||Bedford cycad ||14.14 |- |[[Beesganna]] ||''[[Salsola arborea]]''||Cattle ganna ||103.2 |- |[[Bergaalwyn]] ||[[Bergaalwyn|''Aloe marlothii'' subsp. ''marlothii'']] ||Mountain aloe||29.5 |- |[[Bergbamboes]] ||''[[Bergbambos tessellata]]'' ||Drakensberg bamboo ||21.5 |- |[[Bergbas]] ||''[[Osyris lanceolata]]'' ||Rock tannin bush ||100 |- |[[Bergbrandnetel]] ||''[[Obetia tenax]]'' ||Mountain nettle ||70 |- |[[Bergdoringklipels]] ||''[[Canthium kuntzeanum]]'' ||Mountain turkey-berry ||708.1 |- |[[Bergfonteinbos]] ||''[[Psoralea angustifolia]]'' ||Mountain fountain-bush ||226.15 |- |[[Berggeelkeurboom]] ||''[[Calpurnia sericea]]'' ||Mountain wild laburnum ||219.4 |- |[[Bergghwarrie]] ||''[[Euclea coriacea]]'' ||Mountain guarri ||593 |- |[[Berghardepeer]] ||''[[Olinia emarginata]]''||Mountain hard-pear<br />Transvaal hard-pear||514 |- |[[Bergkaree]] ||''[[Searsia leptodictya]]'' ||Mountain karree||387 |- |[[Bergkoeniebos]] ||''[[Searsia divaricata]]'' || Mountain kuni-bush ||381.2 |- |[[Bergmahonie]] ||''[[Entandrophragma caudatum]]''||Mountain mahogany||293 |- |[[Bergrysbos]] ||''[[Cliffortia phillipsii]]'' ||Mountain ricebush ||145.13 |- |[[Bergsering]] ||''[[Kirkia wilmsii]]''||Mountain seringa||269 |- |[[Bergsipres]] ||''[[Widdringtonia nodiflora]]''||Mountain cypress||20 |- |[[Bergtaaibos]] ||''[[Searsia pyroides var. integrifolia]]'' ||Mountain firethorn currant ||392.3 |- |[[Bergvaalbos]] ||''[[Brachylaena rotundata]]'' ||Mountain silver-oak ||730 |- |[[Bergwasbessie]] ||''[[Morella microbracteata]]'' ||Mountain waxberry ||37.2 |- |[[Bergwildemispel]] ||''[[Vangueria parvifolia]]'' ||Mountain wild-medlar ||703 |- |[[Bergwildepiesang]] ||''[[Strelitzia caudata]]''||Transvaal wild banana||33 |- |[[Bergwitboom]] ||''[[Ehretia alba]]''||White Puzzle-bush||655.5 |- |[[Besembos]] ||''[[Searsia erosa]]'' ||Broom karee ||383 |- |[[Besemkraaibessie]] ||''[[Searsia fastigiata]]'' ||Broom currant ||383.1 |- |[[Besemtrosvy]]||''[[Ficus sur]]''||Broom cluster fig||50 |- |[[Bietou]] ||''[[Osteospermum moniliferum]]'' ||Bush tickberry ||736.1 |- |[[Bitteraalwyn]] ||''[[Aloe ferox]]'' ||Bitter aloe ||29.2 |- |[[Bitterblaar]]||''[[Brachylaena elliptica]]''||Bitter leaf||725 |- |[[Bitterkaree]] ||''[[Searsia marlothii]]'' ||Bitter karee ||389.2 |- |[[Bittervalsdoring]]||''[[Albizia amara]]''||Bitter false-thorn||149 |- |[[Blaarbessie]] ||''[[Tapura fischeri]]'' ||Leafberry ||304 |- |[[Blaasdoring]] ||''[[Vachellia luederitzii var. retinens]]'' ||Balloon thorn ||174.1 |- |[[Bladdoring]] ||''[[Senegalia fleckii]]'' ||Blade thorn ||165 |- |[[Bleekbassoetdoring]] ||''[[Vachellia natalitia]]'' ||Pale-bark sweet thorn ||172.1 |- |[[Blinkblaar]]||''[[Rhamnus prinoides]]''||Dogwood||452 |- |[[Blinkblaarkanniedood]]||''[[Commiphora schimperi]]''||Glossy-leaved corkwood||287 |- |[[Blinkblaarsuurbessie]] ||''[[Dovyalis lucida]]'' ||Glossy-leaved bitterberry ||508 |- |[[Blinkblaar-wag-’n-bietjie]]||''[[Ziziphus mucronata]]''||Buffalo-thorn||447 |- |[[Blinkblaarwitessenhout]]||''[[Bersama lucens]]''||Glossy white ash||439 |- |[[Blinkfluweelkaree]] ||''[[Searsia quartiniana]]'' ||Glossy velvet karee ||393 |- |[[Blinkhardebos]] ||''[[Phylica oleifolia]]'' ||Glossy hard-leaf ||453.3 |- |[[Blinktaaibos]]||''[[Searsia lucida]]''||Glossy wild currant||388.1 |- |[[Bloedhoutbos]] ||''[[Haematoxylum dinteri]]'' ||Bloodwood-bush ||213.6 |- |[[Blombos]] ||''[[Metalasia densa]]'' ||Common flowerbush ||735.4 |- |[[Blosendesuikerbos]] of [[Blosendesuikerbos|pienksuikerbos]] ||''[[Protea stokoei]]'' ||Pink sugarbush ||97.5 |- |[[Bloubaskanniedood]] ||''[[Commiphora caerulea]]'' ||Blue-barked corkwood ||272.1 |- |[[Bloubitterbessie]] ||''[[Strychnos usambarensis]]''||Blue bitterberry||631 |- |[[Bloublaarkanniedood]] ||''[[Commiphora glaucescens]]'' ||Blue-leaved corkwood ||276 |- |[[Bloublaarpendoring]] ||''[[Gymnosporia glaucophylla]]'' ||Blue-leaved spike-thorn ||399.6 |- |[[Bloublaarrooihout]] ||''[[Ochna glauca]]'' ||Blue-leaved plane ||479.3 |- |[[Bloublaarwitbos]] ||''[[Maerua decumbens]]'' ||Blue-leaved spiderbush ||133.2 |- |[[Bloubos]]||''[[Diospyros lycioides]]''||Karoo bluebush||605.2 |- |[[Bloubotterboom]] ||''[[Tylecodon paniculatus subsp. glaucus]]'' ||Blue botterboom ||743 |- |[[Bloubroodboom]] ||''[[Encephalartos nubimontanus]]'' ||Blue cycad ||14.9 |- |[[Bloughwarrie]] ||''[[Euclea crispa]]''||Mountain guarri||594 |- |[[Blouhaak]] ||''[[Senegalia erubescens]]''||Blue thorn||164 |- |[[Blouheuningbos]] ||''[[Freylinia tropica]]'' ||Blue honeybells ||670.3 |- |[[Bloukoeniebos]] ||''[[Searsia glauca]]'' ||Blue kuni-bush ||383.2 |- |[[Bloulourier]] ||''[[Cryptocarya angustifolia]]'' ||Blue laurel ||112 |- |[[Baardsuikerbos]] ||''[[Baardsuikerbos|Protea neriifolia]]'' ||Blue sugarbush ||93.1 |- |[[Blousuurpruim]] ||[[Blousuurpruim|''Ximenia americana'' var. ''america'']] ||Blue sourplum||101.5 |- |[[Bloutaaibos]] ||''[[Searsia zeyheri]]'' ||Blue crowberry ||396.1 |- |[[Bloutolbos]] ||''[[Diospyros pallens]]'' ||Blue star-apple ||607.3 |- |[[Blyderivierbroodboom]] ||''[[Encephalartos cupidus]]'' ||Blyde River cycad ||14.13 |- |[[Blydesuikerbos]] ||''[[Protea laetans]]'' ||Blyde sugarbush ||90.4 |- |[[Bobbejaankoolbos]] ||''[[Othonna triplinervia]]'' ||Three-veined othonna ||741 |- |[[Bobbejaankos]] ||''[[Stangeria eriopus]]'' ||Natal grass cycad ||14.21 |- |[[Boesmansgif]]||''[[Acokanthera oppositifolia]]''||Common poison-bush||639 |- |[[Boesmansrivierbroodboom]] ||''[[Encephalartos trispinosus]]'' ||Bushman's River cycad ||14.18 |- |[[Boesmanstee]]||''[[Catha edulis]]''||Bushman's tea||404 |- |[[Bokbitterappel]] ||''[[Solanum aculeastrum]]''||Goat-apple||669.3 |- |[[Bokkeveldpoppiesbos]] ||''[[Paranomus bracteolaris]]'' ||Smooth-leaved tree-sceptre ||72.3 |- |[[Boomaalwyn]]||''[[Aloidendron barberae]]''||Tree aloe||28 |- |[[Boomranknetel]] ||''[[Urera trinervis]]'' ||tree climbing-nettle ||70.1 |- |[[Borselaalwyn]] ||''[[Aloe rupestris]]'' ||Bottlebrush aloe ||30.3 |- |[[Bosappelblaar]]||''[[Philenoptera sutherlandii]]''||Forest appleleaf||228 |- |[[Bosbeesklou]]||''[[Bauhinia tomentosa]]''||Bush neat's foot||208.1 |- |[[Bosblompeer]] ||''[[Dombeya tiliacea]]'' ||Forest wildpear ||472 |- |[[Bosboerboon]]||''[[Schotia latifolia]]''||Forest boerbean||204 |- |[[Bosboomvaring]]||[[Bosboomvaring|''Cyathea capensis'' subsp. ''capensis'']]||Forest tree fern||2 |- |[[Bosbruidsbos]] ||''[[Pavetta inandensis]]'' ||Forest bride’s bush ||718 |- |[[Bosdoringklipels]]||''[[Canthium inerme]]''||Common turkey-berry||708 |- |[[Bosgeelmelkhout]]||''[[Garcinia gerrardii]]''||Forest mangosteen||485 |- |[[Boshardepeer]]||''[[Olinia radiata]]''||Forest hard-pear||515 |- |[[Bosjakkalskoffie]]||''[[Tricalysia capensis]]''||Forest jackal-coffee||698 |- |[[Bosjesmansbrood]] ||''[[Encephalartos caffer]]'' ||Grahamstown cycad ||14.11 |- |[[Boskamhout]]||''[[Baphia racemosa]]''||Natal camwood||224 |- |[[Boskanariebessie]] ||''[[Suregada procera]]'' ||Forest canaryberry ||339 |- |[[Boskanniedood]]||''[[Commiphora woodii]]''||Forest corkwood||291 |- |[[Boskasieboswilg]] ||''[[Combretum padoides]]'' ||Thicket bushwillow ||534.1 |- |[[Boskatjiepiering]]||''[[Gardenia thunbergia]]''||Forest gardena<br />White gardenia||692 |- |[[Boskiepersol]]||''[[Cussonia sphaerocephala]]''||Natal forest cabbage tree||564.2 |- |[[Bosklouterboswilg]] ||''[[Combretum edwardsii]]'' ||Forest climbing bushwillow ||534.2 |- |[[Boskokoboom]] ||''[[Maytenus deflexa]]'' ||Forest kokotree ||402.9 |- |[[Boskoorsbessie]]||''[[Croton sylvaticus]]''||Forest fever-berry||330 |- |[[Boskoorsboom]]||''[[Anthocleista grandiflora]]''||Forest fever tree||632 |- |[[Boskranses]]||''[[Atalaya natalensis]]''||Natal krantz ash||429 |- |[[Boslaventelboom]]||''[[Heteropyxis canescens]]''||Forest lavender tree||454 |- |[[Boslepelhout]]||''[[Cassine peragua]]''||Mountain saffron||414 |- |[[Bosmelkbessie]]||''[[Manilkara discolor]]''||Forest milkberry||588 |- |[[Bosmelkhout]]||''[[Vitellariopsis marginata]]''||Natal bush milkwood||590 |- |[[Bosmirtebessie]]||''[[Eugenia natalitia]]''||Common forest myrtle||553.2 |- |[[Bosnanabessie]] ||''[[Searsia grandidens]]''||Sharp-toothed currant ||381.3 |- |[[Bosolienhout]]||''[[Olea woodiana]]''||Forest olive||620 |- |[[Bospaddaboom]]||''[[Tabernaemontana ventricosa]]''||Forest toad tree||645 |- |[[Bospeper]] of [[Bospeper|wildepeper]] ||''[[Piper capense]]'' ||Wild pepper ||34.5 |- |[[Bosperske]]||''[[Rawsonia lucida]]''||Forest peach||491 |- |[[Bospoubessie]]||''[[Margaritaria discoidea var. fagifolia]]''||Forest peacockberry||310 |- |[[Bosrooiessenhout]]||''[[Trichilia dregeana]]''||Forest mahogany||300 |- |[[Bosrooihout]] ||''[[Ochna arborea var. oconnorii]]'' ||Forest plane ||482 |- |[[Bosrooimelkhout]]||''[[Mimusops obovata]]''||Red milkwood||584 |- |[[Bosrooivingers]] ||''[[Xylopia gracilipes]]'' ||Forest redfingers ||109 |- |[[Bosrosyntjie]]||''[[Grewia lasiocarpa]]''||Forest raisin||461 |- |[[Bossaffraan]]||''[[Elaeodendron croceum]]''||Small-leaved saffron||415 |- |[[Bosstamvrug]]||''[[Chrysophyllum viridifolium]]''||Fluted milkwood||580 |- |[[Bostaaibos]] ||''[[Searsia chirindensis]]''||Red currant||380 |- |[[Bosvaalbos]] ||[[Bosvaalbos|''Brachylaena discolor'' var. ''transvaalensis'']] ||Woodland silver oak||731 |- |[[Bosvaderlandswilg]] ||''[[Combretum kraussii]]''||Forest bushwillow||540 |- |[[Bosvalsnetel]] ||''[[Acalypha glabrata]]''||Forest mock nettle||335.1 |- |[[Bosvalspendoring]] ||''[[Putterlickia verrucosa]]'' ||False forest spikethorn ||403.2 |- |[[Bosveldboekenhout]] ||''[[Faurea saligna]]''||Transvaal beech||75 |- |[[Bosveldhalfmaanranker]] ||''[[Cocculus hirsutus]]'' || Python climber ||104.6 |- |[[Bosveldharpuisboom]]||''[[Ozoroa paniculosa]]''||Broad-leaved resin tree||375 |- |[[Bosveldkandelaarnaboom]]||''[[Euphorbia cooperi]]''||Bushveld candelabra tree||346 |- |[[Bosveldkatjiepiering]]||''[[Gardenia volkensii]]''||Transvaal gardenia||691.1 |- |[[Bosveldklipels]]||''[[Psydrax livida]]''||Green quar||713 |- |[[Bosveldpendoring]] ||''[[Gymnosporia mossambicensis]]'' ||Black forest spike-thorn ||399.10 |- |[[Bosveldpoubessie]]||''[[Margaritaria discoidea var. nitida]]''||Bushveld peacockberry||310.1 |- |[[Bosveldrooiklapperbos]] ||''[[Erythrophysa transvaalensis]]''||Transvaal red balloon||436.2 |- |[[Bosveldsaffraan]]||''[[Elaeodendron transvaalense]]''||Condiment saffron||416 |- |[[Bosveldvalsdoring]]||''[[Albizia harveyi]]''||Common false-thorn||155 |- |[[Bosveldwitklokke]]||''[[Rothmannia fischeri]]''||Cape gardenia||694 |- |[[Bosveldwitysterhout]]||''[[Vepris reflexa]]''||Bushveld white ironwood||260 |- |[[Bosvlamklimop]] ||''[[Combretum paniculatum]]'' ||Forest flamecreeper ||545.3 |- |[[Bosvlier]]||''[[Nuxia floribunda]]''||Forest elder||634 |- |[[Bosvy]]||''[[Ficus craterostoma]]''||Forest fig||52 |- |[[Boswaterbessie]]||''[[Syzygium gerrardii]]''||Forest waterwood||556 |- |[[Boswitsuikerbos]] ||''[[Boswitsuikerbos|Protea mundii]]''|| Forest white sugarbush || 93 |- |[[Bosysterpruim]]||''[[Drypetes gerrardii]]''||Forest ironplum||314 |- |[[Botrivierheuningklokkies]] ||''[[Freylinia helmei]]'' ||Bot River honeybells ||670.6 |- |[[Botriviersuikerbos]] ||''[[Protea compacta]]'' ||Bot River sugarbush || 87.1 |- |[[Bottelboom]]||''[[Pachypodium lealii]]''||Bottle tree||648 |- |[[Botterboom]]||''[[Tylecodon paniculatus]]''||Butter tree||137.1 |- |[[Botterklapper]]||''[[Strychnos madagascariensis]]''||Black monkey orange||626 |- |[[Braamtaaibos]] ||''[[Searsia batophylla]]'' ||Bramble currant ||377.3 |- |[[Brakdoring]] ||[[Vachellia robusta subsp. clavigera]] ||Narrow-pod robust thorn thorn ||183.1 |- |[[Brandbergdoring]] ||[[Senegalia montis-usti]] ||Brandberg thorn ||177 |- |[[Bredasdorpsuikerbos]] ||''[[Protea obtusifolia]]'' ||Bredasdorp protea ||94 |- |[[Breëblaarboekenhout]]||''[[Faurea rochetiana]]''||Broad-leaved beech||76 |- |[[Breëblaarharpuisboom]] ||''[[Ozoroa obovata]]'' ||Broad-leaved resin tree ||374 |- |[[Breëblaarkanferbos]] ||''[[Tarchonanthus trilobus var. galpinii]]'' ||Broad-leaved camphorbush ||734 |- |[[Breëblaarklipels]] ||''[[Afrocanthium pseudorandii]]'' ||Mottled-bark rock-alder ||709.2 |- |[[Breëblaarkoraalboom]]||''[[Erythrina latissima]]''||Broad-leaved coral tree||244 |- |[[Breëblaarkweper]]||''[[Cryptocarya latifolia]]''||Broad-leaved quince||113 |- |[[Breëblaarpluisbos]] ||''[[Lopholaena platyphylla]]'' || Broad-leaved fluff bush||738.1 |- |[[Breëblaarsuikerbos]] ||''[[Protea eximia]]'' ||Broad-leaf sugarbush ||88.3 |- |[[Breëblaarveselbos]]||''[[Englerodaphne ovalifolia]]''||Broad-leaved fibre-bush ||517.5 |- |[[Breëblaarwasbessie]] ||''[[Morella pilulifera]]'' ||Broad-leaved waxberry ||37 |- |[[Breëblaarwitgat]] ||''[[Boscia mossambicensis]]'' ||Broad-leaved shepherd tree ||127 |- |[[Breekhout]]||''[[Alberta magna]]''||Magnificent flame bush||701 |- |[[Breëpeulvalsdoring]]||''[[Albizia forbesii]]''||Broad-pod false-thorn<br />Broad-pod albizia||154 |- |[[Breëriviergeelhout]]||''[[Podocarpus elongatus]]''||Breede River yellowwood||15 |- |[[Brosblaar]]||''[[Galpinia transvaalica]]''||Transvaal privet||523 |- |[[Brosdoring]] ||''[[Phaeoptilum spinosum]]'' ||Brittle thorn ||103.7 |- |[[Bruinaalwyn]] of [[Bruinaalwyn|wolkbergaalwyn]] ||''[[Aloe dolomitica]]'' of ook soms ''[[Aloe vryheidensis]]'' ||Brown aloe<br />Wolkberg aloe ||29.1 |- |[[Bruinivoor]]||''[[Berchemia discolor]]''||Brown ivory||449 |- |[[Bruinstamkanniedood]] ||''[[Commiphora giessii]]'' ||Brown-stemmed corkwood || 275.5 |- |[[Bruinysterhout]] ||''[[Homalium dentatum]]''||Brown ironwood||501 |- |[[Bubuvy]] ||''[[Ficus bubu]]'' ||Bubu fig ||56 |- |[[Buig-my-nie]]||''[[Buxus macowanii]]''||Cape box||358 |- |[[Bukshardeblaar]] ||''[[Phylica buxifolia]]'' ||Box hard-leaf ||453.1 |- |[[Clanwilliamaalwyn]] ||''[[Aloe comosa]]'' ||Clanwilliam aloe ||28.7 |- |[[Clanwilliamseder]]||''[[Widdringtonia cedarbergensis]]''||Clanwilliam cedar||19 |- |[[Damarakanniedood]] ||''[[Commiphora crenato-serrata]]'' ||Damara corkwood ||274 |- |[[Delagoadoring]]||''[[Senegalia welwitschii]]''||Delagoa thorn<br />Hairy umbrella thorn||163 |- |[[Deurmekaarbos]]||''[[Ehretia rigida]]''||Puzzle bush||657 |- |[[Dikbas]]||''[[Lannea discolor]]''||Live-long||362 |- |[[Dikblaarbosmirt]] ||''[[Eugenia umtamvunensis]]'' ||Thick-leaved myrtleberry ||553.6 |- |[[Dikblaargroenappel]] ||''[[Monodora junodii|Monodora junodii var. macrantha]]'' ||Thick-leave green-apple ||107.2 |- |[[Disseldoring]] ||''[[Berkheya chamaepeuce]]'' ||Tree thistle thorn ||742 |- |[[Donkievy]] ||''[[Mestoklema arboriforme]]'' ||Donkey mesemb ||103.6 |- |[[Donsiebos]] ||''[[Senecio barbertonicus]]'' || Barberton groundsel ||738.5 |- |[[Dopperkiaat]]||''[[Pterocarpus rotundifolius]]''||Round-leaved teak||237 |- |[[Doppruim]]||''[[Pappea capensis]]''||Jacket-plum||433 |- |[[Doringbroodboom]] ||''[[Encephalartos horridus]]'' ||Eastern Cape blue cycad ||14.15 |- |[[Doringkanniedood]]||''[[Commiphora glandulosa]]''||Tall common corkwood||285.1 |- |[[Doringkatjiepiering]]||''[[Hyperacanthus amoenus]]''||Thorny gardenia||690 |- |[[Doringklipels]] ||''[[Canthium spinosum]]'' ||Thorny turkeyberry ||707 |- |[[Doringolm]]||''[[Chaetacme aristata]]''||Thorny elm||43 |- |[[Doringpeer]]||''[[Scolopia zeyheri]]''||Thorn pear||498 |- |[[Doringrooibessie]]||''[[Erythrococca berberidea]]''||Prickly redberry||332.1 |- |[[Doringtaaibos]] ||''[[Searsia longispina]]'' ||Spiny currant ||388 |- |[[Doringvalsnetel]] ||''[[Acalypha sonderiana]]'' ||Thorny false nettle ||335.2 |- |[[Dorinkiedoring]] ||''[[Senegalia brevispica subsp. dregeana]]'' ||Prickly thorn ||160.2 |- |[[Dorre haakdoring]] ||''[[Senegalia hereroensis]]'' ||Arid hook thorn ||171 |- |[[Drakensbergboomheide]] ||''[[Erica dracomontana]]'' || Dragon heath ||574.2 |- |[[Drakensbergbroodboom]] ||''[[Encephalartos ghellinckii]]''||Drakensberg cycad ||5 |- |[[Drakensbergkaree]] ||''[[Searsia montana]]'' ||Drakensberg karee ||384.1 |- |[[Drakensbergpendoring]] ||''[[Gymnosporia devenishii]]'' ||Drakensberg spike-thorn ||399.5 |- |[[Drakensbergrysbos]] ||''[[Cliffortia repens]]'' ||Drakensberg ricebush ||145.15 |- |[[Driedoring]] ||''[[Rhigozum trichotomum]]'' ||Three-thorn rhigozum ||676.1 |- |[[Driehaakdoring]]||''[[Senegalia senegal var. rostrata]]''||Bushy three-hooked thorn||185.1 |- |[[Drietandkanferbos]]||''[[Tarchonanthus trilobus]]''||Trident camphortree||735 |- |[[Dubbelkroonboom]]||''[[Julbernardia globiflora]]''||African munondo||207.1 |- |[[Duikerbessie]] ||''[[Sclerocroton integerrimus]]'' ||Duiker-berry tallow-tree||343 |- |[[Duinbroodboom]] ||''[[Encephalartos arenarius]]'' ||Alexandria cycad ||3.2 |- |[[Duinebessie]] ||''[[Muraltia scoparia]]'' ||Duneberry ||303.3 |- |[[Duinebruidsbos]]||''[[Pavetta revoluta]]''||Dune bride's bush||720 |- |[[Duineganna]] ||''[[Duineganna|Salsola nollothensis]]'' ||Dune ganna ||103.9 |- |[[Duinegeelbos]] ||''[[Leucadendron coniferum]]'' ||Dune conebush ||82 |- |[[Duineghwarrie]]||''[[Euclea racemosa]]''||Dune guarri<br />Sea guarri||599.3 |- |[[Duinegifboom]] ||''[[Acokanthera oblongifolia]]'' ||Dune poison-bush||638 |- |[[Duinekokoboom]] ||''[[Maytenus procumbens]]'' ||Dune koko tree ||401.1 |- |[[Duinekraaibessie]] ||''[[Searsia crenata]]'' ||Dune crowberry ||380.1 |- |[[Duinekriedoring]] ||''[[Lycium ferocissimum]]'' ||Dune honeythorn ||669.11 |- |[[Duinemirtebessie]]||''[[Eugenia capensis]]''||Dune myrtle||553.1 |- |[[Duine-olienhout]] ||''[[Olea exasperata]]'' ||Dune olive ||619 |- |[[Duinependoring]] ||''[[Gymnosporia arenicola]]'' ||Dune spike-thorn ||399.4 |- |[[Duineseepbessie]]||''[[Deinbollia oblongifolia]]''||Dune soap-berry||430 |- |[[Duinesoetdoring]] ||''[[Vachellia kosiensis]]'' ||Dune sweet thorn ||172.2 |- |[[Duinesterappel]] ||''[[Diospyros rotundifolia]]'' ||Dune star-apple ||608 |- |[[Duinesuurbessie]] ||''[[Dovyalis rotundifolia]]'' ||Dune sourberry ||510 |- |[[Duinesybas]]||''[[Robsonodendron maritimum]]'' ||Dune mock silky-bark ||413.1 |- |[[Duinetaaibos]] ||''[[Searsia laevigata]]'' ||Dune currant ||385.2 |- |[[Duinevalstaaibos]]||''[[Allophylus natalensis]]''||Dune false currant||426 |- |[[Duinewasbessie]] ||''[[Morella cordifolia]]'' ||Dune waxberry ||37.1 |- |[[Dunblaarfonteinbos]]||''[[Psoralea glabra]]'' || Narrow-leaf fountain-bush ||226.9 |- |[[Dwababessie]] ||''[[Monanthotaxis afra]]'' ||Dwababerry ||107.1 |- |[[Dwergbroodboom]] ||''[[Encephalartos humilis]]'' ||Dwarf cycad ||14.16 |- |[[Dwergpruimbas]] ||''[[Osyris speciosa]]'' ||Cape sumach ||100.1 |- |[[Dwergvy]] ||''[[Ficus pygmaea]]'' || Dwarf fig ||50.2 |- |[[Dwergwolftoon]] ||''[[Dwergwolftoon|Portulacaria fruticulosa]]'' ||Dwarf porkbush ||104.2 |- |[[Ebbehoutghwarrie]]||''[[Euclea pseudebenus]]''||Ebony tree<br />Black ebony||598 |- |[[Ebutsinidoring]] ||''[[Vachellia ebutsiniorum]]'' ||Ebutsini thorn ||163.5 |- |[[Eikeblaarkanniedood]] ||''[[Commiphora wildii]]'' ||Oak-leaved corkwoord ||290.1 |- |[[Enkelblaarkiepersol]]||''[[Cussonia natalensis]]''||Rock cabbage tree||562 |- |[[Enkeldoring]]||''[[Vachellia robusta]] subps. robusta''||Ankle thorn<br />Splendid thorn<br />Brack thorn<br />Broad-pod robust thorn||183 |- |[[Enkeldoringnoemnoem]]||''[[Carissa spinarum]]''||Simple-spine carissa<br />Conkerberry<br />Arabian num-num||640.4 |- |[[Enkelgroendoring]]||''[[Balanites aegyptiaca]]''||Desert date<br />Egyptian balsam||251.1 |- |[[Ertjiehout]] ||''[[Craibia zimmermannii]]'' ||Peawood ||229 |- |[[Essenhout]]||''[[Ekebergia capensis]]''||Cape ash||298 |- |[[Fluweelboswilg]]||''[[Combretum molle]]''||Velvet bushwillow||537 |- |[[Fluweelkanniedood]]||''[[Commiphora mollis]]''||Velvet corkwood||280 |- |[[Fluweelkaree]] ||''[[Searsia engleri]]'' ||Velvet karee ||382 |- |[[Fluweelklipels]]||''[[Afrocanthium gilfillanii]]''||Velvet rockalder||706 |- |[[Fluweelrooibessie]]||''[[Erythrococca menyharthii]]''||Velvet redberry||332.3 |- |[[Fluweelsoetbessie]]||''[[Bridelia mollis]]''||Velvet sweetberry||325 |- |[[Fluweelvrughardeblaar]] ||''[[Phylica purpurea]]'' ||Velvet-fruited/hardleaf ||453.5 |- |[[Fluweelvrugzanha]]||''[[Zanha africana]]''||Velvet-fruit zanha||438.5 |- |[[Fonteinbos]]||''[[Psoralea aphylla]]'' || Leafless fountain-bush ||226.8 |- |[[Fransaalwyn]]||''[[Aloe pluridens]]''||French aloe||30.1 |- |[[Fynbauhinia]]||''[[Bauhinia natalensis]]''||Dainty bauhinia||208.5 |- |[[Fynbitterblaar]]||''[[Brachylaena ilicifolia]]''||Small bitter-leaf||728 |- |[[Fynblaarboerboon]] ||''[[Schotia afra var. angustifolia]]'' ||Small-leaved boerbean||201.1 |- |[[Fynblaarbruidsbos]] ||''[[Pavetta zeyheri]]'' ||Small-leaved bride’s bush ||722 |- |[[Fynblaarbruinysterhout]] ||''[[Homalium rufescens]]'' ||Small-leaved brown-ironwood||502 |- |[[Fynblaarkanniedood]] ||''[[Commiphora kraeuseliana]]'' ||Feather-leaved corkwoord ||277.5 |- |[[Fynblaarrooihout]]||''[[Ochna serrulata]]''||Small-leaved plane||479.1 |- |[[Fynblaarwildemoerbei]]||''[[Trimeria trinervis]] ||Small-leaved wild mulberry||504 |- |[[Fynbossterappel‎]] ||''[[Diospyros glabra]]'' ||Blueberry bush ||603.1 |- |[[Fyndoring]] ||''[[Vachellia tenuispina]]'' ||Turf thorn ||187.3 |- |[[Gamtooskiepersol]] ||''[[Cussonia gamtoosensis]]'' ||Gamtoos cabbage tree||565.2 |- |[[Gannabos]] of [[Gannabos|seepganna]] ||''[[Salsola aphylla]]'' ||Lye ganna ||103.3 |- |[[Gariepbauhinia]]||''[[Adenolobus garipensis]]''||Blue neat's foot||208 |- |[[Gariepharpuisboom]]||''[[Ozoroa namaquensis]]''||Gariep resin tree ||373.2 |- |[[Gariepkanniedood]] ||''[[Commiphora gariepensis]]'' ||Gariep corkwoord ||275.3 |- |[[Gariepkaree]] ||''[[Searsia populifolia]]'' ||Gariep karee ||391.1 |- |[[Garieppendoring]] ||''[[Gymnosporia gariepensis]]'' ||Gariep spike-thorn ||401.5 |- |[[Garieppronkstert]] ||''[[Gelrebia bracteata]]'' ||Gariep plumeflower ||214.1 |- |[[Gariepsmalblaarpendoring]] ||''[[Gymnosporia linearis subsp. lanceolata]]'' ||Gariep narrow-leaved spike-thorn ||401.10 |- |[[Geelbauhinia]] ||''[[Bauhinia tomentosa]]'' ||Yellow bauhinia ||208.1 |- |[[Geelbitterbessie]] ||''[[Strychnos mitis]]'' ||Yellow bitterberry ||627 |- |[[Geelblomvoëlbessie]]||''[[Psychotria capensis]]''||Bird-berry||723 |- |[[Geeldoring]] ||''[[Rhigozum obovatum]]'' ||Yellow pomegranate ||675 |- |[[Geelhout]]||''[[Podocarpus latifolius]]''||Real yellowwood||18 |- |[[Geelkeurboom]]||''[[Calpurnia aurea]]''||Natal laburnum||219 |- |[[Geelpapierkelk]]||''[[Monotes glaber]]''||Palefruit monotes||486.5 |- |[[Geelpistoolbos]] ||''[[Justicia aconitiflora]]'' ||Lemon pistol-bush ||681.2 |- |[[Geelskulpblombos]]||''[[Bowkeria citrina]]'' ||Yellow shell-flower bush ||672.1 |- |[[Geelsuikerbos]] of [[Geelsuikerbos|geelsuikerkan]] ||[[Geelsuikerbos|''Protea aurea'' subsp. ''aurea'']] ||Common shuttlecock sugarbush ||90.3 |- |[[Geelwortelboom]]||''[[Steganotaenia araliacea]]''||Carrot tree||569 |- |[[Geneesblaarboom]] ||''[[Solanum giganteum]]''||Healing-leaf tree||669.4 |- |[[Gewone bruidsbos]] ||''[[Pavetta gardeniifolia var. gardeniifolia]]'' ||Common bride’s bush ||716 |- |[[Gewone drolpeer]] ||''[[Dombeya rotundifolia]]''||Common wild pear||471 |- |[[Gewone ghwarrie]] ||''[[Euclea undulata]]''||Common guarri||601 |- |[[Gewone haakdoring]] ||''[[Senegalia afra]]''||Common hook-thorn||162 |- |[[Gewone hardeblaar]] ||''[[Phylica paniculata]]''||Common hard-leaf||453.2 |- |[[Gewone kanariebessie]] ||''[[Suregada africana]]'' ||Common canaryberry ||338 |- |[[Gewone kanniedood]] ||''[[Commiphora pyracanthoides]]'' ||Firethorn corkwood ||285 |- |[[Gewone kraaibessie]] ||''[[Searsia pentheri]]''||Common crow-berry||391 |- |[[Gewone luisiesbos]] ||''[[Leucospermum cuneiforme]]'' ||Wart-stemmed pincushion ||84.2 |- |[[Gewone protea]] of [[Gewone protea|gewone suikerbos]] ||[[Gewone protea|''Protea afra'' subsp. ''afra'']]||Common sugarbush||87 |- |[[Gewone taaibos]] ||''[[Searsia pyroides]]''||Common wildcurrant<br />||392 |- |[[Gewone wildekweper]] ||''[[Cryptocarya transvaalensis]]'' ||Mountain wild-quince ||114 |- |[[Gewone wildepietersieliebos]]||''[[Heteromorpha arborescens]]''||Parsley-tree<br />Parsnip-tree||568 |- |[[Gewone wildevy]]||''[[Ficus burkei]]''||Common wild fig||48 |- |[[Gifbergboomvygie]] ||''[[Stoeberia giftbergensis]]'' ||Gifberg tree-vygie ||756 |- |[[Gifbruidsbos]] ||''[[Pavetta schumanniana]]'' ||Poison bride’s bush ||721 |- |[[Gifolyf]]||''[[Peddiea africana]]''||Poison-olive||517 |- |[[Gifsterappel]] ||''[[Diospyros dichrophylla]] ''||Poison star-apple ||603 |- |[[Gladblaarbaakhout]]||''[[Greyia sutherlandii]]''||Natal bottlebrush||446 |- |[[Gladdeblaarwildemispel]] ||''[[Vangueria madagascariensis]]'' ||Smooth-leaved wild-medlar ||702.1 |- |[[Gladdeblompeer]]||''[[Dombeya cymosa]]''||Natal wild pear||469 |- |[[Gladdekola]]||''[[Cola natalensis]]''||Coshwood||478 |- |[[Gladderankwitbos]] ||''[[Maerua juncea supsp. juncea]]'' ||Smooth climbing spiderbush ||133.6 |- |[[Gladdeslapmispel]]||''[[Vangueria lasiantha]]''||Natal medlar||705 |- |[[Gladdesuurpruim]] ||''[[Ximenia caffra var natalensis]]'' ||Smooth-twigged sourplum ||103.1 |- |[[Gladdeveselbos]]||''[[Englerodaphne subcordata]]''||Smooth fibre-bush||519 |- |[[Glansrosyntjie]]||''[[Grewia vernicosa]]''||Glossy raisinbush||463.11 |- |[[Gordoniavalspendoring]] ||''[[Putterlickia saxatilis]]'' ||Gordonia false spikethorn ||403.4 |- |[[Goueklokkiesboontjieboom]] ||''[[Markhamia obtusifolia]]'' ||Golden bell-bean ||677.1 |- |[[Gouetee]]||''[[Aspalathus pendula]]'' || Golden tea ||225.11 |- |[[Gouevingerblaar]] ||''[[Vitex patula]]'' ||Gold fingerleaf ||662 |- |[[Granietvy]] ||[[Granietvy|''Ficus natalensis'' subsp. ''granitticola'']] ||Granite fig ||56.5 |- |[[Graskopaalwyn]] ||''[[Aloe alooides]]'' ||Graskop aloe ||28.3 |- |[[Grasveldboomvaring]] ||''[[Cyathea dregei]]'' ||Common tree fern ||1 |- |[[Grasveldrooihout]] ||''[[Ochna confusa]]'' ||Grassland plane ||479.4 |- |[[Griekwakokoboom]] ||''[[Maytenus ilicina]]'' ||Griqua kokotree ||398.5 |- |[[Griekwasuurkaree]] ||''[[Searsia tridactyla]]'' ||Griqua sour karee ||394.2 |- |[[Groefbasboomheide]] ||''[[Erica canaliculata]]'' ||Grooved-bark tree erica ||573.1 |- |[[Groefstamkanniedood]] ||''[[Commiphora karibensis]] ''||Angular-stemmed corkwoord ||277.2 |- |[[Groenappel]] ||''[[Monodora junodii var. junodii]]'' ||Green apple ||107 |- |[[Groenblaarwurmbos]] ||''[[Cadaba natalensis]]'' ||Green-leaved worm bush ||129.1 |- |[[Groenblomtolbos]] ||''[[Leucadendron loranthifolium]]'' ||Green-flower conebush ||81.5 |- |[[Groendoring]]||''[[Balanites maughamii]]''||Green thorn||251 |- |[[Groenharpuisboom]] ||''[[Ozoroa concolor]]'' ||Green resin tree ||369.1 |- |[[Groenhofiesuikerbos]] ||''[[Protea coronata]]'' ||Green sugarbush ||91.1 |- |[[Groenklapper]] ||''[[Strychnos spinosa]]''||Green monkey orange||629 |- |[[Groenkreupelhout]] ||[[Groenkreupelhout|''Leucospermum conocarpodendron'' subsp. ''viridum'']] ||Green pincushion ||84.1 |- |[[Groenstamkanniedood]]|| ''[[Commiphora neglecta]]''||Green-stem corkwood||283 |- |[[Grootblaardrakeboom]] ||''[[Dracaena aletriformis]]''||Large-leaved dragon tree||30.9 |- |[[Grootblaarkanniedood]] ||''[[Commiphora anacardiifolia]]'' ||Large-leaved corkwood ||271 |- |[[Grootblaarlaventelboom]] ||''[[Heteropyxis dehniae]]''||Large-leaved lavender tree||455.1 |- |[[Grootblaarmirtebessie]]||''[[Eugenia erythrophylla]]''||Large-leaved myrtle||553.3 |- |[[Grootblaarpieringbessie]] ||''[[Cordia africana]]''||Large-leaved saucer-berry||651 |- |[[Grootblaarrotsvy]] ||''[[Ficus abutilifolia]]''||Large-leaved rock fig||63 |- |[[Grootblaarrysbos]] ||''[[Cliffortia grandifolia]]'' ||Large-leaved ricebush ||145.4 |- |[[Grootblaarsekelbos]] ||''[[Dichrostachys cinerea subsp. nyassana]]''||Large-leaved sicklebush<br />African sicklebush||190.1 |- |[[Grootblaarsterkastaiing]]||''[[Sterculia quinqueloba]]''||Large-leaved-chestnut||476 |- |[[Grootblaaruiehout]] ||''[[Cassipourea gummiflua]]''||Large-leaved onionwood||530 |- |[[Grootblaarvalsdoring]] ||''[[Albizia versicolor]]''||Large-leaved false-thorn||158 |- |[[Grootblomkriedoring]] ||''[[Lycium amoenum]]'' ||Large-flower honeythorn ||669.6 |- |[[Grootblompendoring]] ||''[[Gymnosporia putterlickioides]]'' ||Large-flowered spike-thorn ||402.1 |- |[[Grootgeelbos]] ||''[[Leucadendron eucalyptifolium]]'' ||Gum-leaved conebush ||81 |- |[[Groothaakbessie]] || ''[[Artabotrys brachypetalus]]'' ||Large hook-berry ||105.1 |- |[[Grootmirting]] ||''[[Myrsine pillansii]]'' ||Large cape myrtle ||577.2 |- |[[Grootnoemnoem]]||''[[Carissa macrocarpa]]''||Big num-num||640.3 |- |[[Grootsuikerbos]] of [[Grootsuikerbos|witsuikerbos]] ||''[[Protea gaguedi]]'' ||African sugarbush ||89 |- |[[Grootvaalbos]] ||''[[Brachylaena uniflora]]'' ||Tall silver-oak ||732 |- |[[Grootvalsmopanie]] ||''[[Guibourtia coleosperma]]'' ||Large copalwood ||199 |- |[[Grootvrugbospendoring]] ||''[[Gymnosporia grandifolia]]'' ||Large-leaved forest spike-thorn ||399.7 |- |[[Grootvrugpendoring]] ||''[[Gymnosporia oxycarpa]]'' ||Large-fruited spike-thorn ||401.9 |- |[[Grootvrugtrospeer]] ||''[[Uvaria lucida]]'' ||Large-fruited clusterpear ||108.2 |- |[[Grootvrugtrosvy]] ||[[Grootvrugtrosvy|''Ficus sycomorus'' subsp. ''gnaphalocarpa'']] ||Large-fruited sycamore fig ||66.1 |- |[[Growweblaarkatsnorbosse]] ||''[[Rotheca myricoides]]''||Blueflower tinderwood||667.1 |- |[[Growweblaarpieringbessie]] ||''[[Cordia ovalis]]''||Satinbark saucerbush<br />Snot berry||654 |- |[[Growweblaarstinkhout]] ||''[[Celtis gomphophylla]]'' ||False white stinkwood ||40 |- |[[Growweblaartaaibos]] ||''[[Searsia refracta]]'' ||Thorny crow-berry ||389.1 |- |[[Growwelaventelkoorsbessie]] ||''[[Croton menyharthii]]'' ||Rough-leaved croton ||329.2 |- |[[Growwerankwitbos]] ||''[[Maerua juncea supsp. crustata]]'' ||Crusty climbing spiderbush ||133.5 |- |[[Grysappel]] ||''[[Parinari curatellifolia]]'' ||Mobola plum ||146 |- |[[Gryskokoboom]] ||''[[Maytenus albata]]'' ||Grey kokotree ||401.3 |- |[[Haak-en-steek]]||''[[Vachellia tortilis subsp. heteracantha]]''||Umbrella thorn||188 |- |[[Halfmens]]||''[[Pachypodium namaquanum]]''||Elephant's trunk||649 |- |[[Hangvrugkanniedood]] ||''[[Commiphora zanzibarica]]'' ||Pendant-fruit corkwood ||291.1 |- |[[Hardekool]]||''[[Combretum imberbe]]''||Leadwood||539 |- |[[Hardepeer]]||''[[Olinia ventosa]]''||Hardpear||513 |- |[[Harige doringklipels]] ||''[[Canthium ciliatum]]'' ||Hairy turkeyberry ||709 |- |[[Harige ghwarrie]]||''[[Euclea natalensis]]''||Natal guarri<br />Natal ebony|| 597 |- |[[Harige haak-en-steek]]||''[[Vachellia tortilis subsp. spirocarpa]]''||Hairy umbrella thorn||188.1 |- |[[Harige kanniedood]]||''[[Commiphora africana]]''||Hairy corkwood||270 |- |[[Harige kusbruidsbos]] ||''[[Pavetta bowkeri]]'' ||Hairy coastal bride’s bush ||719.1 |- |[[Harige mirtebessie]] ||''[[Eugenia woodii]]''||Mountain myrtle||553.4 |- |[[Harige pendoring]] ||''[[Gymnosporia pubescens]]'' ||Hairy spike-thorn ||402.4 |- |[[Harige perdepram]] ||''[[Zanthoxylum humile]]'' ||Hairy knobwood||255 |- |[[Harige rotsvy]]||''[[Ficus glumosa]]''||Mountain fig||64 |- |[[Harige Sekhukhunedoring]] ||''[[Vachellia robbertsei]]'' ||Hairy Sekhukhune thorn ||172.4 |- |[[Harige septerboom]] ||''[[Paranomus tomentosus]]'' ||Hairy-leaved tree sceptre ||72.5 |- |[[Harige witgat]] ||''[[Boscia tomentosa]]'' || Hairy shepherd's tree ||127.1 |- |[[Harpuiskatjiepiering]]||''[[Gardenia resiniflua]]''||Resin gardenia||690.2 |- |[[Hartblaarvy]] ||[[Hartblaarvy|''Ficus polita'' subsp. ''polita'']] ||Heart-leaved fig ||59 |- |[[Heideblaargeelbos]] ||''[[Leucadendron ericifolium]]'' ||Erica-leaved conebush || 80 |- |[[Heilige Venda-bamboes]] ||''[[Oxytenanthera abyssinica]]'' ||Holy Venda bamboo ||21.6 |- |[[Helikopterboom]]||''[[Gyrocarpus americanus]]''||Propeller tree||120 |- |[[Hemelbesemdoring]] ||''[[Senegalia robynsiana]]'' ||Whipstick thorn ||184 |- |[[Henkel-se-geelhout]] ||''[[Podocarpus henkelii]]''||Henkel's yellowwood||17 |- |[[Hereroharpuisboom]] ||''[[Ozoroa hereroensis]]'' ||Herero resin tree ||371.3 |- |[[Hererosesambos]]||''[[Sesamothamnus guerichii]]'' ||Herero sesame-bush||679 |- |[[Heuningboomheide]] ||''[[Erica caterviflora]]'' ||Tree heath ||574 |- |[[Heuningklokkiesbos]] ||''[[Freylinia lanceolata]]'' ||Honey bells ||670.1 |- |[[Heuningnaboom]]||''[[Euphorbia tetragona]]''||Honey euphorbia||354 |- |[[Hikklimop]] ||''[[Combretum bracteosum]]'' ||Hiccupnut ||532.2 |- |[[Hoedespeldlukwart]]||''[[Oxyanthus pyriformis]]''||Natal wildloquat||696.2 |- |[[Hoëveldkiepersol]]||''[[Cussonia paniculata]]''||Small mountain cabbage||563.1 |- |[[Hophout]]||''[[Trema orientalis]]''||Pigeonwood||42 |- |[[Horingdoring]]||''[[Vachellia grandicornuta]]''||Horned thorn||168.1 |- |[[Horingpeultjieboom]]||''[[Diplorhynchus condylocarpon]]''||Horn-pod tree||643 |- |[[Huilboerboon]]||''[[Schotia brachypetala]]''||Weeping boerbean||202 |- |[[Huilboom]]||''[[Peltophorum africanum]]''||Weeping wattle<br />Black wattle<br />African-wattle||215 |- |[[Impalalelie]]||''[[Adenium multiflorum]]''||Impala lily||647.3 |- |[[Indiese wortelboom]] ||''[[Ceriops tagal]]'' ||Indian mangrove ||525 |- |[[iSimangaliso-wildeappelkoos]] ||''[[Dovyalis revoluta]]'' ||iSimangaliso wild apricot ||760 |- |[[Jakkalsbessie]]||''[[Diospyros mespiliformis]]''||Jackalberry||606 |- |[[Jankoensedoring]] ||''[[Cliffortia ilicifolia]]'' ||Holly-leaved ricebush ||145.10 |- |[[Jasmynkatjiepiering]] ||''[[Heinsia crinita subsp. parviflora]]'' ||Jasmine-gardenia ||700.2 |- |[[Jeukpeul]] ||''[[Cnestis polyphylla]]'' ||Itchpod ||147.1 |- |[[Jozinibroodboom]] ||''[[Encephalartos senticosus]]'' || Jozini cycad ||8 |- |[[Kaapboekenhout]]||''[[Rapanea melanophloeos]]''||Cape beech||578 |- |[[Kaapse boomheide]]||''[[Erica tristis]]''||False Cape tree heath||575.1 |- |[[Kaapse fonteinbos]]||''[[Psoralea axillaris]]'' ||Cape fountainbush||226.16 |- |[[Kaapse hardepeer]]||''[[Olinia capensis]]''||Hard pear||513.1 |- |[[Kaapse kanferfoelie]]||''[[Tecoma capensis]]''||Cape honeysuckle||673.1 |- |[[Kaapse kiaat]]||''[[Strychnos decussata]]''||Cape teak||624 |- |[[Kaapse kokoboom]] ||''[[Maytenus lucida]]'' ||Cape kokotree ||401.2 |- |[[Kaapse kranses]]||''[[Atalaya capensis]]''||Cape krantz ash||428 |- |[[Kaapse kuskiepersol]]||''[[Cussonia thyrsiflora]]''||Cape coast cabbage tree||565 |- |[[Kaapse kwar]] ||''[[Psydrax capensis]]'' ||Cape quar ||747 |- |[[Kaapse kweper]]||''[[Cryptocarya woodii]]''||Cape quince||116 |- |[[Kaapse sterkastaiing]] ||''[[Sterculia alexandri]]'' || Cape star-chestnut ||473 |- |[[Kaapse stokroos]]||''[[Sparrmannia africana]]''||Cape Hollyhock||457 |- |[[Kaapse swarthout]] ||''[[Maytenus peduncularis]]'' ||Cape blackwood ||401 |- |[[Kaapse uiehout]] ||''[[Cassipourea flanaganii]]'' || Cape onionwood ||528 |- |[[Kaapse vaderlandsboswilg]] ||''[[Combretum caffrum]]'' ||Cape bushwillow ||533 |- |[[Kaapse wildepiesang]]||''[[Strelitzia alba]]''||Cape wild banana||32 |- |[[Kaapse witpeer]] ||''[[Apodytes geldenhuysii]]'' ||Cape White Pear ||422.2 |- |[[Kaiingsuikerbos]] ||''[[Protea glabra]]'' ||Clanwilliam sugarbush ||89.1 |- |[[Kaapsehoopbroodboom]] ||''[[Encephalartos laevifolius]]'' ||Kaapsehoop cycad ||6 |- |[[Kalahari-appelblaar]] ||''[[Philenoptera nelsii]]'' ||Kalahari appleleaf||239 |- |[[Kalaharibauhinia]] ||''[[Bauhinia macrantha]]'' ||Kalahari bauhinia||208.3 |- |[[Kalaharidoring]] ||''[[Vachellia luederitzii var. luederitzii]]'' ||Kalahari thorn ||174 |- |[[Kalaharigeeldoring]] ||''[[Rhigozum brevispinosum]]'' ||Kalahari yellowthorn ||674 |- |[[Kalahariharpuisboom]] ||''[[Ozoroa schinzii]]'' || Kalahari resin tree ||376.5 |- |[[Kalaharikoedoebessie]] ||''[[Pseudolachnostylis maprouneifolia var. dekindtii]] ||Kalahari kuduberry ||308.1 |- |[[Kalaharipeulbessie]] ||''[[Dialium englerianum]]'' ||Kalahari podberry ||210 |- |[[Kalaharirooivingers]] ||''[[Xylopia odoratissima]]'' ||Kalahari redfingers ||110 |- |[[Kalaharitaaibos]] ||''[[Searsia tenuinervis]]'' ||Rolled-leaf currant ||393.2 |- |[[Kalahariwildemispel]]||''[[Vangueria cyanescens]]''||Kalahari wild-medlar||702.3 |- |[[Kamassie]]||''[[Gonioma kamassi]]''||Kamassi||641 |- |[[Kamdebooboekenhout]]||''[[Faurea recondita]]''||Kamdeboo beechwood||745 |- |[[Kameeldoring]] ||''[[Vachellia erioloba]]''||Camel thorn||168 |- |[[Kameelspoor]] ||''[[Piliostigma thonningii]]''||Camel's foot||209 |- |[[Kamiesbergaalwyn]] ||''[[Aloe khamiesensis]]'' ||Khamiesberg aloe ||29.3 |- |[[Kandelaaraalwyn]] ||''[[Aloe candelabrum]]'' ||Candelabrum aloe ||28.5 |- |[[Kanferbos]]||''[[Tarchonanthus camphoratus]]''||Wild camphor bush||733 |- |[[Kanferfoelieboom]] ||''[[Turraea floribunda]]'' ||Honeysuckle tree ||296 |- |[[Kaokorooibessie]] ||[[Erythrococca kaokoensis]] ||Kaoko redberry ||759 |- |[[Kaokoboswilg]] ||''[[Combretum wattii]]'' ||Kaoko bushwillow ||544 |- |[[Kaokobrandbos]] ||''[[Hymenodictyon kaokoensis]]'' ||Kaoko firebush ||765 |- |[[Kaokogeeldoring]] ||''[[Rhigozum virgatum]]'' ||Kaoko yellowthorn ||676.2 |- |[[Kaokogroendoring]]||''[[Balanites angolensis]]''||Angolan torchwood<br />Simple-thorned torchwood||252.1 |- |[[Kaokokanniedood]] ||''[[Commiphora kaokoensis]]'' ||Kaoko corkwoord ||277.1 |- |[[Kaokosesambos]] ||''[[Sesamothamnus benguellensis]]'' ||Kaoko sesame-bush ||679.1 |- |[[Kaokoswarthaak]] ||''[[Senegalia mellifera subsp. mellifera]]'' ||Kaoko black thorn ||176.1 |- |[[Kaokovlamklimop]] ||''[[Combretum oxystachyum]]'' ||Kaoko flamecreeper ||540.4 |- |[[Kaokowitgat]] ||''[[Boscia microphylla]]'' ||Kaoko shepherd's tree ||126 |- |[[Kaokowolftoon]] ||''[[Portulacaria kaokoensis]]'' ||Kaoko porkbush ||104.3 |- |[[Kaokowurmbos]] ||''[[Cadaba schroeppelii]]'' ||Kaoko wormbush ||129.2 |- |[[Karee]] ||''[[Searsia lancea]]'' ||Karree ||386 |- |[[Kareekanniedood]] || ''[[Commiphora gracilifrondosa]]'' ||Karee-leaved commiphora ||284 |- |[[Karooboerboon]] ||''[[Schotia afra]]'' ||Karoo boerbean ||201 |- |[[Karoobroodboom]] ||''[[Encephalartos lehmannii]]'' ||Karoo cycad ||8.1 |- |[[Karooheuningklokkiesbos]] ||''[[Freylinia vlokii]]'' ||Karoo honeybells ||670.7 |- |[[Karookoeniebos]] ||''[[Searsia burchellii]]'' ||Karoo kunibush ||379 |- |[[Karookruisbessie]]||''[[Grewia robusta]]''||Karoo cross-berry||463.6 |- |[[Karoonoemnoem]] ||''[[Carissa haematocarpa]]'' ||Karoo numnum ||640.2 |- |[[Karoopendoring]] ||''[[Gymnosporia karooica]]'' ||Karoo spike-thorn ||401.7 |- |[[Karooplakkiebos]] ||''[[Crassula arborescens]]'' ||Karoo tree crassula ||137.2 |- |[[Karoowitgat]] ||''[[Boscia oleoides]]'' ||Karoo shepherd tree ||128 |- |[[Kartelplakkiesbos]] ||''[[Crassula arboresscens subsp. undulatifolia]]'' ||Wavy tree crassula ||137.4 |- |[[Kasuur]]||''[[Pittosporum viridiflorum]]''||Cheesewood||139 |- |[[Katstertaalwyn]] ||''[[Aloe castanea]]'' ||Cat's-tail aloe ||28.6 |- |[[Kei-appel]]||''[[Dovyalis caffra]]''||Kei apple||507 |- |[[Keibaakhout]]||''[[Greyia flanaganii]]''||Kei bottlebrush||444 |- |[[Keibauhinia]]||''[[Bauhinia bowkeri]]''||Kei bauhinia||208.4 |- |[[Keibroodboom]]||''[[Encephalartos princeps]]''||Kei cycad||12 |- |[[Keiharpuisbos]] ||''[[Ozoroa mucronata]]'' ||Kei resin tree ||373 |- |[[Keirooipeer]] ||''[[Scolopia flanaganii]]'' ||Kei redpear ||495 |- |[[Keivingerblaar]]||''[[Vitex obovata]]''||Kei fingerleaf||661 |- |[[Kerkeibos]]||''[[Crassula ovata]]''||Kerky-bush<br />Jade plant||137.3 |- |[[Kerriebos]]||''[[Hypericum revolutum]]''||Curry bush<br />St. John's wort||484 |- |[[Kershout]]||''[[Pterocelastrus tricuspidatus]]''||Candlewood||409 |- |[[Keurboom]]||''[[Virgilia oroboides]]''||Cape blossom tree<br />Pink blossom tree||221 |- |[[Kiaat]]||''[[Pterocarpus angolensis]]''||Wild teak||236 |- |[[Kiepersol]]||''[[Cussonia spicata]]''||Common cabbage tree||564 |- |[[Kierieklapper]]||''[[Combretum hereroense]]''||Russet bushwillow||538 |- |[[Kinaboom]]||''[[Rauvolfia caffra]]''||Quinine tree||647 |- |[[Kinderbessie]] ||''[[Halleria elliptica]]'' ||Rock tree-fuschia ||670.2 |- |[[Klapperbos]]||''[[Nymania capensis]]''||Chinese lantern||295 |- |[[Kleefdoring]] ||''[[Vachellia borleae]]'' ||Sticky thorn ||160.1 |- |[[Kleefpeul]]||''[[Senna singueana]]''||Stickypod||213.1 |- |[[Kleinappelblaar]] ||''[[Philenoptera bussei]]'' ||Small apple-leaf ||238.1 |- |[[Kleinblousuurpruim]] ||[[Kleinblousuurpruim|''Ximenia americana'' var. ''microphylla'']] ||Small blue sourplum || 102 |- |[[Kleinblaardrakeboom]] ||''[[Dracaena mannii]]'' ||Small-leaved dragon tree ||30.8 |- |[[Kleinblaarkiaat]] ||''[[Pterocarpus lucens subsp. antunesii]]'' ||Small-leaved bloodwood ||236.1 |- |[[Kleinblaarkriedoring]] ||''[[Lycium cinereum]]'' ||Small-leaved honeythorn ||669.9 |- |[[Kleinblaarmirtebessie]]||''[[Eugenia verdoorniae]]''||Small-leaved myrtle||554.1 |- |[[Kleinblaarperspeuldoring]] ||''[[Senegalia goetzi subsp. microphylla]]'' ||Small-leaved purple-pod thorn ||167.1 |- |[[Kleinblaarpluisbossie]] ||''[[Lopholaena coriifolia]]'' || Small-leaved fluff bush||738 |- |[[Kleinblaarrotsvy]]||''[[Ficus tettensis]]''||Small-leaved rock fig||62 |- |[[Kleinblaarsaffraan]]||''[[Elaeodendron zeyheri]]''||Zeyher's saffronwood||412 |- |[[Kleinblaarsekelbos]]||''[[Dichrostachys cinerea subsp. africana ]]''||Small-leaved sicklebush||190 |- |[[Kleinblaartrospeer]] ||''[[Uvaria gracilipes]]'' ||Small-leaved clusterpear ||108.3 |- |[[Kleinblaarvy]] ||[[Ficus lingua'' subsp. ''depauperata'']] ||Small-leaved fig ||55.1 |- |[[Kleinblaarwilger]] ||[[''Salix mucronata'' subsp. ''mucronata'']] ||Small-leaved willow ||35 |- |[[Kleinblaarwitbos]] ||''[[Maerua parvifolia]]'' ||Small-leaved spiderbush ||135.1 |- |[[Kleinboerboon]]||''[[Schotia capitata]]''||Dwarf boerbean||203 |- |[[Kleinbosrooihout]] ||''[[Ochna gamostigmata]]'' ||Small forest plane ||479.5 |- |[[Kleingroendoring]]||''[[Balanites pedicellaris]]''||Lesser torchwood||252 |- |[[Kleinkanferfoelieboom]]||''[[Turraea obtusifolia]]''||Small honeysuckle tree||296.1 |- |[[Kleinkoraalboom]]||''[[Erythrina humeana]]''||Dwarf coral tree||243.1 |- |[[Kleinlaventelkoorsbessie]] ||''[[Croton pseudopulchellus]]'' ||Small lavender croton ||329.3 |- |[[Kleinperdepram]]||''[[Zanthoxylum capense]]''||Small knobwood||253 |- |[[Kleinpeulseeboontjie]]||''[[Entada wahlbergii]]''||Small-pod seabean ||193.4 |- |[[Kleinvalsmopanie]]||''[[Guibourtia conjugata]]''||Small copalwood||200 |- |[[Kleinvrugtrospeer]] ||''[[Uvaria caffra]]'' ||Small-fruited clusterpear ||108.1 |- |[[Kliertjiesboom]] ||''[[Pavetta edentula]]'' ||Gland-leaved bride’s bush ||717 |- |[[Kliertjiesdeurmekaarbos]]||''[[Ehretia obtusifolia]]''||Hairy Puzzle-bush ||656.2 |- |[[Klipels]]||''[[Afrocanthium mundianum]]''||Rock alder||710 |- |[[Klipessenhout]] ||''[[Ekebergia pterophylla]]'' ||Rock ash ||299 |- |[[Klipharpuisbos]] ||''[[Euryops brevipapposus]]'' ||Rock resin-bush ||739 |- |[[Kliphout]]||''[[Heeria argentea]]''||Rockwood||368 |- |[[Klipkershout]]||''[[Maytenus oleoides]]''||Rock candlewood||400 |- |[[Klipkoolhout]]||''[[Lachnostylis bilocularis]]''||Rock coalwood||307.1 |- |[[Klipvalsdoring]] ||''[[Albizia brevifolia]]'' ||Rock false-thorn ||152 |- |[[Klokkiesboontjieboom]] ||''[[Markhamia zanzibarica]]'' ||Bell-bean ||677 |- |[[Klokkiespendoring]]||''[[Gymnosporia tenuispina]]''||Bell spike-thorn||402.8 |- |[[Knolharpuis]] ||''[[Othonna arbuscula]]'' || Traap baboon cabbage ||740 |- |[[Knoppiesboontjie]]||''[[Maerua angolensis]]''||Bead-bean tree||132 |- |[[Knoppiesdoring]] ||''[[Senegalia nigrescens]]'' ||Knob thorn ||178 |- |[[Knoppiesklimop]] ||''[[Combretum mossambicense]]'' ||Knobbly climbing bushwillow ||545.1 |- |[[Knoppiesvy]]||[[Knoppiesvy|''Ficus sansibarica'' subsp. ''sansibarica'']]||Knobbly fig||47 |- |[[Kobas]] ||''[[Cyphostemma currorii]]'' ||Cobas||456 |- |[[Koeniebos]] ||''[[Searsia undulata]]'' ||Kuni-bush||389 |- |[[Koeboebessie]] ||''[[Mystroxylon aethiopicum]]'' ||Kooboo-berry||410 |- |[[Koedoebessie]] ||''[[Pseudolachnostylis maprouneifolia]]''||Kudu berry||308 |- |[[Koffiebeesklou]]<br>[[Koffie bauhinia]]||''[[Bauhinia petersiana]]'' ||Coffee bauhinia<br />Natal neat's foot||208.3 |- |[[Kogelbergrysbos]] ||''[[Cliffortia heterophylla]]'' ||Kogelberg ricebush ||145.9 |- |[[Kogelbergvaalstompie]] ||''[[Mimetes arboreus]]'' ||Kogelberg pagoda ||72.1 |- |[[Kokerboom]] ||''[[Aloidendron dichotomum]]'' ||Quiver tree ||29 |- |[[Kokoboom]]||''[[Maytenus undata]]''||Koko tree||403 |- |[[Kolletjiesblaarvy]] ||''[[Ficus nigropunctata]]'' ||Busse's fig<br />Dot-leaved fig ||58 |- |[[Komkommerbos]]||''[[Thilachium africanum]]''||Cucumber bush||136.2 |- |[[Koolhout]]||''[[Lachnostylis hirta]]''||Coalwood||307 |- |[[Koorsbessie]]||''[[Croton megalobotrys]]''||Large fever-berry||329 |- |[[Koorsboom]] ||''[[Vachellia xanthophloea]]''||Fever tree||189 |- |[[Koorspeulboom]] ||''[[Holarrhena pubescens]]'' ||Fever-pod ||642 |- |[[Koperstamkanniedood]]||''[[Commiphora harveyi]]''||Red-stem corkwood||277 |- |[[Koraalboom]]||''[[Erythrina lysistemon]]''||Common coral tree||245 |- |[[Koraaltaaibos]] ||''[[Searsia magalismontana]]'' ||Coral crowberry ||384.2 |- |[[Korentebos]] ||''[[Searsia tomentosa]]'' ||Bicoloured currant ||394 |- |[[Korenteharpuisboom]] ||''[[Ozoroa sphaerocarpa]]'' ||Currant resin tree ||377 |- |[[Korthaarkapperbos]] ||''[[Capparis sepiaria var. subglabra]]'' ||Short-haired caperbush ||130.2 |- |[[Kortpeul]] ||''[[Rourea orientalis]]'' ||Shortpod ||147.2 |- |[[Kortstamnaboom]] ||''[[Euphorbia otjingandu]]'' ||Short-stemmed candelabra-tree ||748 |- |[[Kosibaairoosappel]] ||''[[Memecylon kosiense]]'' ||Kosi Bay rose-apple ||762 |- |[[Kosipalm]]||''[[Raphia australis]]''||Kosi palm||26 |- |[[Kouebasrooihout]]||''[[Ochna arborea]]''||Cape redwood||479 |- |[[Kraalkriedoring]]||''[[Lycium afrum]]''||Kraal honey-thorn||669.2 |- |[[Kraalnaboom]]||''[[Euphorbia tirucalli]]''||Rubber euphorbia||355 |- |[[Kraalpendoring]]||''[[Gymnosporia polyacantha subsp. polyacantha]]''||Kraal spike-thorn||402.2 |- |[[Kransaalwyn]] ||''[[Aloe arborescens]]'' ||Krantz aloe ||28.1 |- |[[Kransbessie]]||''[[Gerrardina foliosa]]''||Krantz berry||500 |- |[[Kranskwar]] ||''[[Psydrax locuples]]'' ||Krantz quar ||712 |- |[[Kranssuikerbos]] ||''[[Protea rupicola]]'' ||Krantz sugarbush ||88.2 |- |[[Kremetart]]||''[[Adansonia digitata]]''||Baobab||467 |- |[[Kreupelrooihout]] ||''[[Ochna inermis]]'' ||Stunted plane ||480.1 |- |[[Kringboom]]||''[[Maerua schinzii]]''||Ringwood tree||136 |- |[[Krinkhout]]||''[[Securidaca longepedunculata]]''||Violet tree||303 |- |[[Kromblaarsuikerbos]] ||[[''Protea afra'' subsp. ''falcata'']] ||Curved-leave sugarbush ||87.2 |- |[[Kruisbessie]]||''[[Grewia occidentalis]]''||Cross-berry||463 |- |[[Kruiskameeldoring]]||''[[Vachellia erioloba]]''||Hybrid camel thorn||169.1 |- |[[Kunenekanniedood]] ||''[[Commiphora kuneneana]]'' ||Kunene corkwood ||277.7 |- |[[Kunenewaterbessie]] ||''[[Syzygium kuneneense]]'' ||Kunene waterberry ||767 |- |[[Kunenewolftoon]] ||''[[Kunenewolftoon|Portulacaria kuneneana]]'' ||Kunene porkbush ||104.4 |- |[[Kurkbasdoring]] ||''[[Vachellia davyi]]'' ||Corky-barked thorn ||163.1 |- |[[Kurkbasklapper]] of Geelklapper||''[[Strychnos cocculoides]]''||Corky monkey orange||623 |- |[[Kurkbasrooihout]] ||''[[Ochna maguirei]]'' ||Corky-barked plane ||766 |- |[[Kurkbos]] ||''[[Mundulea sericea]]''||Cork bush||226 |- |[[Kurkdoringklipels]] ||''[[Canthium suberosum]]'' ||Cork turkey-berry ||709.1 |- |[[Kurkvoëlbessie]] ||''[[Psychotria suber]]'' ||Corky birdberry ||769 |- |[[Kusboontjiebos]] ||''[[Sophora inhambanensis]]'' ||Coastal bean-bush ||218 |- |[[Kusbruidsbos]] ||''[[Pavetta natalensis]]'' ||Coastal bride’s bush ||719 |- |[[Kusfonteinbos]] ||''[[Psoralea arborea]]'' ||Coastal fountainbush ||226.10 |- |[[Kusjakkalsbessie]] ||''[[Diospyros inhacaensis]]'' ||Coastal jackal-berry ||604 |- |[[Kusjakkalskoffie]] ||''[[Empogona coriacea]]'' ||Coastal jackal coffee ||700 |- |[[Kuskanferbos]] ||''[[Tarchonanthus littoralis]]''||Coastal camphor bush||733.2 |- |[[Kuskatoenboom]] ||''[[Hibiscus tiliaceus]]''||Lagoon hibiscus<br />Wild cotton tree||464 |- |[[Kuskeiappel]] ||''[[Dovyalis longispina]]'' ||Coastal Kei apple ||510.1 |- |[[Kuskoraalboom]] ||''[[Erythrina caffra]]''||Coast coral tree ||242 |- |[[Kuslooibas]] of [[Kuslooibas|pruimbas]] ||''[[Osyris compressa]]'' ||Tannin bush ||99 |- |[[Kusrankdoring]] ||''[[Senegalia kraussiana]]'' ||Coastal climbing thorn|| 173.1 |- |[[Kusrooimelkhout]]||''[[Mimusops afra]]''||Coastal red milkwood||583 |- |[[Kusrysbos]] ||''[[Cliffortia longifolia]]'' ||Coastal ricebush ||145.11 |- |[[Kussigsagkapperbos]] ||''[[Capparis fascicularis var. zeyheri]]'' ||Coastal zigzag caperbush ||129.8 |- |[[Kustaaibos]] ||''[[Searsia nebulosa]]'' ||Coastal currant ||390.1 |- |[[Kusvaalbos]]||''[[Brachylaena discolor]]''||Coast silver oak||724 |- |[[Kuswildemispel]] ||''[[Vangueria randii subsp. chartacea]]'' ||Coastal wild-medlar ||702.2 |- |[[Kuswildepiesang]]||''[[Strelitzia nicolai]]''||Natal wild banana||34 |- |[[Kuswitessenhout]] ||''[[Bersama swinnyi]]'' ||Coastal white-ash ||441 |- |[[Kuswurgvy]]||[[Kuswurgvy|''Ficus natalensis'' subsp. ''natalensis'']]||Natal fig<br />Wild fig||57 |- |[[Kwar]]||''[[Psydrax obovata]]''||Coastal quar||711 |- |[[Laeveldbittertee]]||''[[Vernonia colorata]]''||Lowveld bitter-tea||723.4 |- |[[Laeveldkanferfoelieboom]] ||''[[Turraea nilotica]]'' ||Lowveld honeysuckle Tree ||297 |- |[[Laeveldkralesnoer]] ||''[[Alchornea laxiflora]]'' ||Lowveld beadstring ||334 |- |[[Laeveldmelkbessie]]||''[[Manilkara mochisia]]''||Lowveld milkberry||587 |- |[[Laeveldnaboom]]||''[[Euphorbia evansii]]''||Lowveld euphorbia||348 |- |[[Laeveldsterkastaiïng]]||''[[Sterculia murex]]''||Lowveld chestnut||475 |- |[[Laeveldvaalbos]]||''[[Brachylaena huillensis]]''||Lowveld silver oak||727 |- |[[Laeveldvy]]||''[[Ficus stuhlmannii]]''||Lowveld fig||65 |- |[[Laingsburgtolbos]] ||''[[Leucadendron osbornei]]'' ||Laingsburg conebush ||81.7 |- |[[Lalapalm]]||''[[Hyphaene coriacea]]''||Lala palm||23 |- |[[Langbeentjie]] ||''[[Leucadendron procerum]]'' ||Ivory conebush ||81.2 |- |[[Langblaarwolftoon]] ||''[[Langblaarwolftoon|Portulacaria longipedunculata]]'' ||Long-leaved porkbush ||104.5 |- |[[Langhaarkapperbos]] ||''[[Capparis sepiaria var. citrifolia]]'' ||Long-haired caperbush ||130 |- |[[Langpeuldoring]] ||''[[Vachellia sieberiana var. sieberiana]]'' ||Longpod thorn ||186.9 |- |[[Laventelboom]] ||''[[Heteropyxis natalensis]]''||Lavender tree||455 |- |[[Laventelkoorsbessie]]||''[[Croton gratissimus]]''||Lavender croton<br />Lavender fever-berry||328 |- |[[Limpopokoorsbessie]] ||[[Croton madandensis]] ||Limpopo feverberry ||328.4 |- |[[Loerietolbos]] ||''[[Leucadendron loeriense]]'' ||Loerie conebush ||80.7 |- |[[Lydenburgbroodboom]] ||''[[Encephalartos inopinus]]'' || Lydenburg cycad ||5.1 |- |[[Lebombo-aalwyn]] ||''[[Aloe spicata]]'' ||Lebombo aloe ||30.4 |- |[[Lebombobroodboom]] ||''[[Encephalartos lebomboensis]]'' || Lebombo cycad ||14.8 |- |[[Lebombo-ysterhout]]||''[[Androstachys johnsonii]]''||Lebombo ironwood||327 |- |[[Lebombokranses]]||''[[Atalaya alata]]''||Lebombo krantz ash||427 |- |[[Lebombonaboom]]||''[[Euphorbia confinalis]]''||Lebombo euphoria<br />Lebombo milktree||345 |- |[[Lebombowattel]]||''[[Newtonia hildebrandtii]]''||Lebombo-wattle||191 |- |[[Lebombowitbos]] ||''[[Maerua brevipetiolata]]'' ||Lebombo spiderbush ||132.5 |- |[[Lekkerbreek]]||''[[Ochna pulchra]]''||Peeling plane<br />Peelingbark ochna||483 |- |[[Lekkerruikpeul]]||''[[Vachellia nilotica subsp. kraussiana]]''||Scented thorn||179 |- |[[Lekkervreet]] ||[[''Opilia campestris'' var. ''campestris'']] || Parasitebush ||100.5 |- |[[Lemoenhout]]||''[[Xymalos monospora]]''||Lemonwood||111 |- |[[Lemoentjiedoring]]||''[[Cassinopsis ilicifolia]]''||Lemon thorn||420 |- |[[Leolodoring]] ||''[[Vachellia ormocarpoides]]'' ||Leolo thorn ||179.3 |- |[[Lepelhout]]||''[[Cassine schinoides]]''||Spoon-wood||418 |- |[[Lilliebroodboom]] ||''[[Encephalartos dyerianus]]'' || Lillie cycad ||14.2 |- |[[Lippeblomsuikerbos]] ||''[[Protea subvestita]]''||Waterlily sugarbush || 98 |- |[[Louriersuikerbos]] ||''[[Protea laurifolia]]''||Laurel sugarbush||90.2 |- |[[Louriervy]] ||''[[Ficus ilicina]]'' || Laurel rock fig ||53 |- |[[Maanhaarstompie]]||''[[Mimetes fimbriifolius]]''||Fringed bottlebrush||72.2 |- |[[Magaliesrooihout]] ||''[[Ochna pretoriensis]]''||Magalies redwood ||480.2 |- |[[Malbaarvaalbos]] ||''[[Brachylaena glabra]]'' ||Malabar silver-oak ||726 |- |[[Malvarosyntjie]]||''[[Grewia villosa]]''||Mallow raisin||463.3 |- |[[Manketti]]||''[[Schinziophyton rautanenii]]''||Manketti tree<br />Feather-weight tree||337 |- |[[Mannetjiebos]] ||''[[Stoeberia utilis]]'' ||White fig ||103.5 |- |[[Maputalanddwababessie]] ||''[[Monanthotaxis maputensis]]'' ||Maputaland dwababerry ||758 |- |[[Maputalandkoorsbessie]] ||''[[Croton steenkampianus]]'' ||Maputaland feverberry ||329.1 |- |[[Maputalandoordeelboom]]||''[[Erythrophleum lasianthum]]''||Maputaland ordealtree<br />Swazi ordeal tree||196 |- |[[Maputalandraasblaar]]||''[[Combretum mkuzense]]''||Mkuze bushwillow||545.2 |- |[[Maputalandrankboswilg]] ||''[[Combretum eugeneanum]]'' ||Maputaland climbing bushwillow ||764 |- |[[Maroela]]||''[[Sclerocarya birrea]]''||Marula||360 |- |[[Matoppie]]||''[[Boscia albitrunca]]''||Shepherd's tree||122 |- |[[Mbasheroosappel]] ||''[[Memecylon australissimum]]''||Mbashe rose-apple ||761 |- |[[Meerstamvalsdoring]]||''[[Albizia petersiana]]''||Multi-stemmed false-thorn<br />Nala tree||153 |- |[[Melkpeer]]||''[[Inhambanella henriquesii]]''||Milk pear||591 |- |[[Middelburgbroodboom]] ||''[[Encephalartos middelburgensis]]'' ||Middelburg cycad ||14.3 |- |[[Miershoopwildemispel]] ||''[[Vangueria randii subsp. randii]]'' ||Antheap-wild-medlar ||702.5 |- |[[Mingerhout]]||''[[Breonadia salicina]]''||Matumi||684 |- |[[Mirtaartappelbos]]||''[[Phyllanthus myrtaceus]]''||Myrtle potatobush||311.5 |- |[[Mitserie]]||''[[Bridelia micrantha]]''||Mitzeeri||324 |- |[[Modjadjibroodboom]]||''[[Encephalartos transvenosus]]''||Modjadji giant-cycad||13 |- |[[Moepel]]||''[[Mimusops zeyheri]]''||Transvaal red milkwood||585 |- |[[Moerasvy]]||''[[Ficus trichopoda]]''||Swamp fig||54 |- |[[Mopanie]]||''[[Colophospermum mopane]]''||Mopane||198 |- |[[Mopanie-aalwyn]] ||''[[Aloe littoralis]]'' ||Mopane aloe ||29.4 |- |[[Mopanieaartappelbos]]||''[[Phyllanthus pinnatus]]'' ||Mopane potato bush||312.1 |- |[[Mopaniegeeldoring]] ||''[[Rhigozum zambesiacum]]'' ||Zambezi gold ||676 |- |[[Mopaniewitgat]] ||''[[Boscia matabelensis]]'' ||Mopane shepherd's tree ||125.5 |- |[[Moringaboom]]||''[[Moringa oleifrea]]''||Drumstick tree|| |- |[[Mosambiekkoffie]]||''[[Coffea racemosa]]''||Mozambique Wild Coffee||715.1 |- |[[Msasa]]||''[[Brachystegia spiciformis]]''||Spring msasa<br />Musasa||198.1 |- |[[Msinga-broodboom]]||''[[Encephalartos msinganus]]''||Msinga cycad ||14.7 |- |[[Naaldblaarrysbos]] ||''[[Cliffortia erectisepala]]'' ||Needle-leaved ricebush ||145.8 |- |[[Naaldblaarheuningbostee]] ||''[[Cyclopia maculata]]'' ||Needle-leaf honeybush tea ||224.3 |- |[[Naaldblaartolbos]] ||''[[Leucadendron nobile]]'' ||Karoo conebush ||81.1 |- |[[Naaldblaarwitbos]] ||''[[Maerua rosmarinoides]]'' ||Needle-leaved spiderbush ||135 |- |[[Naaldhardeblaar]] ||''[[Phylica villosa]]'' ||Needle hardleaf ||453.4 |- |[[Naboom]]||''[[Euphorbia ingens]]''||Common tree euphorbia||351 |- |[[Namahaarpuisboom]] ||''[[Ozoroa namaensis]]'' ||Nama resin tree ||373.1 |- |[[Namakanniedood]] ||''[[Commiphora namaensis]]'' ||Nama corkwoord ||282.1 |- |[[Namakwaboomvygie]] ||''[[Stoeberia utilis var. lerouxiae]]'' ||Namaqua tree-vygie ||757 |- |[[Namakwaharpuisboom]] ||''[[Ozoroa dispar]]'' ||Namaqua resin tree ||370 |- |[[Namakwajakkalsbessie]] ||''[[Diospyros acocksii]]'' ||Namaqua jackalberry ||602 |- |[[Namakwakanniedood]] ||''[[Commiphora capensis]]'' ||Namaqua corkwood ||273 |- |[[Namakwarooiklapperbos]]||''[[Erythrophysa alata]]''||Namaqua red balloon||436.1 |- |[[Namakwavy]]||''[[Ficus cordata]]''||Sandpaper fig||51 |- |[[Namapronkstert]]||''[[Gelrebia merxmuellerana]]''||Nama plumeflower||214.5 |- |[[Namibharpuisboom]]||''[[Ozoroa crassinervia]]''||Namibian resin tree||369 |- |[[Namibiese kriedoring]] ||''[[Lycium eenii]]'' ||Namibian honeythorn ||669.10 |- |[[Namibiese taaibos]] ||''[[Searsia pyroides var. dinteri]]'' ||Namibia firethorn crowberry ||392.1 |- |[[Namibkanniedood]] ||''[[Commiphora dinteri]]'' ||Namib corkwoord ||274.2 |- |[[Namibkapperbos]] ||''[[Capparis hereroensis]]'' ||Namib caperbush ||129.9 |- |[[Namibkoraalboom]]||''[[Erythrina decora]]''||Namib coral tree||243 |- |[[Namibpronkstert]]||''[[Hererolandia pearsonii]]''||Namib plumeflower||214.2 |- |[[Nanabessie]]||''[[Searsia dentata]]''||Nana-berry||381 |- |[[Nardouwluisiesbos]] ||''[[Leucospermum praemorsum]]'' ||Nardouw fountain pincushion ||85.1 |- |[[Natalaalwyn]] ||''[[Aloe spectabilis]]'' ||Natal aloe ||30.6 |- |[[Natalkweper]] ||''[[Cryptocarya natalensis]]'' ||Sandstone quince ||117.1 |- |[[Natalokkerneut]] ||''[[Cavacoa aurea]]'' ||Natal hickory ||332 |- |[[Natalwilger]] of [[Natalwilger|fluitjieswilger]] ||[[''Salix mucronata'' subsp. ''woodii'']] ||Natal willow ||36.2 |- |[[Natalkaree]] ||''[[Searsia natalensis]]'' ||Northern dune currant ||390 |- |[[Naukluftkaree]] ||''[[Searsia volkii]]'' ||Naukluft rhus ||396.2 |- |[[Netblaarwitbos]] ||''[[Maerua nervosa]]'' ||Lace-leaved spiderbish ||136.1 |- |[[Ngotshe-broodboom]] ||''[[Encephalartos aemulans]]'' || Ngotshe cycad ||14.5 |- |[[Ngoyedwergbroodboom]] ||''[[Encephalartos ngoyanus]]'' ||Ngoye dwarf cycad ||14.17 |- |[[Nieshout]]||''[[Ptaeroxylon obliquum]]''||Sneezewood||292 |- |[[Njalaboom]]||''[[Xanthocercis zambesiaca]]''||Nyala tree||241 |- |[[Noemnoem]] ||''[[Carissa bispinosa]]'' ||Num-num ||640.5 |- |[[Nooienskokerboom]] ||''[[Aloidendron ramosissimum]]'' ||Maiden's quiver tree ||30.2 |- |[[Noordelike boesmansdruif]]||''[[Rhoicissus tridentata subsp. cuneifolia]]''||Northern bushman's grape||456.6 |- |[[Noordelike pompombruidsbos]] ||''[[Pavetta cataractarum]]'' ||Northern pompon bride’s bush ||719.2 |- |[[Noordelike skulpblombos]]||''[[Bowkeria cymosa]]''||Escarpment Shell-flower||672 |- |[[Noordelike valspendoring]] ||''[[Putterlickia neglecta]]'' ||Northern false spikethorn ||754 |- |[[Notsung]]||''[[Halleria lucida]]''||Tree fuchsia||670 |- |[[Okavangoboswilg]] ||''[[Combretum albopunctatum]]'' ||Okavango bushwillow ||531.2 |- |[[Oleasterboswilg]] ||''[[Combretum elaeagnoides]]'' ||Oleaster bushwillow ||534.3 |- |[[Olienhout]]||''[[Olea europaea subsp. cuspidata]]''||Wild olive<br>African olive||617 |- |[[Olifantsrivierbroodboom]]||''[[Encephalartos lanatus]]''||Olifants River cycad||5.2 |- |[[Olifantsrivierboswilg]] ||''[[Combretum petrophilum]]'' ||Olifants River bushwillow ||542.1 |- |[[Omsambeet]]||''[[Millettia grandis]]''||Umzimbeet||227 |- |[[Onderbos]]||''[[Trichocladus crinitus]]''||Black hazel||142 |- |[[Oordeelboom]]||''[[Erythrophleum africanum]]''||Ordeal tree||194 |- |[[Oorlogskloofsterboom]] ||''[[Cliffortia dichotoma]]'' ||Oorlogskloof startree ||145.7 |- |[[Oos-Kaapse hardepeer]]||''[[Olinia micrantha]]''||Eastern Cape hard-pear||514.1 |- |[[Oos-Kaapse reusebroodboom]]||''[[Encephalartos altensteinii]]''||Eastern Cape cycad||3 |- |[[Oos-Kaapse smalblaarpendoring]] ||''[[Gymnosporia linearis subsp. linearis]]'' ||Eastern Cape narrow-leaved spike-thorn ||399.1 |- |[[Oostelike koeniebos]] ||''[[Searsia pallens]]'' ||Eastern kunibush ||395 |- |[[Opregte suikerbos]]||''[[Protea repens]]''||Real sugarbush||94.2 |- |[[Opregte waaierpalm]]||''[[Hyphaene petersiana]]''||Real fan palm||24 |- |[[Oranjedruiweranker]] ||''[[Hyalosepalum caffrum]]'' ||Orange grape creeper ||104.8 |- |[[Otavibasboontjie]]||''[[Elephantorrhiza schinziana]]''||Otavi elephantroot||192.5 |- |[[Otjihipakanniedood]] ||''[[Commiphora otjihipana]]'' ||Otjihipa corkwoord ||284.5 |- |[[Ouhout]]||''[[Leucosidea sericea]]''||Oldwood||145 |- |[[Outeniekwa-erica]]||''[[Erica inconstans]]'' ||Outeniqua tree erica ||574.1 |- |[[Outeniekwakreupelhout]] ||''[[Leucospermum glabrum]]'' ||Outeniqua pincushion ||84.3 |- |[[Outeniekwafonteinbos]] ||''[[Psoralea diturnerae]]'' ||Outeniqua fountainbush ||750 |- |[[Outeniekwageelhout]]||''[[Afrocarpus falcatus]]''||Outeniqua yellowwood||16 |- |[[Outeniekwagonna]] ||''[[Passerina falcifolia]]'' ||Outeniqua gonna ||520 |- |[[Ovambomahonie]] ||''[[Entandrophragma spicatum]]'' ||Ovambo mahogany ||294 |- |[[Owamboperdepram]] ||''[[Zanthoxylum ovatifoliolatum]]'' ||Kaoko knobwood ||255.2 |- |[[Paddaboom]]||''[[Tabernaemontana elegans]]''||Toad tree||644 |- |[[Palmiet]] ||''[[Prionium serratum]]'' ||Palmiet ||768 |- |[[Pambatieboom]]||''[[Anastrabe integerrima]]''||Pambati tree||671 |- |[[Papegaaiboomheide]] ||''[[Erica psittacina ]]'' ||Parrot tree erica ||574.4 |- |[[Papierbasdoring]] ||''[[Vachellia sieberiana var. woodii]]''||Paper-bark thorn||187 |- |[[Papierbaskanniedood]]||''[[Commiphora marlothii]]''||Paperbark corkwood||278 |- |[[Papierbasmirtebessie]]||''[[Eugenia zuluensis]]''||Paper-bark myrtle||554 |- |[[Papierbasvalsdoring]]||''[[Albizia tanganyicensis]]''||Paperbark false-thorn||157 |- |[[Parlotabroodboom]] ||''[[Encephalartos relictus]]'' ||Parlota cycad ||12.5 |- |[[Pendoring]]||''[[Gymnosporia buxifolia]]''||Common spike-thorn||399 |- |[[Pendoringkaree]] ||''[[Searsia gueinzii]]'' ||Thorny karee ||384 |- |[[Pendoringtaaibos]] ||''[[Searsia pterota]]'' ||Winged currant ||391.2 |- |[[Peperblaarboom]]||''[[Warburgia salutaris]]''||Pepper-bark tree||488 |- |[[Peperblaarkanniedood]]||''[[Commiphora mossambicensis]]''||Pepper-leaf corkwood||281 |- |[[Perdekopspeldekussing]] ||''[[Leucospermum reflexum]]'' ||Rocket pincushion ||85.2 |- |[[Perdepis]]||''[[Clausena anisata]]''||Horsewood<br />False horsewood||265 |- |[[Perdepram]]||''[[Zanthoxylum davyi]]''||Knobwood||254 |- |[[Persbesem]]||''[[Polygala virgata]]''||Purple broom<br />Moth-fruit||302.2 |- |[[Persblaarvalsdoring]] ||''[[Albizia antunesiana]]'' ||Purple-leaved false-thorn ||151 |- |[[Perssambreelblom]]||''[[Karomia speciosa]]''||Wild parasol flower||668 |- |[[Persstamkanniedood]] ||''[[Commiphora multijuga]]'' ||Purple-stemmed corkwood ||282 |- |[[Petersvy]]||''[[Ficus petersii]]''||Peters's wild fig||48.1 |- |[[Peulmahonie]]||''[[Afzelia quanzensis]]''||Pod-mahogany||207 |- |[[Pienkbauhinia]]||''[[Bauhinia urbaniana]]''||Pink bauhinia||208.7 |- |[[Pienkblompeer]]||''[[Dombeya burgessiae]]''||Pink wild pear||468.1 |- |[[Pienkkeurboom]] ||''[[Virgilia divaricata]]'' ||Pink keurboom ||221.1 |- |[[Pienkmispel]] ||''[[Feretia aeruginescens]]'' ||Pink-medlar ||696.4 |- |[[Pistoolbos]] ||''[[Justicia adhatodoides]]'' ||Pistol bush ||681 |- |[[Platkroon]]||''[[Albizia adianthifolia]]''||Flat crown||148 |- |[[Platorandbroodboom]] ||''[[Encephalartos brevifoliolatus]]'' ||Escarpment cycad ||3.3 |- |[[Platorandperdepram]] ||''[[Zanthoxylum thorncroftii]]'' ||Escarpment knobwood ||255.3 |- |[[Platorandboekenhout]]||''[[Faurea galpinii]]''||Forest boekenhout||73 |- |[[Platorandkaree]] ||''[[Searsia transvaalensis]]'' ||Escarpment karee ||394.1 |- |[[Pluisblomjakkalskoffie]] ||''[[Empogona kirkii subsp. junodii]]'' ||Fluffy-flower jackal-coffee|| 698.3 |- |[[Poeierbaskatjiepiering]]||''[[Gardenia ternifolia]]''||Yellow gardenia<br />Powder-bark gardenia||690.3 |- |[[Poeierkwasboom]]||''[[Barringtonia racemosa]]''||Lagoon powderpufftree<br />Powder-puff tree||524 |- |[[Poerabessie]] ||''[[Vitex pooara]]'' ||Poora fingerleaf ||663 |- |[[Pokysterhout]]||''[[Chionanthus foveolatus]]''||Common pock ironwood||615 |- |[[Pompomrysbos]] ||''[[Cliffortia serpyllifolia]]'' ||Pompon ricebush ||145.16 |- |[[Pompombruidsbos]] ||''[[Pavetta cooperi]]'' ||Pompom brides-bush ||719.4 |- |[[Pondo-kokoboom]] ||''[[Maytenus oleosa]]'' ||Pondo kokotree ||400.1 |- |[[Pondotreurdoring]]||''[[Colubrina nicholsonii]]||Pondo weeping-thorn||453.8 |- |[[Pondowitpeer]] ||''[[Apodytes abbottii]]'' ||Pondo white pear ||422.1 |- |[[Pondoboesmanstee]] ||''[[Lydenburgia abbottii]]'' ||Pondo bushman's tea ||407 |- |[[Pondodoringklipels]] ||''[[Canthium vanwykii]]''||Pondo turkey-berry ||710.1 |- |[[Pondojakkalskoffie]] ||''[[Empogona africana]]'' ||Pondo jackal-coffee ||698.1 |- |[[Pondokruisbessie]]||''[[Grewia pondoensis]]''||Pondo crossberry||463.5 |- |[[Pondomelkbessie]] ||''[[Manilkara nicholsonii]]''||Pondo milkberry||586.1 |- |[[Pondopalm]]||''[[Jubaeopsis caffra]]''||Pondo coconut||27 |- |[[Pondoranktaaibos]] ||''[[Searsia acocksii]]'' ||Pondo climbing currant ||377.2 |- |[[Pondorooihout]] ||''[[Ochna sp. nov.]]'' ||Pondo plane ||481.1 |- |[[Pondospookbos]] ||''[[Brunia trigyna]]'' ||Pondo ghostbush ||141.1 |- |[[Pondosybas]] ||''[[Maytenus abbottii]]'' ||Pondo silky-bark ||398.1 |- |[[Pondotolbos]] ||''[[Leucadendron pondoense]]'' ||Pondoland conebush ||81.4 |- |[[Pondovy]] ||''[[Ficus bizanae]]'' || Pondoland fig ||46 |- |[[Pondovalspendoring]] ||''[[Putterlickia retrospinosa]]'' ||Pondo false spikethorn ||403.3 |- |[[Pondowaterbessie]]||''[[Syzygium pondoense]]''||Pondo waterwood||558.1 |- |[[Populierblaarvy]] ||''[[Ficus fischeri]]'' ||Poplar-leaved fig ||68 |- |[[Potbergsuikerbos]]||[[Potbergsuikerbos|''Protea aurea'' subsp. ''potbergensis'']]||Potberg sugarbush ||90.6 |- |[[Pronkonderbos]]||''[[Trichocladus grandiflorus]]''||Green hazel||144 |- |[[Pronkrooihout]]||''[[Ochna natalitia]]''||Natal plane||481 |- |[[Pruimvingerblaar]] ||''[[Vitex ferruginea]]'' ||Plum fingerleaf ||659 |- |[[Pylgif]]||''[[Adenium boehmianum]]''||Namibian impalalily||647.2 |- |[[Pynbos]] ||''[[Smodingium argutum]]'' ||Agony bush ||367 |- |[[Pypsteelboom]]||''[[Vitex rehmannii]]''||Pipe-stem tree||664 |- |[[Raasblaar]]||''[[Combretum zeyheri]]''||Large-fruited bushwillow||546 |- |[[Rankboswilg]]||''[[Combretum patelliforme]]'' ||Combretum patelliforme ||534 |- |[[Rankklipels]] ||''[[Keetia gueinzii]]'' ||Climbing-turkeyberry ||714 |- |[[Rankrosyntjie]]||''[[Grewia afra]]''||Climbing raisin||459 |- |[[Ranksaffraan]] ||''[[Lauridia tetragona]]'' ||Climbing saffron ||411.1 |- |[[Ranksaffraanboom]] ||''[[Lauridia reticulata]]'' ||Tree climbing saffron ||411.3 |- |[[Ranksterappel]] ||''[[Diospyros simii]]'' ||Climbing star-apple ||609 |- |[[Rankvingerblaar]] ||''[[Vitex harveyana]]'' ||Scrambling fingerleaf ||660 |- |[[Reepbaskanniedood]] ||''[[Commiphora discolor]]'' ||Stringy-barked corkwood ||274.1 |- |[[Renosterkoffie]] ||''[[Kraussia floribunda]]'' ||Rhino-coffee ||700.1 |- |[[Reuseblaarvy]] ||''[[Ficus lutea]]'' ||Giant-leaved fig ||61 |- |[[Reusebroodboom]]||''[[Encephalartos natalensis]]''||Natal cycad||10 |- |[[Reuserosyntjie]]||''[[Grewia hexamita]]''||Giant raisin||460 |- |[[Reuseseeboontjie]]||''[[Entada rheedii]]''||Giant seabean||193.3 |- |[[Riemblaarsuikerbos]] ||''[[Protea lorifolia]]'' ||Strap-leaved sugarbush ||91 |- |[[Riffelstampendoring]]||''[[Gymnosporia heterophylla]]''||Zulu spike-thorn||401.6 |- |[[Ringbaskanniedood]] ||''[[Commiphora steynii]]'' ||Ringed-bark corkwood ||288 |- |[[Rivierblompeer]] ||''[[Dombeya kirkii]]'' ||River wildpear ||470 |- |[[Rivierdwababessie]] ||''[[Monanthotaxis obovata]]'' ||River dwababerry ||108 |- |[[Rivierkriedoring]]||''[[Lycium hirsutum]]''||River honey-thorn||669.12 |- |[[Riviernaboom]]||''[[Euphorbia triangularis]]''||River euphorbia||356 |- |[[Rivierrankdoring]]||''[[Senegalia schweinfurthii var. schweinfurthii]]''||River climbing thorn||184.1 |- |[[Rivierrooipeer]]||''[[Scolopia stolzii]]''||River redpear||496.2 |- |[[Riviertaaibos]] ||''[[Searsia pyroides var. gracilis]]'' ||River firethorn crowberry ||392.2 |- |[[Riviertolbos]] |||''[[Leucadendron salicifolium]]'' ||Common stream conebush ||82.1 |- |[[Riviertrassiedoring]] |||[[''Vachellia hebeclada'' subsp. ''chobiensis'']] ||River candle-pod thorn ||170.1 |- |[[Riviervaderlandswilg]]||''[[Combretum erythrophyllum]]''||River bushwillow||536 |- |[[Rivierwildemispel]] ||''[[Vangueria proschii]]'' ||River wild-medlar ||702.4 |- |[[Rivierwitbos]] ||''[[ Maerua gilgii]]''||River spiderbush ||133.1 |- |[[Robinsonkreupelhout]] ||''[[Leucospermum pluridens]]'' ||Robinson pincushion ||84.4 |- |[[Rondeblaargifboom]] ||''[[Acokanthera rotundata]]'' ||Round-leaved poison-bush ||640 |- |[[Rondeblaarharpuisboom]] ||''[[Ozoroa longipes]]'' ||Round-leaved resin tree ||372 |- |[[Rondevrugbospendoring]] ||''[[Gymnosporia harveyana subsp. harveyana]]'' || Black forest spike-thorn ||399.2 |- |[[Rooibergsepterbos]] ||''[[Paranomus roodebergensis]]'' ||Rooiberg tree sceptre<br />Honey-scented sceptre ||72.6 |- |[[Rooibitterbessie]] ||''[[Strychnos henningsii]]'' ||Red bitterberry ||625 |- |[[Rooiblaarrotsvy]] ||''[[Ficus ingens]]''||Red-leaved fig||55 |- |[[Rooiblompendoring]] ||''[[Gymnosporia rubra]]'' ||Red-flower spike-thorn ||402.5 |- |[[Rooiboekenhout]]||''[[Protorhus longifolia]]''||Red beech||364 |- |[[Rooibos]] ||''[[Aspalathus linearis]]'' ||Rooibos tea ||225.10 |- |[[Rooiboswilg]] ||''[[Combretum apiculatum]]''||Okavango bushwillow||532 |- |[[Rooidoring]] ||''[[Vachellia gerrardii subsp. gerrardii]]'' ||Red thorn ||167 |- |[[Rooi-els (boom)|Rooi-els]] ||''[[Cunonia capensis]]''||Red alder||140 |- |[[Rooiessenhout]] ||''[[Trichilia emetica]]''||Natal mahogany ||301 |- |[[Rooihaakbessie]] ||''[[Artabotrys monteiroae]]'' ||Red hook-berry ||105.2 |- |[[Rooihaak]] ||''[[Vachellia reficiens subsp. reficiens]]'' ||Red umbrella thorn||181 |- |[[Rooihartboom]]||''[[Hymenocardia ulmoides]]''||Red-heart tree||317 |- |[[Rooi-ivoor]]||''[[Berchemia zeyheri]]''||Red ivory||450 |- |[[Rooikershout]]||''[[Pterocelastrus rostratus]]''||Red candlewood||408 |- |[[Rooikweper]]||''[[Cryptocarya wyliei]]''||Red quince||117 |- |[[Rooipeer]]||''[[Scolopia mundii]]''||Red pear||496 |- |[[Rooipendoring]]||''[[Gymnosporia senegalensis]]''||Red spike-thorn||402 |- |[[Rooipronkstert]]||''[[Gelrebia rubra]]''||Red plumeflower||214.3 |- |[[Rooistinkhout]]||''[[Prunus africana]]''||Red stinkwood||147 |- |[[Rooisuikerbos]] ||''[[Protea grandiceps]]'' ||Red sugarbush ||89.2 |- |[[Rooitolbos]] ||''[[Leucadendron discolor]]'' ||Piketberg conebush ||79 |- |[[Rooivoëlbessie]] ||''[[Psychotria zombamontana]]''||Red bird-berry||723.1 |- |[[Rooivrugwitstinkhout]] ||''[[Celtis mildbraedii]]''||Natal white stinkwood||41 |- |[[Rooivy]] ||''[[Stoeberia arborea]]'' ||Red fig ||103.4 |- |[[Rooiwortelboom]]||''[[Rhizophora mucronata]]''||Red mangrove||526 |- |[[Rooiysterhout]]||''[[Ochna holstii]]''||Red ironwood||480 |- |[[Rosyntjiebos]]||''[[Grewia flava]]''||Sandpaper raisin||459.1 |- |[[Rotsblompeer]]||''[[Dombeya autumnalis]]''||Rock wildpear||468 |- |[[Rotsboswilg]] ||''[[Combretum moggii]]'' ||Rock bushwillow ||542 |- |[[Rotskanniedood]] ||''[[Commiphora saxicola]]'' ||Rock corkwood ||286 |- |[[Rotstolbos]] ||''[[Leucadendron strobilinum]]'' ||Peninsula conebush ||78 |- |[[Ruigtekriedoring]] ||''[[Lycium acutifolium]]'' ||Thicket honey-thorn ||669.5 |- |[[Saalpeultjieboom]]||''[[Wrightia natalensis]]''||Saddle pod||650 |- |[[Safsafwilger]]||[[Safsafwilger|''Salix mucronata'' subsp. subserrata'']]||Safsaf willow||36 |- |[[Sambokpeul]]||''[[Cassia abbreviata subsp. beareanna]]'' ||Sjambokpod||212 |- |[[Sandboswilg]] ||''[[Combretum engleri]]'' ||Sand bushwillow ||535 |- |[[Sandbruidsbos]] ||''[[Pavetta catophylla]]'' ||Sand bride’s bush ||719.3 |- |[[Sanddoring]] ||''[[Vachellia arenaria]]'' ||Sand thorn ||186 |- |[[Sandessenhout]]||''[[Xylia torreana]]''||Sand ash||192 |- |[[Sandjakkalskoffie]] ||''[[Empogona maputensis]]'' ||Maputo jackal-coffee ||699.1 |- |[[Sandjasmyn]] ||''[[Schrebera trichoclada]]'' ||Sand jasmine<br />Wing-leaved wooden pear ||613 |- |[[Sandkamhout]]||''[[Baphia massaiensis]]''||Sand camwoord||223 |- |[[Sandkanariebessie]] ||''[[Suregada zanzibariensis]]'' ||Sand canaryberry ||340 |- |[[Sandkanniedood]]||''[[Commiphora angolensis]]''||Sand corkwood||272 |- |[[Sandkiepersol]] ||''[[Cussonia arenicola]]'' ||Sand cabbage-tree ||561.1 |- |[[Sandkroonbessie]] ||''[[Crossopteryx febrifuga]]'' ||Sand crown-berry ||683 |- |[[Sandnoemnoem]] ||''[[Carissa tetramera]]'' ||Sand num-num ||640.6 |- |[[Sandolien]]||''[[Dodonaea viscosa]]''||African sandolive<br />Hopbush||437.1 |- |[[Sandperdepram]] ||''[[Zanthoxylum leprieurii]]'' ||Sand knobwood ||255.1 |- |[[Sandrooihout]] ||''[[Ochna barbosae]]'' ||Sand plane ||479.2 |- |[[Sandsterappel]]||''[[Diospyros loureiriana]]''||Sand star-apple||604.1 |- |[[Sanduiehout]] ||''[[Cassipourea mossambicensis]]'' ||Sand onionwood ||531 |- |[[Sandveldhaarpuisboom]] ||''[[Ozoroa obovata var. elliptica]]'' ||Sandveld resin tree ||373.5 |- |[[Sandveldluisiesbos]] ||''[[Leucospermum rodolentum]]'' ||Sandveld pincushion ||83 |- |[[Sandveldwitgat]] ||''[[Boscia filipes]]'' ||Sandveld shepherd's tree ||123.1 |- |[[Sebrabaskanniedood]]||''[[Commiphora viminea]]'' ||Zebra-bark corkwood||279 |- |[[Sebrabergwitbos]] ||''[[Maerua sebrabergensis]]'' ||Zebra mountain spiderbush ||751 |- |[[Sebrahout]]||''[[Dalbergia melanoxylon]]''||Zebrawood||232 |- |[[Seepbos]]||''[[Noltea africana]]''||Soap bush||453 |- |[[Seepnetel]]||''[[Pouzolzia mixta]]''||Soap nettle||71 |- |[[Sekhukhunedoring]] ||''[[Vachellia sekhukhuniensis]]'' ||Sekhukhune thorn ||184.5 |- |[[Sekelblaarrysbos]] ||''[[Cliffortia recurvata]]'' ||Sickle-leaved ricebush ||145.14 |- |[[Sekelbos]]||''[[Dichrostachys cinerea]]''||Sickle-bush||190 |- |[[Sekhukhuneboesmanstee]] ||''[[Lydenburgia cassinoides]]''||Sekhukhuni bushman's tea ||406 |- |[[Sekhukhunebobbejaanstert]] ||''[[Xerophyta retinervis var. multiramosa]]'' ||Sekhukhune baboon's tail ||770 |- |[[Sekhukhunekaree]] ||''[[Searsia sekhukhuniensis]]'' ||Sekhukhune karee ||393.3 |- |[[Septeeboom]]||''[[Cordia caffra]]''||Septee tree||652 |- |[[Septemberbossie]]||''[[Polygala myrtifolia]]''||September bush||302.1 |- |[[Septemberklokkies]]||''[[Rothmannia globosa]]''||Bell gardenia||695 |- |[[Serpentyndoring]] ||''[[Senegalia loetteri]]'' ||Serpentine thorn ||755 |- |[[Serpentynsuikerbos]] ||''[[Protea curvata]]'' ||Serpentine sugarbush ||88.1 |- |[[Sigsagkapperbos]] ||''[[Capparis fascicularis var. fascicularis]]'' ||Zigzag caperbush ||129.7 |- |[[Silwerblaarmelkpruim]]||''[[Englerophytum natalense]]''||Natal milkplum||582 |- |[[Silwerboom]]||''[[Leucadendron argenteum]]''||Silver tree||77 |- |[[Silwerbos]] ||[[Silwerbos|''Leucadendron uliginosum'' subsp. ''uliginosum'']] ||Outeniqua conebush ||82.6 |- |[[Silwerhoekstamrosyntjie]]||''[[Grewia gracillima]]''||Silver square-stemmed raisin||459.4 |- |[[Silwerwilger]] ||[[''Salix mucronata'' subsp. ''hirsuta'']] ||Silver willow ||35.1 |- |[[Skeweblaarbasboontjie]] ||''[[Elephantorrhiza suffruticosa]]'' ||Skew-leaved elephantroot||193.1 |- |[[Skilferbasdoring]] ||''[[Vachellia exuvialis]]'' ||Flaky-barked thorn ||164.1 |- |[[Skoensoolpeul]]||''[[Brachystegia boehmii]]''||Mufuti msasa<br />Prince-of-Wales msasa||198.2 |- ||[[Skotseratel]] ||''[[Amblygonocarpus andongensis]]'' ||Scotsman's rattle||190.2 |- |[[Skraalrysbos]] ||''[[Cliffortia denticulata]]'' ||Slender ricebush ||145.6 |- |[[Skurweblaarbos]]||''[[Ehretia amoena]]''||Sandpaper bush||656 |- |[[Skurweblaarkanniedood]]||''[[Commiphora edulis]]''||Rough-leaved corkwood||275 |- |[[Skurweblaarrosyntjie]]||''[[Grewia flavescens]]''||Velvet raisin||459.2 |- |[[Skurwevyeboom]] ||''[[Ficus capreifolia]]'' || Rough-leaved fig tree ||50.1 |- |[[Silwerblaarsuikerbos]] ||[[Silwerblaarsuikerbos|''Protea roupelliae'' subsp. ''roupelliae'']] ||Silver sugarbush ||96 |- |[[Silwerblompeer]] ||''[[Dombeya pulchra]]'' ||Silver wildpear ||470.1 |- |[[Skraalkaree]] ||''[[Searsia keetii]]'' ||Slender karee ||384.5 |- |[[Skurweblaarwitgat]] ||''[[Boscia angustifolia var. corymbosa]]'' ||Rough-leaved shepherd tree ||123 |- |[[Slaaibos]] ||''[[Didelta spinosa]]'' ||Thorny salad bush ||736.2 |- |[[Slapbergsoetdoring]] ||''[[Vachellia theronii]]'' ||Slender mountain sweet thorn ||172.3 |- |[[Slapdoring]] ||''[[Vachellia permixta]]'' ||Slender thorn ||179.1 |- |[[Slapfonteinbos]] ||''[[Psoralea affinis]]'' ||Slender fountainbush ||226.14 |- |[[Slaphoringaalwyn]] ||''[[Aloe speciosa]]'' ||Tilt-head aloe ||30.5 |- |[[Slapkanniedood]] ||''[[Commiphora virgata]]'' ||Slender corkwood ||290 |- |[[Slapkriedoring]] ||''[[Lycium bosciifolium]]'' ||Limpopo honey-thorn ||669.8 |- |[[Slaploot]] ||''[[Senegalia senegal var. leiorhachis]]'' ||Slender three-hooked thorn||185 |- |[[Slymappel]]||''[[Azanza garckeana]]''||Snot apple||466 |- ||[[Smalblaarbasboontjie]] ||''[[Elephantorrhiza goetzei]]'' ||Narrow-pod elephantroot||192.1 |- ||[[Smalblaarghwarrie]] ||''[[Euclea linearis]]'' ||Lance-leaved guarri ||596 |- |[[Smalblaarharpuisbos]]||''[[Ozoroa paniculosa var. salicina]]''||Narrow-leaved resin tree||375.1 |- |[[Smalblaarkapperbos]] ||''[[Capparis brassii]]'' ||Narrow-leaved caperbush ||129.6 |- |[[Smalblaarmosterdboom]] ||''[[Salvadora australis]]'' ||Narrow-leaved mustard-tree ||621 |- |[[Smalblaarsuikerbos]] ||''[[Protea lanceolata]]'' ||Lance-leaved sugarbush ||90.1 |- |[[Smalblaarwasbessie]]||''[[Morella serrata]]''||Lance-leaved waxberry||38 |- |[[Smalblad]]||''[[Metrosideros angustifolia]]''||Lance-leaved myrtle||559 |- |[[Snuifkalbassie]]||''[[Oncoba spinosa]]''||Snuff-box tree||492 |- |[[Soetdoring]] ||''[[Vachellia karroo]]''||Sweet thorn||172 |- |[[Soutpansbergdoring]] ||''[[Senegalia montis-salinarum]]'' ||Soutpansberg thorn ||753 |- |[[Soutpansbergroosappel]] ||''[[Memecylon soutpansbergense]]'' ||Soutpansberg rose-apple ||763 |- |[[Soutpansbergwildemispel]] ||''[[Vangueria soutpansbergensis]]'' ||Soutpansberg wild-medlar ||703.1 |- |[[Spalkpendoring]] ||''[[Gloveria integrifolia]]'' ||Splint spike-thorn ||403.9 |- |[[Spekboom]]||''[[Portulacaria afra]]''||Porkbush||104 |- |[[Spitsblaarspeldekussing]] ||''[[Leucospermum saxosum]] ''||Escarpment pincushion ||85.3 |- |[[Spoegboom]] ||''[[Commiphora cervifolia]]''|| Antler-leaved corkwood || 273.5 |- |[[Springsaadboom]] ||''[[Shirakiopsis elliptica]]'' || Jumping-seed tree ||342 |- |[[Sprokiesboom]] ||''[[Moringa ovalifolia]]'' || Phantomtree ||137 |- |[[Stamlose broodboom]] ||''[[Encephalartos villosus]]'' ||Ground cycad ||14.20 |- |[[Stamvrug]]||''[[Englerophytum magalismontanum]]''||Transvaal milkplum||581 |- |[[Stamvrugklimop]] ||''[[Tiliacora funifera]]'' ||Elbow leaf || 104.7 |- |[[Stamvrugysterpruim]]||''[[Drypetes natalensis]]''||Natal ironplum||316 |- |[[Stekelblaarklapper]]||''[[Strychnos pungens]]''||Spine-leaved monkey||628 |- ||[[Stekelsplinterboontjie]] ||''[[Adenopodia spicata]]'' ||Spiny splinterbean ||193.5 |- |[[Sterkastaiing]]||''[[Sterculia rogersii]]''||Large-leaved star-chestnut||477 |- |[[Sterboom]] ||''[[Cliffortia arborea]]'' ||Startree ||145.1 |- |[[Sterkbos]]||''[[Terminalia prunioides]]''||Lowveld cluster-leaf||550 |- |[[Sterretjierosyntjie]]||''[[Grewia sulcata]]''||Stellar raisin||463.9 |- |[[Sterretjierysbos]]||''[[Cliffortia nitidula]]''||Starry rice-bush||145.2 |- |[[Stinkbessievingerblaar]]||''[[Vitex mombassae]]''||Poora-berry||660.1 |- |[[Stinkblaarsuikerbos]] ||''[[Protea susannae]]'' ||Stink-leaf sugarbush ||98.1 |- |[[Stinkbos]] ||''[[Boscia foetida]]''||Stinkbush||124 |- |[[Stinkebbehout]] ||''[[Heywoodia lucens]]''||Stink ebony ||306 |- |[[Stinkhout]] ||''[[Ocotea bullata]]''||Stinkwood||118 |- |[[Stinkwitgat]] ||''[[Boscia foetida subsp. rehmanniana]]'' ||Stink shepherd's tree ||125 |- |[[Stompblaartaaibos]]||''[[Searsia rehmanniana]]''||Blunt-leaved currant||393.4 |- |[[Stormbos]] ||''[[Cadaba aphylla]]'' ||Leafless worm bush ||129 |- |[[Strandaalwyn]] ||''[[Aloe thraskii]]'' ||Strand aloe ||30.7 |- |[[Suidelike skulpblombos]]||''[[Bowkeria verticillata]]''||Southern Shell-flower||673 |- |[[Suidkuskiepersol]] ||''[[Cussonia nicholsonii]]''||Natal coast cabbage tree||565.1 |- |[[Suurbergbroodboom]]||''[[Encephalartos longifolius]]''||Suurberg cycad||9 |- |[[Suurbergkussingbos]]||''[[Oldenburgia grandis]]''||Suurberg cushion bush||737 |- |[[Suurbessie]]||''[[Dovyalis rhamnoides]]''||Common sourberry||509 |- |[[Suurkaree]]||''[[Searsia ciliata]]''||Sour karee||380.2 |- |[[Suurlat]] ||''[[Freylinia visseri]]'' ||Sandveld honey-bells ||670.4 |- |[[Suurpruim]] ||[[Suurpruim|''Ximenia afra'' var. ''afra'']] ||Large sour plum||103 |- |[[Suurtaaibos]] ||''[[Searsia krebsiana]]'' ||Mountain currant ||385.1 |- |[[Swakopmundkanniedood]] ||''[[Commiphora oblanceolata]]'' || Hyaena corkwood ||284.1 |- |[[Swartapiesdoring]] ||''[[Senegalia burkei]]''||Black monkey thorn||161 |- |[[Swartbaardsuikerbos]] ||''[[Protea lepidocarpodendron]]'' ||Black-bearded sugarbush ||90.5 |- |[[Swartbas]]||''[[Diospyros whyteana]]''||Bladder-nut||611 |- |[[Swartbitterbessie]] ||''[[Strychnos potatorum]]'' ||Black bitterberry ||630 |- |[[Swarthaak]] ||''[[Senegalia mellifera subsp. detinens]]'' ||Spike-flowered black-thorn ||176 |- |[[Swartvalstaaibos]]||''[[Allophylus africanus]]''||African false currant||425 |- |[[Swartwortelboom]]||''[[Bruguiera gymnorrhiza]]''||Black mangrove||527 |- |[[Swazibroodboom]] ||''[[Encephalartos aplanatus]]'' ||Swazi north-east forest cycad ||14.10 |- |[[Swazidoring]] ||''[[Vachellia swazica]]'' ||Swazi thorn ||187.2 |- |[[Swazigeelkeurboom]] ||''[[Calpurnia glabrata]]'' ||Swazi laburnum ||219.2 |- |[[Swazipendoring]] ||''[[Gymnosporia swazica]]'' ||Swazi spike-thorn ||749 |- |[[Swazi-uiehout]] ||''[[Cassipourea swaziensis]]'' ||Swazi onionwood ||531.1 |- |[[Sweepstokknoppiesboontjie]] ||''[[Maerua kaokoensis]]'' ||Kaoko beadbean ||133.8 |- |[[Sybas]]||''[[Maytenus acuminata]]''||Rock silky bark||398 |- |[[Sydoring]]||''[[Vachellia rehmanniana]]''||Silky thorn||182 |- |[[Syhaartolbos]] ||''[[Leucadendron pubescens]]'' ||Grey conebush ||81.3 |- |[[Syhaarveselbos]]||''[[Englerodaphne pilosa]]''||Silky fibre-bush||518 |- |[[Taaijakkalsbessie]] ||''[[Diospyros glandulifera]]'' ||Sticky star-apple ||603.2 |- |[[Tambotie]] ||''[[Spirostachys africana]]''||Tamboti||341 |- |[[Teerhout]] ||''[[Loxostylis alata]]''||Tarwood||365 |- |[[Teerysbos]] ||''[[Cliffortia paucistaminea]]'' ||Tea ricebush ||145.12 |- |[[Terblanzboom]] ||''[[Faurea macnaughtonii]]'' ||Terblanz beech||74 |- |[[Tolbalie]] ||''[[Empogona lanceolata]]''||Jackal-coffee ||699 |- |[[Tolvruglukwart]] ||''[[Oxyanthus speciosus subsp. stenocarpus]]'' ||Spindle-fruited loquat ||696.3 |- |[[Tongabergaalwyn]] ||[[Tongabergaalwyn|''Aloe marlothii'' subsp. ''orientalis'']] ||Tonga mountain aloe ||29.7 |- |[[Tongaboomaalwyn]] ||''[[Aloidendron tongaense]]'' ||Tonga tree aloe ||29.9 |- |[[Tongadoringkatjiepiering]] ||''[[Hyperacanthus microphyllus]]'' ||Tonga spiny gardenia ||689.7 |- |[[Tongakatjiepiering]] ||''[[Gardenia cornuta]]'' || Tonga gardenia ||690.1 |- |[[Tongakierie]] ||''[[Crateva kirkii]]'' ||Tonga kierie ||131 |- |[[Tongakwar]] ||''[[Psydrax fragrantissima]]'' ||Tonga quar ||712.1 |- |[[Tongalandbroodboom]] ||''[[Encephalartos ferox]]'' || Tongaland cycad ||3.4 |- |[[Towerghwarrie]]||''[[Euclea divinorum]]''||Magic guarri||595 |- |[[Transvaalbergsuikerbos]] of [[Transvaalbergsuikerbos|platorandsuikerbos]] ||''[[Protea rubropilosa]]'' ||Transvaal sugarbush ||97 |- |[[Transvaalsesambos]] ||''[[Sesamothamnus lugardii]]'' ||Sesame-bush ||680 |- |[[Trassiedoring]] ||''[[Vachellia hebeclada]]'' ||Candle-pod thorn ||170 |- |[[Treurbruidsbos]]||''[[Pavetta lanceolata]]''||Weeping bride's bush||718.1 |- |[[Treurharpuisboom]]||''[[Ozoroa engleri]]''||White resin tree||371 |- |[[Treurkersielemoen]]||''[[Teclea natalensis]]''||Natal cherry-orange||264 |- |[[Treurtrassiedoring]]||''[[Vachellia hebeclada subsp. tristis]]'' ||Weeping candle-pod thorn ||170.2 |- |[[Trilblaarvy]] ||[[Trilblaarvy|''Ficus tremula'' subsp. ''tremula'']] ||Trembling-leaf fig ||67 |- |[[Tropiese blompeer]] ||''[[Dombeya quinqueseta]]'' ||Tropical wildpear ||470.5 |- |[[Tropiese kweper]] ||''[[Cryptocarya liebertiana]]'' ||Tropical wild quince ||113.1 |- |[[Tropiese pendoring]] ||''[[Gymnosporia maranguensis]]'' ||Tropical spike thorn ||399.9 |- |[[Troshofiesuikerbos]] ||''[[Troshofiesuikerbos|Protea welwitschii]]'' ||Cluster-head sugarbush ||98.2 |- |[[Trosvy]]||[[Trosvy|''Ficus sycomorus'' subsp. ''sycomorus'']]||Common cluster fig||66 |- |[[Tsitsikammatolbos]] ||[[Tsitsikammatolbos|''Leucadendron uliginosum'' subsp. ''glabratum'']] ||Tsitsikamma conebush ||82.5 |- |[[Tugelapendoring]] ||''[[Gymnosporia macrocarpa]]'' ||Tugela spike-thorn ||401.8 |- |[[Tugelastinkwitgat]] ||''[[Boscia foetida subsp. longipedicellata]]'' ||Tugela stinkbush ||124.1 |- |[[Tuitpeulpronkstert]] ||''[[Gelrebia rostrata]]'' ||Beaked-pod plumeflower ||214.6 |- |[[Tweeblaarkanniedood]] ||''[[Welwitschia mirabilis]]'' ||Welwitschia ||21.1 |- |[[Tweelingrooibessie]]||''[[Erythrococca trichogyne]]''||Twin red-berry||332.4 |- |[[Uiehout]]||''[[Cassipourea malosana]]''||Common onionwood||529 |- |[[Uitenhaagaalwyn]] ||''[[Aloe africana]]'' ||Uitenhage aloe ||28.2 |- |[[Umbeluzibroodboom]] ||''[[Encephalartos umbeluziensis]]'' ||Umbeluzi cycad ||14.19 |- |[[Umtiza]]||''[[Umtiza listeriana]]''||Umtiza||205 |- |[[Uniondaletolbos]] ||''[[Leucadendron rourkei]]'' ||Uniondale conebush ||81.6 |- |[[Vaalalbasterboom]] ||''[[Guilandina bonduc]]'' ||Grey nickar||214.4 |- |[[Vaalblaarwurmbos]] ||''[[Cadaba termitaria]]'' ||Grey-leaved worm bush||129.3 |- |[[Vaalboom]]||''[[Terminalia sericea]]''||Silver cluster-leaf||551 |- |[[Vaalkameeldoring]] ||''[[Vachellia haematoxylon]]'' ||Grey camel thorn ||169 |- |[[Vaalkiepersol]]||''[[Cussonia transvaalensis]]''||Transvaal cabbage tree||564.3 |- |[[Vaalkreupelhout]]|| [[Vaalkreupelhout|''Leucospermum conocarpdendron'' subsp. ''conocarpdendron'']] ||Grey pincushion||84 |- |[[Vaalpendoring]] ||''[[Gymnosporia capitata]]'' ||Ashen spike-thorn ||401.4 |- |[[Vaalpypsteelboom]]||''[[Vitex zeyheri]]''||Silver pipe-stem tree||666 |- |[[Vaalrosyntjie]]||''[[Grewia monticola]]''||Silver raisin||462 |- |[[Vaalstompie]] ||''[[Mimetes argenteus]]'' ||Silver pagoda ||72.7 |- |[[Vaaltolbos]] ||''[[Leucadendron conicum]]'' ||Garden Route conebush||78.1 |- |[[Valleibosnaboom]]||''[[Euphorbia grandidens]]''||Valley-bush euphorbia||350 |- |[[Valleiboswilg]] ||''[[Combretum stylesii]]'' ||Valley bushwillow ||545.5 |- |[[Valleirooibessie]]||''[[Erythrococca natalensis]]'' ||Valley redberry||332.5 |- |[[Valsassegaai]]||''[[Maesa lanceolata]]''||False assegai||577 |- |[[Valsbliksembos]]||''[[Pseudophyllanthus ovalis]]||False-lightningbush||305 |- |[[Valsblinkblaar]] ||''[[Itea rhamnoides]]'' || False shinyleaf ||138 |- |[[Valsbruidsbos]]||''[[Tarenna pavettoides]]''||False bride's bush||686 |- |[[Valsdoringklipels]] ||''[[Canthium armatum]]'' ||False turkeyberry ||715 |- |[[Valskatjiepiering]] ||''[[Rothmannia capensis]]''||Cape gardenia||693 |- |[[Valskiepersol]] ||''[[Neocussonia umbellifera]]''||False cabbage tree||566 |- |[[Valskralesnoer]] ||''[[Micrococca capensis]]'' ||False bead-string||332.2 |- |[[Valslekkerbreek]] ||''[[Brackenridgea zanguebarica]]'' ||Yellow false-plane ||483.1 |- |[[Valsmaroela]] ||''[[Lannea schweinfurthii]]''||False marula||363 |- |[[Valsmispel]] ||''[[Vangueriopsis lanciflora]]''||False medlar||704 |- |[[Valspendoring]] ||''[[Putterlickia pyracantha]]'' ||False spikethorn ||403.1 |- |[[Valspapierblom]] ||''[[Pisonia aculeata]]'' ||Mock bougainvillea ||103.8 |- |[[Valsperdebos]]||''[[Hippobromus pauciflorus]]''||False horsewood||438 |- |[[Valsrooipeer]]||''[[Pseudoscolopia polyantha]]''||False-redpear||499 |- |[[Valssilwerrosyntjie]]||''[[Grewia inaequilatera]]''||False-silver raisin||460.1 |- |[[Valssybas]]||''[[Robsonodendron eucleiforme]]''||False silky-bark||413 |- |[[Valstaaibos]]||''[[Allophylus decipiens]]''||Small-leaf false currant<br />Bastard currant||423 |- |[[Valsvaalrosyntjie]]||''[[Grewia subspathulata]]''||Hybrid raisin||463.8 |- |[[Vals-wag-'n-bietjie]]||''[[Ziziphus rivularis]]''||False buffalo-thorn||448 |- |[[Valswaterbessie]] ||''[[Rhynchocalyx lawsonioides]]'' ||False-waterberry ||523.1 |- |[[Valswitessenhout]] ||''[[Pseudobersama mossambicensis]]'' ||False white ash ||302 |- |[[Vanstadensbergheuningbostee]] ||''[[Cyclopia longifolia]]'' ||Van Stadensberg honeybush tea ||224.2 |- |[[Vanstadensepterboom]] ||''[[Paranomus reflexus]]'' ||Van Staden's sceptre ||72.4 |- |[[Vanwykshout]]||''[[Bolusanthus speciosus]]''||Tree wisteria||222 |- |[[Veldwildevy]] ||''[[Ficus burtt-davyi]]'' || Burtt Davy's fig ||49 |- |[[Vendabroodboom]] ||''[[Encephalartos hirsutus]]'' ||Venda cycad ||14.6 |- |[[Vendaboswilg]] ||''[[Combretum vendae]]'' ||Venda bushwillow ||540.3 |- |[[Vendasyhaarkoffie]] ||''[[Sericanthe andongensis subsp. legatti]]'' ||Venda silky-coffee ||697 |- |[[Vierblaarboswilg]] ||''[[Combretum adenogonium]]'' ||Four-leaved bushwillow ||531.4 |- |[[Viervingerbos]] ||''[[Bachmannia woodii]]'' ||Four-finger bush ||121 |- |[[Vlamdoring]]||''[[Senegalia ataxacantha]]''||Flame thorn||160 |- |[[Vlam-van-die-vlakte]]||''[[Bauhinia galpinii]]''||Pride-of-De Kaap||208.2 |- |[[Vlamklimop]] ||''[[Combretum microphyllum]]'' ||Flamecreeper ||545 |- |[[Vleidoring]] ||''[[Vachellia stuhlmannii]]'' ||Vlei thorn ||187.1 |- |[[Vleiknoppiesbos]] ||''[[Berzelia lanuginosa]]'' ||Marsh buttonbush ||141.2 |- |[[Vleirysbos]] ||''[[Cliffortia strobilifera]]'' ||Bog ricebush ||145.3 |- |[[Vleisneeubos]] ||''[[Berzelia albiflora]]'' ||Marsh snowbush ||141.3 |- |[[Vleitee]] ||''[[Cyclopia subternata]]'' ||Honeybush-tea ||224.4 |- |[[Vlerkboon]]||''[[Xeroderris stuhlmannii]]''||Wing bean||240 |- |[[Vlerkvrugpendoring]] ||''[[Gymnosporia hemipterocarpa]]'' ||Winged-fruit spike-thorn ||399.8 |- |[[Vlerkwortel]] ||''[[Polemanniopsis marlothii]]'' ||Winged-carrot ||746 |- |[[Vloedvlaktedoring]] || ''[[Vachellia kirkii subsp. kirkii var. kirkii]]'' ||Floodplain thorn ||173 |- |[[Voëlsitboom]]||''[[Antidesma venosum]]''||Tassel berry||318 |- |[[Vratjievrugbliksembos]]||''[[Clutia pulchella]]''||Warty-fruit lightning-bush||336.2 |- |[[Vratjiewitbessiebos]] ||''[[Flueggea verrucosa]]'' ||Warty white-berry bush ||309.1 |- |[[Vrystaatse geelkeurboom]] ||''[[Calpurnia reflexa]]'' || Free State golden-pea<br />Sotho laburnum ||220.1 |- |[[Waaieraalwyn]] ||''[[Kumara plicatilis]]'' ||Franschhoek aloe ||29.6 |- |[[Waboom]]||''[[Protea nitida]]''||Wagon tree||86 |- |[[Wakkerstroomrooipeer]]||''[[Scolopia oreophila]]''||Wakkerstroom red-pear||496.1 |- |[[Wasagtige broodboom]] ||''[[Encephalartos cerinus]]'' ||Waxen cycad ||14.12 |- |[[Waterbergbroodboom]] ||''[[Encephalartos eugene-maraisii]]'' ||Waterberg cycad ||3.1 |- |[[Waterbergrosyntjie]]||''[[Grewia rogersii]]''||Waterberg raisin||463.7 |- |[[Waterbessie]]||''[[Syzygium cordatum]]''||Water berry||555 |- |[[Waterboomheide]]||''[[Erica caffra]]''||Water tree heath<br />Sweet scented heath||572 |- |[[Waterdoring]] ||''[[Vachellia nebrownii]]'' ||Water thorn ||177.1 |- |[[Waterkeurtjie]]||''[[Podalyria calyptrata]]''||Water blossom pea||225 |- |[[Waterpeer]]||''[[Syzygium guineense]]''||Water pear<br />Water berry||557 |- |[[Waterpokysterhout]] ||''[[Chionanthus battiscombei]]'' ||Water pock-ironwood ||614 |- |[[Watersybas]] ||''[[Maytenus cordata]]'' ||Water silkybark||398.3 |- |[[Watertaaibos]] ||''[[Searsia gerrardii]]'' ||River karee ||378 |- |[[Watervaalbos]]||''[[Brachylaena neriifolia]]''||Cape silveroak<br />Water white alder||729 |- |[[Watervlier]]||''[[Nuxia oppositifolia]]''||Water elder||635 |- |[[Watervy]] ||''[[Ficus verruculosa]]'' ||Water fig ||67.1 |- |[[Waterwitsuikerbos]]||[[Waterwitsuikerbos|Protea punctata]]|| Water white sugarbush || 94.1 |- |[[Westelike geelkeurboom]] ||''[[Calpurnia intrusa]]'' ||Western wild laburnum ||219.3 |- |[[Westelike koolhout]]||''[[Lachnostylis hanekomii]]''||Western coalwood||307.2 |- |[[Westelike smalblaarwasbessie]] ||''[[Morella integra]]'' ||Western lance-leaved wax-berry ||38.1 |- |[[Wilde-amandel]]||''[[Brabejum stellatifolium]]''||Wild almond||72 |- |[[Wilde-appelkoos]]||''[[Dovyalis zeyheri]]''||Wild apricot||511 |- |[[Wildedadelboom]]||''[[Phoenix reclinata]]''||Wild date palm||22 |- |[[Wildefrangipani]]||''[[Voacanga thouarsii]]''||Wild frangipani||646 |- |[[Wildegranaat]]||''[[Burchellia bubalina]]''||Wild pomegranate||688 |- |[[Wildegroenhaarboom]]||''[[Parkinsonia africana]]''||Wild green-hair tree||214 |- |[[Wildejasmyn]]||''[[Schrebera alata]]''||Wild jasmine||612 |- |[[Wildekanferboom]] ||''[[Cryptocarya myrtifolia]]'' ||Myrtle wild quince ||115 |- |[[Wildekastaiing]] ||''[[Calodendrum capense]]'' ||Cape chestnut ||256 |- |[[Wildelukwart]]||''[[Oxyanthus speciosus]]''||Wild loquat||696 |- |[[Wildemango]]||''[[Cordyla africana]]''||Wild mango||216 |- |[[Wildemispel]]||''[[Vangueria infausta]]''||Wild medlar||702 |- |[[Wildemoerbei]]||''[[Trimeria grandifolia]]''||Wild mulberry||503 |- |[[Wildenaeltjiebos]] ||''[[Montinia caryophyllacea]]'' ||Wild-clovebush ||137.5 |- |[[Wildenartjie]]||''[[Toddaliopsis bremekampii]]''||Wild mandarin||262 |- |[[Wildepatat]] ||''[[Maerua racemulosa]]'' ||Forest bush-cherry ||134 |- |[[Wildeperske]]||''[[Kiggelaria africana]]''||Wild peach||494 |- |[[Wildepiesang]]||''[[Ensete ventricosum]]''||Wild banana||31 |- |[[Wildepopulier]]||''[[Macaranga capensis]]''||Wild poplar<br />River macaranga||335 |- |[[Wildepruim]]||''[[Harpephyllum caffrum]]''||Wild plum||361 |- |[[Wildesalie]]||''[[Buddleja salviifolia]]''||Sagewood||637 |- |[[Wildesering]]||''[[Burkea africana]]''||Wild-seringa||197 |- |[[Wildesuikerappel]] ||''[[Annona senegalensis]]''||Wild custard-apple||105 |- |[[Wildevlier]] ||''[[Nuxia congesta]]''||Common wild elder||633 |- |[[Wilgerblaarwitgat]] ||''[[Boscia salicifolia]]''||Willow-leaved shepherd's tree||128.1 |- |[[Wilgerkorentebos]] ||''[[Searsia angustifolia]]''||Willow karee||377.1 |- |[[Wilgerkriedoring]] ||''[[Lycium arenicola]]'' ||Willow honeythorn ||669.7 |- |[[Wilgerpendoring‎]] ||''[[Gymnosporia bachmannii]]''||Willow spike-thorn||398.2 |- |[[Witbessiebos]]||''[[Flueggea virosa]]''||White-berry bush||309 |- |[[Witblombos]] ||''[[Metalasia muricata]]''||White bristle bush||736 |- |[[Witblomtontelhout]]||''[[Volkameria glabra]]''||Tinderwood||667 |- |[[Witbos]]||''[[Maerua cafra]]''||Spider bush||133 |- |[[Witels]]||''[[Platylophus trifoliatus]]''||White alder||141 |- |[[Witessenhout]]||''[[Bersama tysoniana]]''||Coastal white ash||443 |- |[[Witfluweelboomheide]] ||''[[Erica simii]]''||White-velvet tree erica||576 |- |[[Withaarbroodboom]]||''[[Encephalartos friderici-guilielmi]]''||White-haired cycad||4 |- |[[Without]]||''[[Ilex mitis]]''||Cape holly||397 |- |[[Witkaree]]||''[[Searsia pendulina]]''||White karree||396 |- |[[Witkershout]]||''[[Pterocelastrus echinatus]]''||White candlewood||405 |- |[[Witmelkhout]]||''[[Sideroxylon inerme]]''||White milkwood||579 |- |[[Witolienhout]]||''[[Buddleja saligna]]''||False olive||636 |- |[[Witonderbos]]||''[[Trichocladus ellipticus]]''||White hazel<br />Natal hazel||143 |- |[[Witpeer]]||''[[Apodytes dimidiata]]''||White pear||422 |- |[[Witrosyntjie]]||''[[Grewia bicolor]]''||Bastard raisin||458 |- |[[Witseebasboom]]||''[[Avicennia marina]]''||White mangrove||669 |- |[[Witsering]] ||''[[Kirkia acuminata]]''||White seringa||267 |- |[[Witstam]] ||''[[Euclea schimperi]]'' ||Glossy guarri||600 |- |[[Witdoring]] ||''[[Senegalia polyacantha subsp. campylacantha]]'' ||White-stemmed thorn||180 |- |[[Witstamkanniedood]]||''[[Commiphora tenuipetiolata]]''||White-stem corkwood||289 |- |[[Witstinkhout]]||''[[Celtis africana]]''||White stinkwood||39 |- |[[Witstippelbospendoring]]||''[[Gymnosporia nemorosa]]''||White forest spike-thorn||399.3 |- |[[Witsuikerbos]]||''[[Protea lacticolor]]''||Hottentot sugarbush||90 |- |[[Witysterhout]]||''[[Vepris lanceolata]]''||White ironwood||261 |- |[[Wolbaardsuikerbos]]||''[[Protea magnifica]]''||Queen sugarbush||86.1 |- |[[Wolftoon]]||''[[Wolftoon|Portulacaria namaquensis]]''||Namaqua porkbush||104.1 |- |[[Wolkbergbroodboom]] ||''[[Encephalartos dolomiticus]]''||Wolkberg cycad||14.4 |- |[[Wolkbergdrakeboom]] ||''[[Dracaena transvaalensis]]''||Wolkberg dragon tree||30.10 |- |[[Wollerige baakhout]]||''[[Greyia radlkoferi]]''||Transvaal bottlebrush||445 |- |[[Wollerige broodboom]] ||''[[Encephalartos heenanii]]''||Woolly cycad||14.1 |- |[[Wollerige geelkeurboom]] ||''[[Calpurnia woodii]]'' ||Woolly wild laburnum ||219.5 |- |[[Wollerige kapperbos]] ||''[[Capparis tomentosa]]''||Woolly caperbush||130.1 |- |[[Wolwedoring]] ||''[[Lycium oxycarpum]]''||Karoo honey-thorn||669.1 |- |[[Wolwegifboom]] ||''[[Hyaenanche globosa]]''||Hyaena poison||319 |- |[[Wonderboomvy]]||''[[Ficus salicifolia]]''||Wild rubber fig||60 |- |[[Wonderkanniedood]] ||''[[Commiphora buruxa]]''||Wonder corkwoord||272.5 |- |[[Wonderplant]] ||''[[Tinospora fragosa]]''||Marvel creeper||104.9 |- |[[Wonderstok]] ||''[[Tinospora tenera]]''||Marvel-creeper||104.10 |- |[[Woodbroodboom]]||''[[Encephalartos woodii]]''||Wood's giant-cycad||14 |- |[[Worsboom]]||''[[Kigelia africana]]''||Sausage tree||678 |- |[[Wortelboommahonie]] ||''[[Xylocarpus granatum]]'' ||Mangrove mahogany ||294.5 |- |[[Wurmbasvalsdoring]]||''[[Albizia anthelmintica]]''||Worm-bark false-thorn||150 |- |[[Wyliespoortaalwyn]] ||''[[Aloe angelica]]''||Wyliespoort aloe||28.4 |- |[[Ysterhout]]||''[[Olea capensis]]''||Black ironwood||618 |- |[[Ystermartiens]] ||''[[Laurophyllus capensis]]''||Iron martin||366 |- |[[Zambeziboswilg]] ||''[[Combretum celastroides]]'' ||Zambezi bushwillow ||533.8 |- |[[Zambezikanferfoelieboom]] ||''[[Turraea zambesica]]'' ||Zambezi honeysuckletree ||297.1 |- |[[Zambezikiaat]]||''[[Baikiaea plurijuga]]''||Zambezi-teak||206 |- |[[Zambeziboswilg]] ||''[[Combretum celastroides]]'' ||Zambezi bushwillow ||533.8 |- |[[Zambezikaree]] ||''[[Searsia lucens]]''||Zambezi karee||388.2 |- |[[Zambezivalsnetel]] ||''[[Acalypha ornata]]'' ||Zambezi false-nettle ||335.6 |- |[[Zimbabwe-aalwyn]]||[[Zimbabwe-aalwyn|''Aloe excelsa'' var. ''excelsa'']]||Zimbabwe aloe||28.8 |- |[[Zoeloekersielemoen]]||''[[Vepris trichocarpa]]''||Zulu cherry-orange||263 |- |[[Zoeloekiepersol]] ||''[[Cussonia zuluensis]]'' ||Zulu cabbage-tree ||561 |- |[[Zoeloelukwart]]||''[[Oxyanthus latifolius]]''||Zulu loquat||696.1 |- |[[Zoeloemelkbessie]]||''[[Manilkara concolor]]''||Zulu milkberry||586 |- |[[Zoeloepeulbessie]]||''[[Dialium schlechteri]]'' ||Zulu podberry ||211 |- |[[Zoeloevalsdoring]] ||''[[Albizia suluensis]]''||Zulu false-thorn||156 |} {{clear}} == Bronne == * [http://www.treetags.co.za/indigenous-south-african-trees/numbered-FSA-tree-species-list-19-april-2010.pdf Treetags.co.za: Numbered Tree Species List in South Africa, April 2010] * [http://www.ispotnature.org/TreesSA iSpot: South African Tree Common Names] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170621164532/http://www.ispotnature.org/TreesSA |date=21 Junie 2017 }} * [http://pza.sanbi.org/ SANBI: PlantZAfrica] * [http://iscantree.co.za/catalogue/ iScanTree: Tree List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706150132/http://iscantree.co.za/catalogue/ |date= 6 Julie 2017 }} * [https://books.google.co.za/books?id=RFNcAgAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=editions:ISBN1770078320 Watter Boom Is Dit?, Eugene Moll, Penguin Random House South Africa, 2013]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://redlist.sanbi.org/index.php SANBI: Rooilys van Suid-Afrikaanse Plante] * [https://www.wits.ac.za/media/migration/files/cs-38933-fix/migrated-pdf/pdfs-1/trcflist.pdf Recommended English names for South African Trees, Universiteit van die Witwatersrand, Johannesburg] * [https://books.google.com/books?isbn=9781868259229 Field Guide to Trees of Southern Africa, Braam Van Wyk en Piet Van Wyk, 1997] * [https://pilanesbergsafaris.com/useful_info_tree.php Trees of the Pilanesberg National Park] * [https://www.sanbi.org/wp-content/uploads/2018/03/saprotectedtrees2011.pdf List of Protected Tree Species under the National Forests Act (Wet nr 84 van 1998)] == Sien ook == * [[Bas]] * [[Blaar]] * [[Boom]] * [[Lys van indringerplante in Suid-Afrika]] * [[Lys van uitheemse bome wat in Suid-Afrika voorkom]] [[Kategorie:Bome van Afrika| ]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse lyste|Bome, alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Lyste van plantspesies]] ffgshstk237gg2wwsq72ze6uvgwj1q8 0 15817 2903189 2475424 2026-05-11T21:00:19Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903189 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Freiburg im Breisgau'''<br /> [[Lêer:Freiburg 017.650.n.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map FR (town) in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Freiburg im Breisgau COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Freiburg im Breisgau.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Baden-Württemberg (state, greater arms).svg|20px]] [[Baden-Württemberg]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|47|59|43|N|7|51|11|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1091 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1120 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 153,07 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 278 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2016) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 227&nbsp;590 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;487/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 630&nbsp;000 |- | &nbsp;- ''Metropolregion'' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 6&nbsp;000&nbsp;000 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Martin Horn (O) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.freiburg.de/ www.freiburg.de] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Freiburg im Breisgau''' ([[Duits]]: [ˈfʁaɪbʊʁk ʔɪm ˈbʁaɪsɡaʊ], {{Audio|De-Freiburg(Breisgau).ogg|luister}}; [[Alemanniese Duits|Alemannies]]: ''Friburg im Brisgau'', {{Audio|Gsw-markgräflerisch-Fryybeg.ogg|luister}}) is 'n stad in die [[Duitsland|Duitse]] deelstaat van [[Baden-Württemberg]], in die area van Breisgau op die westelike rand van die [[Swartwoud]] ([[Duits]]: ''Schwarzwald'') naby die [[Switserland|Switserse]] en [[Frankryk|Franse]] grense. Met 227&nbsp;590 inwoners is Freiburg die mees suidelike van Duitsland se groot stede – en die sonnigste stad in die land. Freiburg is aan die Dreisamrivier en aan die voet van die Schlossberg geleë en word omring deur die Rosskopf- en Bromberg (Swartwoud) berge in die ooste, en die Schönberg-, Tuniberg- en [[Kaiserstuhl]]berge in die weste in die Rynvallei. == Geskiedenis == [[Lêer:2 Freiburger Münster.JPG|duimnael|links|Die katedraal van Freiburg]] Freiburg het ontstaan in die [[13de eeu]], gestig as vrye markdorp deur Hertog Konrad van Zähringen. Dit is strategies geleë op die kruispad van handelsroetes van die Mediterreense lande en die [[Noordsee]], en die [[Ryn]]- en [[Donau]]riviere. In [[1368]] koop Freiburg sy vryheid van 'n plaaslike potentaat en gee homself oor aan die beskerming van die huis van Habsburg. Rondom [[1200]] begin die stad, wat sy ekonomiese welvaart onder meer aan die silwermynbou in die Swartwoud te danke het, met die konstruksie van sy katedraal, wat – ten spyte van matige skade tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] – nog steeds as kulturele en spirituele stadsentrum dien. In [[1457]] stig Hertog Albrecht VI die Albert-Ludwigs-Universität, een van Duitsland se oudste universiteite. In [[1520]] onderneem die stad 'n omvattende wetgewende hervorming, bekend as van die mees progressiewe van daardie tyd, in die skepping van 'n nuwe balans tussen stedelike tradisie en oud-Romeinse reg. Veral die konstitusionele-, straf- en prosesreg word omvattend hervorm, met breë aanvaarding. Freiburg besluit in 1520 teen aansluiting by die Reformasie en word 'n belangrike Katolieke sentrum. In [[1536]] lei 'n sterk volksgeloof aan heksery tot die eerste van vele heksejagte. Die naïewe neiging om redes en oorsake vir tragedies soos die [[Swart Dood]] te soek lei tot toenemende heksejagte, met 'n hoogtepunt in [[1564]]. 'n Bordjie op die ou stadsmuur dui aan waar die laaste verbrandings van [[heks]]e plaasgevind het. Die 15de eeu was 'n moeilike tyd vir Freiburg. Gedurende verskillende periodes van die [[Dertigjarige Oorlog]] in [[Europa]] behoort die stad Freiburg aan onderskeidelik [[Oostenryk]], [[Frankryk]], [[Swede]], [[Spanje]] en verskeie lede van die Duitse Konfederasie. Tussen [[1648]] en [[1805]] dien die stad as administratiewe kern van die [[Habsburg]]se gebiede in die suide van Duitsland – ten minste gedurende die tye sonder dreigende of daadwerklike Franse besetting. Tesame met die kleinstede Breisgau en Ortenau word Freiburg in 1805 deel van [[Baden]]. In [[1827]] word Freiburg standoord vir 'n Katolieke Aartsbiskopdom. Die stad word swaar bombardeer tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Duitse bomwerpers bombardeer per abuis in [[1940]] met ongeveer 60 bomme die area rondom die hooftreinstasie. In [[1944]] vernietig Geallieerde bomwerpers groot gedeeltes van die middestad, met die katedraal as belangrike uitsondering. Na die oorlog word die stad grotendeels volgens Middeleeuse planne weer opgebou. Vir 'n kort tydperk dien dit as hoofstad van die Duitse deelstaat Baden, voor dit kort daarna as deel van [[Baden-Württemberg]] ingelyf word. Franse besettingsmagte was tussen [[1945]] en [[1991]] in die stad gestasioneer. In die stadswyk waar voorheen die Franse magte gehuisves was het 'n nuwe, groen en alternatiewe woonarea ontstaan. Die naam – Vauban, vernoem na 'n Franse generaal – het gebly, maar die staddeel het geblom as 'n jong, lewenskragtige woongebied met 'n groot aandeel aan alternatiewe energiebronne (en lewenstyle) en 'n sentrum in Freiburg vir kulturele en ekologiese ontwikkeling. == Kultuur == [[Lêer:Wallgrabentheater.JPG|duimnael|links|Die ''Wallgrabentheater'' in die Rathausgasse. 'n Tipiese Freiburgse ''Bächle'' vloei regs in die beeld]] [[Lêer:Freiburg from above.jpg|duimnael|'n Uitsig oor Freiburg, soos gesien vanuit die Schlossberg-toring]] Freiburg is as gevolg van sy pragtige landskap, heerlike klimaat en ligging aan die voet van die Swartwoud 'n sentrum vir regionale toerisme. Die langste kabelkar in Duitsland – 3,6&nbsp;km – loop van net buite die stad tot op die nabegeleë Schauinsland berg. Die stad het 'n ongewone netwerk van watervore – as ''Bächle'' bekant – wat kruis en dwars deur die stad loop. Vroeër het die water – vir brandweer, diere en "algemene higiëne" bedoel, en uit die nabygelëe Dreisam rivier omgelei – praktiese doeleindes gedien, maar deesdae dien dit grotendeels as lokval vir onoplettende toeriste. Tradisie belowe dat toeriste met nat voete met 'n Freiburgse meisie of kêrel moet trou! Die Augustinerplatz is 'n plein in die ou stad wat baie gewild is onder studente. Vroeër staan hier 'n klooster van die Augusteinse Orde; sedert 1921 dien die ou gebou as 'n kunsmuseum, die Augustinermuseum. Maar dit is veral die kafees en kroeë – insluitende die brouery Feierling met sy pragtige biertuin – wat die studente hierheen lok, waar hulle laataand in die gematigde klimaat straatmusiek geniet en sommer net kuier. Die middelpunt van Freiburg is die Münsterplatz, die stad se grootste plein. Hier vind elke dag – behalwe Sondae – 'n boeremark plaas, waar Freiburg se inwoners vars groente, brood, vleis en blomme koop. 'n Besondere tradisie in Freiburg is oor die plein te drentel, 'n gebraaide worsbroodjie in die hand – Bratwurst en uie op brood – en die mense, die geboue en die atmosfeer geniet teen die agtergrond van die gotiese katedraal – waarmerk van Freiburg – wat die plein domineer. Die Historisches Kaufhaus, of Ou Markgebou, aan die suidekant van die Münsterplatz, is 'n Renaissance-bouwerk wat oorsponklik tussen 1520 en 1530 opgerig is. Op sy tyd die finansiële hart van die stad, is die gebou tydens die Tweede Wêreldoorlog volkome vernietig, en daarna weer volgens die oorspronlike planne herbou. Die fasade word versier deur beelde van prinse van die Huis van Habsburg. Van meer onlangse kultuur-geskiedkundige betekenis is die ''Platz der alten Synagoge'', of Oud-Sinagoge Plein, oorkant die Universiteitsbiblioteek. Hier het vroeër die Freiburgse Sinagoge gestaan, wat tydens die [[pogrom]] van die Kristallnacht in 1938 vernietig is. == Politiek == Freiburg is bekend as 'n stad met sterk ekologiese oortuigings. Oor die laaste dekade het 'n groot aantal organisasies en maatskappye uit die [[hernubare energie]] en ekologiese sektore in Freiburg 'n tuiste gevind. Die Groen Party is besonders sterk in Freiburg, en die huidige burgemeester, Dr. Dieter Salomon, verkies in 2002, is die eerste Groen Party burgemeester van 'n Duitse grootstad. Kenmerkend van die ekologiese politiek in Freiburg is dat dit alle lewensareas in die stad beïnvloed: hele stadsdele – soos Vauban en Rieselfeld – is op ekologiese grondslag ontwikkel, met lae- en skoon-energiekonsepte as basis. Freiburg het 'n besonders groot fietsryergemeenskap, 'n uitstekende openbare vervoerstelsel; huisraadafval word sorgvuldig deur inwoners gesorteer en herwin, en die stadslandskap dien as aanskoulike voorbeeld vir die integrasie van [[hernubare energie]]-tegnologië in die stedelike omgewing. Die "SolarRegion" Freiburg is wêreldwyd bekend. == Susterstede == Freiburg het die volgende susterstede wêreldwyd: * [[Fryburg, Pennsylvania]], [[Verenigde State van Amerika]] vanaf 1828 * [[Besançon]], [[Frankryk]] vanaf 1959 * [[Innsbruck]], [[Oostenryk]] vanaf 1963 * [[Padua]], [[Italië]] vanaf 1967 * [[Guildford]], [[Verenigde Koninkryk]] vanaf 1979 * [[Madison, Wisconsin]], [[Verenigde State van Amerika]] vanaf 1987 * [[Matsuyama]], [[Japan]] vanaf 1988 * [[Lviv]], [[Oekraïne]] vanaf 1989 * [[Granada]], [[Spanje]] vanaf 1991 * [[Isfahan]], [[Iran]] vanaf 2000 == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage|Freiburg}} * {{de}} [https://www.freiburg.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Freiburg-im-Breisgau|title=Freiburg im Breisgau|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Nedersettings in Baden-Württemberg]] nszvrm5alz0nw37n79melna3lsyin9r 0 17975 2903223 2886974 2026-05-12T06:22:53Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903223 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Gert Vlok Nel | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[1963]] | geboorteplek = [[Beaufort-Wes]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Musikant, digter | instrument = Stem, kitaar | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Gert Vlok Nel''' is ’n [[Afrikaans]]e [[sanger]] en liedjieskrywer wat plaaslik sowel as in [[Nederland]] ’n groot gevolg opbou. Hy is ook ’n [[digter]] wie se poësie bekroon is met die [[Ingrid Jonkerprys]]. == Lewe en werk == Gert Vlok Nel is in 1963 in [[Beaufort-Wes]] gebore. Hy studeer [[Afrikaans]], [[Engels]] en [[Geskiedenis]] aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] en werk as 'n gids, 'n kroegman en 'n sekuriteitsbeampte by die universiteit.<ref>{{Cite web |url=http://southafrica.poetryinternationalweb.org/piw_cms/cms/cms_module/index.php?obj_id=428 |title=Poetry International Web - Gert Vlok Nel |access-date=2026-03-22|archive-date=2010-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100916023215/http://southafrica.poetryinternationalweb.org/piw_cms/cms/cms_module/index.php?obj_id=428 |url-status=dead }}</ref> Hy het 'n digbundel gepubliseer en twee albums uitgereik, waarvoor hy bekendheid verwerf het. Gert Vlok Nel is in 1963 in Beaufort-Wes gebore as die derde van agt kinders van Albert Nel en Lala Vlok, waaronder vyf seuns en drie dogters. Nog twee kinders is as babas oorlede. Op Calvinia was sy pa werksaam op ’n skaapplaas. Op vyfjarige ouderdom verhuis die gesin na [[Fraserburg]] waar sy pa ’n plaasbestuurder is. In die helfte van substanderd A gaan bly hulle in Beaufort-Wes, waar hy grootword. Sy pa is hier ’n spoorwegbeampte, eers as arbeider en later as stoorman. Hy matrikuleer op sy tuisdorp. Na afloop van sy verpligte twee jaar militêre diensplig studeer hy met ’n onderwysbeurs verder aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] waar hy na vele probeerslae eindelik ’n B.A.-graad behaal met Engels en Geskiedenis as hoofvakke. Hy gaan werk intussen, eers as spoorwegklerk in [[Bellville]], toe as toergids by die Kasteel in [[Kaapstad]] en toe kroegman op [[Matjiesfontein]]. Daarna werk hy vir sewe jaar as sekuriteitswag by die Universiteit van Stellenbosch. As musikant haal hy in 1987 die halfeindronde van die [[ATKV]] se [[Crescendo]]-talentwedstryd. Hy tree in 1997 as sanger op by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees ([[KKNK]]) met sy musiekspel, “''Om Beaufort-Wes se beautiful'' ''woorde te verlaat''”, wat later op CD en in boekvorm uitgegee word. Die temas van sy liedjies sluit in Beaufort-Wes en sy mense, liefde, eensaamheid, dood, selfmoord, God, Kuifie en Koos du Plessis. Hierna bedank hy sy werk om hom voltyds op sy musiek toe te spits en volg die sukses van sy debuut op met die produksie “''Bitter trippies''” by die KKNK in 1998 en daarna in lokale landswyd. In 2000 se Rimpelfees van die KKNK tree hy op in “''For those in peril on the sea''”, wat ’n kombinasie van Engelse en Afrikaanse liedjies is. Hiervoor het hy vyf nuwe liedjies geskryf. Sy optredes is hoofsaaklik by die kunstefeeste en die kleiner en meer intieme teaters soos Dorpstraat Teaterkafee op Stellenbosch, die Sterrewagteater in [[Bloemfontein]] en die [[Teaterhuisie]] in [[Pretoria]]. In hierdie tyd trek hy rond en bly vir lank in die strate sonder vaste heenkome. In 2001 verhuis hy terug na Beaufort-Wes, waar hy ’n klein sinkdakhuisie koop. Sy pa trek later hier by hom in, waar hy in Julie 2008 op 81-jarige ouderdom oorlede is. Gert word ’n kultusfiguur en sy periodieke optredes in Suid-Afrika en ook [[Nederland]] is feitlik altyd sonder uitsondering uitverkoop, selfs al skryf hy nie juis nuwe gedigte of liedere as dié wat in sy digbundel of op sy CD verskyn nie. Hy tree onder andere in 1998 op by Poetry International in [[Rotterdam]] in Nederland, in 1999 by Poetry Africa in [[Durban]], in 1999 by die Winternachten Fees in [[Den Haag]] en in 2007 by die Weerwoord Festival in Amsterdam, waar hy van sy poësie voorlees en ook liedjies sing. Na ’n lang stilswye neem hy in 2012 die CD “''Onherroeplik''” met nuwe liedjies uit sy pen op. Hierdie CD word bemark deur sy bestuurder, Carel Hoffmann van Hilltop Live, terwyl die maatskappy V2 Benelux in Nederland ook die CD uitreik en ’n bekendstellingstoer in Nederland reël. In sy vrye tyd skilder hy ook graag. Hy word in 1999 pa by ’n vrou met wie hy vir ’n jaar lank getroud was. In 2006 gee sy vriendin Ann Toerien ook geboorte aan sy kind. Sy voormalige vrou kry ’n onderhoudsbevel teen hom, wat hy volgens bewering nie nakom nie en in 2012 begin Ann Toerien ook met ’n aansoek in die onderhoudshof omdat hy na bewering na enkele betalings geen verdere onderhoud betaal het nie<ref>Verwys Carien Kruger se artikel in [[Rapport]] van 19 Augustus 2012</ref> ’n Skikkingsooreenkoms wat Nel met die twee vroue omstreeks 2010 aangegaan het, lei na bewering nie tot enige onderhoudsbetalings nie. Nel het volgens hierdie bewerings ook geen kontak met sy kinders nie. Volgens sy bestuurder lei sy nomadiese en eenvoudige leefwyse tot ’n hand-na-die mond bestaan en besit hy niks nie, omdat geld nie vir hom belangrik is nie. Vroeg in 2012 verhuis hy saam met sy vriendin Tanja Erasmus na [[Gouda]] naby [[Tulbagh]]. == Skryfwerk == As sekuriteitswag begin hy dig en liedjies skryf om die tyd om te kry. Sy eerste kortverhaal verskyn in ''[[Die Huisgenoot]]'' in 1985. Sy debuut digbundel,<ref>De Jager, Johann: “Kakkerlak” Uitgawe 8, 2007</ref> “''Om te lewe is onnatuurlik''”,<ref>[[A.P. Grové|Grové, A.P.]]: “Insig” Junie 1993</ref> neem drie jaar van rondstuur en afkeurings voordat dit gepubliseer word,<ref>[[Kannemeyer, J.C.]] “Rapport” 8 Augustus 1993</ref> maar verwerf in 1995 die Ingrid Jonker-prys.<ref>Kannemeyer, J.C.: “Op weg na 2000” [[Tafelberg-Uitgewers]]. Eerste uitgawe 1998</ref> Die bundel bevat gedigte oor die bestaan van gewone mense,<ref>Marais, Danie “Beeld” 7 Mei 2007</ref>wat in rou realisme weergegee word.<ref>Müller, Petra: [[Die Burger]] 3 Mei 1993</ref>Die gedigte is in praattaal met onkonvensionele taalgebruik, abrupte onderbreking van ’n gedagtegang en halfvoltooide sinne. Dit moet hardop gelees word om die volle betekenis te kry en gaan oor dinge wat die gewone mens verstaan. Veral die plattelandse leefwyse, mense en milieu rondom Beaufort-Wes is die onderwerp van hierdie gedigte, waarvan die wesenskenmerke eensaamheid, angs en weemoed is. Hoewel die gedigte aangebied word as eenvoudige werkersklaspoësie, wys verskeie kritici op die verwikkeldheid daarvan en die aansluiting wat Nel vind by verskeie groot digters uit die Afrikaanse en wêreldletterkunde, sodat die eenvoud van die gedigte as bedrieglik beskou kan word. Sy besondere beeldende vermoë blyk ook uit verskeie gedigte. Na die suksesvolle vertoning van sy musiekvertoning “''Om Beaufort-Wes se Beautiful Woorde te verlaat''” <ref>Wasserman, Herman: Die Burger: [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/24/4/11.html argief]</ref>by die KKNK in 1997 bundel hy die woorde van sy liedjies (wat nuut geskryf is) in boekvorm. Hierin ondersoek hy afskeid se vele gedaantes en skryf hoofsaaklik van die mense op Beaufort-Wes op sy kenmerkend eerlike en opregte manier. In 2001 gee hy saam met Robert Bolton, Jac Kritzinger, en Tertius Kapp die digbundel “''Uit die stof die see die skald se handevuurvoet tracks en die verstuite trein van wat verlange''” uit. Sy bydrae hiertoe is die lang gedig “''for those in peril on the sea''”, waarin hy die seevaart en sy bedreigings op metaforiese wyse verken, wat hom veroorloof om vanaf Beaufort-Wes uit te vaar op sy seereis van menslike bestaan. Gerrit Komrij neem nie minder nie as agt gedigte van hom op in sy bloemlesing “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''” en sy verse word ook opgeneem in ander versamelbundels soos “''Groot verseboek''” en “''Die dye trek die dye aan''”. Sy digbundel, ''Om te lewe is onnatuurlik'', bestaan uit persoonlike, aangrypende gedigte, waarvoor hy die [[Ingrid Jonkerprys]] ontvang. [[Etienne van Heerden]] beskou Gert Vlok Nel as "een van ons grootste talente". ''Om te lewe is onnatuurlik'' word gevolg deur die CD, ''Beaufort Wes se Beautiful Woorde''. Dit is 'n outobiografiese skets en hy het 'n vertoning met gedigte, liedjies en visuele materiaal landwyd in Suid-Afrika opgevoer. Sommige mense vergelyk hom met [[Bob Dylan]] en ook [[Koos du Plessis]]. Hy bewonder egter Tom Waits en Bruce Springsteen. Gert Vlok Nel skryf liedjies met spookagtige amper hipnotiese kwaliteit, besonder innoverend vir Afrikaans. Dit kan amper vergelyk word met die taal-eksperimente van [[Antjie Krog]]. Die Nederlandse digter [[Gerrit Komrij]] het agt van Vlok Nel se gedigte in sy versamelde werke van Suid-Afrikaanse digkuns, ''De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten'', opgeneem. Sy tweede CD, ''Onherroepelik'', is in 2012 vrygestel. == Eerbewyse == ’n Nederlandse televisiespan onder leiding van Walter Stokmans maak ’n rolprent oor sy lewe, wat in 2006 in Nederland uitgesaai word onder die titel “''Beautiful in Beaufort-Wes''”. Na uitsending van hierdie program word sy CD die volgende week op posisie 59 geplaas in die amptelike Nederlandse treffersparade en dit bly agt weke op hierdie trefferslys. Die film word in 2006 vir twee Gouden Kalveren-toekennings benoem, Nederland se weergawe van die Oscars. Die benoemings is vir beste kort dokumentêre prent en beste fotografie. Hoewel dit nie een van hierdie toekennings wen nie, verower dit ’n ander prys vir ’n kulturele dokumentêre prent en word dit deur sommige beskou as een van die twintig beste dokumentêre wat nog oor ’n skrywer en sy werk gemaak is. Op ’n toer na Nederland na die vertoning van hierdie rolprent tree hy in vol sale op, onder andere in die Paradiso waar kunstenaars soos die Rolling Stones al opgetree het. Sy lied "[[Beautiful in Beaufort-Wes]]" is reeds deur meer as vyftien kunstenaars opgeneem.<ref>{{cite web |url=https://versindaba.co.za/2023/10/02/digtersprofiel-gert-vlok-nel/ |titel=Digtersprofiel: Gert Vlok Nel |werk=Versindaba |datum=2 Oktober 2023}}</ref> == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1999 |Om Beaufort-Wes se beautiful woorde te verlaat |- |2001 |Uit die stof die see die skald se handevuurvoet tracks en die verstuite trein van wat verlange (saam met Robert Bolton, Jac Kritzinger en Tertius Kapp) |} == Diskografie == * ''Beaufort-Wes se beautiful woorde'', 2006 * ''Onherroepelijk'', 2012 == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] == Bronnelys == === Boeke === * [[Kannemeyer, J.C.]] “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * [[H.P. van Coller|Van Coller, H.P.]] (red.) “Perspektief en Profiel Deel 2” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Tydskrifte en koerante === * Eckard, Lourensa “Gert Vlok Nel ‘het g’n geld’” “Beeld” 16 Augustus 2012 * Engelbrecht, Theunis “Gert Vlok Nel sing en skryf oor afskeid” “Beeld” 8 Julie 1997 * Greeff, Rachelle “Metafisikus van die railway-jaart” “De Kat” September 1993 * Grundling, Erns “Onherroeplik Gert” “My tyd Rapport” 5 Augustus 2012 * Hambidge, Joan “Gert Vlok Nel: ‘Om te lewe is onnatuurlik’ – die illusie van spontane poësie” * Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 33, no.1, Februarie 1995 * Keyser, Gawie “Hy verpersoonlik eerlikheid” “Afrikaans Vandag” Maart 1999 * Kombuis, Koos “Die wonderbaarlike wederkoms van Gert Vlok Nel” “Beeld” 7 Augustus 2005 * Kruger, Carien “Nel ‘skuld R300 000 vir kinders’” “Rapport” 19 Augustus 2012 * Kunsredaksie “Gert Vlok Nel kry die Ingrid Jonker-prys” “Die Burger” 19 Julie 1995 * Nieuwoudt, Stephanie “Karoo se skugter digter los eers die liefdestema” “Plus” 28 Mei 1998 * Nieuwoudt, Una “Ek, Gert” Sarie” 23 September 1993 * Van Niekerk, Annemarie “Digter en dorp uit Karoo roer Amsterdam” “Rapport” 21 Mei 2006 * Wasserman, Herman “Sy woorde sing soos wind deur stasie se kragdrade” “Kalender” 18 April 1997 === Internet === * Barnard, Yolanda Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2006/04/06/GO/5/ybgert.html * Bezuidenhout, A.J. Universiteit van Stellenbosch: http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/79962 * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Nel,_Gert_Vlok * Facebook: https://www.facebook.com/Gert-Vlok-Nel-Die-Offisi%C3%ABle-Blad-120657414626323/ * Fredericks, Ilse Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2006/10/06/SK/3/ifbeaufortwes.html * Grundling, Erns Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/02/20/6/10.html * Kombuis, Koos Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2005/08/07/RP/5/02.html * LitNet ATKV-Skrywersalbum 28 Junie 2010: www.litnet.co.za * Malan, Mariana Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/03/05/SK/8/mmpatat.html * NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/1220 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115201220/http://www.nb.co.za/Authors/1220 |date=15 November 2016 }} * Norval, Roline Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/09/29/9/5.html * Poetry International: http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/428/10/Gert-Vlok-Nel{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Redelinghuys, Pieter Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/mond/gert.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518043729/http://www.oulitnet.co.za/mond/gert.asp |date=18 Mei 2013 }} * Smith, Charles Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/1999/08/25/6/6.html * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/vloknel.html * Van der Vent, Merentia Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/02/22/3/5.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Van Niekerk, Annemarie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2006/05/21/RP/7/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Van Zyl, Pieter Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/06/06/10/50.html * Versindaba: http://versindaba.co.za/gedigte/gert-vlok-nel/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821134916/http://versindaba.co.za/gedigte/gert-vlok-nel/ |date=21 Augustus 2016 }} * Wasserman, Herman Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/04/12/4/5.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wasserman, Herman Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/05/22/3/3.html * {{YouTube|WtmOpL_99DU|Vlok Nel sing ''Rivier''}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vlok Nel, Gert}} [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] n014zkizuw3y1xiy923h8ylc3170q4w 2903289 2903223 2026-05-12T09:20:45Z Aliwal2012 39067 poleerwerk 2903289 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Gert Vlok Nel | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = [[1963]] | geboorteplek = [[Beaufort-Wes]], [[Suid-Afrika]] | oorsprong = | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Musikant, digter | instrument = Stem, kitaar | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Gert Vlok Nel''' is ’n [[Afrikaans]]e [[sanger]] en liedjieskrywer wat plaaslik sowel as in [[Nederland]] ’n groot gevolg opbou. Hy is ook ’n [[digter]] wie se poësie bekroon is met die [[Ingrid Jonkerprys]]. == Lewe en werk == Gert Vlok Nel is in 1963 in [[Beaufort-Wes]] gebore. Hy studeer [[Afrikaans]], [[Engels]] en [[Geskiedenis]] aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] en werk as 'n gids, 'n kroegman en 'n sekuriteitsbeampte by die universiteit.<ref>{{Cite web |url=http://southafrica.poetryinternationalweb.org/piw_cms/cms/cms_module/index.php?obj_id=428 |title=Poetry International Web - Gert Vlok Nel |access-date=2026-03-22|archive-date=2010-09-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100916023215/http://southafrica.poetryinternationalweb.org/piw_cms/cms/cms_module/index.php?obj_id=428 |url-status=dead }}</ref> Hy het 'n digbundel gepubliseer en twee albums uitgereik, waarvoor hy bekendheid verwerf het. Gert Vlok Nel is in 1963 in Beaufort-Wes gebore as die derde van agt kinders van Albert Nel en Lala Vlok, waaronder vyf seuns en drie dogters. Nog twee kinders is as babas oorlede. Op Calvinia was sy pa werksaam op ’n skaapplaas. Op vyfjarige ouderdom verhuis die gesin na [[Fraserburg]] waar sy pa ’n plaasbestuurder is. In die helfte van substanderd A gaan bly hulle in Beaufort-Wes, waar hy grootword. Sy pa is hier ’n spoorwegbeampte, eers as arbeider en later as stoorman. Hy matrikuleer op sy tuisdorp. Na afloop van sy verpligte twee jaar militêre diensplig studeer hy met ’n onderwysbeurs verder aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] waar hy na vele probeerslae eindelik ’n B.A.-graad behaal met Engels en Geskiedenis as hoofvakke. Hy gaan werk intussen, eers as spoorwegklerk in [[Bellville]], toe as toergids by die Kasteel in [[Kaapstad]] en toe kroegman op [[Matjiesfontein]]. Daarna werk hy vir sewe jaar as sekuriteitswag by die Universiteit van Stellenbosch. As musikant haal hy in 1987 die halfeindronde van die [[ATKV]] se [[Crescendo]]-talentwedstryd. Hy tree in 1997 as sanger op by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees ([[KKNK]]) met sy musiekspel, “''Om Beaufort-Wes se beautiful'' ''woorde te verlaat''”, wat later op CD en in boekvorm uitgegee word. Die temas van sy liedjies sluit in Beaufort-Wes en sy mense, liefde, eensaamheid, dood, selfmoord, God, Kuifie en Koos du Plessis. Hierna bedank hy sy werk om hom voltyds op sy musiek toe te spits en volg die sukses van sy debuut op met die produksie “''Bitter trippies''” by die KKNK in 1998 en daarna in lokale landswyd. In 2000 se Rimpelfees van die KKNK tree hy op in “''For those in peril on the sea''”, wat ’n kombinasie van Engelse en Afrikaanse liedjies is. Hiervoor het hy vyf nuwe liedjies geskryf. Sy optredes is hoofsaaklik by die kunstefeeste en die kleiner en meer intieme teaters soos Dorpstraat Teaterkafee op Stellenbosch, die Sterrewagteater in [[Bloemfontein]] en die [[Teaterhuisie]] in [[Pretoria]]. In hierdie tyd trek hy rond en bly vir lank in die strate sonder vaste heenkome. In 2001 verhuis hy terug na Beaufort-Wes, waar hy ’n klein sinkdakhuisie koop. Sy pa trek later hier by hom in, waar hy in Julie 2008 op 81-jarige ouderdom oorlede is. Gert word ’n kultusfiguur en sy periodieke optredes in Suid-Afrika en ook [[Nederland]] is feitlik altyd sonder uitsondering uitverkoop, selfs al skryf hy nie juis nuwe gedigte of liedere as dié wat in sy digbundel of op sy CD verskyn nie. Hy tree onder andere in 1998 op by Poetry International in [[Rotterdam]] in Nederland, in 1999 by Poetry Africa in [[Durban]], in 1999 by die Winternachten Fees in [[Den Haag]] en in 2007 by die Weerwoord Festival in Amsterdam, waar hy van sy poësie voorlees en ook liedjies sing. Na ’n lang stilswye neem hy in 2012 die CD “''Onherroeplik''” met nuwe liedjies uit sy pen op. Hierdie CD word bemark deur sy bestuurder, Carel Hoffmann van Hilltop Live, terwyl die maatskappy V2 Benelux in Nederland ook die CD uitreik en ’n bekendstellingstoer in Nederland reël. In sy vrye tyd skilder hy ook graag. Hy word in 1999 pa by ’n vrou met wie hy vir ’n jaar lank getroud was. In 2006 gee sy vriendin Ann Toerien ook geboorte aan sy kind. Sy voormalige vrou kry ’n onderhoudsbevel teen hom, wat hy volgens bewering nie nakom nie. In 2012 begin Ann Toerien ook met ’n aansoek in die onderhoudshof omdat hy na bewering na enkele betalings geen verdere onderhoud betaal het nie.<ref>Verwys Carien Kruger se artikel in [[Rapport]] van 19 Augustus 2012</ref> ’n Skikkingsooreenkoms wat Nel met die twee vroue omstreeks 2010 aangegaan het, lei na bewering nie tot enige onderhoudsbetalings nie. Nel het volgens hierdie bewerings ook geen kontak met sy kinders nie. Volgens sy bestuurder lei sy nomadiese en eenvoudige leefwyse tot ’n hand-na-die mond bestaan en besit hy niks nie, omdat geld nie vir hom belangrik is nie. Vroeg in 2012 verhuis hy saam met sy vriendin Tanja Erasmus na [[Gouda]] naby [[Tulbagh]]. == Skryfwerk == As sekuriteitswag begin hy dig en liedjies skryf om die tyd om te kry. Sy eerste kortverhaal verskyn in ''[[Die Huisgenoot]]'' in 1985. Sy debuut digbundel,<ref>De Jager, Johann: “Kakkerlak” Uitgawe 8, 2007</ref> “''Om te lewe is onnatuurlik''”,<ref>[[A.P. Grové|Grové, A.P.]]: “Insig” Junie 1993</ref> neem drie jaar van rondstuur en afkeurings voordat dit gepubliseer word,<ref>[[Kannemeyer, J.C.]] “Rapport” 8 Augustus 1993</ref> maar verwerf in 1995 die Ingrid Jonker-prys.<ref>Kannemeyer, J.C.: “Op weg na 2000” [[Tafelberg-Uitgewers]]. Eerste uitgawe 1998</ref> Die bundel bevat gedigte oor die bestaan van gewone mense,<ref>Marais, Danie “Beeld” 7 Mei 2007</ref> wat in rou realisme weergegee word.<ref>Müller, Petra: [[Die Burger]] 3 Mei 1993</ref> Die gedigte is in praattaal met onkonvensionele taalgebruik, abrupte onderbreking van ’n gedagtegang en halfvoltooide sinne. Dit moet hardop gelees word om die volle betekenis te kry en gaan oor dinge wat die gewone mens verstaan. Veral die plattelandse leefwyse, mense en milieu rondom Beaufort-Wes is die onderwerp van hierdie gedigte, waarvan die wesenskenmerke eensaamheid, angs en weemoed is. Hoewel die gedigte aangebied word as eenvoudige werkersklaspoësie, wys verskeie kritici op die verwikkeldheid daarvan en die aansluiting wat Nel vind by verskeie groot digters uit die Afrikaanse en wêreldletterkunde, sodat die eenvoud van die gedigte as bedrieglik beskou kan word. Sy besondere beeldende vermoë blyk ook uit verskeie gedigte. Na die suksesvolle vertoning van sy musiekvertoning “''Om Beaufort-Wes se Beautiful Woorde te verlaat''” <ref>Wasserman, Herman: Die Burger: [http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/06/24/4/11.html argief]</ref> by die KKNK in 1997 bundel hy die woorde van sy liedjies (wat nuut geskryf is) in boekvorm. Hierin ondersoek hy afskeid se vele gedaantes en skryf hoofsaaklik van die mense op Beaufort-Wes op sy kenmerkend eerlike en opregte manier. In 2001 gee hy saam met Robert Bolton, Jac Kritzinger, en Tertius Kapp die digbundel “''Uit die stof die see die skald se handevuurvoet tracks en die verstuite trein van wat verlange''” uit. Sy bydrae hiertoe is die lang gedig “''for those in peril on the sea''”, waarin hy die seevaart en sy bedreigings op metaforiese wyse verken, wat hom veroorloof om vanaf Beaufort-Wes uit te vaar op sy seereis van menslike bestaan. Gerrit Komrij neem nie minder nie as agt gedigte van hom op in sy bloemlesing “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''” en sy verse word ook opgeneem in ander versamelbundels soos “''Groot verseboek''” en “''Die dye trek die dye aan''”. Sy digbundel, ''Om te lewe is onnatuurlik'', bestaan uit persoonlike, aangrypende gedigte, waarvoor hy die [[Ingrid Jonkerprys]] ontvang. [[Etienne van Heerden]] beskou Gert Vlok Nel as "een van ons grootste talente". ''Om te lewe is onnatuurlik'' word gevolg deur die CD, ''Beaufort Wes se Beautiful Woorde''. Dit is 'n outobiografiese skets en hy het 'n vertoning met gedigte, liedjies en visuele materiaal landwyd in Suid-Afrika opgevoer. Sommige mense vergelyk hom met [[Bob Dylan]] en ook [[Koos du Plessis]]. Hy bewonder egter Tom Waits en Bruce Springsteen. Gert Vlok Nel skryf liedjies met spookagtige amper hipnotiese kwaliteit, besonder innoverend vir Afrikaans. Dit kan amper vergelyk word met die taal-eksperimente van [[Antjie Krog]]. Die Nederlandse digter [[Gerrit Komrij]] het agt van Vlok Nel se gedigte in sy versamelde werke van Suid-Afrikaanse digkuns, ''De Afrikaanse poëzie in 1000 en enige gedichten'', opgeneem. Sy tweede CD, ''Onherroepelik'', is in 2012 vrygestel. == Eerbewyse == ’n Nederlandse televisiespan onder leiding van Walter Stokmans maak ’n rolprent oor sy lewe, wat in 2006 in Nederland uitgesaai word onder die titel “''Beautiful in Beaufort-Wes''”. Na die uitsending van hierdie program haal sy CD die volgende week die 59ste plek in die amptelike Nederlandse treffersparade en bly vir agt weke op hierdie trefferslys. Die film word in 2006 vir twee Gouden Kalveren-toekennings benoem, Nederland se weergawe van die Oscars. Die benoemings is vir beste kort dokumentêre prent en beste fotografie. Hoewel dit nie een van hierdie toekennings wen nie, verower dit ’n ander prys vir ’n kulturele dokumentêre prent en word dit deur sommige beskou as een van die twintig beste dokumentêre wat nog oor ’n skrywer en sy werk gemaak is. Op ’n toer na Nederland na die vertoning van hierdie rolprent tree hy in vol sale op, onder andere in die Paradiso waar kunstenaars soos die Rolling Stones al opgetree het. Sy lied "[[Beautiful in Beaufort-Wes]]" is reeds deur meer as vyftien kunstenaars opgeneem.<ref>{{cite web |url=https://versindaba.co.za/2023/10/02/digtersprofiel-gert-vlok-nel/ |titel=Digtersprofiel: Gert Vlok Nel |werk=Versindaba |datum=2 Oktober 2023}}</ref> == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1999 |Om Beaufort-Wes se beautiful woorde te verlaat |- |2001 |Uit die stof die see die skald se handevuurvoet tracks en die verstuite trein van wat verlange (saam met Robert Bolton, Jac Kritzinger en Tertius Kapp) |} == Diskografie == * ''Beaufort-Wes se beautiful woorde'', 2006 * ''Onherroepelijk'', 2012 == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikante]] == Bronnelys == === Boeke === * [[Kannemeyer, J.C.]] “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * [[H.P. van Coller|Van Coller, H.P.]] (red.) “Perspektief en Profiel Deel 2” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 3” Van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 2006 === Tydskrifte en koerante === * Eckard, Lourensa “Gert Vlok Nel ‘het g’n geld’” “Beeld” 16 Augustus 2012 * Engelbrecht, Theunis “Gert Vlok Nel sing en skryf oor afskeid” “Beeld” 8 Julie 1997 * Greeff, Rachelle “Metafisikus van die railway-jaart” “De Kat” September 1993 * Grundling, Erns “Onherroeplik Gert” “My tyd Rapport” 5 Augustus 2012 * Hambidge, Joan “Gert Vlok Nel: ‘Om te lewe is onnatuurlik’ – die illusie van spontane poësie” * Tydskrif vir Letterkunde, jaargang 33, no.1, Februarie 1995 * Keyser, Gawie “Hy verpersoonlik eerlikheid” “Afrikaans Vandag” Maart 1999 * Kombuis, Koos “Die wonderbaarlike wederkoms van Gert Vlok Nel” “Beeld” 7 Augustus 2005 * Kruger, Carien “Nel skuld R300 000 vir kinders” “Rapport” 19 Augustus 2012 * Kunsredaksie “Gert Vlok Nel kry die Ingrid Jonker-prys” “Die Burger” 19 Julie 1995 * Nieuwoudt, Stephanie “Karoo se skugter digter los eers die liefdestema” “Plus” 28 Mei 1998 * Nieuwoudt, Una “Ek, Gert” Sarie” 23 September 1993 * Van Niekerk, Annemarie “Digter en dorp uit Karoo roer Amsterdam” “Rapport” 21 Mei 2006 * Wasserman, Herman “Sy woorde sing soos wind deur stasie se kragdrade” “Kalender” 18 April 1997 === Internet === * Barnard, Yolanda Beeld: http://152.111.1.88/argief/berigte/beeld/2006/04/06/GO/5/ybgert.html * Bezuidenhout, A.J. Universiteit van Stellenbosch: http://scholar.sun.ac.za/handle/10019.1/79962 * Esaach: http://www.esaach.org.za/index.php?title=Nel,_Gert_Vlok * Facebook: https://www.facebook.com/Gert-Vlok-Nel-Die-Offisi%C3%ABle-Blad-120657414626323/ * Fredericks, Ilse Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2006/10/06/SK/3/ifbeaufortwes.html * Grundling, Erns Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2001/02/20/6/10.html * Kombuis, Koos Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2005/08/07/RP/5/02.html * LitNet ATKV-Skrywersalbum 28 Junie 2010: www.litnet.co.za * Malan, Mariana Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2007/03/05/SK/8/mmpatat.html * NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/1220 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161115201220/http://www.nb.co.za/Authors/1220 |date=15 November 2016 }} * Norval, Roline Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/09/29/9/5.html * Poetry International: http://www.poetryinternationalweb.net/pi/site/poet/item/428/10/Gert-Vlok-Nel{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Redelinghuys, Pieter Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/mond/gert.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518043729/http://www.oulitnet.co.za/mond/gert.asp |date=18 Mei 2013 }} * Smith, Charles Volksblad: http://152.111.11.6/argief/berigte/volksblad/1999/08/25/6/6.html * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/vloknel.html * Van der Vent, Merentia Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1999/02/22/3/5.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Van Niekerk, Annemarie Rapport: http://152.111.1.87/argief/berigte/rapport/2006/05/21/RP/7/01.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Van Zyl, Pieter Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2002/06/06/10/50.html * Versindaba: http://versindaba.co.za/gedigte/gert-vlok-nel/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160821134916/http://versindaba.co.za/gedigte/gert-vlok-nel/ |date=21 Augustus 2016 }} * Wasserman, Herman Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1997/04/12/4/5.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Wasserman, Herman Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/1998/05/22/3/3.html * {{YouTube|WtmOpL_99DU|Vlok Nel sing ''Rivier''}} == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Vlok Nel, Gert}} [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1963]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] rw2l3lwcgv44jg2fw1jri4zdxuy2x4o 0 18112 2903348 2623984 2026-05-12T11:32:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903348 wikitext text/x-wiki '''Maatskaplike vooruitgang''' of '''sosiale vooruitgang''' word gedefinieer as die vooruitgang van die samelewing wat die samelewing uit die algemene oogpunt verbeter, soos gesien deur dié wat die verandering veroorsaak. Die begrip, maatskaplike vooruitgang, is in [[19de eeu]]se maatskaplike teorieë ingevoer, veral in die teorieë van maatskaplike ewolusioniste soos August Comte en [[Herbert Spencer]]. Dit was teenwoordig in die [[Verligting]] se geskiedenisfilosofieë. Op die stadium toe belangegroepe met die gedagte van maatskaplike vooruitgang vorendag gekom het, is dit as geweldig radikaal beskou. Die rede hiervoor is dat mense tot op daardie stadium die maatskaplike orde as onveranderbaar<!-- en immutable-->, en dikwels deur 'n hoër gesag bepaal<!--often divinely ordained-->, beskou het. Met ander woorde sou uiteindelik die gode die maatskaplike stelsel geskep het, en die stelsel asook die plek wat mense binne daardie stelsel beklee het was ewigdurend, konstant en permanent (maar wel siklies, soos die seisoene). Niks het werklik verander nie, en hoe meer dit verander het hoe meer sou dit dieselfde bly; die klem is geplaas op die waarneem van die konstante, ewigdurende aspekte in die lewe. Hierdie opvatting oor die samelewing was baie konserwatief, aangesien selfs wanneer verandering plaasgevind het, dit slegs 'n oppervlakkige aspek van 'n onderliggende maatskaplike orde was, wat ewigdurend sou wees. Die beskouing was weer gegrond op 'n lewenswyse waarin min verander het (behalwe seisoenaal, soos die weer of die stadiums in 'n mens se lewe). Mense was vasgevang in hulle plek in die lewe en het nie die opsie of moontlikheid gehad of verwag om uit hulle bestaande stand te ontsnap na 'n nuwe stand nie. == Die verligting == [[Lêer:Immanuel Kant portrait c1790.jpg|duimnael|regs|200px|[[Immanuel Kant]] 'n belangrike filosoof van Die Verligting]] Die groot deurbraak het in [[Europa]] gedurende die [[Verligting]] ontstaan toe maatskaplike kommentators en [[filosoof|filosowe]] begin besef het dat mense ''self'' die samelewing en hulle lewenswyse kon verander. In plaas daarvan dat dit heeltemal van die gode afhanklik was, was daar al hoe meer ruimte vir die gedagte dat mense self ''hulle eie samelewing skep'' – en verder, soos Giambattista Vico geredeneer het, ''omdat'' mense in praktyk hulle eie samelewing skep, kon hulle dit ten volle begryp. Dit het gelei tot die opkoms van nuwe [[wetenskap|wetenskappe]], of proto-wetenskappe, wat beweer het dat dit beskik het oor nuwe wetenskaplike kennis oor wat die aard van die samelewing was, en hoe mens dit kon verander om dit beter te maak. Dit het weer aanleiding gegee tot progressiewe mening, in teenstelling met konserwatiewe mening. Die maatskaplike konserwatiwiste wat skepties, krities, en sinies oor panaceas vir maatskaplike vooruitgang. Volgens ultra-konserwatiewes, was dit byna onmoontlik om menslike omstandighede te verander. Hulle het ook geredeneer dat hoe meer dinge verander, hoe meer bly dit dieselfde. Die enigste vooruitgang wat daar kon wees, is as mens net die ewigdurende toestand van die lewe kon verstaan en kon ophou stry met die realiteit. In teenstelling hiermee het die progressiewes gefokus op reële veranderings wat werklik voorgekom het, en die konsep van keuse ingevoer. Die lewe hoef dan nie op 'n voorafbepaalde manier af te loop nie; verrassend genoeg kon mense in werklikheid keuses uitoefen en gegrond op die keuses kon daar besonder uiteenlopende gevolge wees. Eties gesproke het dit geïmpliseer dat 'n mens morele verantwoordelikheid het vir dit wat met mense gebeur, eerder as om dit eenvoudig as God se wil te sien. == Die idee van Vryheid == [[Lêer:Prise de la Bastille.jpg|duimnael|regs|200px|Die bestorming van die Bastille tydens die Franse Rewolusie]] Hierdie nuwe idee het 'n nuwe konsep van vryheid van die mens geïmpliseer, d.i. mense kon hulle lewens onafhanklik bepaal deur hulle eie oordeel te gebruik. Aanvanklik het die konsep redelik paradoksaal voorgekom; sodat [[Jean-Jacques Rousseau]] geskryf het, "Mense word vry gebore, maar is orals in kettings". 'n Groot deurbraak was die [[Franse Rewolusie]] van [[1789]] wat baie nuwe filosofiese denke geïnspireer het. In die filosofie van die [[Duitsland|Duitse]] denker [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Hegel]], is geskiedenis radikaal heroorweeg as die kontinue ontwikkeling van die mensdom na al hoe groter vryheid wat die perke op vryheid al hoe meer uitgestrek het. Hierdie filosofie is egter steeds godsdienstig en misties, in soverre as wat Hegel geskiedenis sien asof dit sou eindig in die eenheid van God met die wêreld, maar terselfde tyd het Hegel ook 'n Logos of [[teleologie]] tot die geskiedenis van die mens aldus bevestig, en ten volle erken dat beide ewolusionêre en rewolusionêre transformasies in die geskiedenis plaasvind. Dit was 'n hoopvolle filosofie, wat op 'n rasionele manier waarneem hoe vooruitgang in die geskiedenis voorkom. Dit was moontlik om menslike vooruitgang waar te neem, asook menslike regressie na 'n vroeëre staat. Volgens Hegel was iets, indien dit bestaan het, rasioneel. As dit ophou bestaan het was dit omdat dit irrasioneel geword het. Dit het 'n baie belangrike idee bevat, al is dit dalk nie so goed uitgedruk nie, naamlik dat geskiedenis nie 'n gelukskoot<!--fluke-->, lot ('n kismet) was nie, maar dat dit ''rasioneel verstaan kon word,’’ minstens in beginsel. == Marxisme en Humanisme == [[Lêer:Communist-manifesto.png|duimnael|regs|200px|Die Kommunistiese Manifes]] Die denkrigting is op kragtige wyse ontwikkel in die denke van [[Karl Marx]] ('n student van Hegel se denke) en sy sekulêre [[historiese materialisme]]. Deur middel van skitterende retoriek beskryf Marx die middel-19de eeuse toestand in die [[Kommunistiese Manifes]] as volg: :''"Die [[bourgeoisie]] kan nie bestaan sonder om die produksie-instrumente, asook die produksie-verhoudinge, en te same daarmee die hele maatskaplike verhouding, voortdurend te rewolusioneer nie. Onveranderde behoud van die ou produksiemetodes was in teenstelling die vernaamste bestaansrede vir alle vroeëre industriële klasse. Konstante omkeer van produksie, ononderbroke versteuring van alle maatskaplike toestande, die ewige onsekerheid, en agitasie onderskei die bourgeoisie-epog van alle ander. Alle vaste ingeroeste verhoudinge met hulle gevolge van antieke en geëerde vooroordele en menings word weggevee, alle nuutgevormdes word ouderwets voor hulle verknog kan raak. Alles wat standvastig is verdamp, alles wat heilig is word wêrelds, en die mense word uiteindelik gedwing om hulle lewenstoestand, hulle wedersydse verhoudinge met nugtere oë te beskou."'' Die [[kapitalisme|kapitalistiese]] era in die geskiedenis word hier radikaal anders verstaan as 'n proses van voortdurende verandering, waarin die groei van markte alle vastigheid in mense se lewens laat verdwyn. Dit is byna 'n algehele verwerping van die konserwatiewe etos, waarvolgens niks werklik in die menslike lewe verander nie. [[Marxisme]] stel verder dat kapitalisme, in die strewe daarvan vir hoër winste en nuwe markte, onvermydelik die saad vir die stelsel se eie ondergang sal saai. Marxiste glo dat kapitalisme in die toekoms met [[sosialisme]] en uiteindelik [[kommunisme]] vervang sal word. == Modernisme == Baie voorstanders van kapitalisme het met Marx se analise van kapitalisme as 'n proses van voortdurende verandering saamgestem, maar, anders as Marx, geglo en gehoop dat kapitalisme vir altyd sou voortduur. Dus het twee opponerende denkskole - Marxisme en liberalisme - teen die begin van die [[20ste eeu]] in die moontlikheid en wenslikheid van voortdurende verandering en verbetering geglo. Marxiste was sterk gekant teen kapitalisme en die liberale het dit sterk ondersteun, maar die een konsep waarmee beide wel kon saamstem was [[modernisme]]. Modernisme is 'n denkrigting wat die mag van mense om hulle samelewing te skep, verbeter en hervorm met behulp van [[wetenskap]]like [[kennis]], [[tegnologie]] en praktiese implementering bevestig het. Dit het sy uiterste limiete bereik met die [[Russiese Rewolusie van 1917|Russiese Rewolusie]] en die derde [[Sjinese rewolusie]] wat deur Marxistiese ideologie geïnspireer is. Hier het mense met soveel vertroue geplaas in die vermoë om hulle wêreld na iets beters te verander dat hulle gedink het dat, in 'n betreklik kort periode, grootliks ongeletterde kleinboere sou kon begin om 'n regverdige, egalitariese en [[sosialisme|sosialistiese]] orde op 'n bewuste manier te skep, bewapen met [[wetenskap]] en [[tegnologie]]. == Postmodernisme en maatskaplike vooruitgang == In die [[postmodernisme|postmodernistiese]] denke wat geleidelik vanaf die 1980's veld gewen het, word die grandiose bewerings van die moderniseerders algaande weggekalwe, en die konsep van maatskaplike vooruitgang weereens bevraagteken en ondersoek. In die nuwe visie lyk radikale moderniseerders soos [[Stalin]] en [[Mao Zedong]] soos [[Totalitarisme|totalitêre]] despote, wie se visie van maatskaplike vooruitgang as geheel en al misvormd beskou word. Postmoderniste bevraagteken die geldigheid van 19de en 20ste eeuse idees oor vooruitgang – beide aan die kapitalistiese en die Marxistiese kant van die spektrum. Hulle redeneer dat beide kapitalisme en Marxisme tegnologiese prestasie en materiële welvaart oorbeklemtoon terwyl die waarde van innerlike geluk en tevredenheid geïgnoreer word. Dus lei die eietydse kultuur van postmodernisme na 'n min of meer kritiese her-evaluasie van maatskaplike vooruitgang en vooruitgang van die mensdom. Hierdie herevaluasie neem baie verskillende vorme aan. In die ekstreme vorm daarvan word die einste idee van maatskaplike vooruitgang verwerp. Hoe is mense beter daaraan toe, vra postmoderniste, as hulle almal moderne verbruikersgoedere het, maar hulle hopeloos ongelukkig en vervreemd is<!--alienated-->? Hoe kan ons met geldigheid sê dat mense beter af is as honderde jare gelede, as mense nie eers sin kan maak van hulle eie lewens nie? Wat kan ons regtig verander behalwe ons indiwiduele lewens? Selfs as dinge verander, hoe kan ons sê dat dit werklik beter word? == Vier onlangse neigings in denke oor maatskaplike vooruitgang == In die begin van die [[21ste eeu]] lei die neiging in denke oor maatskaplike vooruitgang na vier hooftipe reaksies: * [[Neo-konserwatisme]], wat terugkeer na die ou idee dat niks ooit werklik in die menslike toestand verander nie, en die ewigdurende waardes van godsdiens. Die vermoë van mense om enigiets behalwe hulleself te verander word heeltemal oorskat. Hier is die klem op die nastreef van 'n tradisionele leefwyse wat na bewering in die verlede bewys is as uitverkore bo ander en waarna daar teruggekeer moet word. * [[Neo-liberalisme]], wat die mag en potensiaal vir verandering bevestig, maar slegs op 'n persoonlike , indiwiduele vlak. Die idee dat die staat 'n instrument van maatskaplike verbetering in die gemeenskap as 'n geheel sou kon wees word geheel en al verwerp; slegs vrye keuses wat in markte gemaak word hou enige belofte in vir maatskaplike vooruitgang. * [[Sosialisme]], wat redeneer dat staatsbestuur van maatskaplike vooruitgang belangrike resultate gelewer het; op die eenvoudigste vlak het dit daarin geslaag om probleme soos honger en siekte te verlig en was dit verantwoordelik vir stygings in die materiële en kulturele lewenstandaard vir die massas wat markte nie sou kon lewer nie. Dit lei tot die verdediging van openbare dienste en bates, en 'n argument vir regulering van markaktiwiteit. * Verskeie vertakkings van nuwe [[radikalisme]], wat begin om weereens die objektiewe kriteria waarvolgens ons menslike vooruitgang kon meet bevraagteken. Byvoorbeeld, arbeidsproduktiwiteit kan moontlik 'n kriterium van maatskaplike vooruitgang wees, maar wat van die [[kindersterfte]]syfer? Hierdie soort denke verwerp die politieke tradisies van die verlede, en redeneer dat 'n verskeidenheid kriteria toegepas moet word om maatskaplike vooruitgang te oordeel. In sommige gevalle lei dit tot nuwe handveste vir die morele kriteria waarna 'n samelewing moet streef; in ander gevalle word die leef van 'n outentieke geleefde ondervinding in die samelewing met al die kompleksiteite daarvan beklemtoon. == Bronnelys == * Barrington Moore, ''Reflections on the causes of human misery and upon certain proposals to eliminate them.’’ * Barrington Moore, ''Moral Purity, and Persecution in History.’’ * Barrington Moore, ''Injustice: The Social Bases of Obedience & Revolt''. * Barrington Moore, ''Social origins of dictatorship and democracy: lord and peasant in the making of the modern world''. * Barrington Moore, ''Moral Aspects of Economic Growth, and Other Essays.’’ == Eksterne skakels == * [http://www.unhchr.ch/html/menu3/b/m_progre.htm 1969 Verenigde Nasies Verklaring oor Maatskaplike Vooruitgang en Ontwikkeling] * [http://www.un.org/esa/ Verenigde Nasies Ekonomiese en Maatskaplike Ontwikkeling] {{Normdata}} [[Kategorie:Antropologie]] [[Kategorie:Etnologie]] [[Kategorie:Filosofiese terminologie]] [[Kategorie:Geskiedenisteorieë]] [[Kategorie:Maatskaplike filosofie]] [[Kategorie:Politieke filosofie]] [[Kategorie:Sosiologie]] hur76jjqar9m59pd1311i9le82x66jf 0 19410 2903144 2895678 2026-05-11T17:39:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903144 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Johannes Calvyn |image=[[Lêer:Portrait john calvin (flipped).jpg|200px]] |caption=<small>Anonieme 16de eeuse portret van Calvyn.</small> |birth_name=Jehan Cauvin |birth_date={{Birth date|1509|07|10|df=yes}} |birth_place=[[Noyon]], [[Pikardië]], [[Frankryk]] |death_date={{Death date and age|1564|05|27|1509|07|10|df=yes}} |death_place=[[Genève]], [[Switserland]] |signature=John Calvin signature.png |signature_size=170px |movement=* [[Christendom]] ** [[Hervorming]] *** [[Calvinisme]] |alma mater=Universiteit van [[Parys]]<br />Universiteit van [[Orléans]]<br />Universiteit van Bourges |noemenswaardige_werke=[[Institusie van die Christelike godsdiens|Institutio Christianae Religionis]] (1536) |beroep=Kerkhervormer, [[Teoloog]], [[Skrywer]] |monumente=Mur des Réformateurs, [[Genève]], [[Switserland]] |ouers=Gérard Cauvin<br />Jeanne le Franc |eggenoot={{marriage|Idelette de Bure|August 1540|29 March 1549|reason=died}} |burgerskap=[[Frankryk|Koninkryk van Frankryk]]<br />[[Genève|Republiek van Genève]] |burial_place=Cimetière des Rois |geloof=[[Rooms-Katoliek]], na 1530 [[Protestantisme|Protestants]] }} '''Johannes Calvyn''' (Middel-Frans: ''Jehan Cauvin''; [[Frans]]: ''Jean Calvin''; *10 Julie 1509 – †27 Mei 1564) was 'n invloedryke [[Franse]] [[teoloog]], [[pastoor]] en hervormer in [[Genève]] tydens die [[Protestantse Hervorming]]. Hy was 'n hooffiguur in die ontwikkeling van die sisteem van Christelike teologie wat later Calvinisme genoem is,<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> insluitend die leerstellings van [[Predestinasie in Calvinisme|predestinasie]] en van God se absolute soewereiniteit in die [[Verlossing|redding]] van die menslike siel van die dood en ewige [[Hel|verdoemenis]]. Calvinistiese leerstellings is beïnvloed deur en uitgebrei op die [[Augustinus van Hippo|Augustynse]] en ander Christelike tradisies. Verskeie [[Gereformeerde]], Kongregasionele en [[Presbiteriaanse Kerk (VSA)|Presbiteriaanse Kerke]], wat na Calvyn kyk as die hoofuitlegger van hul oortuigings, het oor die hele wêreld versprei. Calvyn was 'n onvermoeide polemikus en apologetiese skrywer wat baie kontroversie veroorsaak het. Hy het ook hartlike en ondersteunende briewe met baie hervormers uitgeruil, insluitend Philipp Melanchthon en Heinrich Bullinger. Benewens sy [[Institusie van die Christelike godsdiens]], het Calvyn kommentaar op die meeste boeke van die Bybel, belydenisdokumente en verskeie ander teologiese verhandelings geskryf. Calvyn is oorspronklik opgelei as 'n humanistiese advokaat. Hy het omstreeks 1530 die bande met die [[Rooms-Katolieke Kerk]] gebreek. Nadat godsdienstige spanninge aanleiding tot gewelddadige optrede teen Protestante in Frankryk gegee het, het Calvyn na [[Basel]] in [[Switserland]] gevlug waar hy in 1536 die eerste uitgawe van sy ''Institutio Christianae Religionis'' ("'''''Institusie van die Christelike godsdiens'''''") gepubliseer het – sy teologiese hoofwerk en een van die belangrikste geskrifte van die Reformasie. Nog in dieselfde jaar is Calvyn deur die gereformeerde predikant Guillaume Farel aangestel om behulpsaam te wees met die hervorming van die Geneefse kerk. Die beheerraad van die stad het egter die implementering van hul idees teëgestaan, en albei mans is geskors. Op uitnodiging van [[Martin Bucer]] het Calvyn na [[Straatsburg]] gegaan, waar hy die predikant van 'n kerk van Franse vlugtelinge geword het. Hy het voortgegaan om die hervormingsbeweging in Genève te ondersteun, en in 1541 is hy teruggenooi om die kerk van die stad te lei. Ná sy terugkeer het Calvyn nuwe vorme van kerkbestuur en liturgie ingestel, ongeag die weerstand van verskeie invloedryke families in Genève wat probeer het om sy gesag probeer beteuel het. Gedurende hierdie tydperk het Michael Servetus, 'n Spanjaard wat deur beide Rooms-Katolieke en Protestante as 'n ketterse siening van die [[Drie-eenheid]] beskou word, in Genève aangekom. Hy is deur Calvyn aan die kaak gestel en deur die stadsraad vir dwaalleer op die brandstapel verbrand. Na 'n toestroming van ondersteunende vlugtelinge en nuwe verkiesings tot die stadsraad, is Calvyn se opponente uit gedwing. Calvyn het sy laaste jare deurgebring om die Hervorming beide in Genève en regoor Europa te bevorder. == Lewe == === Vroeë lewe (1509–1535) === Johannes Calvyn is as Jehan Cauvin op 10 Julie 1509, in [[Noyon]], 'n dorp in [[Pikardië]], 'n provinsie van die [[Frankryk|Koninkryk van Frankryk]] gebore.<ref>Robert Dean Linder, ''The Reformation Era'', (Greenwood Press, 2008), p. 139.</ref> Hy was die tweede van drie seuns wat kleintyd oorleef het. Sy ma, Jeanne le Franc, was die dogter van 'n herbergier van [[Cambrai]]. Sy het in Calvyn se kinderjare aan 'n onbekende oorsaak gesterf, nadat sy nog vier kinders gebaar het. Calvyn se pa, Gérard Cauvin, het 'n voorspoedige loopbaan as die katedraalnotaris en registrateur van die kerklike hof gehad. Gérard het sy drie seuns – Charles, Jean en Antoine – vir die priesterskap bedoel. Jong Calvyn was besonder voorbarig. Teen die ouderdom van 12 was hy in diens van die biskop as 'n klerk en het hy die tonsuur ontvang, wat sy hare gesny het om sy toewyding aan die Kerk te simboliseer. Hy het ook die beskerming van 'n invloedryke familie, die Montmors, gewen.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=8–12}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=17–20}}</ref> Deur hul bystand kon Calvyn die Collège de la Marche, [[Parys]] bywoon, waar hy Latyn by een van sy onderwysers, Mathurin Cordier, geleer het.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=3–4}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=12–16}}; {{Harvnb|Parker|2006|p=21}}. {{Harvnb|McGrath|1990|pp=22–27}} verklaar dat Nicolas Colladon die bron was dat hy Collège de la Marche bygewoon het wat McGrath betwis.</ref> Nadat hy die kursus voltooi het, het hy die Collège de Montaigu as 'n filosofiestudent betree.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=17–18}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=22–23}}</ref> In 1525 of 1526 het Gérard sy seun aan die Collège de Montaigu onttrek en hom by die Universiteit van Orléans ingeskryf om regte te studeer. Volgens hedendaagse biograwe Théodore de Bèze en Nikolas Colladon het Gérard geglo dat Calvyn meer geld as prokureur sou verdien as as priester.<ref>{{Harvnb|Parker|1975|p=15}}. According to {{Harvnb|Cottret|2000|p=20}}, daar was moontlik 'n familiekonflik met die geestelikes in Noyon.</ref> Na 'n paar jaar van rustige studie het Calvyn die Universiteit van Bourges in 1529 betree. Hy was geïntrigeer deur Andreas Alciati, 'n humanistiese prokureur. [[Humanisme]] was 'n Europese intellektuele beweging wat klassieke studies beklemtoon het. Tydens sy verblyf van 18 maande in Bourges het Calvyn [[Koine|Koine Grieks]] geleer, 'n noodsaaklikheid om die [[Nuwe Testament]] te bestudeer.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=20–24}}; {{Harvnb|Parker|1975|pp=22–25}}</ref> Alternatiewe teorieë is voorgestel oor die datum van Calvyn se godsdienstige bekering. Sommige het die datum van sy bekering rondom 1533 geplaas, kort voordat hy uit sy kapelaanskap bedank het. In hierdie siening is sy bedanking die direkte bewys vir sy bekering tot die evangeliese geloof. T. Parker voer egter aan dat, hoewel hierdie datum 'n terminus vir sy bekering is, die meer waarskynlike datum laat 1529 of vroeë 1530 is.<ref>Parker, T. H. L, ''John Calvin: a Biography'', Louisville, Kentucky (Westminster John Knox: 2006), pp. 199–203.</ref> Die belangrikste bewyse vir sy bekering is vervat in twee aansienlik verskillende weergawes van sy bekering. Die eerste, gevind in sy ''Kommentaar op die Psalmboek'', het Calvyn sy bekering uitgebeeld as 'n skielike verandering van gedagte, wat deur God teweeggebring is: <blockquote>God het deur 'n skielike bekering my gedagtes tot 'n leerbare raam gebring, wat meer verhard was in sulke sake as wat van 'n mens verwag kon word in my vroeë lewensperiode. Nadat ek so 'n mate van smaak en kennis van ware godsaligheid ontvang het, is ek dadelik ontvlam met so 'n intense begeerte om daarin vooruitgang te maak, dat hoewel ek nie ander studies heeltemal opgehou het nie, ek dit tog met minder ywer gevolg het.<ref>J. Calvyn, voorwoord tot Kommentaar op die Psalmboek, trans. James Anderson, vol. 1 (Grand Rapids: Eerdmans, 1948), pp. xl–xli soos aangehaal in {{Harvnb|Cottret|2000|p=67}} Die vertaling deur Anderson is beskikbaar by "The Author's Preface", Commentary on Psalms, vol. 1 Sien ook {{Harvnb|Parker|2006|p=200}}</ref></blockquote> In die tweede weergawe het Calvyn geskryf van 'n lang proses van innerlike onrus, gevolg deur geestelike en sielkundige angs: <blockquote>Omdat ek uitermate bekommerd was oor die ellende waarin ek verval het, en nog baie meer oor dit wat my bedreig het met die oog op die ewige dood, het ek, pligsverbonde, dit my eerste saak gemaak om myself op U pad te neem en my vorige lewe te veroordeel, nie sonder kreun en trane nie. En nou, o Heer, wat bly vir 'n ellendeling soos ek oor, maar in plaas van verdediging, om U ernstig te smeek om nie daardie vreeslike verlating van U Woord te oordeel volgens sy woestyne, waaruit U my in u wonderlike goedheid uiteindelik verlos het nie.<ref name=Gordon>van: Bruce Gordon, Calvin, New Haven; Londen 2009, p. 34.</ref></blockquote> Geleerdes het gestry oor die presiese interpretasie van hierdie verslae, maar die meeste stem saam dat sy bekering ooreenstem met sy breuk van die Rooms-Katolieke Kerk.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=9–10}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=65–70}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=199–203}}; {{Harvnb|McGrath|1990|pp=69–72}}</ref><ref>Volgens {{Harvnb|Cottret|2000|pp=68–70}}, Ganoczy in sy boek ''Le Jeune Calvin. Genèse et evolution de sa vocation réformatrice'', Wiesbaden: F. Steiner, 1966, p. 302, voer aan dat Calvyn se bekering oor etlike jare plaasgevind het en dat dit nie 'n biografiese of chronologiese gebeurtenis was nie. Cottret haal Olivier Millet aan, ''Calvin et la dynamique de la Parole. Essai de rhétorique réformée'', Parys: H. Kampioen 1992, p. 522, en let op 'n tipologiese eerder as 'n biografiese perspektief van die weergawe van sy bekering. Die biografiese argument word bevorder deur D. Fischer, "Conversion de Calvin", ''Etudes Theéologiques et Religieuses'' 58 (1983), pp. 203–220. Volgens {{Harvnb|Parker|1975|pp=192–196}} is Parker in simpatie met Ganoczy se siening, maar in sy ondersoeke het hy tot die gevolgtrekking gekom dat 'n sekere tydperk vir sy bekering bepaal kan word.</ref> Die Calvyn biograaf Bruce Gordon het beklemtoon dat "die twee verhale nie teenstrydig is nie, wat 'n mate van inkonsekwentheid in Calvyn se geheue openbaar, maar eerder twee verskillende maniere is om dieselfde werklikheid uit te druk."<ref name="Gordon"/> Teen 1532 het Calvyn sy ''Lisensiaat'' in die regte ontvang en sy eerste boek gepubliseer, 'n kommentaar op [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]] se ''De Clementia''. Na onopvallende reise na [[Orléans]] en sy tuisdorp [[Noyon]], het Calvyn in Oktober 1533 na [[Parys]] teruggekeer. Gedurende hierdie tyd het spanning by die Collège Royal (wat later die Collège de France geword het) tussen die humaniste/hervormers en die konserwatiewe senior fakulteitslede toegeneem. Een van die hervormers, Nikolas Cop, was rektor van die universiteit. Op 1 November 1533 het Cop sy intreerede gewy aan die behoefte aan hervorming en vernuwing in die [[Rooms-Katolieke Kerk]]. Die toespraak het 'n hewige reaksie van die fakulteit ontlok, wat dit as ketters veroordeel het, wat Cop gedwing het om na [[Basel]] te vlug. Calvyn, 'n goeie vriend van Cop, is by die oortreding betrek, en vir die volgende jaar is hy gedwing om weg te kruip. Hy het aan die beweeg gebly, by sy vriend Louis du Tillet in [[Angoulême]] geskuil en in [[Noyon]] en [[Orléans]] geskuil. Hy is uiteindelik gedwing om Frankryk te vlug tydens die ''Affaire des Placards''(<small>[[letterlike vertaling|let]].</small> Affair van die Plakkate) in die middel van Oktober 1534. In daardie voorval het onbekende hervormers plakkate in verskeie stede geplaas waarin hulle die Rooms-Katolieke mis gekritiseer het, waarop aanhangers van die Rooms-Katolieke kerk met geweld teen die toekomstige Hervormers en hul simpatiseerders gereageer het. In Januarie 1535 het Calvyn by Cop aangesluit in Basel, 'n stad onder die blywende invloed van die ontslape hervormer Johannes Oecolampadius.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=7–8}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=63–65, 73–74, 82–88, 101}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=47–51}}; {{Harvnb|McGrath|1990|pp=62–67}}</ref> ===Hervormingswerk begin (1536–1538)=== [[Lêer:William-Farel.jpg|duimnael|Guillaume Farel was die hervormer wat Calvyn oorreed het om in Genève te bly. 16de-eeuse skildery. In die Bibliothèque Publique et Universitaire, [[Genève]].]] In Maart 1536 het Calvyn die eerste uitgawe van sy ''Institutio Christianae Religionis'' (''[[Institusie van die Christelike godsdiens]]'') gepubliseer.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2005}}</ref> Die werk was 'n ''[[apologetiek]]'' of verdediging van sy geloof en 'n verklaring van die leerstellige posisie van die hervormers. Hy het dit ook bedoel om te dien as 'n elementêre instruksieboek vir almal wat in die Christelike geloof belangstel. Die boek was die eerste uitdrukking van sy teologie. Calvyn het die werk bygewerk en nuwe uitgawes gedurende sy lewe gepubliseer.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|p=9}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=110–114}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=52, 72}}</ref> Kort na die publikasie daarvan het hy [[Basel]] na [[Ferrara]], [[Italië]], verlaat, waar hy kortstondig as sekretaris van Prinses Renée van Frankryk gedien het. Teen Junie was hy terug in Parys saam met sy broer Antoine, wat besig was om hul pa se sake op te los. Na aanleiding van die Edik van Coucy, wat 'n beperkte tydperk van ses maande vir ketters gegee het om met die Katolieke geloof te versoen, het Calvyn besluit dat daar geen toekoms vir hom in Frankryk is nie. In Augustus vertrek hy na [[Straatsburg]], 'n vrye stad van die [[Heilige Romeinse Ryk]] en 'n toevlugsoord vir hervormers. As gevolg van militêre maneuvers van keiserlike en Franse magte is hy gedwing om 'n draai na die suide te maak en hom na [[Genève]] te bring. Calvyn was van plan om net 'n enkele nag te bly, maar Guillaume Farel, 'n mede-Franse hervormer wat in die stad woon, het hom gesmeek om te bly en hom by te staan ​​in sy werk om die kerk daar te hervorm. Calvyn het sy nuwe rol aanvaar sonder enige voorwaardes vir sy take of pligte.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=76–78}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=110, 118–120}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=73–75}}</ref> Die kantoor waarheen hy aanvanklik toegewys is, is onbekend. Hy het uiteindelik die titel "leser" gekry, wat heel waarskynlik beteken het dat hy verklarende lesings oor die Bybel kon gee. Iewers in 1537 is hy gekies om 'n "pastoor" te wees, hoewel hy nooit enige Pastorale Toewyding ontvang het nie.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|p=120}}</ref> Vir die eerste keer het die prokureur-teoloog pastorale pligte opgeneem soos [[doop]], troues en kerkdienste.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|p=80}}</ref> Gedurende laat 1536 het Farel 'n geloofsbelydenis opgestel, en Calvyn het afsonderlike artikels geskryf oor die herorganisering van die kerk in Genève. Op 16 Januarie 1537 het Farel en Calvyn hul ''Articles concernant l'organisation de l'église et du culte à Genève'' (<small>[[letterlike vertaling|let.]]</small> Artikels oor die organisasie van kerk en aanbidding in Genève) aan die stadsraad voorgelê.<ref>{{Harvnb|De Greef|2004|p=50}}</ref> Die dokument beskryf die wyse en frekwensie van hul vieringe van die [[nagmaal]], die rede vir, en die metode van, [[ ekskommunikasie]], die vereiste om die belydenis van geloof te onderskryf, die gebruik van gemeentesang in die liturgie, en die hersiening van huwelikswette. Die raad het die dokument op dieselfde dag aanvaar.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=128–129}}; {{Harvnb|Parker|1975|pp=74–76}}</ref> Soos die jaar gevorder het, het Calvyn en Farel se reputasie by die raad begin skade ly. Die raad was huiwerig om die subskripsievereiste af te dwing, omdat slegs enkele burgers hul belydenis van geloof onderskryf het. Op 26 November het die twee ministers die raad hewig gedebatteer oor die kwessie. Verder het Frankryk begin belangstel om 'n alliansie met Genève te sluit en omdat die twee ministers Fransmanne was het die raadslede hul lojaliteit begin bevraagteken. Daar het 'n groot kerklik-politieke rusie ontstaan ​​toe die stad [[Bern]], Genève se bondgenoot in die hervorming van die Switserse kerke, voorgestel het om eenvormigheid in die kerkseremonies in te voer. Een voorstel het die gebruik van ongesuurde brood vir die nagmaal vereis. Die twee predikante was nie bereid om Bern se leiding te volg nie en het die gebruik van sulke brood uitgestel totdat 'n sinode in [[Zürich]] ooreengekom kon word om die finale besluit te neem. Die raad het Calvyn en Farel beveel om ongesuurde brode vir die [[Paasfees|Paasnagmaal]] te gebruik. Uit protes het hulle geweier om nagmaal tydens die Paasdiens te bedien. Dit het 'n oproer tydens die diens veroorsaak. Die volgende dag het die raad vir Farel en Calvyn gesê om Genève te verlaat.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=98–100}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=129–131}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=85–90}}</ref> Farel en Calvyn is toe na Bern en Zürich om hul saak te bepleit. Die gevolglike sinode in Zürich het die meeste van die skuld op Calvyn geplaas omdat hy nie simpatiek genoeg teenoor die mense van Genève was nie. Dit het Bern gevra om te bemiddel met die doel om die twee ministers te herstel. Die Geneefse raad het geweier om die twee mans, wat toe in Basel geskuil het, terug te neem. Farel het daarna 'n uitnodiging ontvang om die kerk in Neuchâtel te lei. Calvyn is genooi om 'n kerk van Franse vlugtelinge in Straatsburg te lei deur daardie stad se voorste hervormers, [[Martin Bucer]] en Wolfgang Fabricius Capito. Aanvanklik het Calvyn geweier omdat Farel nie by die uitnodiging ingesluit is nie, maar het toegegee toe Bucer hom op hom beroep. Teen September 1538 het Calvyn sy nuwe pos in [[Straatsburg]] aangeneem, vol verwagting dat dit hierdie keer permanent sou wees; 'n Paar maande later het hy aansoek gedoen om burgerskap van die stad te verkry en dit is toegestaan.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=101–102}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=90–92}}</ref> ===Minister in Straatsburg (1538–1541)=== {{multiple image | direction = vertical | width = 190 | image1 = Strasbourg - Église Saint-Nicolas.jpg | caption1 = Sint-Nikolas Kerk, [[Straatsburg]], waar Calvyn in 1538 gepreek het. Die gebou is in die 19de eeu argitektonies gewysig. | image2 = Martin-Bucer 1.jpg | caption2 = [[Martin Bucer]] het Calvyn na Straatsburg genooi nadat hy uit Genève geskors is. Illustrasie deur Jean-Jacques Boissard. }} Gedurende sy tyd in Straatsburg was Calvyn nie verbonde aan een spesifieke kerk nie, maar het sy amp agtereenvolgens beklee in die Sint-Nikolas Kerk, die Sint-Madeleine Kerk, Straatsburg ​​en die voormalige Dominikaanse Orde Kerk, herdoop na die Tempel Neuf.<ref>[http://archives.strasbourg.fr/calvin.htm Calvin et Strasbourg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130908170246/http://archives.strasbourg.fr/calvin.htm|date=8 September 2013}} {{in lang|fr}}</ref> (Al hierdie kerke bestaan ​​nog, maar nie een is in die argitektoniese toestand van Calvyn se dae nie.) Calvyn het 400–500 lidmate in sy kerk bedien. Hy het elke dag gepreek of lesings gehou, met twee preke op Sondag. Nagmaal is maandeliks gevier en gemeentesing van die psalms is aangemoedig.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=92–93}}</ref> Hy het ook aan die tweede uitgawe van die ''Institutie'' gewerk. Calvyn was ontevrede met sy oorspronklike struktuur as 'n kategese, 'n primer vir jong Christene.<ref name="Parker 1995 4–5">{{Harvnb|Parker|1995|pp=4–5}}</ref> Vir die tweede uitgawe, wat in 1539 gepubliseer is, het Calvyn sy formaat verander ten gunste van die stelselmatige aanbieding van die hoofleerstellings uit die Bybel. In die proses is die boek van ses hoofstukke tot sewentien vergroot.<ref name="Parker 1995 4–5"/> Hy het terselfdertyd aan 'n ander boek gewerk, die ''Kommentaar op Romeine'', wat in Maart 1540 gepubliseer is. Die boek was 'n model vir sy latere kommentare: dit het sy eie Latynse vertaling uit die Grieks ingesluit eerder as die Latynse [[Vulgaat]], 'n [[eksegese]], en 'n uiteensetting.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=97–101}}</ref>In die toewydingsbrief het Calvyn die werk van sy voorgangers Philipp Melanchthon, Heinrich Bullinger, en Martin Bucer geloof, maar hy het ook gesorg om sy eie werk van hulle s’n te onderskei en sommige van hulle tekortkominge te kritiseer.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=143–146}}</ref> Calvyn se vriende het hom aangemoedig om te trou. Calvyn het 'n prosaïese siening gehad en aan een korrespondent geskryf:<blockquote>Ek, wat so vyandig is teenoor om selibaat te wees, is steeds nie getroud nie en weet nie of ek ooit sal wees nie. As ek 'n vrou neem, sal dit wees omdat ek, beter bevry van talle bekommernisse, myself aan die Here kan toewy.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|p=140}}</ref></blockquote> Verskeie kandidate is aan hom voorgehou, waaronder een jong vrou uit 'n adellike familie was. Teësinnig het Calvyn tot die huwelik ingestem, op voorwaarde dat sy Frans sou leer. Alhoewel 'n troudatum vir Maart 1540 beplan is, het hy onwillig gebly en die troue het nooit plaasgevind nie. Hy het later geskryf dat hy nooit daaraan sou dink om met haar te trou nie, “tensy die Here my heeltemal van my verstand beroof het”.<ref>{{Harvnb|Parker|1975|p=87}}</ref> Hy het in Augustus daardie jaar met Idelette de Bure getrou, 'n weduwee wat twee kinders uit haar eerste huwelik gehad het.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=139–142}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=96–97}}</ref> Genève het sy uitsetting van Calvyn heroorweeg. Kerkbywoning het afgeneem en die politieke klimaat het verander; terwyl Bern en Genève oor grond gestry het, het hul alliansie verslete. Toe kardinaal Jacopo Sadoleto 'n brief aan die stadsraad geskryf het waarin Genève genooi word om na die Katolieke geloof terug te keer, het die raad gesoek na 'n kerklike gesag om op hom te reageer. Eers is Pierre Viret geraadpleeg, maar toe hy weier, het die raad vir Calvyn gevra. Hy het ingestem en sy ''Responsio ad Sadoletum'' (Brief aan Sadoleto) het Genève se standpunt ten opsigte van hervormings in die kerk sterk verdedig.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=12–14}}; {{Harvnb|De Greef|2004|p=46}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=152–156}}</ref> Op 21 September 1540 het die raad een van sy lede, Ami Perrin, opdrag gegee om 'n manier te vind om Calvyn te herroep. 'n Ambassade het Calvyn bereik terwyl hy by 'n Godsdienstige gesprek was om godsdiensgeskille te besleg, in [[Worms]]. Sy reaksie op die voorstel was een van afgryse waarin hy geskryf het: "Ek sou myself liewer honderd maal aan die dood onderwerp as aan daardie kruis waaraan ek daagliks duisend maal moes omkom."<ref>{{Harvnb|Parker|2006|p=105}}</ref> Calvyn het ook geskryf dat hy bereid was om die Here se roeping te volg. ’n Plan is opgestel waarin Viret aangestel sou word om vir ses maande tydelike beheer in Genève te neem terwyl Bucer en Calvyn die stad sou besoek om die volgende stappe te bepaal. Die stadsraad het aangedring op die onmiddellike aanstelling van Calvyn in Genève. Teen middel 1541 het Straatsburg besluit om Calvyn vir ses maande aan Genève te leen. Calvyn het op 13 September 1541 teruggekeer met 'n amptelike begeleiding en 'n wa vir sy gesin.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=103–107}}</ref> === Hervorming in Genève (1541–1549) === Ter ondersteuning van Calvyn se voorstelle vir hervormings, het die raad van Genève die ''Ordonnances ecclésiastiques'' (Kerklike Ordonnansies) op 20 November 1541 aangeneem. Die ordonnansies het vier ordes van ministeriële funksie omskryf: pastore om die sakramente te preek en te bedien; doktors om gelowiges in die geloof te onderrig; ouderlinge om dissipline te verskaf; en diakens om te sorg vir die armes en behoeftiges.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=15–17}}</ref> Hulle het ook gevra vir die skepping van die Konsistorie, 'n kerklike hof wat saamgestel is uit die ouderlinge en die predikante. Die stadsregering het die mag behou om persone voor die hof te dagvaar, en die Konsistorie kon slegs kerklike aangeleenthede beoordeel wat geen siviele jurisdiksie het nie. Oorspronklik het die hof die mag gehad om vonnisse uit te voer, met [[ekskommunikasie]] as die strengste straf. Die regering het hierdie bevoegdheid betwis en op 19 Maart 1543 het die raad besluit dat alle vonnisoplegging deur die regering uitgevoer sou word.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=165–166}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=108–111}}</ref> [[Lêer:Façade de la cathédrale Saint-Pierre de Genève.jpg|thumb|left|Calvyn het op Sint. Pierre-katedraal gepreek, die hoofkerk in Genève.|266x266px]] In 1542 het Calvyn 'n diensboek wat in Straatsburg gebruik is, aangepas en ''La Forme des Prières et Chants Ecclésiastiques'' (Die vorm van gebede en kerkliedere) gepubliseer. Calvyn het die krag van musiek erken en hy het bedoel dat dit gebruik word om skriflesings te ondersteun. Die oorspronklike Straatsburg psalter het twaalf psalms van Clément Marot bevat en Calvyn het nog verskeie liedere van sy eie komposisie in die Geneefse weergawe bygevoeg. Aan die einde van 1542 het Marot 'n vlugteling in Genève geword en nog negentien psalms bygedra. Komponis Louis Bourgeois, ook 'n vlugteling, het sestien jaar lank in Genève geleef en musiek onderrig en Calvyn het die geleentheid gebruik om sy gesange by te voeg, waarvan die bekendste die ''Ou Honderdste'' is.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=172–174}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=112–115}}</ref> In dieselfde jaar van 1542 publiseer Calvyn ''Catéchisme de l'Eglise de Genève'' (Kategismus van die Kerk van Genève), wat geïnspireer is deur Bucer se ''Kurze Schrifftliche Erklärung'' van 1534. Calvyn het 'n vroeëre kategismus geskryf tydens sy eerste verblyf in Genève wat grootliks gebaseer was op [[Martin Luther]] se Groot Kategismus . Die eerste weergawe is pedagogies gerangskik en het Wet, Geloof en Gebed beskryf. Die weergawe van 1542 is om teologiese redes herrangskik, wat eers Geloof, dan Wet en Gebed dek.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=170–171}}</ref> Geskiedkundiges debatteer die mate waarin Genève 'n [[teokrasie]] was. Aan die een kant het Calvyn se teologie duidelik gevra vir skeiding tussen kerk en staat. Ander historici het die enorme politieke mag beklemtoon wat daagliks deur die geestelikes uitgeoefen word.<ref>{{cite book|author=Mark J. Larson|title=Calvin's Doctrine of the State: A Reformed Doctrine and Its American Trajectory, The Revolutionary War, and the Founding of the Republic|url=https://books.google.com/books?id=ItFLAwAAQBAJ&pg=PA1|year=2009|publisher=Wipf and Stock|pages=1–20|isbn=978-1-60608-073-3|access-date=14 August 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915225800/https://books.google.com/books?id=ItFLAwAAQBAJ&pg=PA1|archive-date=15 September 2015|url-status=live}}</ref><ref>Harro Höpfl, ''The Christian Polity of John Calvin'' (Cambridge University Press, 1985)</ref> [[Lêer:Idelette Calvin.jpg|thumb|right|Idelette en Calvyn het geen kinders gehad wat kleintyd oorleef het nie.]] Tydens sy bediening in Genève het Calvyn meer as tweeduisend preke gepreek. Hy het aanvanklik twee keer op Sondag en drie keer in die week gepreek. Dit was 'n te swaar las en laat in 1542 het die raad hom toegelaat om net een keer op Sondag te preek. In Oktober 1549 moes hy weer twee keer op Sondae preek en boonop elke weeksdag van alternatiewe weke. Sy preke het meer as 'n uur geduur en hy het nie notas gebruik nie. 'n Sekretaris het af en toe probeer om sy preke op te neem, maar baie min van sy prediking het voor 1549 behoue ​​gebly. In daardie jaar is die professionele skriba Denis Raguenier, wat 'n snelskrifstelsel geleer of ontwikkel het, aangewys om al Calvyn se preke op te teken. 'n Ontleding van sy preke deur T. Parker dui daarop dat Calvyn 'n konsekwente prediker was en sy styl het baie min oor die jare verander.<ref>{{Harvnb|DeVries|2004|pp=106–124}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=116–123}}</ref><ref>See also {{Citation | last = Parker | first =T. H. L. | title = The Oracles of God: An Introduction to the Preaching of John Calvin | publisher=James Clarke Company | year =2002 | place = Cambridge| isbn = 978-0-227-17091-5}}</ref> Calvyn was ook bekend vir sy deeglike manier om in opeenvolgende preke deur die Bybel te werk. Vanaf Maart 1555 tot Julie 1556 het Calvyn tweehonderd preke oor [[Deuteronomium]] gelewer.<ref>{{Citation | last = Currid | first = John D. | title = Calvin and the Biblical Languages | publisher= Christian Focus Publications | year = 2006 | place = UK| isbn=978-1-84550-212-6}}</ref> [[Voltaire]] het geskryf oor Calvyn, [[Martin Luther|Luther]] en Zwingli, "As hulle die selibaat in die priesters veroordeel het en die hekke van die kloosters oopgemaak het, was dit net om die hele samelewing in 'n klooster te verander. Vertonings en vermaak is uitdruklik deur hul godsdiens verbied; en vir meer as tweehonderd jaar was daar nie 'n enkele musiekinstrument in die stad Genève toegelaat nie. Hulle het gehoorbelydenis veroordeel, maar hulle het 'n openbare belydenis aangesê; en in [[Switserland]], [[Skotland]] , en [[Genève]] is dit op dieselfde manier as 'n boete gedoen."<ref>{{cite web |author=Voltaire, 1694–1778 |title=The works of Voltaire: Volume XXVII. Ancient and Modern History. 4. Charles V., 1512 – Philip II., 1584 |url=http://www.cristoraul.com/ENGLISH/Universal-Literature/Voltaire-Works/Works-of-Voltaire-Volume-27.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923211302/http://www.cristoraul.com/ENGLISH/Universal-Literature/Voltaire-Works/Works-of-Voltaire-Volume-27.html |archive-date=23 September 2015 |access-date=13 September 2015 |work=cristoraul.com}}</ref> Baie min is bekend oor Calvyn se persoonlike lewe in Genève. Sy huis en meubels was in die besit van die raad. Die huis was groot genoeg om sy gesin sowel as Antoine se gesin en 'n paar bediendes te huisves. Op 28 Julie 1542 het Idelette geboorte geskenk aan 'n seun, Jacques, maar hy is te vroeg gebore en het net 'n kort tydjie oorleef. Idelette het in 1545 siek geword en op 29 Maart 1549 gesterf. Calvyn het nooit weer getrou nie. Hy het sy hartseer in 'n brief aan Viret uitgespreek: <blockquote>Ek is beroof van die beste vriendin van my lewe, van een wat, as dit so georden is, gewillig nie net my armoede nie, maar ook my dood sou gedeel het. Gedurende haar lewe was sy die getroue helper van my bediening. Van haar het ek nooit die geringste hindernis ervaar nie.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=129–130}}</ref></blockquote> Deur die res van sy lewe in Genève het hy verskeie vriendskappe van sy vroeë jare onderhou, insluitend Montmor, Cordier, Cop, Farel, Melanchthon en Bullinger.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=183–184}}; {{Harvnb|Parker|2006|p=131}}</ref> ===Dissipline en opposisie (1546–1553)=== [[Lêer:John Calvin Museum Catharijneconvent RMCC s84 cropped.png|upright|thumb|left|Anonieme portret, c.1550]] Calvyn het bittere weerstand teen sy werk in Genève ondervind. Omstreeks 1546 het die ongekoördineerde magte saamgesmelt tot 'n identifiseerbare groep na wie hy verwys het as die libertyne ('n persoon sonder die morele beginsels, 'n sin vir verantwoordelikheid, of seksuele beperkings), maar wat verkies het om óf Spirituels óf Patriotte genoem te word.<ref name="Libertines">{{citation|last=Schaff|first=Philip|chapter=§ 108. Calvin's Struggle with the Patriots and Libertines|title=History of the Christian Church|volume=VIII|chapter-url=http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.iv.xiii.xi.html|access-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509182955/http://www.ccel.org/ccel/schaff/hcc8.iv.xiii.xi.html|archive-date=9 May 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Fisher">{{cite book|last=Fisher|first=George Park|title=The Reformation|year=1912|publisher=Charles Scribner's Sons|location=New York|page=192|url=https://archive.org/stream/reformation12fishgoog/reformation12fishgoog_djvu.txt|access-date=23 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403190246/https://archive.org/stream/reformation12fishgoog/reformation12fishgoog_djvu.txt|archive-date=3 April 2016|url-status=live}}</ref>Volgens Calvyn was dit mense wat gevoel het dat hulle, nadat hulle deur onweerstaanbare genade bevry is, vrygestel is van die kerklike sowel as die burgerlike reg. Die groep het bestaan ​​uit ryk, polities magtige en onderling verwante families van Genève.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=185–186}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=124–126}}</ref> Aan die einde van Januarie 1546 het Pierre Ameaux, 'n maker van speelkaarte wat reeds in konflik met die Konsistorie was, Calvyn aangeval deur hom 'n "Picard", 'n bynaam wat anti-Franse sentiment aandui, te noem en hom van valse leerstellings beskuldig. Ameaux is deur die raad gestraf en gedwing om verbetering te maak deur deur die stad te paradeer en God om vergifnis te smeek.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|p=187}}; {{Harvnb|Parker|2006|p=126}}</ref> 'n Paar maande later het Ami Perrin, die man wat Calvyn na Genève gebring het, in openlike opposisie beweeg. Perrin was getroud met Françoise Favre, dogter van François Favre, 'n goed gevestigde Geneefse handelaar. Beide Perrin se vrou en skoonpa het vorige konflikte met die Konsistorie gehad. Die hof het opgemerk dat baie van Genève se bekendes, insluitend Perrin, 'n wet teen dans oortree het. Aanvanklik het Perrin die hof geïgnoreer toe hy ontbied is, maar nadat hy 'n brief van Calvyn ontvang het, het hy voor die konsistorie verskyn.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|p=127}}</ref> Teen 1547 het teenstand teen Calvyn en ander Franse vlugtelingpredikante gegroei om die meerderheid van die ''syndicus'', die burgerlike landdroste van Genève, te vorm. Op 27 Junie is 'n ongetekende dreigbrief in Geneefse dialek gevind by die preekstoel van die St. Pierre-katedraal waar Calvyn gepreek het. Die raad het vermoedelik 'n komplot teen beide die kerk en die staat aangestel en 'n kommissie aangestel om ondersoek in te stel. Jacques Gruet, 'n Geneefse lid van Favre se groep, is in hegtenis geneem en inkriminerende bewyse is gevind toe sy huis deursoek is. Onder marteling het hy beken op verskeie misdade, insluitend die skryf van die brief wat op die preekstoel gelaat is wat die kerkleiers gedreig het. ’n Siviele hof het Gruet ter dood veroordeel en hy is op 26 Julie onthoof. Calvyn was heel waarskynlik nie gekant teen die siviele hof se beslissing nie.<ref>{{Harvnb|De Greef|2008|pp=30–31}}; {{Harvnb|McNeill|1954|pp=170–171}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=190–191}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=136–138}}</ref> Die libertyne het voortgegaan om opposisie te organiseer, die aangestelde predikante te beledig en die gesag van die konsistorie uit te daag. Die raad het oor beide kante van die konflik gespan en Calvyn afwisselend vermaan en gehandhaaf. Toe Perrin in Februarie 1552 as eerste sindikus verkies is, het Calvyn se gesag op sy laagste punt gelyk. Na 'n paar verliese voor die raad het Calvyn geglo hy is verslaan; op 24 Julie 1553 het hy die raad gevra om hom toe te laat om te bedank. Alhoewel die libertyne die raad beheer het, is sy versoek geweier. Die opposisie het besef dat hulle Calvyn se gesag kon inperk, maar hulle het nie genoeg mag gehad om hom te verban nie.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=139–145}}</ref> ===Michael Servetus (1553)=== [[Lêer:Michael Servetus.jpg|thumb|right|Michael Servetus het baie briewe met Calvyn gewissel totdat hy deur Calvyn aan die kaak gestel en tereggestel is.|280x280px]] Die keerpunt in Calvyn se lotgevalle het plaasgevind toe Michael Servetus, 'n briljante [[Spaanse]] polimaat wat die Islamietiese idee<ref>{{cite journal |last1=Majeed|first1=Azeem|date=2005|title=How Islam changed medicine|journal=BMJ|volume=331|issue=7531|pages=1486–1487|doi=10.1136/bmj.331.7531.1486|pmid=16373721|pmc=1322233}}</ref> van pulmonale sirkulasie na Europa gebring het, en 'n voortvlugtige van kerklike owerhede, het op 13 Augustus 1553 in Genève verskyn. Servetus was 'n voortvlugtige op vlug nadat hy ''Christianismi Restitutio'' (Die herstel van die Christendom)(1553) gepubliseer het. Calvyn-geleerde Bruce Gordon het gesê: "Onder die oortredings daarvan was 'n ontkenning van [[erfsonde]] en 'n bisarre en skaars verstaanbare siening van die Drie-eenheid."<ref name="postbarthian.com">{{Cite news|title=Michael Servetus: Saint, Heretic and Martyr (Part 3: A Radical Theology)|url=https://postbarthian.com/2018/10/05/michael-servetus-saint-heretic-and-martyr-part-3-a-radical-theology/|date=5 October 2018|newspaper=The Postbarthian &#124; Ecumenical Reformed Musing of Wyatt Houtz|language=en-US|access-date=9 May 2020}}</ref><ref name="Bainton141">''Hunted Heretic'', p. 141.</ref> Dekades vroeër, in Julie 1530, het hy met Johannes Oecolampadius in [[Basel]] gestry en is uiteindelik geskors. Hy is na Straatsburg, waar hy 'n pamflet teen die [[Drie-eenheid]] gepubliseer het. [[ Martin Bucer|Bucer]] het dit in die openbaar weerlê en vir Servetus gevra om te vertrek. Nadat hy na Basel teruggekeer het, het Servetus ''Dialogorum de Trinitate libri duo'' (Twee boeke van dialoë oor die Drie-eenheid) gepubliseer wat 'n sensasie onder beide Hervormers en Katolieke veroorsaak het. Toe Calvyn die [[Spaanse Inkwisisie]] in kennis gestel het oor hierdie publikasie, is 'n bevel vir Servetus se arrestasie uitgereik.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=213–216}}; {{Harvnb|Parker|2006|p=146}}</ref> Calvyn en Servetus is vir die eerste keer in 1546 deur 'n gemeenskaplike kennis, Jean Frellon van [[Lyon]], in aanraking gebring; hulle het briewe gewissel oor leerstellings; Calvyn het 'n skuilnaam as ''Charles d' Espeville'' gebruik en Servetus het die bynaam ''Michel de Villeneuve'' gebruik.<ref name="postbarthian.com" /> Uiteindelik het Calvyn geduld verloor en geweier om te reageer; teen hierdie tyd het Servetus ongeveer dertig briewe aan Calvyn geskryf. Calvyn was veral woedend toe Servetus vir hom 'n eksemplaar gestuur het van die ''Institute van die Christelike Godsdiens'' wat sterk geannoteer is met argumente wat dui op foute in die boek. Toe Servetus noem dat hy na Genève sou kom, het "Espeville" (Calvyn) op 13 Februarie 1546 'n brief aan Farel geskryf en opgemerk dat indien Servetus sou kom, hy hom nie veilige gedrag sou verseker nie: "...want as hy kom, sover as my gesag gaan, ek sal hom nie lewend laat weggaan nie.”<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=216–217}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=147–148}}; Levy, Leonard W. (1995), ''Blasphemy: Verbal offense Against the Sacred from Moses to Salman Rushdie'', p. 65, {{ISBN|978-0-8078-4515-8}}.</ref> In 1553 publiseer Servetus ''Christianismi Restitutio'', waarin hy die Christelike leer van die Drie-eenheid en die konsep van [[Predestinasie in Calvinisme|predestinasie]] verwerp het. In dieselfde jaar het Calvyn se verteenwoordiger, Guillaume de Trie, briewe gestuur om die Franse Inkwisisie aan Servetus te waarsku.<ref>See the letters in John Calvin, ''Opera Quae Supersunt Omnia'', Book VIII, First Appendix, IV & VII.</ref> Hy noem hom 'n "Spaans-Portugees", vermoed en beskuldig hom<ref>''Calvin and the Judaism: Influence and Actions and Obsessions''. Revoeder Hebrew Press. Levi Lancaster 200, p. 106.</ref>van sy onlangs bewese Joodse converso herkoms.<ref>Gonzalez Echeverría, "Andrés Laguna and Michael Servetus: two converted humanist doctors of the XVI century" in: Andrés Laguna International Congress. Humanism, Science and Politics in the Renaissance Europe, García Hourcade y Moreno Yuste, coord., Junta de Castilla y León, Valladolid,1999, pp.&nbsp;377–389</ref><ref>González Echeverría "Michael Servetus belonged to the famous converted Jewish family The Zaporta", Pliegos de Bibliofilia, no. 7, Madrid pp.&nbsp;33–42. 1999</ref><ref>González Echeverría" On the Jewish origin of Michael Servetus" Raíces. Jewish Magazine of Culture, Madrid, nº 40, pp.&nbsp;67–69. 1999</ref>De Trie het neergeskryf dat "sy regte naam Michael Servetus is, maar hy noem homself tans Villeneuve, besig om medisyne te praktiseer. Hy het 'n geruime tyd in Lyon gebly, en nou woon hy in Vienne."<ref>Inconsistencies of John Calvin, A.C. Williams, Artiviche Ed, Pressore, 2012, pp.&nbsp;34–39.</ref> Toe die inkwisiteur-generaal van Frankryk verneem dat Servetus in [[Vienne]] wegkruip, volgens Calvyn onder 'n veronderstelde naam, het hy kardinaal François de Tournon gekontak, die sekretaris van die aartsbiskop van [[Lyon]], om die saak op te neem. Servetus is gearresteer en vir ondervraging ingeneem. Sy briewe aan Calvyn is voorgehou as bewys van dwaalleer, maar hy het ontken dat hy dit geskryf het, en later gesê hy is nie seker dit is sy handskrif nie. Hy het gesê, nadat hy voor die [[Evangelie|heilige evangelie]] gesweer het, dat "...hy was Michel De Villeneuve Dokter in Geneeskunde ongeveer 42 jaar oud, boorling van Tudela van die koninkryk van Navarre, 'n stad onder die gehoorsaamheid aan die keiser".<ref>1749 First questioning. Judgement of Vienne in Dauphiné against Servet. D'artigny Nouveaux mémoires d'histoire Tome Seconde. pp.&nbsp;55–154.</ref> Die volgende dag het hy gesê: "..alhoewel hy nie Servetus was nie, het hy die persoon van Servet aangeneem omdat hy met Calvyn gedebatteer het".<ref>1749 Second questioning. Judgement of Vienne in Dauphiné against Servet.D'artigny Nouveaux mémoires d'histoire Tome Seconde pp. 55–154)</ref> Hy het daarin geslaag om uit die tronk te ontsnap, en die Katolieke owerhede het hom ''in absentia'' (<small>[[Letterlike vertaling|let]].</small> in die afwesigheid van) ter dood veroordeel deur stadige verbranding.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=149–150}}</ref> Op pad na [[Italië]] het Servetus in Genève gestop om "''d'Espeville''" te besoek, waar hy herken en gearresteer is. Calvyn se sekretaris, Nicholas de la Fontaine, het 'n lys van beskuldigings saamgestel wat voor die hof ingedien is. Die aanklaer was Philibert Berthelier, 'n lid van 'n libertynse familie en seun van 'n beroemde Philibert Berthelier, Geneefse patriot, en die sittings is gelei deur Pierre Tissot, Perrin se swaer. Die libertyne het toegelaat dat die verhoor voortduur in 'n poging om Calvyn te teister. Die moeilikheid om Servetus as 'n wapen teen Calvyn te gebruik, was dat die ketterse reputasie van Servetus wydverspreid was en die meeste stede in Europa het die uitslag van die verhoor waargeneem en gewag. Dit het 'n dilemma vir die libertyne ingehou, en daarom het die raad op 21 Augustus besluit om aan ander Switserse stede te skryf vir hul menings en sodoende hul eie verantwoordelikheid vir die finale besluit te versag.<ref>{{Harvnb|Parker|1975|p=122}}</ref>Terwyl daar op die antwoorde gewag is, het die raad ook vir Servetus gevra of hy verkies om in [[Vienne]] of in [[Genève]] geoordeel te word. Hy het gesmeek om in Genève te bly. Op 20 Oktober is die antwoorde van Zürich, Basel, Bern en Schaffhausen gelees en die raad het Servetus as 'n ketter veroordeel. Die volgende dag is hy gevonnis tot brand op die brandstapel, dieselfde vonnis as in Vienne. Sommige geleerdes beweer dat Calvyn en ander predikante gevra het dat hy onthoof word in plaas van verbrand, wetende dat brand op die brandstapel die enigste wettige uitweg was.<ref>Verdict and Sentence for Michael Servetus (1533) in A Reformation Reader eds. Denis R. Janz; pp. 268–270</ref>Hierdie pleidooi is geweier en op 27 Oktober is Servetus lewendig verbrand op die Plato van Campel aan die rand van Genève.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=118–120}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=222–225}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=150–152}}</ref> ===Beveiliging van die Hervorming (1553–1555)=== Na die dood van Servetus is Calvyn bekroon as 'n verdediger van die Christendom, maar sy uiteindelike triomf oor die libertyne was nog twee jaar weg. Hy het nog daarop aangedring dat die Konsistorie die mag van ekskommunikasie behou, ondanks die raad se vorige besluit om dit weg te neem. Tydens Servetus se verhoor het Philibert Berthelier die raad om toestemming gevra om nagmaal te neem, aangesien hy die vorige jaar geëkskommunikeer is omdat hy 'n predikant beledig het. Calvyn het geprotesteer dat die raad nie die wetlike magtiging het om Berthelier se ekskommunikasie om te keer nie. Onseker oor hoe die raad sou regeer, het hy in 'n preek op 3 September 1553 laat deurskemer dat hy moontlik deur die owerheid afgedank sou word. Die raad het besluit om die ''Ordonnances'' weer te ondersoek en op 18 September het dit ter ondersteuning van Calvyn gestem—ekskommunikasie was binne die jurisdiksie van die Konsistorie. Berthelier het in November aansoek gedoen om heraanstelling by 'n ander Geneefse administratiewe vergadering, die ''Deux Cents'' (Tweehonderd). Hierdie liggaam het die raad se besluit omgekeer en verklaar dat die finale arbiter oor ekskommunikasie die raad moet wees. Die predikante het voortgegaan om te protesteer, en soos in die geval van Servetus is die menings van die Switserse kerke ingewin. Die saak het deur 1554 gesloer. Uiteindelik, op 22 Januarie 1555, kondig die raad die besluit van die Switserse kerke aan: die oorspronklike ''Ordonnances'' moes gehou word en die Konsistorie sou sy amptelike magte herwin.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=195–198}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=154–156}}</ref> Die libertyne se ondergang het begin met die verkiesing van Februarie 1555. Teen daardie tyd het baie van die Franse vlugtelinge burgerskap gekry en met hul steun het Calvyn se partye die meerderheid van die sindike en die raadslede verkies. Op 16 Mei het die libertyne in 'n dronkbetoging die strate ingevaar en probeer om 'n huis af te brand wat vermoedelik vol Fransmanne was. Die sindikus Henri Aulbert het probeer ingryp en het die ampssepter wat sy mag gesimboliseer het, saam met hom gedra. Perrin het die septer gegryp en dit oor die skare geswaai, wat die voorkoms gegee het dat hy besig was om die bewind oor te neem en 'n ''coup d'état''(staatsgreep) te begin. Die opstand was gou verby toe 'n ander sindikus verskyn en Perrin beveel het om saam met hom na die stadsaal te gaan. Perrin en ander leiers is gedwing om uit die stad te vlug. Met die goedkeuring van Calvyn is die ander plotters wat in die stad gebly het gevind en tereggestel. Die opposisie teen Calvyn se kerkbestuur het tot 'n einde gekom.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=198–200}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=156–157}}; {{Harvnb|Manetsch|2013|p=187}}</ref> ===Laaste jare (1555–1564)=== [[Lêer:Calvin 1562.jpg|thumb|right|Johannes Calvyn op 53 jaar oud in 'n gravure deur René Boyvin.]] Calvyn se gesag was feitlik onbetwis tydens sy laaste jare, en hy het 'n internasionale reputasie geniet as 'n hervormer anders as Martin Luther.<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|p=235}}</ref> Luther en Calvyn het aanvanklik wedersydse respek vir mekaar gehad. 'n Leerstellige konflik het ontstaan ​​tussen Luther en [[Zürich]]-hervormer Huldrych Zwingli oor die interpretasie van die nagmaal. Calvyn se mening oor die kwessie het Luther genoop om hom in Zwingli se kamp te plaas. Calvyn het aktief deelgeneem aan die polemieke wat tussen die [[Lutherse]] en [[Gereformeerde kerke|Gereformeerde]] takke van die Hervormingsbeweging uitgeruil is.<ref>{{Harvnb|Parker|1975|pp=162–163}}</ref> Terselfdertyd was Calvyn ontsteld oor die gebrek aan eenheid onder die hervormers. Hy het stappe geneem in die rigting van toenadering tot Bullinger deur die ''Consensus Tigurinus'', 'n [[konkordaat]] tussen die Zürich en Genève kerke te onderteken. Hy het na Engeland uitgereik toe [[Aartsbiskop van Kantelberg]], Thomas Cranmer 'n ekumeniese sinode van al die evangeliese kerke gevra het. Calvyn het die idee geprys, maar uiteindelik kon Cranmer dit nie tot uitvoering bring nie.<ref>{{Harvnb|Parker|1975|pp=164–165}}</ref> Calvyn het vanaf 1555 Mariaanse ballinge (diegene wat gevlug het uit die bewind van Katolieke [[Maria I van Engeland|Mary Tudor]] in Engeland) in Genève gehuisves. Onder die stad se beskerming kon hulle hul eie gereformeerde kerk vorm onder [[John Knox]] en William Whittingham en het uiteindelik Calvyn se idees oor leerstellings en staatskap teruggedra na [[Engeland]] en [[Skotland]].<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=170–172}}</ref> Binne Genève was Calvyn se grootste bekommernis die skepping van 'n ''collège'', 'n instituut vir die opvoeding van kinders. 'n Terrein vir die skool is op 25 Maart 1558 gekies en dit het die volgende jaar op 5 Junie 1559 geopen. Alhoewel die skool 'n enkele instelling was, is dit in twee dele verdeel: 'n grammatika skool genaamd die ''collège'' of '' schola privata'' en 'n gevorderde skool genaamd die ''académie'' of ''schola publica''. Calvyn het twee professore vir die instituut probeer werf, Mathurin Cordier, sy ou vriend en Latynse geleerde wat nou in [[Lausanne]] gesetel was, en Emmanuel Tremellius, die voormalige Regius Professor in Hebreeus in [[Universiteit_van_Cambridge|Cambridge]]. Nie een was beskikbaar nie, maar hy het daarin geslaag om Théodore de Bèze as rektor te kry. Binne vyf jaar was daar 1 200 studente in die ''collège'' en 300 in die ''académie''. Die ''collège'' het uiteindelik die Collège Calvyn geword, een van die kollege-voorbereidende skole van Genève; die ''académie'' het die Universiteit van Genève geword.<ref>{{Harvnb|Olsen|2004|pp=158–159}}; {{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=19–20}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=256–259}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=157–160}}</ref> [[Lêer:Bâtiment sud du Collège Calvin 2006-08-16.jpg|thumb|left|Die Collège Calvin is nou 'n kollege-voorbereidingskool vir die Switserse ''Maturité'' (eindeksamen).|262x262px]] ====Impak op Frankryk==== Calvyn was diep verbind tot die hervorming van sy vaderland, Frankryk. Die Protestantse beweging was energiek, maar het geen sentrale organisatoriese rigting gehad nie. Met finansiële ondersteuning van die kerk in Genève het Calvyn sy enorme energie aangewend om die Franse Protestantse saak op te hef. Soos een historikus verduidelik: <blockquote>Hy het die dogma, die liturgie en die morele idees van die nuwe godsdiens verskaf, en hy het ook kerklike, politieke en sosiale instellings in harmonie daarmee geskep. As gebore leier het hy sy werk opgevolg met persoonlike appèlle. Sy groot korrespondensie met Franse Protestante toon nie net baie ywer nie, maar oneindige pyne en aansienlike takt en dryf die lesse van sy gedrukte verhandelings huis toe.<ref>{{cite book|author=Preserved Smith|title=The Age of the Reformation|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226293|year=1920|publisher=H. Holt|page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.226293/page/n207 201]}}</ref> Tussen 1555 en 1562 is meer as 100 predikante na Frankryk gestuur. Nietemin het die Franse koning Henry II Protestante ernstig vervolg onder die Edik van Chateaubriand en toe die Franse owerhede oor die sendingaktiwiteite gekla het, het die stadsvaders van Genève amptelike verantwoordelikheid ontken.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=182–184}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=178–180}}</ref></blockquote> ===Siekte en Dood=== [[Lêer:La revolución religiosa, 1880 "Últimos momentos de Calvino". (4133283856).jpg|thumb|Die laaste oomblikke van Calvyn (Barcelona: Montaner y Simón, 1880–1883)]] [[Lêer:Tombe Calvin.jpg|right|thumb|Tradisionele graf van Calvyn in die Cimetière des Rois in Genève; die presiese ligging van sy graf is onbekend. ]] Aan die einde van 1558 het Calvyn siek geword met koors. Aangesien hy bang was dat hy sou sterf voordat hy die finale hersiening van die ''Institusie'' voltooi het, het hy homself gedwing om te werk. Die finale uitgawe is baie uitgebrei in die mate dat Calvyn daarna verwys het as 'n nuwe werk. Die uitbreiding van die 21 hoofstukke van die vorige uitgawe na 80 was te wyte aan die uitgebreide behandeling van bestaande materiaal eerder as die toevoeging van nuwe onderwerpe.<ref>{{Harvnb|Parker|2006|pp=161–164}}</ref> Kort nadat hy herstel het, het hy sy stem gespanne terwyl hy gepreek het, wat 'n hewige hoesbui veroorsaak het. Hy het 'n bloedvat in sy longe gebars, en sy gesondheid het geleidelik verswak. Hy het sy laaste preek in Sint Pierre gepreek op 6 Februarie 1564. Op 25 April het hy sy testament gemaak, waarin hy klein bedrae aan sy familie en aan die ''collège'' nagelaat het. 'n Paar dae later het die predikante van die kerk hom kom besoek, en hy het sy laaste afskeid geneem, wat in ''Discours d'adieu aux ministres'' opgeteken is. Hy het sy lewe in Genève vertel en soms bitterlik onthou van sommige van die swaarkry wat hy gely het. Calvyn is op 27 Mei 1564 in die ouderdom van 54 oorlede. Aanvanklik het sy liggaam in staat gelê, maar aangesien so baie mense dit kom sien het, was die hervormers bang dat hulle daarvan beskuldig sou word dat hulle 'n nuwe heilige kultus bevorder het. Die volgende dag is hy in 'n ongemerkte graf in die Cimetière des Rois begrawe.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=195–196}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=259–262}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=185–191}}</ref> Die presiese ligging van die graf is onbekend; 'n klip is in die 19de eeu bygevoeg om 'n graf te merk wat tradisioneel beskou word as Calvyn se graf.<ref>{{Citation | last = Rossel | first=Patrice | title =Une visite du cimetière de Plainpalais | publisher=Les Iles futures | year=1994}}; {{citation| last=Palfi|first=Véronique|title=Le Cimetière des Rois, De l'hôpital des pestiférés au cimetière de Plainpalais, Cinq siècle d'histoire, étude historique pour la Conservation architecturale de la Ville de Genève|year=2003}}</ref> ==Teologie== Calvyn het sy teologie ontwikkel in sy Bybelkommentare sowel as sy preke en verhandelinge, maar die mees omvattende uitdrukking van sy sienings word gevind in sy ''magnum opus'', die ''[[Institusie van die Christelike godsdiens]]''. Hy het bedoel dat die boek gebruik word as 'n samevatting van sy sienings oor Christelike teologie en dat dit saam met sy kommentare gelees word.<ref>{{Harvnb|Hesselink|2004|pp=74–75}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=4–9}}</ref> Die verskillende uitgawes van daardie werk het byna sy hele loopbaan as hervormer gestrek tot in met sy dood, en die opeenvolgende hersienings van die boek toon dat sy teologie van sy jeug tot sy dood baie min verander het.<ref>{{Harvnb|Bouwsma|1988|p=9}}; {{Harvnb|Helm|2004|p=6}}; {{Harvnb|Hesselink|2004|pp=75–77}}</ref> Die eerste uitgawe van 1536 het slegs uit ses hoofstukke bestaan. Die tweede uitgawe, wat in 1539 gepubliseer is, was drie keer so lank omdat hy hoofstukke bygevoeg het oor onderwerpe wat in Melanchthon se ''Loci Communes'' verskyn. In 1543 het hy weer nuwe materiaal bygevoeg en 'n hoofstuk oor die [[Apostoliese Geloofsbelydenis]] uitgebrei. Die finale uitgawe van die ''Institusie'' het in 1559 verskyn. Teen daardie tyd het die werk uit vier boeke van tagtig hoofstukke bestaan, en elke boek is vernoem na stellings uit die geloofsbelydenis: Boek 1 oor [[God|God die Skepper]], Boek 2 oor die Verlosser in [[Jesus Christus|Christus]], Boek 3 oor die ontvangs van die Genade van Christus deur die [[Heilige Gees]], en Boek 4 oor die Genootskap van Christus of die Kerk.<ref>{{Harvnb|Parker|1995|pp=4–10}}; {{Harvnb|De Greef|2004|pp=42–44}}; {{Harvnb|McGrath|1990|pp=136–144, 151–174}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=110–114, 309–325}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=53–62, 97–99, 132–134, 161–164}}</ref> [[Lêer:CalvinInstitutio.jpg|thumb|left|Titelblad van die finale uitgawe van Calvyn se ''magnum opus'', ''[[Institusie van die Christelike godsdiens|Institutio Christiane Religionis]]'', wat sy teologie opsom.]] Die eerste stelling in die ''Institusie'' erken die sentrale tema daarvan. Dit stel dat die som van menslike wysheid uit twee dele bestaan: die kennis van God en van onsself.<ref>{{Harvnb|Niesel|1980|pp=23–24}}; {{Harvnb|Hesselink|2004|pp=77–78}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=13–14}}</ref> Calvyn argumenteer dat die kennis van God nie behorent aan die mensdom is nie en ook nie ontdek kan word deur hierdie wêreld waar te neem nie. Die enigste manier om dit te verkry, is om die Skrif te bestudeer. Calvyn skryf: "Vir enigeen om by God die Skepper uit te kom, het hy die Skrif nodig as sy Gids en Leermeester."<ref>{{Harvnb|Parker|1995|p=21}}</ref> Hy probeer nie die gesag van die Skrif bewys nie, maar beskryf dit eerder as ''autopiston'' of selfverifiërend. Hy verdedig die [[Drie-eenheid|trinitarisme]] siening van God en, in 'n sterk polemiese standpunt teen die Katolieke Kerk, argumenteer Calvyn dat beelde van God tot afgodery lei.<ref>{{Harvnb|Steinmetz|1995|pp=59–62}}; {{Harvnb|Hesselink|2004|p=85}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=29–34}}</ref> Calvyn het die beroemde aanhaling "die menslike hart is 'n ewige afgodsfabriek" gesê.<ref>{{Cite web|title=The human heart is an idol factory: a modern critique of John Calvin|url=https://postbarthian.com/2019/08/06/the-human-heart-is-an-idol-factory-a-modern-critique-of-john-calvin/|date=6 August 2019|website=The PostBarthian|language=en-US|access-date=8 May 2020}}</ref> Aan die einde van die eerste boek bied hy sy sienings oor Goddelike Voorsienigheid, en skryf: "Deur sy Krag koester en bewaar God die wêreld wat hy gemaak het en deur sy Voorsienigheid regeer sy individuele dele."<ref>{{Harvnb|Hesselink|2004|p=85}}; {{Harvnb|Parker|1995|p=43}}</ref> Mense is nie in staat om ten volle te begryp waarom God enige spesifieke handeling uitvoer nie, maar watter goeie of bose mense ook al mag beoefen, hulle pogings lei altyd tot die uitvoering van God se wil en oordele.<ref>{{Harvnb|Niesel|1980|pp=70–79}}; {{Harvnb|Parker|1995|p=47}}</ref> Die tweede boek bevat verskeie skryfstukke oor [[erfsonde]] en die [[sondeval]], wat direk verwys na [[Augustinus van Hippo|Augustinus]], wat hierdie leerstellings ontwikkel het. Hy het dikwels die [[Kerkvaders]] aangehaal om die gereformeerde saak te verdedig teen die aanklag dat die hervormers nuwe teologie skep.<ref>{{Harvnb|Gerrish|2004|pp=290–291, 302}}. Volgens Gerrish het Calvyn sy verweer teen die aanklag van nuwigheid in die voorwoord van elke uitgawe van die ''Institusie'' gestel. Die oorspronklike voorwoord van die eerste uitgawe is gerig aan die koning van Frankryk, Francis I. Die verdediging het sy mening uitgespreek dat patristiese gesag die hervormers bevoordeel en dat die bewering dat die hervormers van die patristiese konsensus afwyk, 'n fiksie is. Sien ook{{Harvnb|Steinmetz|1995|pp=122–137}}.</ref> Na Calvyn se siening het sonde begin met die val van [[Adam]] en na die hele mensdom gepropageer. Die oorheersing van sonde is volkome tot die punt dat mense tot boosheid gedryf word.<ref>{{Harvnb|Niesel|1980|pp=80–88}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=50–57}}</ref> So het die gevalle mensdom die verlossing nodig wat in Christus gevind kan word. Maar voordat Calvyn hierdie leerstelling uiteengesit het, het hy die besondere situasie beskryf van die Jode wat gedurende die tyd van die [[Ou Testament]] geleef het. God het 'n verbond met [[Abraham]] gesluit en die koms van Christus belowe. Daarom was die Ou Verbond nie in opposisie met Christus nie, maar was eerder 'n voortsetting van God se belofte. Calvyn beskryf die Nuwe Verbond deur gebruik te maak van die gedeelte uit die [[Apostoliese Geloofsbelydenis]] wat Christus se lyding onder [[Pontius Pilatus]] en sy [[wederkoms]] beskryf om die lewendes en die dooies te oordeel. Vir Calvyn het die hele verloop van Christus se gehoorsaamheid aan die Vader die onenigheid tussen die mensdom en God verwyder.<ref>{{Harvnb|Parker|1995|pp=57–77}}</ref> In die derde boek beskryf Calvyn hoe die geestelike vereniging van Christus en die mensdom bereik word. Hy definieer geloof eerstens as die vaste en seker kennis van God in Christus. Die onmiddellike gevolge van geloof is bekering en die vergifnis van sonde. Dit word gevolg deur geestelike wedergeboorte, wat die gelowige terugbring na die toestand van heiligheid voor Adam se oortreding. Volmaakte volmaaktheid is onbereikbaar in hierdie lewe, en die gelowige moet 'n voortdurende stryd teen sonde verwag.<ref>{{Harvnb|Niesel|1980|pp=126–130}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=78–86}}</ref> Verskeie hoofstukke word dan aan die onderwerp van ''Sola fide'' (regverdiging deur geloof alleen) gewy. Hy het regverdiging gedefinieer as "die aanvaarding waardeur God ons as regverdig beskou wat Hy in genade ontvang het."<ref>{{Harvnb|Parker|1995|pp=97–98}}</ref>In hierdie definisie is dit duidelik dat dit God is wat die aksie inisieer en deurvoer en dat mense geen rol speel in hul eie saligheid nie; God is volkome soewerein in [[verlossing]].<ref>{{Harvnb|Niesel|1980|pp=130–137}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=95–103}}</ref> Naby die einde van die boek beskryf en verdedig Calvyn die leerstelling van [[Predestinasie in Calvinisme|predestinasie]], 'n leerstelling wat deur [[Augustinus van Hippo|Augustinus]] voorgehou word in teenstelling met die leerstellings van [[Pelagius]]. Mede-teoloë wat die Augustynse tradisie op hierdie punt gevolg het, sluit in [[Thomas Aquinas]] en [[Martin Luther]]. <ref>{{Harvnb|Parker|1995|p=114}}</ref> Calvyn se formulering van predestinasieleer het verder gegaan as die tradisie wat voor hom gegaan het.<ref>{{Harvnb|Heron|2005|p=243}}</ref> Die beginsel, in Calvyn se woorde, is "Almal is nie op gelyke voorwaardes geskape nie, maar sommige is vooraf bestem tot die ewige lewe, ander tot die ewige verdoemenis; en gevolglik, aangesien elkeen vir een of ander van hierdie doeleindes geskape is, sê ons dat hy voorbeskik is tot lewe of dood."<ref>{{Harvnb|Calvin|1989|loc=[http://www.ccel.org/ccel/calvin/institutes.v.xxii.html Book III, Chapter 21, Par 5]}}</ref> Calvyn het geglo dat God se absolute dekreet dubbele predestinasie was, maar hy het ook bely dat dit 'n ''aaklige dekreet'' was: "Die dekreet is inderdaad aaklig, bely ek. (Latyns. ''"Decretum quidem horribile, fateor.''"; Frans. "''Je confesse que ce decret nous doit epouvanter.''")<ref>{{Cite web|title=John Calvin confessed Double Predestination is a Horrible and Dreadful Decree|url=https://postbarthian.com/2014/05/31/john-calvin-confessed-double-predestination-horrible-dreadful-decree/|date=31 May 2014|website=The PostBarthian|language=en-US|access-date=8 May 2020}}</ref> Die laaste boek beskryf wat Calvyn beskou as die ware Kerk en sy bediening, gesag en sakramente. Hy het die gesag van die pous en die beskuldiging dat die hervormers skismaties is ontken. Vir Calvyn is die Kerk gedefinieer as die liggaam van gelowiges wat Christus aan sy hoof geplaas het. Per definisie was daar net een "katolieke" of "universele" Kerk. Daarom het hy aangevoer dat die hervormers "hul moes verlaat sodat ons na Christus kan kom."<ref>{{Harvnb|Parker|1995|p=134}}; {{Harvnb|Niesel|1980|pp=187–195}}</ref> Die bedienaars van die Kerk word beskryf uit 'n gedeelte uit [[Efesiërs]], en hulle het bestaan ​​uit [[Apostel|apostels]], [[Profeet|profete]], evangeliste, [[Pastoor|pastore]] en dokters. Calvyn het die eerste drie ampte as tydelik beskou, beperk in hul bestaan ​​tot die tyd van die Nuwe Testament. Laasgenoemde twee kantore is in die kerk in Genève gevestig. Alhoewel Calvyn die werk van die [[Ekumeniese konsilie|Ekumeniese konsilies]] gerespekteer het, het hy hulle beskou as onderworpe aan God se Woord wat in die Skrif gevind word. Hy het ook geglo dat die burgerlike en kerklike owerhede apart is en nie met mekaar moet inmeng nie.<ref>{{Harvnb|Parker|1995|pp=135–144}}</ref> Calvyn het 'n sakrament gedefinieer as 'n aardse teken wat verband hou met 'n belofte van God. Hy het slegs twee sakramente as geldig onder die nuwe verbond aanvaar: [[doop]] en die [[nagmaal]] (in teenstelling met die Katolieke aanvaarding van sewe sakramente). Hy het die Katolieke leerstelling van transsubstansiasie, en die behandeling van die nagmaal as 'n offer heeltemal verwerp. Hy kon ook nie die Lutherse leerstelling van sakramentele vereniging aanvaar waarin Christus “in, met en onder” die elemente was nie. Sy eie siening was naby Zwingli se simboliese siening, maar dit was nie identies nie. Eerder as om 'n suiwer simboliese siening te huldig, het Calvyn opgemerk dat met die deelname van die Heilige Gees geloof deur die sakrament gevoed en versterk word en dat Christus waarlik in die nagmaal teenwoordig is. In sy woorde was die eucharistiese ritueel "...'n geheim te verhewe vir my verstand om te verstaan ​​of woorde om uit te druk. Ek ervaar dit eerder as om dit te verstaan."<ref>{{Harvnb|Potter|Greengrass|1983|pp=34–42}}; {{Harvnb|McDonnell|1967|p=206}}; {{Harvnb|Parker|1995|pp=147–157}}; {{Harvnb|Niesel|1980|pp=211–228}}; {{Harvnb|Steinmetz|1995|pp=172–173}}</ref> == Kontroversies == [[Lêer:Joachim-Westphal.jpg|thumb|right|Joachim Westphal het nie saamgestem met Calvyn se teologie oor die nagmaal nie.]] Calvyn se teologie het kontroversie veroorsaak. Pierre Caroli, 'n Protestantse predikant in [[Lausanne]], het Calvyn, sowel as Viret en Farel, van Arianisme in 1536 beskuldig. Calvyn het sy oortuigings oor die Drie-eenheid verdedig in ''Confessio de Trinitate propter calumnias P. Caroli''.<ref>{{Harvnb|Gamble|2004|p=199}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=125–126}}</ref> In 1551 het Jérôme-Hermès Bolsec, 'n [[geneesheer]] in Genève, Calvyn se predestinasieleer aangeval en hom daarvan beskuldig dat hy God die outeur van sonde maak. Calvyn het opgestaan ​​en 'n gedetailleerde en, volgens sy ondersteuners, briljante verdediging van predestinasie gegee<ref>[https://www.wscal.edu/resource-center/calvin-bolsec-and-the-reformation Calvin, Bolsec and the Reformation], ''Westminster Seminary California,'' Godfrey, W.R., Besoek 5 Januarie, 2024.</ref> en daarna is Bolsec uit die stad verban, en het ná Calvyn se dood 'n biografie geskryf wat Calvyn se karakter erg verguis het. <ref>{{Harvnb|Gamble|2004|pp=198–199}}; {{Harvnb|McGrath|1990|pp=16–17}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=208–211}}</ref> In die volgende jaar het Joachim Westphal, 'n Gnesio-Lutherse leraar in Hamburg, Calvyn en Zwingli as ketters veroordeel deurdat hulle die eucharistiese leerstelling van die vereniging van Christus se liggaam met die elemente ontken. Calvyn se ''Defensio sanae et orthodoxae doctrinae de sacramentis'' ('n Verdediging van die gesonde en ortodokse leer oor die sakramente) was sy reaksie in 1555.<ref>{{Harvnb|Gamble|2004|pp=193–196}}; {{Harvnb|Parker|1975|p=163}}</ref> In 1556 het Justus Velsius, 'n Nederlandse dissident, 'n openbare disputasie met Calvyn gehou tydens sy besoek aan [[Frankfurt]], waarin Velsius vrye wil verdedig het teen Calvyn se leerstelling van [[Predestinasie in Calvinisme|predestinasie]]. Na die teregstelling van Servetus het 'n nabye vennoot van Calvyn, Sebastian Castellio, met hom gebreek oor die kwessie van die behandeling van ketters. In Castellio se ''Verhandeling oor ketters'' (1554), het hy gepleit vir 'n fokus op Christus se morele leerstellings in die plek van die ydelheid van teologie,<ref>{{Harvnb|Cottret|2000|pp=227–233}}</ref>en hy het daarna 'n teorie van verdraagsaamheid ontwikkel wat op Bybelse beginsels gebaseer is.<ref>{{Harvnb|Ganoczy|2004|pp=17–18}}</ref> == Calvyn en die Jode == Geleerdes het Calvyn se siening van die [[Jode]] en [[Judaïsme]] gedebatteer. Sommige het aangevoer dat Calvyn die minste [[Antisemitisme|antisemities]] onder al die groot hervormers van sy tyd was, veral in vergelyking met Martin Luther.<ref>Elazar, Daniel J. (1995). ''Covenant and Commonwealth: Europe from Christian Separation through the Protestant Reformation, Volume II of the Covenant Tradition in Politics''. New Brunswick: Transaction Publishers.</ref> Ander het aangevoer dat Calvyn stewig in die antisemitiese kamp was.<ref>{{Harvnb|Pater|1987|pp=256–296}}; {{Harvnb|Baron|1972|pp=343–344}}</ref> Geleerdes is dit eens dat dit belangrik is om te onderskei tussen Calvyn se sienings jeens die Bybelse Jode en sy houding jeens hedendaagse Jode. In sy teologie onderskei Calvyn nie tussen God se verbond met Israel en die Nuwe Verbond nie. Hy het gesê, "...al die kinders van die belofte, wedergebore uit God, wat die opdragte gehoorsaam het deur geloof wat deur liefde werk, aan die Nuwe Verbond behoort vandat die wêreld begin het."<ref>{{Harvnb|Lange van Ravenswaay|2009|p=144}} quoting from Calvin, Institutes II.11.10</ref> Nietemin was hy 'n verbondsteoloog en het aangevoer dat die Jode 'n verworpe volk is wat Jesus moet omhels om weer by die verbond in te gaan.<ref>Pak, G. Sojin.'' John Calvin and the Jews: His Exegetical Legacy''. Reformed Institute of Metropolitan Washington, 2009, p. 25.</ref> Die meeste van Calvyn se uitsprake oor die Jode van sy era was polemies. Calvyn het byvoorbeeld eenkeer geskryf: "Ek het baie met baie Jode gepraat: ek het nog nooit 'n druppel vroomheid of 'n greintjie waarheid of vindingrykheid gesien nie - nee, ek het nog nooit gesonde verstand in enige Jood gevind nie."<ref>Calvin's commentary of Daniel 2:44–45 translated by Myers, Thomas.''Calvin's Commentaries''. Grand Rapids, MI: Eerdmans, 1948, quoted in {{Harvnb|Lange van Ravenswaay|2009|p=146}}</ref> In hierdie opsig het hy min verskil van ander Protestantse en Katolieke teoloë van sy dag. <ref>{{Harvnb|Detmers|2006|p=199}}; {{Harvnb|Lange van Ravenswaay|2009|pp=143–146}}; {{Harvnb|Pak|2010|p=177}}</ref>Onder sy bestaande geskrifte het Calvyn uitdruklik kwessies van hedendaagse Jode en Judaïsme in slegs een verhandeling behandel,<ref>{{Harvnb|Pak|2010|p=3}}</ref> ''Reaksie op vrae en besware van 'n sekere Jood''.<ref>''Ad Questiones et Obiecta Iudaei cuisdam Responsio Ioannis Calvini'' in [[Corpus Reformatorum|CR]] 37:653–674 en vertaal deur R. Susan Frank in M. Sweetland Laver, ''Calvin, Jews, and Intra-Christian Polemics'' (PhD diss, Temple University, Philadelphia, 1987), pp. 220–261.</ref> Daarin het hy aangevoer dat Jode hul eie geskrifte verkeerd lees omdat hulle die eenheid van die Ou en Nuwe Testament mis.<ref>{{Harvnb|Pak|2010|p=27}}</ref> == Politieke oortuigings == Calvyn se politieke teorie was daarop gemik om die regte en vryheid van gewone mense te verseker. Alhoewel hy daarvan oortuig was dat die Bybel geen bloudruk vir 'n bepaalde regeringsvorm bevat, was hy 'n voorstander van 'n soort gemengde regering waarin demokratiese en elemente van adelsheerskappy gekombineer word. Hy het die voordele van 'n demokratiese stelsel gewaardeer.<ref>Jan Weerda: ''Calvin''. In: ''Evangelisches Soziallexikon''. Stuttgart 1954, kol. 210</ref> Om magsmisbruik verder te beperk en te verhoed, het Calvyn voorgestel om politieke gesag deur middel van wigte en teenwigte tussen verskillende instellings soos adel, laer stande of magistrate te verdeel. Volgens sy leerstellings raak heersers, wat in opstand teen God kom, hul goddelike voorreg kwyt en moet omvergewerp word.<ref>Clifton E. Olmstead: ''History of Religion in the United States''. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall 1960, bl. 9-10</ref><ref>Jan Weerda: ''Calvin''. In: ''Evangelisches Soziallexikon'', kol. 211</ref> Staat en kerk is geskei, ofskoon hulle ten voordeel van die volk moet saamwerk. Christelike magistrate moet seker maak dat die kerk sy opdrag in vryheid kan uitvoer. In uiterste gevalle moet die magistrate gevaarlike ketters verban of teregstel. Maar niemand kan gedwing word om hom tot die Protestantse geloof te bekeer nie.<ref>Jan Weerda: ''Calvin''. In: ''Evangelisches Soziallexikon'', kol. 212</ref><ref>Otto Weber: ''Calvin, Johannes''. In: ''Die Religion in Geschichte und Gegenwart''. Derde uitgawe, boekdeel I (1957), kol. 1598</ref> Calvyn het landbou en tradisionele ambagte as gewone menslike aktiwiteite beskou. Ten opsigte van handel en finansies was hy meer liberaal ingesteld as [[Martin Luther]], alhoewel albei woekering skerp veroordeel het. Calvyn het nogtans die heffing van matige rente op lenings toegestaan. Soos die ander kerkhervormers het Calvyn werk as 'n middel beskou waardeur gelowiges hul waardering vir God se genade en hul verlossing deur Christus betoon en 'n diens vir hul bure verrig. Elkeen was verplig om te werk, terwyl bedelary veroordeel is. Die gedagte dat ekonomiese sukses as 'n sigbare teken vir God se guns beskou kon word, het in Calvyn se denke slegs 'n ondergeskikte rol gespeel. Dit het eers in latere en meer gesekulariseerde vorme van Calvinisme tot die voorgrond getree om die vertrekpunt van Max Weber se teorie oor die opkoms van kapitalisme te word. == Lasterlike aanvalle deur Rooms-Katolieke == Jerome Bolsec het 'n biografie van Calvyn in 1577 geskryf en beweer dat Calvyn [[sodomie]] gepleeg het terwyl hy in [[Noyon]] in 1527 (ouderdom 18) was, en dat hy eers op die laaste oomblik die straf om op die brandstapel verbrand te word vrygespring het, in plaas daarvan om die baie milde alternatief te ontvang om gebrandmerk te word met 'n [[fleur-de-lis]] op die skouer.<ref name="Backus">Backus, Irena. "Roman Catholic Lives of Calvin from Bolsec to Richelieu: Why the Interest?". Section [https://books.google.com/books?id=wSza_fU2yI4C&pg=PA31 "Jerome Bolsec"], pp. 26-32 (see 27 last paragraph, 29-32). In Randall C. Zachman, ed. (2008). ''John Calvin and Roman Catholicism: Critique and Engagement, Then and Now''. Baker Academic,{{ISBN|080103597X}}. Accessed 25 Nov 2023.</ref> Dit word vandag as lasterlike beskuldigings beskou deur Bolsec, wie 'n voormalige medewerker van Calvyn was en na 'n uitval na [[Katolisisme]] teruggekeer het. Bolsec het Calvyn na sy dood retories van baie "on-Christelike" tipes seksuele gedrag beskuldig het.<ref name=Backus/> Dit is bekend dat Bolsec gebeure uit die lewens van ten minste twee mans van Noyon met die naam Jean Cauvin saamgevoeg het, en het gerugte en fiksie daarby gevoeg. Irena Backus verduidelik dat Bolsec se lasterlike beskuldigings as 'n reaksie op 'n oorverskonende artikel deur Beza, wat oordrewe die hervormer se morele eienskappe geprys het, was.<ref name=Backus/> ==Werke== Calvyn se eerste gepubliseerde werk was 'n kommentaar op [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]] se ''De Clementia''. Gepubliseer op eie koste in 1532, het dit getoon dat hy 'n humanis was in die tradisie van Erasmus met 'n deeglike begrip van klassieke wetenskap.<ref>{{Harvnb|De Greef|2004|p=41}}; {{Harvnb|McGrath|1990|pp=60–62}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=63–65}}; {{Harvnb|Steinmetz|2009|}}</ref> Sy eerste teologiese werk, die ''Psychopannychia'', het gepoog om die leerstelling van sielslaap soos gepromulgeer deur die [[Anabaptisme|Anabaptiste]] te weerlê. Calvyn het dit waarskynlik geskryf gedurende die tydperk ná Cop se toespraak, maar dit is eers in 1542 in [[Straatsburg]] gepubliseer.<ref>{{Harvnb|De Greef|2004|p=53}}; {{Harvnb|Cottret|2000|pp=77–82}}</ref> [[Lêer:John Calvin's handwriting 01.jpg|thumb|left|Calvyn het baie briewe aan godsdienstige en politieke leiers regoor Europa geskryf, insluitend hierdie een wat aan [[Edward VI van Engeland]] gestuur is. |320x320px]] Calvyn het kommentaar op die meeste van die boeke van die Bybel gelewer. Sy eerste kommentaar op [[Brief aan die Romeine]] is in 1540 gepubliseer, en hy het beplan om kommentare oor die hele [[Nuwe Testament]] te skryf. Ses jaar het verloop voordat hy sy tweede geskryf het, 'n kommentaar op [[1 Korintiërs|Eerste brief aan die Korintiërs]], maar daarna het hy meer aandag daaraan gewy om sy doel te bereik. Binne vier jaar het hy kommentaar op al die [[Paulus van Tarsus|Pauliniese briewe]] gepubliseer, en hy het ook die kommentaar op Romeine hersien. Hy het toe sy aandag gevestig op die algemene briewe ([[Brief van Jakobus]], [[1 Petrus|Eerste brief van Petrus]], [[2 Petrus|Tweede Brief van Petrus]], [[1 Johannes|Eerste brief van Johannes]] en die [[Judas|Brief van Judas]]) en wy dit toe aan [[Edward VI van Engeland]]. Teen 1555 het hy sy werk oor die Nuwe Testament voltooi en klaargemaak met die [[Handelinge]] en die [[Evangelie|Evangelies]] (hy het slegs die kort [[2 Johannes|tweede]] en [[3 Johannes|derde]] Johannesbriewe en die [[Openbaring]] weggelaat). Vir die Ou Testament het hy kommentare geskryf oor [[Jesaja]], die boeke van die [[Pentateug]], die [[Psalms]], en [[Josua]]. Die materiaal vir die kommentare het dikwels ontstaan ​​uit lesings aan studente en predikante wat hy herwerk het vir publikasie. Vanaf 1557 kon hy nie tyd kry om hierdie metode voort te sit nie, en hy het toestemming gegee dat sy lesings uit stenograwe se notas gepubliseer word. Hierdie ''Praelectiones'' het die klein profete, [[Daniël]], [[Jeremia]], [[Klaagliedere van Jeremia|Klaagliedere]] en 'n deel van [[Esegiël]].<ref>{{Harvnb|De Greef|2004|pp=44–45}}; {{Harvnb|Parker|2006|pp=134–136, 160–162}}</ref> [[Lêer:John Calvin Titian B.jpg|Portret van Calvyn deur Titian.|thumb]] [[Lêer:Swiss-Commemorative-Coin-2017a-CHF-20-obverse.png|thumb|Calvyn (links) en Huldrych Zwingli op 'n Switserse munt ter herdenking van die 500ste herdenking van die Hervorming.]] Calvyn het ook baie briewe en verhandelings geskryf. Na aanleiding van die ''Responsio ad Sadoletum'' het Calvyn 'n ope brief op versoek van Bucer aan [[Karel V, Heilige Romeinse Keiser|Karel V]] in 1543, ''Supplex exhortatio ad Caesarem'' geskryf, om die gereformeerde geloof te verdedig. Dit is gevolg deur 'n ope brief aan die pous (''Admonitio paterna Pauli III'') in 1544, waarin Calvyn [[Pous Paulus III|Paulus III]] vermaan het omdat hy die hervormers van enige vooruitsig op toenadering ontneem het. Die pous het voortgegaan om die Konsillie van Trente te open, wat gelei het tot dekrete teen die hervormers. Calvyn het die dekrete weerlê deur die ''Acta synodi Tridentinae cum Antidoto'' (Verrigtinge van die Sinode van Trente met teenmiddel) in 1547 op te stel. Toe Charles 'n kompromisoplossing met die ''Augsburg Interim'' probeer vind het, het Bucer en Bullinger Calvyn aangemoedig om reageer. Hy het die verhandeling, ''Vera Christianae pacificationis et Ecclesiae reformandae ratio'' (Die ware stelsel van Christelike pasifikasie en die hervorming van die Kerk) in 1549 geskryf, waarin hy die leerstellings beskryf wat gehandhaaf moet word, insluitend regverdiging deur geloof.<ref>{{Harvnb|De Greef|2004|pp=46–48}}</ref> Calvyn het baie van die grondliggende dokumente vir gereformeerde kerke verskaf, insluitend dokumente oor kategese, liturgie en kerkbestuur. Hy het ook verskeie geloofsbelydenisse afgelê om die kerke te verenig. In 1559 het hy die Franse belydenis van geloof, die Galliese Belydenis opgestel en die sinode in Parys het dit met min veranderinge aanvaar. Die [[Nederlandse Geloofsbelydenis|Belgiese Belydenis]] van 1561, 'n Nederlandse geloofsbelydenis, was deels op die Galliese Belydenis gegrond.<ref>{{Harvnb|De Greef|2004|pp=50–51}}</ref> == Nalatenskap == [[Lêer:ReformationWallGeneva.JPG|links|duimnael|''Mur des Réformateurs'' in [[Genève]], [[Switserland]], met (van links na regs) Guillaume Farel, '''Johannes Calvyn''', Théodore de Bèze en [[John Knox]]]] Ná die dood van Calvyn en sy opvolger, Beza, het die Geneefse stadsraad geleidelik beheer verkry oor lewensterreine wat voorheen in die kerklike domein was. Toenemende sekularisasie het gepaard gegaan met die agteruitgang van die kerk. Selfs die Geneefse ''académie'' is verduister deur universiteite in [[Leiden Universiteit|Leiden]] en [[Ruprecht-Karls-universiteit|Heidelberg]], wat die nuwe vestings van Calvyn se idees geword het, wat eers deur Joachim Westphal as "Calvinisme" geïdentifiseer is in 1552. Teen 1585 het Genève, eens die bron van die hervormingsbeweging, bloot sy simbool geword.<ref>{{Harvnb|McGrath|1990|pp=200–201}}; {{Harvnb|Cottret|2000|p=239}}</ref> Calvyn het altyd gewaarsku om hom as 'n "afgod" en Genève as 'n nuwe "[[Jerusalem]]" te beskryf. Hy het mense aangemoedig om aan te pas by die omgewings waarin hulle hulself bevind. Selfs tydens sy polemiese woordewisseling met Westphal het hy 'n groep Franssprekende vlugtelinge, wat hulle in [[Wesel]], Duitsland gevestig het, aangeraai om by die plaaslike Lutherse kerke te integreer. Ten spyte van sy verskille met die [[Lutheranisme|Lutherane]], het hy nie ontken dat hulle lede van die ware Kerk was nie. Calvyn se erkenning van die noodsaaklikheid om by plaaslike omstandighede aan te pas, het 'n belangrike kenmerk van die reformatoriese beweging geword soos dit oor Europa versprei het.<ref>{{Harvnb|Pettegree|2004|pp=207–208}}</ref> As gevolg van Calvyn se sendingwerk in Frankryk het sy hervormingsprogram uiteindelik die Franssprekende provinsies van Nederland bereik. Calvinisme is aangeneem in die Keurvorstedom van die Palts onder Keurvors Frederik III, wat gelei het tot die formulering van die [[Heidelbergse Kategismus]] in 1563. Dit en die [[Nederlandse Geloofsbelydenis|Belgiese Belydenis]] is aangeneem as belydenisstandaarde in die eerste sinode van die [[Nederduitse Gereformeerde Kerkfamilie|Nederduitse Gerformeerde Kerke]] by [[Emden]]​​ in 1571. Verskeie leidende goddelikes, hetsy Calvinisties of diegene wat simpatiek teenoor Calvinisme was, het hulle in Engeland gevestig ([[Martin Bucer]], Pietro Martire Vermigli, en Jan Laski) en Skotland ([[John Knox]]). Tydens die [[Engelse Burgeroorlog]] het die Calvinistiese Puriteinses die [[Westminster-konfessie]] vervaardig, wat die belydenisstandaard geword het vir Presbiteriaanse Kerke in die Engelssprekende wêreld. Aangesien die [[Ottomaanse Ryk]] nie [[Islam|Moslem]]-bekering op sy verowerde westerse gebiede gedwing het nie, is gereformeerde idees vinnig aangeneem in die tweederdes van Hongarye wat hulle beset het (die [[Huis van Habsburg]]-regeer die derde deel van Hongarye en het Katoliek gebly). 'n Gereformeerde Grondwetlike Sinode is in 1567 in [[Debrecen]], die hoofspilpunt van Hongaarse Calvinisme, gehou, waar die Tweede Helvetiese Belydenis aanvaar is as die amptelike belydenis van Hongaarse Calviniste. Nadat Calvinisme in Europa gevestig het, het die beweging voortgegaan om na ander dele van die wêreld te versprei, insluitend [[Noord-Amerika]], [[Suid-Afrika]] en [[Korea]].<ref>{{Harvnb|Holder|2004|pp=246–256}}; {{Harvnb|McGrath|1990| pp=198–199}}</ref> Calvyn het nie geleef om die grondslag van sy werk te sien groei tot 'n internasionale beweging nie; maar sy dood het sy idees toegelaat om uit hul stad van herkoms te breek, om ver buite hul grense te slaag en hul eie kenmerkende karakter te vestig.<ref>{{Harvnb|Pettegree|2004|p=222}}</ref> Calvyn word op [[27 Mei]] herdenk as 'n ''Vernuwer van die Kerk'' ​​in Lutherse kerke.<ref>{{Cite web |date=2006-09-08 |title=The Church Year |url=http://www.renewingworship.org/ELW/content/PDF/ChurchYear_asm_20060119.pdf |access-date=2023-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060908112753/http://www.renewingworship.org/ELW/content/PDF/ChurchYear_asm_20060119.pdf |archive-date=8 September 2006 }}</ref> Calvyn word ook onthou in die [[Kerk van Engeland]] met 'n herdenking op [[26 Mei]].<ref>{{Cite web|title=The Calendar|url=https://www.churchofengland.org/prayer-and-worship/worship-texts-and-resources/common-worship/churchs-year/calendar|access-date=27 March 2021|website=The Church of England|language=en}}</ref> Die [[Noordwes-Universiteit]] se Calvyn-fontein was gebou ter nagedagtenis aan hom.<ref>{{Cite web|url=https://www.youvisit.com/tour/panoramas/nwu/80088?id=9304|title=Calvyn fontein|website=youvisit.com|language=en|access-date=3 February 2024}}</ref> == Sien ook == * [[Calvinisme]] * [[Extra Calvinisticum]] * [[Predestinasie in Calvinisme]] * [[Martin Bucer]] * [[Drie Suster Kerke|Drie Suster(s)kerke]] van Suid-Afrika * [[Hugenote]] * [[Protestantisme]] * [[Protestantse Hervorming]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{Citation | last = Baron | first = Salo | contribution = John Calvin and the Jews | year =1972 | editor-last =Feldman | editor-first =Leon A. | title =Ancient and Medieval Jewish History | place =New Brunswick, New Jersey | publisher=Rutgers University Press | oclc = 463285878 }} (originally published 1965). * {{Citation | last = Berg | first = Machiel A. van den | title = Friends of Calvin | publisher= [[William B. Eerdmans Publishing Co.]] | year = 2009 | place = Grand Rapids, Mi. | isbn = 978-0-8028-6227-3 }} * {{Citation | last = Bouwsma | first =William James | title =John Calvin: A Sixteenth-Century Portrait | publisher=[[Oxford University Press]] | year =1988 | place = New York| isbn = 978-0-19-504394-5|url=https://archive.org/details/johncalvin00will}}. * {{Citation | last=Calvin | first=John | title=Institutio Christianae religionis |trans-title=Institutes of the Christian Religion | orig-year=1564 |year=1989|language=la|others=Translated by Henry Beveridge |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Company | location=Grand Rapids, MI | url=http://www.ccel.org/ccel/calvin/institutes}} * {{Citation | last = Chung | first = Sung Wook | title = Admiration and Challenge: Karl Barth's Theological Relationship with John Calvin | publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]] | year =2002 | place = New York | isbn = 978-0-82-045680-5}}. * {{Citation | last = Chung | first = Sung Wook | title = John Calvin and Evangelical Theology: Legacy and Prospect | publisher=[[Westminster John Knox (publisher)|Westminster John Knox]] | year =2009 | place = Louisville, KY | isbn = 978-0-82-045680-5}}. * {{Citation | last = Cottret | first =Bernard | trans-title =Calvin: A Biography | publisher=Wm. B. Eerdmans | year =2000 | place = Grand Rapids, Michigan| isbn = 978-0-8028-3159-0|title=Calvin: Biographie|orig-year=1995|language=fr|others=Translated by M. Wallace McDonald}} * {{Citation | last = De Greef | first = Wulfert | contribution = Calvin's writings | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last = De Greef |author-mask=8| first = Wulfert | title =The Writings of John Calvin: An Introductory Guide | publisher=Westminster John Knox Press | year =2008 | place = Louisville, Kentucky| isbn = 978-0-664-23230-6}} * {{Citation | last = Detmers | first = Achim | contribution = Calvin, the Jews, and Judaism | year =2006 | editor-last =Bell | editor-first =Dean Phillip | editor2-last = Burnett | editor2-first = Stephen G. | title =Jews, Judaism, and the Reformation in Sixteenth-Century Germany | place =Leiden | publisher=Brill | isbn = 978-90-04-14947-2 }}. * {{Citation | last = DeVries | first = Dawn | contribution = Calvin's preaching | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last = [[Thomas Henry Dyer|Dyer, Thomas Henry]] | title=The Life of John Calvin| publisher=John Murray | year = 1850 | place = London | url = https://books.google.com/books?id=Po8uAAAAYAAJ}} * {{Citation | last = Gamble | first = Richard C. | contribution = Calvin's controversies | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last = Ganoczy | first = Alexandre | contribution = Calvin's life | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation|last=Ganoczy|first=Alexandre |contribution =Calvin, John |year=2005 |editor-last1=Hillebrand | editor-first1=Hans J. |title=The Oxford Encyclopedia of the Reformation |place=Oxford |publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-195-06493-3}} * {{Citation | last = Gerrish | first = R. A. | contribution = The place of Calvin in Christian theology | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last = Graham | first =W. Fred | title =The Constructive Revolutionary: John Calvin and His Socio-Economic Impact| publisher=John Knox Press | year =1971 | place = Richmond, Virginia| isbn = 978-0-8042-0880-2}}. * {{Citation | last = Helm | first =Paul | title =John Calvin's Ideas | publisher=[[Oxford University Press]] | year =2004 | place = Oxford| isbn = 978-0-19-925569-6}}. * {{Citation | last = Heron | first =Alasdair | editor-last = Lacoste| editor-first = Jean-Yves | title =John Calvin|encyclopedia=Encyclopedia of Christian Theology | publisher=CRC Press |year =2005| place = New York}}. * {{Citation | last = Hesselink | first = I. John | contribution = Calvin's theology | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last = Holder | first = R. Ward | contribution = Calvin's heritage | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last =Lane | first = Anthony N.S. | contribution = Calvin's Institutes | year =2009 | title= A Reader's Guide | place =Grand Rapids |publisher=[[Baker Publishing Group]] | isbn = 978-0-8010-3731-3}} * {{Citation | last = Lange van Ravenswaay | first = J. Marius J. | contribution = Calvin and the Jews | year =2009 | editor-last =Selderhuis | editor-first =Herman J. | trans-title =The Calvin Handbook | place =Grand Rapids, Michigan | publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing Co. | isbn =978-0-8028-6230-3 |language=nl |title=Calvijn Handboek |orig-year=2008 |others=Translated by Kampen Kok}} * {{citation | last = Manetsch | first = Scott M. | title = Calvin's Company of Pastors: Pastoral Care and the Emerging Reformed Church, 1536–1609 | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2013 | location = New York | series = Oxford Studies in Historical Theology}} * {{Citation | last = McDonnell | first =Kilian | title =John Calvin, the Church, and the Eucharist | publisher=[[Princeton University Press]] | year =1967 | place = Princeton| oclc = 318418}}. * {{Citation | last = McGrath | first =Alister E. | author-link =Alister McGrath | title =A Life of John Calvin | publisher=[[Basil Blackwell]] | year =1990 | place = Oxford| isbn = 978-0-631-16398-5}}. * {{Citation | last =McNeill | first =John Thomas | author-link =John T. McNeill | title =The History and Character of Calvinism | publisher =Oxford University Press | year =1954 | place =Oxford | isbn =978-0-19-500743-5 | url-access =registration | url =https://archive.org/details/historycharacter0000mcne }}. * {{Citation | last = Niesel | first =Wilhelm | title =The Theology of Calvin | publisher=Baker Book House | year =1980 | place = Grand Rapids, Michigan| isbn = 978-0-8010-6694-8}}. * {{Citation | last = Olsen | first = Jeannine E. | contribution = Calvin and social-ethical issues | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last = Pak | first = G. Sujin | title =The Judaizing Calvin | publisher=[[Oxford University Press]] | year =2010 | place = Oxford | isbn = 978-0-19-537192-5}}. * {{Citation | last = Parker | first =T. H. L. | title =Calvin: An Introduction to His Thought | publisher=Geoffrey Chapman | year =1995 | place = London| isbn = 978-0-225-66575-8}}. * {{Citation | last = Parker |author-mask=7| first =T. H. L. | title =John Calvin | publisher=Lion Publishing plc | year =1975 | place = Tring, Hertfordshire, England| isbn = 978-0-7459-1219-6}}. * {{Citation | last = Parker |author-mask=7| first =T. H. L. | title =John Calvin: A Biography | publisher=Lion Hudson plc | year =2006 | place = Oxford| isbn = 978-0-7459-5228-4|url=https://archive.org/details/johncalvinbiogra00park}}. * {{Citation | last = Pater | first = Calvin Augustus | contribution = Calvin, the Jews, and the Judaic Legacy | year =1987 | editor-last =Furcha | editor-first =E. J. | title =In Honor of John Calvin: Papers from the 1986 International Calvin Symposium | place =Montreal | publisher=McGill University Press | isbn = 978-0-7717-0171-9 }}. * {{Citation | last = Pettegree | first = Andrew | contribution = The spread of Calvin's thought | year =2004 | editor-last =McKim | editor-first =Donald K. | title =The Cambridge Companion to John Calvin | place =Cambridge | publisher=[[Cambridge University Press]] | isbn =978-0-521-01672-8}} * {{Citation | last1 = Potter | first1 =G. R. |author-link=George Richard Potter| last2 = Greengrass | first2 = M. | title =John Calvin | publisher=Edward Arnold (Publishers) Ltd. | year =1983 | place = London | isbn = 978-0-7131-6381-0}}. * {{Citation | last =Steinmetz | first =David C. | author-link =David Steinmetz (historian) | title =Calvin in Context | publisher =[[Oxford University Press]] | year =1995 | place =Oxford | isbn =978-0-19-509164-9 | url-access =registration | url =https://archive.org/details/calvinincontext0000stei }}. * {{Citation | last = Steinmetz |author-mask=9| first = David C. | title = Calvin as Biblical Interpreter Among the Ancient Philosophers | journal=Interpretation | volume = 63 | pages = 142–153 | year = 2009 | doi = 10.1177/002096430906300204 | issue = 2 |s2cid=170454772}} ==Verdere Leesstof == * {{cite book|editor1-last=Backus|editor1-first=Irena|editor2-first=Philip|editor2-last=Benedict|editor2-link=Philip Benedict|title=Calvin and His Influence, 1509–2009|publisher=Oxford University Press|year=2011}} * {{Citation | last = Balserak | first = Jon | title = John Calvin as Sixteenth-Century Prophet | publisher = [[Oxford University Press]] | year = 2014| place = Oxford | isbn = 978-0-198-70325-9}}. * {{Citation | last = Calvin | first = Claude Wesley | title = The Calvin Families: Origin and History of the American Calvins, with a Partial Genealogy | publisher = Edwards Brothers, Inc. | year = 1945 | place = Ann Arbor | url = https://books.google.com/books?id=RUc5AAAAMAAJ | isbn = 978-0-598-99702-9}}. * {{Citation | last = Gordon | first = Bruce |author-link=Bruce Gordon (historian) | title = Calvin | publisher = [[Yale University Press]] | year = 2009| place = London/New Haven | isbn = 978-0-300-17084-9}}. * {{Cite book |last=Muller|first=Richard A.|title=The Unaccommodated Calvin: Studies in the Foundation of a Theological Tradition|year=2001|isbn=978-0-19-515168-8|author-link=Richard Muller (theologian)|publisher=Oxford University Press}} * {{cite book | last=Mullett| first=Michael | title=John Calvin | location=London| publisher=[[Routledge]] | year=2011| isbn=978-0-41547-699-7}} * {{cite book | last=Sewell | first=Alida Leni | title=Calvin, the Body and Sexuality: An Inquiry into His Anthropology | location=Amsterdam | publisher=VU University Press | year=2011| isbn=978-90-8659-587-7 }} * {{cite book | last = Selderhuis| first = Herman |author-link=Herman Selderhuis | title = The Calvin Handbook | location = Grand Rapids | publisher= Eerdmans | year=2009| isbn=978-0-8028-6230-3 }} * Tamburello, Dennis E. (2007), [https://books.google.com/books?id=6s869kELMZwC&pg=PA176 ''Union with Christ: John Calvin and the Mysticism of St. Bernard''], Louisville, Kentucky: [[Westminster John Knox|Westminster John Knox Press]], {{ISBN|978-0-664-22054-9}} == Eksterne skakels == * {{en}}{{Gutenberg author |id=6425| name=Johannes Calvyn}} * {{en}}{{Internet Archive author |sname=Johannes Calvyn}} * {{en}}[https://www.calvin.edu/meeter/publications/calvin-bibliography.htm Die Johannes Calvyn Bibliografie] van die H. Henry Meeter-sentrum vir Calvynstudies * {{en}}[http://www.calvin.edu/library/database/card/ Calvinisme Hulpbronne Databasis] * {{en}}[http://www.newadvent.org/cathen/03195b.htm "John Calvin"] in die ''Katolieke Ensiklopedie''—Rooms-Katolieke kritiek op Calvyn * {{af}}[http://www.cjbf.co.za/boeke/1559.html Die volledige 4-boekdeel vertalings van '''''Institusie van die Christelike godsdiens''''' (1559-vertaling)] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Calvyn, Johannes}} [[Kategorie:Franse predikante]] [[Kategorie:Franse teoloë]] [[Kategorie:Switserse teoloë]] [[Kategorie:Protestantse Hervormers]] [[Kategorie:Calvinisme]] [[Kategorie:Genève]] [[Kategorie:Geboortes in 1509]] [[Kategorie:Sterftes in 1564]] bblbrn8cy34nq1dzf10b1d7vjlbl8c0 0 20268 2903350 2706807 2026-05-12T11:36:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903350 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Marietjie de Jongh | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = Maria Magdalena de Jongh | geboortedatum = [[1 Maart]] [[1953]] | geboorteplek = [[Vredenburg]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | beroep = Skrywer | ander = | bekend = Kinderboeke | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = Alba Bouwerprys | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = 1 | webblad = | handtekening = }} '''Marietjie de Jongh''' is ’n [[Afrikaanse skrywers|Afrikaanse skrywer]] van kinder- en jeugverhale, wat die [[Alba Bouwerprys vir Kinderliteratuur|Alba Bouwer-prys]] met haar skryfwerk verower het. == Lewe en werk == Maria Magdalena de Jongh is op [[1 Maart]] [[1953]] op [[Vredenburg]] aan die Kaapse weskus gebore en het in die [[Sandveld]] op die plaas Tzaarskuil grootgeword. Sy gaan skool op die plaasskole Tzaarskuil en Suurfontein, waarna sy haar hoërskoolopleiding in 1970 op Hoërskool Aurora voltooi. Hierna is sy na die [[Universiteit Stellenbosch]], waar sy in [[1973]] 'n BA-graad verwerf het. In 1976 verwerf sy aan die [[Universiteit van Suid-Afrika]] [[UNISA|(Unisa)]] ’n B.A. Honneurs-graad in Engels. Sy bestudeer later ook Filosofie en Kunsgeskiedenis aan Unisa. Sy is getroud met ’n onderwyser en hulle het ’n seun. Na haar huwelik is sy meeste van die tyd ’n tuisteskepper, maar gee ook soms deeltyds klas in Engels Tweede Taal. Die egpaar trek gereeld en woon onder andere op [[Kenhardt]], [[Villiersdorp]], [[Worcester]], [[Richmond]], [[Somerset-Oos]] en dan weer op Worcester. Op Worcester gee sy soms skool aan die Skool vir Blindes. == Skryfwerk == Hoewel sy reeds van kleins af skryf, begin sy eers verhale vir uitgewers stuur na die geboorte van haar kind. Sy spesialiseer in die skryf van kinderboeke, meestal fantasieverhale. “''Tandkitaar''” is ’n fantasie op rym vir kleuters en word ook oor die radio uitgesaai. Die heks byt haar enigste tand uit op die kniekop van ’n hings en doen dan haar bes om ’n nuttige funksie vir die tand uit te dink. “''Moeilikheid met Jan''” is nog ’n versverhaal vir kleuters, wat illustreer hoe Jan krimp en groei as hy te min of te veel eet, of wat gebeur as hy nie bad nie. “''Goeie maniere en ander plesiere''” is ook ’n versverhaal, met ’n seuntjie wat gaan uiteet in ’n restaurant en dan al die reëls vir goeie maniere oortree. “''Die man met die gaatjie in sy trui''”<ref>Snyman, Lydia “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 25 no. 1, Maart 1985</ref> vertel van ’n man wat met sy lang skerp neus ’n gaatjie in sy trui steek. Deur die gaatjie byt ’n vlooi hom, steek ’n by hom en waai die wind sodat hy koud kry, maar hy is telkens besig met dinge wat hom emosioneel vervul en verhoed om die trui reg te maak. Op die vyfde dag vlieg ’n voëltjie deur die gat en maak haar teen sy lyf tuis, waar sy ’n warm plekkie teen sy bors maak en vir hom ’n lied sing. Nou is hy bly hy het nie die trui reggemaak nie. Die storie leer dat dit nie altyd die beste is om aan die normale eise van die samelewing te voldoen nie. Die boek is op voortreflike wyse deur Cora Coetzee geïllustreer. “''Bietjie-Kier en die man in die Karoo''” vertel van die baie groot ruimtewese, Bietjie-Kier, wat verkies om in ’n streek sonder mense te woon. Hy kies dan die betowering van die Karoo, maar daar bly reeds ’n man wat weier om pad te gee. Bietjie-Kier probeer hom verwilder, maar die man begryp nie die boodskap nie en interpreteer elke teken positief en met blydskap. ’n Swerm swaels laat hom glo dat dit lente is, die swerm bye verbly hom omdat daar dan heuning moet wees en teen die wilde rooi wind bou hy bloot ’n skuiling. Bietjie-Kier gaan praat self met die man, maar hy is so groot dat nie alles van hom op een slag gesien kan word nie en sy stem klink vir die man soos kiewiete en uile. Dit is dag- en nagvoëls, wat ’n samevatting van die skepping is. Dan laat die man sy familie en diere ook kom en Bietjie-Kier se wind en donderweer is ook vir hulle nie ’n verskrikking nie. Hierdie boek word deur Lize Groenewald geïllustreer en vertaal as “''Diakiri and the man in the Karoo''”. Haar kinderversie “''Vuurvoël''” word opgeneem in die versamelbundel “''Goue fluit, my storie is uit''” onder redaksie van [[Linda Rode]]. “''Braam en die [[engel]]''” <ref>Steenberg, Elsabe “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 32 no. 1, Maart 1992</ref> is waarskynlik haar bekendste werk.<ref>Steenberg, Elsabe “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 30 no. 2, Mei 1992</ref> Die mense van die streek van Wale het verleer om te lag omdat hulle geteister word deur allerlei rampe. In die sanderige dorpie, Anker, is daar net een uur per dag wat ’n stormwind nie waai nie en in daardie uur moet die mense inderhaas die berge stof uitvee. ’n Onbeholpe engel, Hennerik, word aangestel om die gemeenskappe te help, maar net die verstote kind Braam en ’n koei kan hom sien. Saam begin hulle die moeisame taak om die gemeenskappe te red en eindelik is dit Braam se kinderlike geloof en onskuld wat hulle die oorwinning laat behaal. Saam met die engel beveg Braam die Bose, wat in verskeie gedaantes optree, terwyl beide Braam en die engel geteken word met tipies menslike emosies. Die verhaal het treffende allegoriese verwysings na Bybelse waarhede en boodskappe. In 1992 word “''Braam en die engel''” bekroon met die Alba Bouwer-prys en dit word in dieselfde jaar eervol vermeld tydens die toekenning van die [[C.P. Hoogenhout-prys]]. Hierdie boek word ook in Engels vertaal as “''Brahm and the angel''”. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1981 |Tandkitaar |- |1983 |Moeilikheid met Jan |- | |Die man met die gaatjie in sy trui |- |1987 |Goeie maniere en ander plesiere |- |1991 |Bietjie-Kier en die man in die Karoo |} == Bronnelys == === Boeke === * Steenberg, Elsabe “Fantasie en die kinderboek: ’n kernhandleiding” HAUM-Literêr Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 1987 * Wybenga, Gretel en Snyman, Maritha (reds.) “Van Patrys-hulle tot Hanna Hoekom” Lapa-Uitgewers Eerste uitgawe Tweede druk 2005 === Internet === * Stellenbosch Writers: http://www.stellenboschwriters.com/dejonghm.html * Storiewerf: http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_marietjiedejongh_ph.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140913122202/http://www.storiewerf.co.za/cvs/cv_marietjiedejongh_ph.htm |date=13 September 2014 }} === Ongepubliseerde dokumente === * De Jongh, Marietjie Lewenskets [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]]  (NALN) Bloemfontein === Verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:De Jongh, Marietjie}} [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1953]] oltpcqozen2rc11wa01n5j9fv1s05lj 0 21250 2903062 2850659 2026-05-11T12:39:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903062 wikitext text/x-wiki {{Elementboks opskrif | getal=49 | simbool=In | naam=indium | links=[[kadmium]] | regs=[[tin]] | bo=[[gallium|Ga]] | onder=[[tallium|Tl]] | kleur1=#cccccc | kleur2=black }} {{Elementboks reeks | [[swak metaal|swak metale]] }} {{Elementboks groepperiodeblok | groep=13 | periode=5 | blok=p }} {{Elementboks voorkoms beeld | In,49| silwerige glansende grys }} {{Elementboks atoommassa gpm | 114.818 [[Lys van elemente volgens atoommassa|(3)]] }} {{Elementboks ekonfig | &#91;[[krypton|Kr]]&#93; 4d¹⁰ 5s² 5p¹ }} {{Elementboks eperskil | 2, 8, 18, 18, 3 }} {{Elementboks afdeling fisieseiensk | kleur1=#cccccc | kleur2=black }} {{Elementboks fase | [[vastestof]] }} {{Elementboks digtheid gpcm3nkt | 7.31 }} {{Elementboks digtheidvl gpcm3sp | 7.02 }} {{Elementboks smeltpunt | k=429.75 | c=156.60 }} {{Elementboks kookpunt | k=2345 | c=2072 }} {{Elementboks smeltwarm kjpmol | 3.281 }} {{Elementboks verdampwarm kjpmol | 231.8 }} {{Elementboks warmtekap jpmolkteen25 | 26.74 }} {{Elementboks dampdruk katpa | 1196 | 1325 | 1485 | 1690 | 1962 | 2340 | kommentaar= }} {{Elementboks afdeling atoomeiensk | kleur1=#cccccc | kleur2=black }} {{Elementboks kristalstruktuur | tetragonaal }} {{Elementboks Strukturbericht|A6}} {{Elementboks ruimtegroep|ruimtegroep=I4/mmm|nommer=139}} {{Elementboks oksiedtoest | 3<br />([[amfoteries]]e oksied) }} {{Elementboks elektroneg pauling | 1.78 }} {{Elementboks ioonenergie4 | 558.3 | 1820.7 | 2704 }} {{Elementboks atoomradius pm | 155 }} {{Elementboks atoomradiusber pm | 156 }} {{Elementboks kovalenteradius pm | 144 }} {{Elementboks vanderwaalsradius pm | 193 }} {{Elementboks afdeling diverse | kleur1=#cccccc | kleur2=black }} {{Elementboks magneties | geen data }} {{Elementboks eweerstand ohmmteen20 | 83.7 n}} {{Elementboks termiesegeleiding wpmkteen300k | 81.8 }} {{Elementboks termieseuitsetting umpmkteen25 | 32.1 }} {{Elementboks spoedvanklank staafmpsteen20 | 1215 }} {{Elementboks youngsemodulus gpa | 11 }} {{Elementboks mohsehardheid | 1.2 }} {{Elementboks brinellhardheid mpa | 8.83 }} {{Elementboks cas nommer | 7440-74-6 }} {{Elementboks isotope begin | kleur1=#cccccc | kleur2=black|isotopevan=Indium }} {{Elementboks isotope stabiel | mg=113 | sim=In | nv=4.3% | n=64 }} {{elementboks isotope verval | mg=115 | sim=In | nv=95.7% | hl=4.41×10¹⁴[[jaar|j]] | vm=[[betastraling|&beta;^-]] | ve=0.495 | pg=115 | ps=[[tin|Sn]] }} {{Elementboks isotope eindig}} {{Elementboks voetskrif | kleur1=#cccccc | kleur2=black }} '''Indium''' is 'n [[chemiese element]] met die simbool '''In''' en [[atoomgetal]] van 49. Hierdie seldsame, sagte, pletbare en laagsmeltende metaal is chemies soortgelyk aan [[aluminium]] of [[gallium]] maar kom nouer ooreen met [[sink]] (sinkertse is die hoofbron van hierdie metaal). Die hooftoepassing van die element is om deursigtige elektrodes te vervaardig vanuit indiumtinoksied in [[Vloeikristalskerm|vloeistofkristal vertooneenhede]]. Dit word baie gebruik in dunfilms om smeringslae te vorm (dit is tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] gereeld gebruik om die laers in hoë-werkverrigtingsvliegtuie te bedek). Dit word ook gebruik om buitengewoon lae smeltpunt legerings te maak en is 'n komponent van sommige loodvrye soldeersels. == Kenmerkende eienskappe == Indium is 'n baie sagte, silwerwit, seldsame ware metaal met 'n helder glans. As suiwer indium-metaal gebuig word gee dit 'n skril klank af. Beide [[gallium]] en indium het die vermoë om [[glas]] te [[benatting|benat]]. Een buitengewone eienskap van indium is dat sy mees algemene [[isotoop]] effens radioaktief is; dit verval baie stadig deur [[beta-verval]] na [[tin]]. Hierdie radioaktiwiteit word nie as gevaarlik beskou nie, hoofsaaklik omdat die halfleeftyd 4.41 x 10¹⁴ jaar is. Anders as sy periode 5-buurelement, [[kadmium]], is indium nie 'n kumulatiewe gifstof nie. == Gebruike == Die eerste grootskaalse gebruik van indium was om die [[laer (meganika)|laers]] in hoë-werkverrigting vliegtuigenjins te bedek tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Daarna het produksie van die element stadig toegeneem soos nuwe toepassings gevind is in laagsmeltende [[legering]]s, [[soldeer]]sels en in die [[elektronika]]. In die 1950's is klein balletjies daarvan gebruik as die emitters en kollektors van PNP [[legeringvoegvlak transistor]]s. In die middel en laat 1980's het die ontwikkeling van [[halfgeleier]]s en [[indiumtinoksied]] dun films vir [[vloeikristalskerm|vloeistofkristal vertooneenhede]] baie belangstelling verwek. Teen 1992 het dunfilmtoepassings die grootste eindgebruiker van indium geword. Ander gebruike sluit in: * Vir die vervaardiging van laagsmeltende [[legering]]s. 'n Legering bestaande uit 24% indium en 76% [[gallium]] is [[vloeistof|vloeibaar]] teen kamertemperatuur. * Sommige indiumverbindings soos indiumantimonied, indiumfosfied en indiumnitried is [[halfgeleier]]s met nuttige eienskappe. * Word gebruik vir die sintese van die halfgeleier koperindiumgalliumselenied, wat gebruik word in die vervaardiging van dun-film sonselle. * Word gebruik in [[ligemissiediode]]s (LED) en laserdiodes wat gebaseer is op saamgestelde halfgeleiers wat vervaardig word met die Metaalorganiese dampfase epitaksie tegnologie. * Dit kan ook geplateer word op metale en verdamp word om op glas neergeslaan te word om 'n [[spieël]] te vorm wat net so goed is as dié wat met [[silwer]] vervaardig word maar 'n hoër korrosiebestandheid het. * Indiumoksied (In₂O₃) word gebruik as 'n deursigtige geleidende substraat op glas in die vervaardiging van [[elektroluminiserende]] panele. * Word gebruik as 'n ligfilter in laedruk natriumdamplampe. * Indium se vriespunt van 156.5985&nbsp;°C is 'n vaste punt wat gebruik word op die internasionale temperatuurskaal. * Indium se hoë neutronvangs deursnee vir termiese neutrone maak dit geskik vir gebruik in beheerstawe vir kernreaktore, tipies in 'n legering wat 80% silwer, 15% indium en 5% kadmium bevat. * In [[kerningenieurswese]] word die (n,n') reaksies van ¹¹³In en ¹¹⁵In gebruik om die grootte van 'n neutronfluks te bepaal. * ¹¹¹In straal [[gammastraal|gammastrale]] uit en word gebruik in scintigrafie, 'n mediese beeldtegnologie. Scintigrafie het baie toepassings, insluitende die vroeë ontwikkelingsfase van medisynes en die monitering van witbloedsel aktiwiteite. * Baie klein hoeveelhede in galvaniese aluminiumlegering elektrodes vir soutwatertoepassings word gebruik om [[passivering]] van die aluminium te voorkom. * In die vorm van draad word dit gebruik as vakuumseëls in kriogeniese toepassings. * Word gebruik as 'n kalibrasiemateriaal vir termogravimetriese analise toestelle. :Sien ook [[:Kategorie:Verbindings van indium]] == Geskiedenis == Indium (vernoem na die [[indigo]]lyn in sy [[atoomspektrum]]) is ontdek deur [[Ferdinand Reich]] en [[Hieronymous Theodor Richter]] in [[1863]] terwyl hulle sinkertse getoets het met 'n [[spektograaf]] op soek na [[tallium]]. Richter het later in [[1867]] daarin geslaag om die metaal te isoleer. == Verspreiding en verbruik == [[Beeld:Indium wire.jpg|duimnael|links|Buigsame Indiumdraad]] Indium is 61^ste op die lys van volopste elemente in die Aarde se kors teen ongeveer 0.25 dpm,<ref>The Element Indium, It's Elemental, http://education.jlab.org/itselemental/ele049.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150315052550/http://education.jlab.org/itselemental/ele049.html |date=15 Maart 2015 }}, nagegaan op 2007-12-26</ref> wat beteken dat dit drie keer meer volop is as silwer wat teen konsentrasies van 0.075 dpm voorkom.<ref>The Element Silver, It's Elemental, http://education.jlab.org/itselemental/ele047.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080410193633/http://education.jlab.org/itselemental/ele047.html |date=10 April 2008 }}, nagegaan op 2007-12-26</ref> Tot en met [[1924]] is slegs omtrent 'n gram van indium geïsoleer. Indium word vervaardig uit die residu van die verwerking van sinkertse maar kan ook in [[yster]]-, [[lood]]- en [[koper]]ertse aangetref word. [[Kanada]] is die voorste vervaardiger van indium. Die Teck Cominco raffinadery in Trail, Brits Columbia is die grootste enkele bron met 'n produksie van 32&nbsp;500&nbsp;kg in 2005, 41&nbsp;800 in 2004 en 36&nbsp;100&nbsp;kg in 2003. Die hoeveelheid indium wat verbruik word is grootliks 'n funksie van wêreldwye vervaardiging van [[vloeikristalskerm|LCD-skerms]]. Wêreldwye vervaardiging beloop tans 476 ton per jaar vanuit mynbou en 'n verdere 650 ton per jaar uit herwinningsbronne.<ref>Indium and Gallium Supply Sustainability September 2007 Update, 22nd EU PV Conference, Milan, Italy, formaat = pdf, http://www.indium.com/_dynamo/download.php?docid=552,nagegaan{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} op 2007-12-26</ref> Aanvraag vir die element het in die afgelope paar jaar skerp gestyg met die groeiende gewildheid van LCD rekenaarskerms en televisies, wat tans verantwoordelik is vir bykans 50% van die totale verbruik.<ref>Indium Price Supported by LCD Demand and New Uses for the Metal, Geology.com, formaat = pdf, http://geology.com/articles/indium.shtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071221130320/http://geology.com/articles/indium.shtml |date=21 Desember 2007 }}, nagegaan op 2007-12-26</ref> Meer doeltreffende vervaardiging en herwinning (veral in [[Japan]]) sorg vir 'n balans tussen vraag en aanbod. Die vraag na die metaal het toegeneem met die toenemende gebruik daarvan in [[Vloeikristalskerm|LCD-skerms]] en televisies en die aanbod het afgeneem toe 'n aantal [[China|Chinese]] mynmaatskappye opgehou het om indium uit die uitskot van sinkverwerking te onttrek. In 2002 was die prys 94 V.S.A dollar per kilogram. Die onlangse wisseling in vraag en aanbod het gelei tot hoë en skommelende pryse vir indium wat tussen 2005 en 2007 gewissel het tussen $700/kg tot $1 000/kg.<ref name="minerals.usgs.gov">Indium (Mineral Commodities Summary 2007), USGS Minerals Information, formaat = pdf, http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/indium/indiumcs07.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509184325/http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/indium/indiumcs07.pdf |date= 9 Mei 2008 }}, nagegaan op 2007-12-26</ref> Die vraag na indium gaan waarskynlik toeneem met die grootskaalse vervaardiging van koperindiumgalliumselenied gebaseerde dun-film sonsel tegnologie deur verskeie maatskappye in 2008 soos onder andere [[Nanosolar]] en [[Miasole]]. Uit die indium-inhoud van sinkertsneerslae kan afgelei word dat die wêreldwye reserwes van die metaal ongeveer 6 000 ton ekonomies ontginbare indium beloop.<ref name="minerals.usgs.gov"/> Hierdie syfers het aanleiding gegee tot beramings dat daar teen huidige verbruikstempos ongeveer slegs 13 jaar se ontginbare indium oor is.<ref>[[26 Mei]], [[2007]], New Scientist, volume 194, uitgawe 2605, bladsye 38-39, issn = 0262-4079, How Long Will it Last?, http://environment.newscientist.com/channel/earth/mg19426051.200-earths-natural-wealth-an-audit.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427111531/http://environment.newscientist.com/channel/earth/mg19426051.200-earths-natural-wealth-an-audit.html |date=27 April 2008 }}</ref> Die Indium Corporation, die grootste verwerker van indium, beweer egter dat gegewe die toenemende herwinningsrendemente tydens ontginning asook die herwinning uit 'n groter verskeidenheid basismetaal ertse (insluitende tin, koper en ander polimetalliese neerslae) en nuwe mynbou beleggings, dat die langtermyn verskaffing van indium volhoubaar, betroubaar en voldoende sal wees om die toenemende vraag te kan voorsien.<ref>Indium and Gallium Supply Sustainability September 2007 Update; 22nd EU PV Conference, Milan, Italy; formaat = pdf, http://www.indium.com/_dynamo/download.php?docid=552 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081228230728/http://www.indium.com/_dynamo/download.php?docid=552 |date=28 Desember 2008 }} nagegaan op 2007-12-26</ref> Hierdie gevolgtrekking wil redelik klink in die lig daarvan dat silwer, 'n element wat minder volop is, tans teen 'n tempo van ongeveer 18 300 ton per jaar ontgin word,<ref>Top World Silver Producers, http://www.nma.org/pdf/g_silver_producers.pdf{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, formaat = pdf, World Silver Survey 2007</ref> wat ongeveer 40 keer hoër is as die huidige indium ontginningstempo is. == Voorsorgmaatreëls == Suiwer indium in metaalvorm word as nie-giftig deur die meeste bronne beskou. In die [[sweiswerk]]- en [[halfgeleier]]nywerhede waar indium blootstelling relatief hoog is, was daar tot op hede nog geen verslae van enige giftige nagevolge nie. Dit mag egter nie die geval wees vir indiumverbindings nie: daar bestaan onbevestigde bewyse wat daarop dui dat indium 'n lae-vlak van [[giftigheid]] mag hê. Watervrye indiumtrichloried (InCl₃) is byvoorbeeld ietwat giftig, terwyl [[indiumfosfied]] (InP) giftig is en ook vermoedelik [[Karsinogeen|kankerwekkend]] kan wees. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * {{Wikt-inlyn|indium}} {{CommonsKategorie}} * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/In/index.html WebElements.com – Indium] * [http://www.indium.com Die Indium Corporation se webwerf] * [https://www.organic-chemistry.org/chemicals/reductions/indiumlowvalent.shtm Reduseermiddels > Lae valensie Indium] {{Navigasie Periodieke tabel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Chemiese elemente]] jd4adnz24hvwvibvu0xxpdt3z3l56aq 0 22346 2903183 2862995 2026-05-11T21:00:13Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903183 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Schwerin'''<br /> [[Lêer:Germany schwerin aerial view ArM.jpg|280px]] <br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Schwerin-Position.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Schwerin COA.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Schwerin.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Mecklenburg-Western Pomerania.svg|20px]] [[Mecklenburg-Voorpommere|Mecklenburg-<br />Voorpommere]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|53|38|N|11|25|E}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1160 (Duitse stad) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1160 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 130,52 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 44 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2022) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 98&nbsp;596 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 755/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Bernd Nottebaum ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.schwerin.de/ ''schwerin.de''] |} '''Schwerin''' ([[Duits]]: [ʃvɛˈʁiːn] of [ʃvəˈʁiːn], {{Audio|De-Schwerin.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Mecklenburg-Voorpommere]]. Met 'n bevolking van 98&nbsp;596 is dit die kleinste van Duitsland se sestien deelstaathoofstede en na [[Rostock]] die tweede grootste stad in Mecklenburg-Voorpommere. Die residensie-ensemble van Schwerin is in 2024 deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1705 |title=Schwerin Residence Ensemble |publisher=[[Unesco]] |accessdate=27 Julie 2024}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Aerial image of Schwerin Castle (view from the east).jpg|duimnael|links|250px|Die kasteel van Schwerin huisves tans die parlement van Mecklenburg-Voorpommere]] Schwerin lê in 'n meregebied in die weste van die deelstaat Mecklenburg-Voorpommere, aan die suidwestelike oewer van die Schwerinse Meer ([[Duits]]: ''Schweriner See''). Die stadsgebied word deur uitgestrekte bosgebiede omring en beslaan naas die Schwerinse Meer 'n aantal ander mere soos die Heidensee, Ziegelsee, Medeweger See, Lankower See, Ostorfer See, Fauler See, Neumühler See, Burgsee, Pfaffenteich, Grimkesee en Große Karausche. Die bewoners noem hulle stad dikwels "die stad van sewe mere en sewe woude", wat tans as 'n misleidende verwysing beskou kan word. Dit gaan terug op 'n tyd toe Schwerin nog 'n baie kleiner gebied beslaan het en slegs deursewe mere en uitgestrekte woude omring is. Met die uitbreiding van die stadsgebied het baie bosgebiede verlore gegaan. Nogtans is 18,5 persent van Schwerin se huidige oppervlakte van 130 vierkante kilometer met woude bedek, en 28,9 persent word deur mere beslaan. Dit is veral die water en woude wat 'n besonderse karakter aan Schwerin gee. Die hoogte bo seevlak wissel van 38 meter vlakby die Schwerinse See tot 86,1 meter in die stadsbuurt Neumühle. Die grootste stede in die omgewing is [[Lübeck]] (sowat 54 kilometer noordwes van Schwerin) en [[Hamburg]] (94 kilometer wes van Schwerin). === Klimaat === Schwerin word deur 'n gematigde klimaat gekenmerk. Vanweë die gure noordoostelike winde is temperature gedurende [[lente]]tyd laer as in Noordwes-Duitsland, maar danksy die invloed van die nabygeleë [[Oossee]] (of Baltiese See) ervaar mens hier nie die [[somer]]hitte nie en geniet ook warmer temperature in die [[herfs]]. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur in Schwerin is 8,4&nbsp;°C, die verskil tussen die gemiddeldes van die warmste en die koudste maand beloop 17,2&nbsp;°C. Die gemiddelde jaarlikse neerslag was in die periode tussen 1961 en 1990 621 millimeter. == Geskiedenis == [[Lêer:Schwerin 20090410.jpg|duimnael|links|Die Pfaffenteich met die katedraal van Schwerin (tans 'n Protestantse kerk)]] Die eerste verwysings na Schwerin dateer uit die jare 1012/1018 (''Zuarina'') en 1170 (''Zuerin'', ''Zwerin'', afgelei van [[Polabies]] ''zvěŕ'', letterlik "wilde dier" + die agtervoegsel [-in] of ''zvěŕin'' "wildpark, dieretuin, stoetery"). Schwerin se naam gaan moontlik ook terug op die Slawiese god ''Svarog'', sodat Swarzyn letterlik "Plek van Svarog" sou beteken. Die Duitse stad is in 1160 deur die Welfe-hertog Hendrik die Leeu gestig. In 1167 het dit die setel van 'n graafskap onder graaf Gunzelin von Hagen geword en is in 1358, ná die uitsterwe van die huis Gunzelin, aan die hertogdom Mecklenburg oorgedra. Schwerin was vanaf die 15de eeu die setel van die hertogdom Mecklenburg-Schwerin wat in 1918 ontbind is. In die periode tussen 1763 en 1837 het Ludwigslust egter as die setel van die hertoë gedien. Ná 1918 het Schwerin as die hoofstad van die Vrystaat Mecklenburg-Schwerin en sedert die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] as die administratiewe sentrum van die deelstaat Mecklenburg gedien (die westelike gedeelte van Pommere is destyds reeds by Mecklenburg ingesluit). Ná die ontbinding van die deelstate van die [[Duitse Demokratiese Republiek]] (DDR) in 1952 het Schwerin as die hoofstad van die distrik Schwerin gefungeer. Met die Duitse hereniging en die herskepping van deelstate in die gebied van die vroeëre DDR in 1990 het Schwerin weer as hoofstad van die nuwe deelstaat Mecklenburg-Voorpommere gedien. Ná die Duitse hereniging is die historiese stadskern saam met ander stadsbuurte vanaf 1991 omvattend gerestoureer. Daarnaas word ook die woonstelblokke, wat uit die DDR-tydperk dateer, tans opgeknap. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [https://www.schwerin.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Schwerin-Germany|title=Schwerin|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=27 Julie 2024}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings in Mecklenburg-Voorpommere]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Duitsland]] t62ebklffdwzmn5wx4z3pikkznq7er7 0 22933 2903185 2771407 2026-05-11T21:00:15Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903185 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Wiesbaden'''<br /> [[Lêer:Wiesbaden Montage.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Karte Wiesbaden in Deutschland.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Wiesbaden COA.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Wiesbaden.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Hesse.svg|20px]] [[Hesse]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|50|05|N|08|15|E}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[829]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1219]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 203,09 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 115 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (30 Junie 2019) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 278&nbsp;456<ref>{{de}} [https://statistik.hessen.de/sites/statistik.hessen.de/files/BevGem_Gemeinden_300619_25092019.xlsx ''Statistik Hessen: Bevölkerung der hessischen Gemeinden am 30.06.2019. Besoek op 10 Oktober 2019''] {{dooie skakel}}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;373/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 560&nbsp;000 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gert-Uwe Mende ([[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.wiesbaden.de ''wiesbaden.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Wiesbaden''' ([[Duits]]: [ˈviːsˌbaːdn̩], {{Audio|Wiesbaden.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Hesse]] met 'n bevolking van 278&nbsp;456 (soos op 30 Junie 2019). Die sowat 20&nbsp;000 soldate, familielede en nie-militêre personeel van die [[Amerikaanse Weermag]] se Europese hoofkwartier, wat hier gesetel is, is hierby nie ingereken nie. Die metropolitaanse gebied van Wiesbaden sluit die aangrensende Rheingau-Taunus-distrik, die stede Eppstein, [[Hochheim am Main]] en Hofheim am Taunus en die dorpe Bischofsheim en Ginsheim-Gustavsburg met altesaam 560&nbsp;000 inwoners in. Die stad is naas [[Frankfurt am Main]], [[Mainz]], [[Darmstadt]], [[Offenbach am Main]] en [[Hanau]] een van die kernstede van die Ryn-Maingebied. [[Lêer:Stadtschloss Wiesbaden.jpg|duimnael|links|Die Hessiese deelstaatparlement (''Hessischer Landtag'') is in die vroeëre stadskasteel van Wiesbaden gesetel]] Die genesende krag van Wiesbaden se warmbaddens is reeds deur die [[Romeinse Ryk|Romeine]] gewaardeer. Met altesaam vyftien warm- en mineraalbaddens is Wiesbaden een van die oudste badoorde in [[Europa]]. Die stad se gesondheids- en spabedryf het veral in die 18de en 19de eeu gefloreer toe badoordvakansies en warmbron-waterkure saam met die vermaakprogram, wat vir badgaste aangebied is, 'n belangrike sosiale gebeurtenis geword het. As een van die vernaamste badplase en kuuroorde op die vasteland, wat deur doeltreffende en ambisieuse stadsbeplanning en die versmelting van stedelike en landskapsargitektuur tot 'n luukse spa van wêreldfaam uitgebou is, het Wiesbaden se lang lys van befaamde badgaste persoonlikhede soos [[Johann Wolfgang von Goethe]], [[Johannes Brahms]] en [[Fjodor Dostojefski]] asook talle lede van Europa se vernaamste vorstehuise ingesluit. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Wiesbaden, alhoewel ook hier sowat 'n kwart van alle geboue vernietig is, verwoestende lugaanvalle soos dié in Frankfurt am Main en [[Kassel]] gespaar gebly. Baie van die stad se historiese boukuns kon dus bewaar word. Wiesbaden is 'n belangrike spilpunt van Duitsland se spoorwegnetwerk en huisves 'n verskeidenheid nywerhede, waaronder metaalverwerking, sement- en betonvervaardiging, elektroniese bedrywe, masjienbou, vervoertoerusting en voedselverwerking. Media- en kreatiewe bedrywe in die stad sluit drukkerye, uitgewerye en rolprentateljees in. Danksy sy ligging in een van Duitsland se voorste wynboustreke het Wiesbaden self tot 'n sentrum van die wynbedryf ontwikkel en staan onder meer bekend vir sy voortreflike [[vonkelwyn]] (Duits: ''Sekt''). Twee federale instellings is in Wiesbaden gesetel. Die ''Bundeskriminalamt'' (BKA) koördineer [[misdaad]]bestryding op nasionale vlak in samewerking met soortgelyke agentskappe in die sestien deelstate, beveg en ondersoek misdaad oor internasionale grense heen, beskerm lede van Duitsland se grondwetlike liggame (parlement, federale raad, federale president, federale regering en konstitusionele hof) en tree in sy hoedanigheid as Nasionale Sentraalburo as Duitsland se verteenwoordiger by Interpol op. Die ''Statistisches Bundesamt'' is Duitsland se nasionale buro vir statistiek. == Etimologie == [[Lêer:Kochbrunnen_WIS.jpg|duimnael|links|''Kochbrunnen'', een van Wiesbaden se drinkwaterfonteine wat deur warmbaddens gevoed word]] [[Lêer:Theater Wiesbaden 308-Lrvh.jpg|duimnael|links|Die Hessiese Staatsteater]] In die [[Romeinse Ryk|Romeinse]] tydperk was daar in die gebied van die huidige middestad 'n nedersetting waarna 'n Romeinse bron in 121 n.C. as ''Aquae Mattiacorum'' verwys ([[Latyn]] vir "die Waters van die Mattiakers" - die ''Kurhaus'' of badhotel van Wiesbaden dra derhalwe die opskrif ''Aquis Mattiacis'' - "Gewy aan die waters van die Mattiakers"). Die naam verwys na die Mattiakers, 'n Chattiese stam wat hier destyds gesetel was, en dui ook daarop dat die plaaslike warmbaddens in dié tyd reeds deur Romeinse soldate en burgerlikes gebruik is. Aquae Mattiacorum was die hoofnedersetting van dié stam se administratiewe eenheid (Latyn: ''Civitas Mattiacorum''). Die toekenning van die status van ''civitas'' dui op 'n relatief hoë vlak van verstedeliking en Romanisering en was beperk tot groter stameenhede. Die oudste oorlewering van die huidige stadsnaam word aan [[Einhard]], die biograaf van [[Karel die Grote]], toegeskryf wat omstreeks 828/830 na ''Wisibada'' verwys. == Geografie == === Ligging === Wiesbaden se suidelike stadsdele is aan die regteroewer van die [[Ryn]] teenoor Mainz, die hoofstad van die deelstaat [[Rynland-Palts]], geleë - juis waar die rivier deur die Taunus-bergreeks gedwing word om sy loop in 'n weswaartse rigting te verander. Die Taunus verrys noord van die stad met sy hoofbergkam wat hier in noordoostelike rigting loop. Wiesbaden se middestad is sowat vyf kilometer van die Rynrivier af in 'n uitgestrekte bekken tussen die Taunus-bergpieke in die noorde, die Bierstädter Höhe en die Hainerberg in die ooste, die Mosbacher Berg in die suide en die Schiersteiner Berg, 'n Taunus-uitloper, in die weste geleë. Net 'n smal terrein aan die oostekant van die bergpiek Mosbacher Berg, waar die hoofstasie van Wiesbaden opgerig en die straat Mainzer Straße aangelê is, bied toegang tot die Ryn. [[Lêer:Wiesbaden Herbstpanorama.jpg|duimnael|senter|600px|Panorama-uitsig oor Wiesbaden op 'n [[herfs]]dag vanuit die suide. Die hoofstasie is op die voorgrond, met die binnestad daaragter. Op die agtergrond is die bergpiek Neroberg en die Taunus-bergkam. Temidde van die bosgebied is die Russies-Ortodokse Sint Elisabethkerk geleë (in die middel van die foto)]] === Klimaat === Danksy sy ligging teen die suidelike voetheuwels van die Taunus-bergreeks, wat die stadsgebied in die noorde, ooste en weste omsluit en teen koue winde beskerm, het Wiesbaden 'n aangename en gematigde klimaat. Die Rynvallei se vlakte in die suide is die enigste opening. Die gemiddelde jaarlikse temperatuur is 9,8 °C, met 'n gemiddelde jaarlikse neerslag van 638&nbsp;mm en 'n gemiddeld van 1&nbsp;565 sonskynure per jaar. Wiesbaden is sodoende een van die warmste stede in Duitsland. Die ligging in 'n vallei tussen berge - 'n sogenaamde keteldal - plaas egter beperkings op die natuurlike luguitruiling in die middestad. Nog omstreeks 1900 is winde, wat uit die Taunusreeks gewaai het, in die warm [[somer]]maande as aangenaam beskryf. Gedurende die 1950's en 1960's is die lugkorridor egter dig bebou sodat Wiesbaden se ligging binne 'n byna geslote keteltal tans tydens ongunstige windtoestande nadelige uitwerkings op die stad se mikroklimaat het. == Simbole == [[Lêer:Wiesbadener-Wappen.jpg|duimnael|Wiesbaden se historiese wapenskild, soos vertoon in die Ou Raadsaal]] Volgens 'n besluit van Wiesbaden se magistraat, wat op 3 Mei 1905 geneem is, is 'n wapenskild met drie geel (goue) [[lelie]]s teen 'n blou agtergrond as Wiesbaden se amptelike heraldiese simbool aanvaar. Met dié besluit is 'n geskil oor die stad se simbole besleg. Voor die besluit is twee verskillende stedelike simbole - seël en stadswapen - met mekaar vermeng en verwar. Seël en wapen vervul verskillende funksies. So is seëls sedert die vroeë Middeleeue as bewysmiddel en vir die sertifisering van dokumente gebruik, terwyl [[Wapen (heraldiek)|wapen]]s eers vanaf die laat 12de eeu tydens [[ridder]]toernooie vertoon is - hoofsaaklik as herkenningsteken en eiendomsmerk.<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.wiesbaden.de/kultur/stadtgeschichte/facetten-stadtgeschichte/stadtwappen.php |title=''www.wiesbaden.de: Stadtwappen. Besoek op 29 Maart 2018'' |accessdate=28 Maart 2018 |archive-date= 8 Julie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708205913/http://www.wiesbaden.de/kultur/stadtgeschichte/facetten-stadtgeschichte/stadtwappen.php |url-status=dead}}</ref> == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis en Keisertyd === [[Lêer:Hotel Kaiserhof Augusta-Victoria-Bad Wiesbaden 1900.jpg|duimnael|Hotel Kaiserhof en Augusta-Victoria-badhuis in Frankfurter Straße omstreeks 1900]] [[Lêer:Wiesbaden Kaiser-Friedrich-Ring 67 Schenkendorfstraße.jpg|duimnael|Belle Époque-boukuns]] [[Lêer:Kurhaus Wiesbaden blaue Stunde 290-L4.jpg|duimnael|Die ''Kurhaus'' (badhotel) van Wiesbaden. Die opskrif oor die ingang - Aquis Mattiacis - versus na die stad se Latynse naam, Aquae Mattiacorum]] Die geskiedenis van Wiesbaden strek meer as tweeduisend jaar terug na die verlede toe [[Kelte|Keltiese]] bewoners hulle in die gebied gevestig het. Maar eers in die vroeë 19de eeu, toe dit tot administratiewe setel van die nuutgestigte Hertogdom Nassau verhef is, is die voorheen beskeie nedersetting met sy nou straatjies uitgebou tot 'n statige setel van hertoë en weelderige kuuroord, en het die bevolking vinnig gegroei - van slegs 2200 omstreeks 1800 tot 100&nbsp;000 'n eeu later.<ref>{{de}} Imbke Behnken, Manuela du Bois-Reymond, Jürgen Zinnecker: ''Stadtgeschichte als Kindheitsgeschichte. Lebensräume von Großstadtkindern in Deutschland und Holland um 1900''. Wiesbaden: Springer Fachmedien Wiesbaden 1989, bl. 39</ref> Die hertoë uit die Huis Nassau het groot moeite gedoen om Wiesbaden se infrastruktuur volgens sy nuwe politieke status te ontwikkel. Die Kuursaal (voltooi in 1810) en die nuwe teater (1827) het in die kulturele en vermaakbehoeftes van besoekers voorsien. Saam met die luukse en kuurhotelle ''Nassauer Hof'' en ''Vier Jahreszeiten'' het dié twee openbare geboue die sogenaamde ''Kurzentrum'' gevorm wat vir sy gesofistikeerde boukuns bekend gestaan het. Wiesbaden se klassisistiese argitektuur met statige woongeboue langs breë lane is hoofsaaklik deur die hertoglike bou-inspekteur Zais ontwerp. Toe die Hertogdom Nassau in 1866 by die Koninkryk Pruise ingelyf is, is Wiesbaden as die administratiewe setel van die nuwe Pruisiese provinsie Hesse-Nassau aangewys. In die Duitse Keiserryk het Wiesbaden 'n nuwe bloeitydperk as kuuroord beleef nadat die keisers uit die Huis Hohenzollern van die stad hul gunsteling-herstellingsoord en -somerresidensie gemaak het. Die ''Weltkurort'' se jaarlikse besoekergetal het tot sowat 200&nbsp;000 gestyg, terwyl talle miljoenêrs, afgetrede militariste en ander welgestelde pensioenarisse hulle hier gevestig het. En al is geen nywerhede binne die stadsgrense toegelaat nie (voorstede soos Biebrich en Schierstein am Rhein met hul uitgebreide chemiese aanlegte is in die Wilhelminiese tydperk opsetlik nie by Wiesbaden ingesluit nie), het die vinnig groeiende boubedryf en dienstesektor talle werksgeleenthede geskep. Wiesbaden se vinnige groei in die laaste derde van die 19de en vroeë 20ste eeu is veral deur die twee keisers Wilhelm I en Wilhelm II aangedryf. Ter ere van dié twee monarge is Wiesbaden se Wilhelmstraße tot 'n soort ''via triumphalis'' uitgebou, het 'n indrukwekkende stasiegebou as ontvangslokaal ontstaan en 'n teater opgerig waar die twee majesteite talle opvoerings bygewoon het. Wilhelm I het in 1867 as koning van Pruise sy eerste besoek aan die stad gebring. Hy was die drywende krag agter die oorname van alle badgeriewe deur die munisipale owerheid teen 'n lae prys. Vervolgens het hy die bad verskeie kere besoek - meestal in April, soos sy lyfarts hom aangeraai het. Sy seun, keiser Friedrich III, het as kroonprins eweneens verskeie kere besoeke aan Wiesbaden gebring. As keiser het hy nie meer die tyd hiervoor gevind nie. Ná 'n koer regeringstyd van slegs 99 dae is hy in 1888 aan keelkanker oorlede. 'n Monument voor die hotel Nassauer Hof is tot sy nagedagtenis opgerig. Sy opvolger as keiser, Wilhelm II, was al verskeie kere gas in Wiesbaden voordat hy as regent in 1890 hier die Oostenrykse keiserin Sissi ontmoet het. Anders as grootvader Wilhelm I was dit nie die genesende krag van Wiesbaden se baddens wat hom na die stad gelok het nie, maar die aantreklike lewe en tydverdrywe in die "Nice van die Noorde", soos Wiesbaden destyds genoem is. Wilhelm II het die bou van 'n nuwe teater bevorder en ook gereeld die perdewedrenne besoek wat tot sy eer georganiseer is.<ref>{{de}} Günter Schenk: ''Reise-Know-How Rheinhessen, Rheingau''. Bielefeld: Reise Know-How Verlag Peter Rump 2017, bl. 26</ref> Die keiser se vakansies in Wiesbaden het beduidende aandag in die Duitse media geniet en van Wilhelm II - 'n monarg met 'n ekstroverte persoonlikheid - een van die eerste mediasterre gemaak. Tot vandag toe weerspieël die boukuns in Wiesbaden se middestad die behoeftes en aspirasies van die keiserlike hof, militariste en [[bourgeoisie]] uit die [[Belle Époque|Belle Époque-tydperk]]. Die fasades of hele ontwerpe vir openbare geboue en privaat villa's is dikwels ontleen aan strukture en style uit die verlede soos paleise, [[Kasteel|kastele]] en tempels. Woonkwartiere vir die laer klasse is doelbewus in die oorspronklik redelik ontoeganklike heuwelterrein van die Heidenberg uitgeplaas, teen 'n behoorlike afstand van die kuur-, regerings- en spogbuurte wat besoekers as die "poort tot die stad" waargeneem het. In die noordweste van Wiesbaden het 'n voorstad ontstaan wat ambagsmanne, kuurpersoneel en dagloners gehuisves het. In die laaste derde van die 19de eeu het Wiesbaden se welgesteldes hulle teruggetrek na die groen buurte oos van die historiese stadskern. Hier, in die uitgestrekte parkagtige tuine, kon paleise en landelike herehuise as argitektoniese voorbeeld vir deftige en romantiese woon- en leefstyle vir die Tweede Ryk se elites dien. Die Eerste Wêreldoorlog en die ineenstorting van Europa se adellike magstrukture het Wiesbaden se kuurekonomie en leefstyl 'n nekslag toegedien. Die ontbinding van die Duitse Keiserryk, die besetting van die Rynland deur Franse en Britse magte tussen 1919 en 1930 en separatistiese neigings in dié gebied, asook die nuwe doeanegrense, wat destyds gebesig is, het Wiesbaden toenemend geïsoleer. In 'n stad, wat voor die oorlog een van die hoogste per capita-belastinginnames in die Duitse Ryk aangeteken het, het die getal behoeftiges skielik toegeneem. Met die inlywing van industriële voorstede soos Biebrich en Schierstein is tussen 1926 en 1928 'n poging onderneem om 'n nuwe ekonomiese fondament te vestig. Die [[Groot Depressie]] het egter alle verwagtinge van nuwe ekonomiese groei laat vergaan. In 1932 was 'n kwart van die ekonomies aktiewe bevolking werkloos. Twee jaar later is Wiesbaden tot ''Notstandsgemeinde'' (munisipaliteit wat in 'n ekonomiese noodtoestand verkeer) verklaar. === Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:2012-08-16 Jadschloss Platte.JPG|duimnael|Die ruïne van die jagkasteel Platte met sy beskermende glasdak]] Die lugaanval, wat 'n vloot van 500 viermotorige Britse [[Avro Lancaster|Avro Lancaster-bomwerpers]] met meer as 2&nbsp;000 ton bomme die nag van 2 op 3 Februarie 1945 op Wiesbaden geloods het, was die swaarste tydens die oorlog wat 516 menselewens geëis, 28&nbsp;000 inwoners dakloos gelaat en groot dele van die ''Kurviertel'' vernietig het. Nogtans het die stad groter verwoesting gespaar gebly omrede die bomwerpers hul beplande teikens grotendeels gemis het.<ref>{{de}} Dr. Thomas Weichel: ''Wiesbaden im Bombenkrieg 1941-1945. The Bombing of Wiesbaden''. Frankfurt: Communication Solution 2016. Uittreksels aanlyn beskibaar: [https://staatskanzlei.hessen.de/sites/default/files/media/staatskanzlei/wiesbaden_im_bombenkrieg_2016_auszug.pdf ''Staatskanzlei.hessen.de''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200612072153/https://staatskanzlei.hessen.de/sites/default/files/media/staatskanzlei/wiesbaden_im_bombenkrieg_2016_auszug.pdf |date=12 Junie 2020 }}</ref> Die befaamde hotel ''Vier Jahreszeiten'' in Wilhelmstraße was een van die historiese geboue wat deur die bombardement vernietig is. Die raadsaal, badhotel en stadskasteel is ernstig beskadig. Nog kort voor die einde van die oorlog is die jagkasteel Platte, wat buite die stad geleë was, deur bomme getref. Sy [[ruïne]] is later deur 'n glasdak teen verwering beskerm.<ref>{{de}} [https://merkurist.de/wiesbaden/zweiter-weltkrieg-wiesbaden-unter-feuer-so-sah-die-stadt-nach-der-bombennacht-aus_9KI ''merkurist.de: Wiesbaden unter Feuer: So sah die Stadt nach der Bombennacht aus. Besoek op 28 Maart 2018''] {{dooie skakel}}</ref> == Boukuns en stadsuitleg == === Sakrale boukuns === [[Lêer:MK7010 Russische Kapelle.jpg|duimnael|Die Russies-Ortodokse Sint Elisabethkerk wat ook as "Griekse kapel" bekendstaan]] Die [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] Sint Elisabethkerk en begraafplaas getuig van die groot Russiese gemeente wat hier gesetel was, asook die dinastiese verbintenis met Rusland. Die kerk is ter nagedagtenis van die jong grootvorstin en hertogin van Nassau, Elisabeth Michajlowna, opgerig wat op die ouderdom van slegs 19 jaar in die kraambed oorlede is, kort nadat sy geboorte aan die vorstelike paar se eerste kind geskenk het. == Susterstede == <div style="-moz-column-count: 2"> * [[Lêer:Flag of Austria.svg|border|20px]] [[Klagenfurt]], [[Oostenryk]], sedert 1930 * [[Lêer:Flag of Switzerland within 2to3.svg|20px]] [[Montreux]], [[Switserland]], sedert 1953 * [[Lêer:Flag of Germany.svg|border|18px]] [[Friedrichshain-Kreuzberg]] ([[Berlyn]]), [[Duitsland]], sedert 1964 * [[Lêer:Flag of Belgium.svg|border|20px]] [[Gent]], [[België]], sedert 1969 * [[Lêer:Flag of France.svg|border|20px]] [[Fondettes]], [[Frankryk]], sedert 1975 * [[Lêer:Flag of Slovenia.svg|20px]] [[Ljubljana]], [[Slowenië]], sedert 1977 * [[Lêer:Flag of Israel.svg|20px]] [[Kfar Saba]], [[Israel]], sedert 1981 * [[Lêer:Flag of Spain.svg|20px]] [[San Sebastián de los Reyes]], [[Spanje]], sedert 1981 * [[Lêer:Flag of Poland.svg|border|18px]] [[Wroclaw]], [[Pole]], sedert 1987 * [[Lêer:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Tunbridge Wells]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1989 * [[Lêer:Flag of Germany.svg|20px]] [[Görlitz]], [[Sakse]]/[[Duitsland]], sedert 1990 * [[Lêer:Flag of Nicaragua.svg|20px]] [[Occotal]], [[Nicaragua]], sedert 1990 * [[Lêer:Flag of Turkey.svg|border|18px]] [[Fatih]] ([[Istanboel]]), [[Turkye]], sedert 2012 </div> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.wiesbaden.de Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Wiesbaden|title=Wiesbaden|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Wiesbaden| ]] bmky0ymxjl74ffaw8fe7yyx837lzsvz 0 23316 2903134 2709953 2026-05-11T17:13:49Z Jcb 223 2903134 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die getal 1, vir ander gebruike, sien [[1 (dubbelsinnig)]].'' {{getal | simbool =1 | orde =eerste }} [[Lêer:Chinesische.Zahl.Eins.jpg|duimnael|[[China|Chinese]] handsein.]] '''1''' ('''een''') is 'n [[natuurlike getal]] wat ná [[nul]] en vóór [[twee]] op die getallelyn lê. Een verteenwoordig 'n enkele item. 'n [[Mens]] het gewoonlik één [[hoof]], [[neus]], [[mond]] en naeltjie. Die Romeinse skryfwyse is '''I'''. == Wiskunde == 1 is 'n spesiale getal in [[wiskunde]], omdat enige getal wat met een vermenigvuldig word, daardie selfde getal as antwoord sal hê. 1 word gevolglik die identiteitselement van vermenigvuldiging genoem. 1 het slegs een faktor, naamlik 1 (homself) en is dus nie 'n [[priemgetal]] nie. 1 is die eerste getal van die natuurlike getallestelsel. === Lys van basiese berekeninge === {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- !width = "105px" | [[Vermenigvuldiging]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !50 !100 !1000 !10000 |- | 1 × ''x''''' | ''' 1''' | [[2 (getal) | 2]] | [[3 (getal) | 3]] | [[4 (getal) | 4]] | [[5 (getal) | 5]] | [[6 (getal) | 6]] | [[7 (getal) | 7]] | [[8 (getal) | 8]] | [[9 (getal) | 9]] | [[10 (getal) | 10]] | [[11 (getal) | 11]] | [[12 (getal) | 12]] | [[13 (getal) | 13]] | [[14 (getal) | 14]] | [[15 (getal) | 15]] | [[16 (getal) | 16]] | [[17 (getal) | 17]] | [[18 (getal) | 18]] | [[19 (getal) | 19]] | [[20 (getal) | 20]] | [[21 (getal) | 21]] | [[22 (getal) | 22]] | [[23 (getal) | 23]] | [[24 (getal) | 24]] | [[25 (getal) | 25]] | [[50 (getal) | 50]] | [[100 (getal) | 100]] | [[1000 (getal) | 1000]] | [[10000 (getal) | 10000]] |} {|class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! [[Deling]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 1 ÷ ''x''''' | 1 | 0.500 | 0.333 | 0.250 | 0.200 | 0.167 | 0.143 | 0.125 | 0.111 | 0.100 ! | 0.091 | 0.083 | 0.077 | 0.071 | 0.067 | 0.062 | 0.059 | 0.056 | 0.053 | 0.050 |- | x ÷ 1 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 ! | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |} {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! [[Magsverheffing]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 1^x | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 ! | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 | 1 |- | x¹ | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 ! | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 |} == Rekenaarwetenskap == Die getal ''een'' is belangrik in [[rekenaarwetenskap]] omdat dit, tesame met [[nul]], deel is van die [[binêre getallestelsel]]. In [[masjienkode]] en sommige [[programmeertaal|programmeertale]] beteken een "waar". Nul beteken dan "onwaar". == Ander betekenisse == *In [[Duitsland]] en [[Oostenryk]] is ''een'' die [[graad]] vir "baie goed". In Duitsland is ''een'' die hoogste uit ses grade, en in Oostenryk is dit die hoogste uit vyf grade. *In [[numerologie]] is een die simbool vir alles; die [[skepping]] en [[God]]. == Eksterne skakels == * {{Commons category-inline|1 (number}} {{Normdata}} [[Kategorie:Getalle]] 00vzi1fycbdcfmu9emspvedudupa8he 0 24795 2903246 2883190 2026-05-12T07:38:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903246 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Republiek Kasakstan |volle_naam = <small>Қазақстан Республикасы<br />''Qazaqstan Respýblıkasy'' ([[Kasaks]])<br />Республика Казахстан<br />''Respublika Kazakhstan'' ([[Russies]])</small> |algemene_naam = Kasakstan |beeld_vlag = Flag of Kazakhstan.svg |beeld_wapen = Emblem of Kazakhstan latin.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Kazakhstan (orthographic projection).svg |leuse = |volkslied = [[My Kasakstan|Менің Қазақстаным]]<br /><small>([[Transliterasie|tr.]]: ''Meniñ Qazaqstanım'')</small><br /><center>[[Lêer:Kazakhstan National Anthem 2012.ogg]]</center> |amptelike_tale = [[Kasaks]] ("nasionaltaal")<br />[[Russies]] ("amptelike taal") |hoofstad = [[Astana]] {{Koördinate|51|10|N|71|25|O}} |latd = 51 |latm = 10 |latNS = N |longd = 71 |longm = 25 |longEW = O |grootste_stad = [[Almati]] |regeringsvorm = Unitêre dominante-party<br />presidensiële [[republiek]] |leiertitels = <br />• [[President]]<br />• [[Eerste minister]] |leiername = [[Kasim-Zjomart Tokajef]]<br />[[Oljas Bektenof]] |oppervlak_rang = 9^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 2&nbsp;724&nbsp;900 |oppervlakmi² = 1&nbsp;052&nbsp;100 |persent_water = 1,7 |bevolking_skatting = 20&nbsp;000&nbsp;000<ref>{{en}} {{cite web |url=https://en.inform.kz/news/kazakhstans-population-hits-the-mark-of-20-mln-a4d13f/ |title=Kazakhstan’s population hits the mark of 20 mln |publisher=Kazinform |date=16 November 2023 |accessdate=6 Februarie 2024}}</ref> |bevolking_skatting_jaar = 2023 |bevolking_rang = 62^ste |bevolking_sensus = |bevolking_sensus_jaar = |bevolkingsdigtheid = 7 |bevolkingsdigtheidmi² = 18,1 |bevolkingsdigtheidrang = 236^ste |BBP_PPP = $696,903&nbsp;miljard<ref name=IMF>{{en}} {{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=916,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2021&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=Kazakhstan |publisher=[[Internasionale Monetêre Fonds]] |date=Oktober 2023 |accessdate=6 Februarie 2024}}</ref> |BBP_PPP_rang = 41^ste |BBP_PPP_jaar = 2024 |BBP_PPP_per_kapita = $34&nbsp;476<ref name=IMF /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 56^ste |BBP = $290,994&nbsp;miljard<ref name=IMF /> |BBP_rang = 49^ste |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = $14&nbsp;396<ref name=IMF /> |BBP_per_kapita_rang = 64^ste |onafhanklikheidstipe = • Kasakse Khanaat<br />• Alasj-outonomie<br />• Kirgisiese ASSR<br />• Kasakse ASSR<br />• [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek|Kasakse SSR]]<br />• Soewereiniteit verklaar<br />• Republiek Kasakstan<br />• Onafhanklikheid verklaar<br />• Erken<br />• Huidige grondwet |onafhanklikheidsgebeure = |onafhanklikheidsdatums = <br />[[1465]]<br />[[13 Desember]] [[1917]]<br />[[26 Augustus]] [[1920]]<br />[[19 Junie]] [[1925]]<br />[[5 Desember]] [[1936]]<br />[[25 Oktober]] [[1990]]<br />[[10 Desember]] [[1991]]<br />[[16 Desember]] [[1991]]<br />[[26 Desember]] [[1991]]<br />[[30 Augustus]] [[1995]] |MOI = {{wins}} 0,811<ref>{{en}} {{cite web |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2021-22pdf_1.pdf |title=Human Development Report 2021/2022 |publisher=United Nations Development Programme |date=2021 |accessdate=6 Februarie 2024}}</ref> |MOI_rang = 56^ste |MOI_jaar = 2021 |MOI_kategorie = {{kleur|#090|baie hoog}} |Gini = 27,8<ref>{{en}} {{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=KZ |title=Gini index – Kazakhstan |publisher=[[Wêreldbank]] |accessdate=6 Februarie 2024}}</ref> |Gini_rang = |Gini_jaar = 2018 |Gini_kategorie = {{kleur|#090|laag}} |geldeenheid = [[Kasakse tenge|Tenge]] (₸) |geldeenheid_kode = KZT |land_kode = KZ |tydsone = |utc_afwyking = [[UTC+05:00|+5]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC+05:00|+5]] |internet_domein = [[.kz]], .қаз |skakelkode = 7-6xx, +7-7xx |voetskrif = }} '''Kasakstan''' ([[Kasaks]]: Қазақстан, ''Kazakstan'', [qɑzɑqˈstɑn], {{Audio|Kk-kazakhstan.ogg|luister}}; [[Russies]]: Казахстан, ''Kazachstan''), amptelik die '''Republiek Kasakstan''' (Kasaks: Қазақстан Республикасы, ''Qazaqstan Respýblıkasy''; Russies: Республика Казахстан, ''Respublika Kazakhstan''), is ’n [[transkontinentale land|transkontinentale]], maar [[landingeslote land]] in [[Sentraal-Asië]], met ’n klein deel wes van die [[Oeral-rivier]] wat in [[Oos-Europa]] val.<ref name="CIA">{{en}} {{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/ |title=Kazakhstan |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |accessdate=6 Februarie 2024 |archive-date= 9 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109132304/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan |url-status=dead }}</ref> Dit word in [[Afrikaans]] ook '''Kazakstan''' of '''Kazachstan''' gespel. Dit grens aan die [[Rusland|Russiese Federasie]], die [[Volksrepubliek China]], [[Kirgisië]], [[Oesbekistan]], [[Turkmenistan]] en die [[Kaspiese See]]. Die hoofstad is [[Astana]]; tot in 1997 was dit [[Almati]] (voorheen Alma-Ata genoem). [[Lêer:Kazakhstan BMNG.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-Satellietbeeld van Kasakstan.]] [[Lêer:Kazakhstan-CIA WFB Map.png|duimnael|links|’n Kaart van Kasakstan.]] Kasakstan is die wêreld se negende grootste staat en die grootste [[Landingeslote land|wat deur land omring]] is. Sy oppervlakte van 2&nbsp;724&nbsp;900&nbsp;km² is groter as dié van [[Wes-Europa]].<ref name="CIA" /><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.stat.kz |title=Agency of Statistics of the Republic of Kazakhstan (ASRK). 2005. Main Demographic Indicators |publisher=Stat.kz |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502060242/http://www.stat.kz/ |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Die gebied sluit in vlaktes, [[steppe]], [[taiga]], [[canyon]]s, heuwels, deltas, sneeubedekte [[berg]]pieke en [[woestyn]]e. Sy bevolkingsdigtheid is minder as ses mense per vierkante kilometer. Die gebied is histories bewoon deur [[Nomade|nomadiese]] stamme. Dit het in die 13de eeu verander toe [[Djengis Khan]] die land beset het. Teen die 16de eeu het die [[Kasakke]] as ’n afsonderlike groep ontstaan. Die [[Russe]] het in die 18de eeu die Kasakse steppe begin beset en teen die middel van die 19de eeu was die hele Kasakstan deel van die [[Russiese Ryk]]. Ná die [[Russiese Rewolusie (1917)|Russiese Rewolusie van 1917]] en die daaropvolgende [[Russiese Burgeroorlog|burgeroorlog]] is Kasakstan verskeie kere herorganiseer voordat dit in 1936 die [[Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek]] geword het as deel van die [[Sowjetunie]]. Kasakstan was die laaste van die voormalige Sowjetrepublieke wat hom onafhanklik verklaar het ná die verbrokkeling van die [[Sowjetunie]] in 1991; die huidige president, [[Kasim-Zjomart Tokajef]], is sedert 2019 die land se leier. Vandat die land onafhanklik geword het, handhaaf dit ’n gebalanseerde buitelandse beleid en probeer dit sy ekonomie ontwikkel, veral sy [[koolwaterstof]]nywerheid.<ref>{{en}} Zarakhovich, Yuri (27 September 2006). [http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html "Kazakhstan Comes on Strong"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100903191013/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1539999,00.html |date= 3 September 2010 }}, Time</ref> Die land is etnies en kultureel uiteenlopend, deels vanweë die gedwonge migrasie van ander volke na dié republiek tydens die bewind van [[Josef Stalin]]. Kasakstan het ’n bevolking van 16,6&nbsp;miljoen wat uit 131 etnisiteite bestaan, onder andere Kasakke (sowat 63%<ref name="Census2009">{{ru}} {{cite web|title=Перепись населения Республики Казахстан 2009 года. Краткие итоги. (Census for the Republic of Kazakhstan 2009. Short Summary)|url=http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20%D1%80%D1%83%D1%81.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110723084204/http://www.stat.kz/p_perepis/Documents/%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BF%D0%B8%D1%81%D1%8C%20%D1%80%D1%83%D1%81.pdf|archivedate=23 Julie 2011|publisher=Republic of Kazakhstan Statistical Agency|accessdate=10 Desember 2010|url-status=dead}}</ref>), Russe, [[Oekraïners]], [[Duitsers]], [[Tartare]] en [[Oeigoere]]. Godsdiensvryheid bestaan in Kasakstan, maar die land het onlangs onder skoot gekom oor ’n gebrek daaraan. Robert George, voorsitter van die Amerikaanse kommissie vir internasionale godsdiensvryheid, het in 2013 gesê "die streng toepassing van hoogs beperkende wette wat twee jaar gelede aanvaar is, het Kasakstan se internasionale aansien skade berokken en daartoe gelei dat baie Kasakse burgers se godsdiensvryheid aangetas is".<ref>{{en}} http://www.rferl.org/content/kazakhstan-religious-freedom-criticism/25057279.html</ref> Sowat 70% van die bevolking behoort tot die [[Islam]] en 26% is [[Christen]]e.<ref name="2009 Census">{{en}} {{cite web |url=http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |title=The results of the national population census in 2009 |date=12 November 2010 |publisher=Statistiekagentskap van Kasakstan |accessdate=21 Januarie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502080602/http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx |archive-date=2 Mei 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kasaks is die [[amptelike taal]], terwyl Russies gelyke status het in staats- en administratiewe liggame.<ref name="CIA" /><ref>{{en}} [http://www.kazakhstan.orexca.com/kazakhstan_constitution.shtml The constitution of Kazakhstan]</ref><ref>{{en}} [http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/ CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071020060732/http://www.constcouncil.kz/eng/norpb/constrk/ |date=20 Oktober 2007 }}, Die grondwet van Kasakstan</ref> == Etimologie == Die woord "Kasak" word in Kasakstan gewoonlik gebruik om na die etniese groep te verwys, ook die lede wat in die Volksrepubliek China, Rusland, [[Turkye]], Oesbekistan en ander lande woon, terwyl die woord "Kasakstanner" (Kasaks: қазақстандық, ''kazakstandik''; Russies: казахстанец, ''kazachstanets'') geskep is vir die inwoners van die land, insluitende nie-Kasakke.<ref>{{en}} {{cite journal |author=Cengiz Surucu |title=Modernity, Nationalism, Resistance: Identity Politics in Post-Soviet Kazakhstan |journal=Central Asian Survey |date=Desember 2002 |pages=385–402 |doi=10.1080/0263493032000053208 |volume=21 |issue=4}}</ref> "Kasak" of "Kazak" kom van ’n [[Turkse tale|Ou Turkse]] woord wat "onafhanklik" en ’n "vrye gees" beteken; dit verwys na die Kasakke se kultuur as ’n nomadiese volk wat op perde rondgetrek het. Die [[Persies]]e agtervoegsel {{nowrap|"-stan"}} beteken "land" of "plek", en Kasakstan beteken dus "land van die Kasakke". == Geskiedenis == === Kasakse Khanaat === [[Lêer:2000 Stamp of Kazakhstan - Abylai Khan.jpg|duimnael|links|upright|Ablai Khan het vanaf 1771 tot 1781 as khan van die sentrale Jüz gedien.]] [[Lêer:Bactrian camel in Kazakhstan.jpg|duimnael|links|upright|Kasakse simbole: ’n [[kameel]] voor die mausoleum van Kwaja Ahmed Jasawi in [[Turkistan]].]] [[Lêer:SB - Inside a Kazakh yurt.jpg|duimnael|In ’n Kasakse ''[[joert]]''.]] Kasakstan word al sedert die [[Steentydperk|Nuwe Steentydperk]] bewoon; die streek se klimaat en terrein is die beste geskik vir nomades wat met diere rondtrek. Argeoloë glo mense het [[perd]]e die eerste keer hier in die uitgestrekte steppe [[Mak maak|mak gemaak]]. Sentraal-Asië is oorspronklik bewoon deur [[Indo-Irannese tale|Indo-Iraniërs]]. Die bekendste van dié groepe was die nomadiese [[Skitiërs]].<ref>{{en}} {{cite encyclopedia |title=Scythian |encyclopedia=The New Encyclopædia Britannica, Micropædia |volume=Volume 10 |edition=15de |page=576}}</ref> Die [[Turkse volke|Turkse volk]] het op die laatste in die 5de eeu, moontlik vroeër, die Iraniërs se gebied begin betree en die oorheersende etniese groep van Sentraal-Asië geword. Terwyl die antieke stede [[Taraz]] en Hazrat-e Turkestan lank gedien het as halfwegstasies aan die [[Syroete]] wat die Ooste en die Weste verbind het, het ware politieke vereniging eers met die [[Mongoolse Ryk|Mongoolse inval]] in die vroeë 13de eeu begin. Onder die [[Mongole]] is administratiewe distrikte gestig, wat eindelik onder beheer gekom van die opkomende '''Kasakse Khanaat'''. Gedurende dié tydperk het die tradisionele nomadiese leefwyse en ’n [[veeteelt]]-gebaseerde ekonomie in die steppe voortgeduur. In die 15de eeu het ’n afsonderlike Kasakse identiteit begin ontwikkel onder die Turkse stamme – ’n proses wat aangehelp is met die ontstaan in die middel van die 16de eeu van die Kasakse taal, kultuur en ekonomie. Die streek was egter al hoe meer die fokus van ’n stryd tussen die Kasakke en die naburige Persiessprekende volke in die suide. Teen die 17de eeu het die Kasakse Khanaat gebuk gegaan onder onderlinge struwelinge, wat die bevolking verdeel het in die Groot, die Middel- en die Klein Horde (''jüz''). Dit, tesame met politieke verdeeldheid en ’n afname in die belangrikheid van die landhandelsroetes tussen die Ooste en die Weste, het die khanaat verswak. Die Oesbeekse Chiva-khanaat het dié situasie uitgebuit en die [[Mangisjlak-skiereiland]] geannekseer. Die Oesbeekse bewind oor die skiereiland het twee eeue geduur tot met die aankoms van die Russe. In die 17de eeu het die Kasakke geveg teen die [[Oeirats]], ’n federasie van Wes-Mongoolse stamme, insluitend die [[Dzoengars]].<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/article-73648 |title=Kazakhstan to c. AD 1700 |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071123040022/http://www.britannica.com/eb/article-73648 |archive-date=23 November 2007 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Aan die begin van die 18de eeu het die Kasakse Khanaat sy hoogtepunt bereik. In dié tyd (1723–1730) was die Klein Horde in ’n oorlog gewikkel met Dzoengars nadat dié die Kasakse grondgebied binnegeval het. Die Dzoengars het die Kasakke verslaan, hul weivelde oorgeneem, baie Kasakke gevange geneem en hele clans uitgewis.<ref>{{en}} Ahmad Hasan Dani, Chahryar Adle, Irfan Habib, Karl M. Baipakov (2003). "''[http://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&pg=PA97 History of Civilizations of Central Asia: Development in contrast : from the sixteenth to the mid-nineteenth century]''". [[Unesco]]. b. 97. {{ISBN|92-3-103876-1}}</ref> Onder die leierskap van [[Aboel Chair Khan]] het die Kasakke in 1726 en 1729 oorwinnings oor die Dzoengars behaal.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://www.economist.com/countries/Kazakhstan/profile.cfm?folder=History%20in%20brief |title=Country Briefings: Kazakhstan |publisher=Economist.com |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722000113/http://www.economist.com/countries/Kazakhstan/profile.cfm?folder=History%20in%20brief |archive-date=22 Julie 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ook [[Ablai Khan]] het van die 1720's tot die 1750's belangrike oorloë teen die Dzoengars gevoer en daarvoor is hy as ''batir'' (held) van die volk verklaar. Intussen het die Wolga-Kalmieke voortdurend strooptogte in die Kasakse grondgebied uitgevoer. Die [[Kokand-khanaat]] het die swakheid van die Kasakke ná die oorloë teen die Dzoengars en Kalmieke uitgebuit en die huidige Suidoos-Kasakstan, onder meer die voormalige hoofstad Almati, in die eerste kwart van die 19de eeu beset. === Die Russiese Ryk === [[Lêer:SB - Kazakh woman on horse.jpg|duimnael|links|’n Tradisionele Kasakse trourok.]] [[Lêer:Prokudin-Gorskii Russians in Central Asia.jpg|duimnael|Russiese setlaars naby Petropawlofsk.]] In die 19de eeu het ook die Russiese Ryk begin uitbrei na Sentraal-Asië en van 1813 tot 1907 met die [[Britse Ryk]] meegeding om heerskappy oor die gebied. Teen dié tyd het die [[tsaar]]s geheers oor die grootste deel van wat vandag as Kasakstan bekend is. Die Russiese Ryk het ’n administratiewe stelsel ingestel en kasernes en garnisoene opgerig in sy stryd teen die Britse Ryk. Rusland het Russies as taal in alle skole en regereingsinstellings afgedwing. Dit het die Kasakke in opstand laat kom en teen die 1860's het hulle hulle begin verset, hoofsaaklik oor die invloed wat die Russiese besetting gehad het op die tradisionele nomadiese leefstyl en wat gelei het tot die uitwissing van ’n groot deel van die bevolking. In die laat 19de eeu het die Kasakse nasionale beweging ontstaan om die Russiese onderdrukking teen te staan en die Kasakse taal en identiteit te beskerm. Van die 1890's af het al hoe groter groepe setlaars die huidige Kasakstan gekoloniseer. Die getal setlaars het verder toegeneem nadat ’n spoorlyn tussen [[Orenburg]] en [[Tasjkent]] in 1906 voltooi is. Gedurende die 19de eeu het sowat 400&nbsp;000 Russe na Kasakstan geïmmigreer, en in die eerste derde van die 20ste eeu ’n verdere miljoen [[Slawiërs]], [[Jode]], Duitsers en ander groepe.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/313790/Kazakhstan |title=Kazakhstan |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |date=16 Desember 1991 |accessdate=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150508121055/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/313790/Kazakhstan |archive-date= 8 Mei 2015 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Die mededinging om land en water wat tussen die Kasakke en die immigrante ontstaan het, het in die laaste jare van die tsaars se bewind groot teenkanting teen die koloniale regering veroorsaak. In 1916 het die [[Sentraal-Asiatiese Opstand]] plaasgevind; die Kasakke het die Russe en [[Kosakke]] aangeval. Die gevolg was ’n paar wrede aanvalle en bloedbaddens aan albei kante.<ref>{{en}} [https://web.archive.org/web/20090412064258/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html Kazakhstan]. Microsoft Encarta Online Encyclopedia 2009. [https://web.archive.org/web/20091029012700/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761566451_8/Kazakhstan.html Archived] 31 Oktober 2009.</ref> Intussen het albei kante ook die [[Kommunisme|kommunistiese]] regering teengestaan tot laat in 1919. === Die Sowjetunie === [[Lêer:Young Pioneers in Kazakh SSR.jpg|duimnael|links|Jong Pioniers van die Sowjetunie op ’n kamp in Kasakstan.]] Hoewel daar ’n kort periode van outonomiteit was ná die wanorde tydens die val van die Russiese Ryk, het die Kasakke hulle eindelik onderwerp aan die Sowjetregering. In 1920 het hulle die '''Kazachstanse Outonome Sosialistiese Sowjetrepubliek''' geword. Die Sowjetunie se onderdrukking van die tradisionele elite en die gedwonge [[kollektivisme]] van die laat 1920's tot die 1930's, het hongersnood en onrus tot gevolg gehad.<ref>{{en}} {{cite journal |url=http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304004800/http://zhe.stanford.edu/spring05/Kazakhstan2.pdf |archivedate= 4 Maart 2009 |title=The Kazakh Catastrophe and Stalin’s Order of Priorities, 1929–1933: Evidence from the Soviet Secret Archives |format=PDF |author=Simon Ertz |date=Lente 2005 |journal=Stanford's Student Journal of Russian, East European, and Eurasian Studies |volume=1 |pages=1–12 |accessdate=1 Junie 2010 |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite journal|author=Pianciola, Niccolò|url=http://monderusse.revues.org/index2623.html?file=1|title=Famine in the Steppe. The collectivization of agriculture and the Kazak herdsmen, 1928–1934|journal=Cahiers du monde russe|year=2004|volume=45|pages=137–192|accessdate=11 Desember 2013|archive-date=11 Mei 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511202904/http://monderusse.revues.org/index2623.html?file=1|url-status=dead}}</ref> Tussen 1926 en 1939 het die Kasakse bevolking met 22% afgeneem weens honger en massa-emigrasie. In die 1930's is baie bekende Kasakse skrywers, denkers, digters, politici en historici in opdrag van Stalin vermoor as deel van die onderdrukking van die Kasakse kultuur en identiteit. In 1936 het die outonome republiek die '''Kazachstanse Sosialistiese Sowjetrepubliek''' geword. Miljoene mense wat in die 1930's en 1940's uit ander dele van die Sowjetunie verban is, is na Kasakstan gestuur. Sowat 400&nbsp;000 Wolga-Duitsers is byvoorbeeld uit die [[Oekraïne]] na Kasakstan verban ná die [[Duitsland|Duitse]] inval van die Sowjetunie in Junie 1941 tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Mense is gevange gehou in party van die grootste [[Goelag]]-kampe in die land.<ref>{{en}} [http://www.taipeitimes.com/News/world/archives/2007/01/01/2003342918 Children of the gulag live with amnesia], Taipei Times, 1 Januarie 2007</ref> In 1947, twee jaar ná die einde van die oorlog, is ’n toetsterrein vir [[kernwapen]]s naby die stad [[Semei]] opgerig. Met Stalin se dood in 1953 het Kasakstan steeds ’n oorwegend landbougebaseerde ekonomie gehad. In dié jaar het die nuwe Sowjetleier, [[Nikita Chroesjtsjof]], die "Ongerepte Land"-projek begin om die tradisionele weivelde van Kasakstan te omskep in ’n groot graanproduserende streek vir die Sowjetunie. Dit het gemengde gevolge ingehou, maar dit het tesame met latere moderniserings deur [[Leonid Brezjnef]] die ontwikkeling van die landbousektor bespoedig. Landbou is steeds ’n bron van inkomste vir ’n groot deel van die bevolking. Teen 1959 het Kasakke 30% van die bevolking uitgemaak en etniese Russe 43%.<ref>{{en}} Moya Flynn. (1994). "''[http://books.google.com/books?id=YLeAxHLmgR8C&pg=PA15 Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands']''". bl. 15. {{ISBN|1-84331-117-8}}</ref> Groeiende spanning in die Sowjetgemeenskap het gelei tot ’n behoefte aan politieke en ekonomiese hervormings, wat in die 1980's vorm aangeneem het. Een van die grootste bydraende faktore was die besluit van [[Lawrenti Beria]] om ’n kernbom in 1949 in Kasakstan te toets. Dit het ’n [[biologie]]se en [[ekologie]]se katastrofe tot gevolg gehad wat vir geslagte voortgeduur het, en die Kasakke se woede teenoor die Sowjetstelsel het geweldig toeneem. === Onafhanklikheid === [[Lêer:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|duimnael|Noersoeltan Nazarbajef op 'n [[posseël]].]] Kasakstan was op 16 Desember 1991 die laaste republiek wat onafhanklik geword het. Sy leier uit die kommunistiese tydperk, [[Noersoeltan Nazarbajef]], het die land se eerste president geword en tot 2019 dié amp beklee. In die jare sedert onafhanklikwording het groot hervormings plaasgevind van die Sowjet-styl-ekonomie en politieke magsmonopolie. Onder Nazarbajef is ver gevorder op die pad na ’n markekonomie. In 1998 is die hoofstad van Almati (die grootste stad en voorheen bekend as Alma-Ata) geskuif na [[Astana]]. Op 20 Maart 2019 het president Noersoeltan Nazarbajef bedank en is deur sy partygenoot [[Kasim-Zjomart Tokajef]] opgevolg. Gelyktydig is die land se hoofstad Astana na Noersoeltan hernoem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-47638619 |title=Nursultan: Kazakhstan renames capital Astana after ex-president |publisher=[[BBC]] |date=20 Maart 2019 |accessdate=6 Februarie 2024}}</ref> In 2022 is dié naamverandering teruggerol en die ou naam Astana heringestel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.theguardian.com/world/2022/sep/14/kazakhstan-to-change-name-of-capital-from-nur-sultan-back-to-astana |title=Kazakhstan to change name of capital from Nur-sultan back to Astana |publisher=[[The Guardian]] |date=14 September 2022 |accessdate=6 Februarie 2024}}</ref> == Geografie == [[Lêer:Kazakhs.jpg|duimnael|links|Die Markakol-reservaat in die Altai-gebergte, Oos-Kasakstan.]] [[Lêer:Syr Darya.jpg|duimnael|[[Sirdarja]], een van die groot riviere van Sentraal-Asië wat deur Kasakstan vloei.]] [[Lêer:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|duimnael|Die Tsjarin-canyon in Noord-[[Tiensjan]].]] Kasakstan lê aan weerskante van die [[Oeral-rivier]] en is een van net twee lande wat deur land omring word wat op twee [[kontinent]]e geleë is; die ander is [[Azerbeidjan]]. Met sy oppervlakte van 2&nbsp;700&nbsp;000&nbsp;km² is Kasakstan die negende grootste land in die wêreld (groter as Wes-Europa) en die grootste land sonder ’n seehawe. Terwyl dit deel van die Sowjetunie was, het dit ’n deel van sy grondgebied aan die Volksrepubliek China en ’n deel aan Oesbekistan afgestaan. Dit deel ’n grens met die Russiese Federasie, die Volksrepubliek China, Kirgisië, Oesbekistan en Turkmenistan. Groot stede sluit in [[Astana]], [[Almati]], [[Karagandi]], [[Sjimkent]], [[Atiraoe]] en [[Oskemen]]. Dit lê tussen die breedtegrade 40° en 56° N, en tussen die lengtegrade 46° en 88° O. Hoewel die grootste deel in [[Asië]] lê, val ’n klein deel wes van die Oeral in Oos-Europa.<ref>{{en}} {{cite encyclopedia|title=Kazakhstan – MSN Encarta|url=http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761566451|archiveurl=http://www.webcitation.org/5kwsCUfGH|archivedate=31 Oktober 2009|deadurl=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080601203047/http://encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761566451 |date= 1 Junie 2008 }}</ref> Die terrein wissel van die Kaspiese See in die weste tot die Altai-gebergte in die ooste, en die vlaktes van Wes-Siberië in die noorde tot die woestyne en oases van Sentraal-Asië. Die Kasakse [[steppe]], met sy oppervlakte van sowat 804&nbsp;500&nbsp;km², beslaan ’n derde van die land en is die wêreld se grootste droë steppestreek. Dit word gekenmerk deur groot gebiede grasveld en sand. Belangrike riviere en mere sluit in die [[Aralmeer]], [[Ili]]-, [[Irtisj]]-, [[Isjim]]-, [[Sirdarja]]- en [[Oeral-rivier]], die [[Tsjarin-rivier]] en -ravyn, en die [[Balchasj-meer|Balchasj]]- en [[Zaisan-meer]]. Die [[Tsjarin-canyon]] is 150–300&nbsp;m diep en 80&nbsp;km lank, en loop deur die rooi [[sandsteen]]plato aan die Tsjarin-ravyn in Noord-[[Tiensjan]] ("Hemelse Berge", 200&nbsp;km oos van Almati). Omdat die canyon ontoeganklik is, het skaars [[esdoringboom|esdoringbome]] uit die [[Ystydperk]] hier behoue gebly en dit word nou ook in ander dele geplant. Die [[Bigatsj-krater]] is in die [[Plioseen]] of [[Mioseen]] deur ’n [[asteroïde]] veroorsaak; dit het ’n deursnee van 8&nbsp;km en is sowat 5±3&nbsp;miljoen jaar oud. Die klimaat is kontinentaal, met warm [[somer]]s en kouer [[winter]]s. Die [[reën]]val wissel tussen droë en halfdroë streke. === Administratiewe afdelings === [[Lêer:Kazakhstan provinces and province capitals en 2022.png|duimnael|links|Kaart van Kasakstan se provinsies.]] Kasakstan is in 14 provinsies (Kasaks: облыстар, ''oblistar'') verdeel, wat onderverdeel is in distrikte (аудандар, ''aoedandar''). Almati en Astana het die status "staatsbelang" en val nie in enige provinsie nie. Die stad Baikonoer het ook ’n spesiale status omdat dit en die [[Baikonoer|Baikonoer-lanseersentrum]] tot in 2050 aan Rusland verhuur word.<ref name="CIA" /> Elke provinsie het ’n goewerneur (''akim'') aan die hoof wat deur die president aangestel word. Munisipale ''akims'' word deur provinsiale ''akims'' aangestel. Die hoofstad is op 10 Desember 1997 van Almati tot Astana geskuif. == Demografie == [[Lêer:Pyramide Kazakhstan.PNG|duimnael|links|Bevolkingspiramide, 2005.]] [[Lêer:Central Asia Ethnic en.svg|duimnael|’n Etniese kaart van [[Sentraal-Asië]].]] Volgens ’n amptelike raming is die bevolking 16,455 miljoen in Februarie 2011, van wie 46% plattelanders en 54% stedelinge is.<ref>{{kk}} {{cite web |url=http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/n_04_02_10.aspx |title=Итоги переписи населения Республики Казахстан 2009 года |publisher=Stat.kz |date=4 Februarie 2010 |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181106145534/http://www.stat.kz/p_perepis/Pages/n_04_02_10.aspx |archive-date=6 November 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2013 het die bevolking gestyg tot 17,28 miljoen, volgens die statistiekagentskap van Kasakstan.<ref>{{en}} Kazakhstan’s population increases by 1.7 per cent over a year http://www.bnews.kz/en/news/post/153895/</ref> Etniese [[Kasakke]] maak sowat 63,1% van die bevolking uit en etniese [[Russe]] 23,7%.<ref name="Census2009" /> Ander etniese groepe sluit in [[Tartare]] (1,3%), [[Oekraïners]] (2,1%), [[Oesbeke]] (2,8%), [[Wit-Russe]], [[Oeigoere]], [[Azerbeidjanners]], [[Pole (volk)|Pole]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.cdi.org/russia/johnson/7002-15.cfm |author=Collins, Cheryl |title=Kazakhstan's `forgotten Poles' long to return |publisher=Cdi.org |date=2 Januarie 2003 |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127000902/http://www.cdi.org/russia/johnson/7002-15.cfm |archive-date=27 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> en [[Litauers]]. Groepe wat sowat 1% of minder van die bevolking uitmaak, is [[Duitsers]], [[Koreane]] en [[Tsjetsjniërs]].<ref>{{en}} [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/3509933.stm Remembering Stalin's deportations], BBC News, 23 Februarie 2004</ref> In Kasakstan is baie Russe wat in die 1930's en 1940's deur Stalin na die Goelag gestuur is; van die grootste Sowjet-arbeidskampe was in Kasakstan.<ref>{{en}} {{cite web |last=Clarey |first=Christopher |url=http://www.iht.com/articles/2007/01/01/news/kazakh.php |title=Politics, economics and time bury memories of the Kazakh gulag |publisher=International Herald Tribune |accessdate=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070104084902/http://www.iht.com/articles/2007/01/01/news/kazakh.php |archive-date= 4 Januarie 2007 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Baie Russe was ook by die Sowjet-ruimteprogram betrokke tydens Chroesjtsjof se bewind.<ref>{{en}} {{cite web |last=Greenall |first=Robert |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |title=Russians left behind in Central Asia |publisher=BBC News |date=23 November 2005 |accessdate=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191115111257/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/4420922.stm |archive-date=15 November 2019 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Voor 1991 was daar ’n miljoen Duitsers in Kasakstan, maar die meeste het na Duitsland geëmigreer ná die verbrokkeling van die Sowjetunie.<ref>{{en}} [http://www.irinnews.org/report.aspx?reportid=28051 Kazakhstan: Special report on ethnic Germans], IRIN Asia, 1 Februarie 2005</ref> Ook die grootste deel van die kleiner Griekse bevolking het na [[Griekeland]] geëmigreer. Sedert die 1970's het talle Russe ook Kasakstan verlaat. Die gevolg van dié migrasie was dat Kasakke nou die grootste deel van die bevolking uitmaak. Verdere faktore wat hiertoe bydra, is n hoër geboortesyfer onder Kasakke en die immigrasie van Kasakke uit lande soos die Volksrepubliek China, [[Mongolië]] en Rusland. {{Grootste stede van Kasakstan}} === Taal === Kasakstan is amptelik ’n tweetalige land: [[Kasaks]], ’n [[Turkse tale|Turkse taal]] wat sowat 64,4% van die inwoners se [[moedertaal]] is, is die "staatstaal". [[Russies]], wat deur die meeste inwoners gepraat word, is die "amptelike taal" wat gebruik word in sake, die regering en interetniese kommunikasie; dit word egter al hoe meer deur Kasaks vervang. Minderheidstale sluit in [[Oekraïens]], [[Oeigoers]], [[Kirgisies]], [[Tartaars]], [[Oesbekies]] en [[Mongools]]. [[Engels]] word al hoe gewilder onder jong mense sedert die verbrokkeling van die Sowjetunie. Opvoeding regdeur Kasakstan vind in óf Kasaks óf Russies óf albei plaas. === Godsdiens === {{Staafgrafiek kas |sweef=links |byskrif=Godsdiens in Kasakstan |wydte=300px |stawe = {{Staafgrafiek persent|[[Islam]]|groen|70}} {{Staafgrafiek persent|[[Oosters-Ortodokse Kerk|Ortodoks]]|rooi|20}} {{Staafgrafiek persent|Geen|swart|0.15}} {{Staafgrafiek persent|[[Rooms-Katolieke Kerk|Katoliek]]|oranje|3}} {{Staafgrafiek persent|[[Protestantisme|Protestants]]|blou|2}} {{Staafgrafiek persent|Ander|grys|1}} }} [[Lêer:Zenkov cathedral.jpg|duimnael|upright|Oosters-Ortodoks is die tweede grootste godsdiens in Kasakstan.]] Volgens die 2009-sensus is 70% van die bevolking [[Moslem]]s, 26% [[Christene]], 0,1% [[Boeddhisme|Boeddhiste]], 0,2% behoort tot ander gelowe en 3% is niegelowig. Altesaam 0,5% het nie hul geloof aangedui nie.<ref name="2009 Census" /> Volgens die grondwet is Kasakstan ’n sekulêre staat en word godsdiensvryheid gewaarborg. Diskriminasie op politieke of godsdienstige gronde word verbied. Sedert onafhanklikheid was daar ’n groot opbloei in godsdiens, veral [[Islam]]. Honderde [[moskee]]s, [[kerk]]e, [[sinagoge]]s en ander godsdienstige geboue het binne ’n paar jaar hul verskyning gemaak, en godsdiensinstellings het toegeneem van 670 in 1990 tot 4&nbsp;170 vandag.<ref name="kazakhrel" /> ’n Vyfde van die bevolking, meestal lede van die Slawiese en die Germaanse bevolkingsgroepe, behoort tot die [[Russies-Ortodokse Kerk]].<ref name="USCOIRFk2009">{{en}} {{cite web |url=http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127366.htm |title=Kazakhstan |work=United States Commission on International Religious Freedom |publisher=United States Department of State |date=26 Oktober 2009 |accessdate=3 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120050033/http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2009/127366.htm |archive-date=20 Januarie 2012 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander Christelike denominasies sluit in [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolisisme]] en [[Protestantisme]].<ref name="usstate">{{en}} [http://www.state.gov/g/drl/rls/irf/2008/108501.htm Kazakhstan – International Religious Freedom Report 2008] U.S. Department of State. Besoek op 7 September 2009.</ref> Die Russiese Ortodokse [[Kersfees]] is ’n openbare vakansiedag.<ref name="kazakhrel">{{en}} [http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english/ Religious Situation Review in Kazakhstan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171014084114/http://www.religions-congress.org/content/view/151/35/lang,english/ |date=14 Oktober 2017 }} Congress of World Religions. Besoek op 7 September 2009.</ref> == Opvoeding == [[Lêer:L.N.Gumilyov Eurasian National University.JPG|duimnael|links|L.N.Gumilyov Eurasiese Nasionale Universiteit in Astana is een van Kasakstan se top-universiteite.]] Opvoeding in Kasakstan is verpligtend tot op sekondêre vlak en volwasse geletterdheid is 99,5%. Opvoeding bestaan uit drie fases: primêr (graad 1-4), algemeen (graad 5-9) en sekondêr (graad 10-11 of 12). Primêre skoolopleiding word voorafgegaan deur ’n jaar van pre-primêre onderwys. Naskoolse opvoeding bestaan ook uit drie vlakke: basies (wat die grondslag vorm vir die studieveld en lei tot ’n B-graad), gespesialiseerd (waarna studente ’n spesialisdiploma kry) en hoër opvoeding (vir ’n M-graad). Nagraadse studie lei tot ’n wetenskapkandidaat- of doktorsgraad. Die departement van opvoeding het ’n suksesvolle ''Bolasjak''-beurs ingestel wat jaarliks toegeken word aan sowat 5&nbsp;000 studente wat burgers van die land is. Studente kan aan ’n verskeidenheid oorsese instelling studeer, onder meer die Universiteite van [[Edinburg]], [[Cambridge]], [[Toronto]], [[Oxford]], [[Sydney]], [[Tokio]], die [[Harvard-universiteit]] en [[King's College]] in [[Londen]]. Die beurs dek hul opvoeding, oorsese akkommodasie en jaarlikse reisgeld na Kaskastan. Ná hul studie moet gegradueerdes vir minstens vyf jaar in Kasakstan werk. == Kultuur == [[Lêer:Catchthegirl.JPG|duimnael|links|Ruiters in tradisionele drag demonstreer die ''kiz koe'' ("jaag die meisie"), een van verskeie tradisionele speletjies op ’n perd se rug.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://search.globescope.com/kazakhstan/index.php?page=culture |title=The Customs and Traditions of the Kazakh |author=Wagenhauser, Betsy |work=Ambassade van Kasakstan |archive-url=https://web.archive.org/web/20191023092822/http://search.globescope.com/kazakhstan/index.php?page=culture |archive-date=23 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=14 Desember 2013 }}</ref>]] [[Lêer:Abai Kunanbaev.jpg|duimnael|upright|Abai Koenanbajoeli, ’n bekende digter, komponis en filosoof.]] Die tradisionele kultuur van Kaskastan stam uit die tyd toe hulle ’n nomadiese volk was. Hoewel [[Islam]] in die 15de eeu in die land ingevoer is, het dit lank saam met vroeëre godsdienselemente van [[Tengriisme]] voortbestaan. Omdat veeteelt ’n belangrike deel van die kultuur uitgemaak het, is die meeste van die moderne gebruike en gewoontes daarom gesentreer. Die Kasakke is veral geesdriftige ruiters. Van die grootste bydrars tot die land se letterkunde, wetenskap en filosofie is Abai Koenanbajoeli, Moechtar Aoezof, Gabit Moesirepof, Kanisj Satpajef, Moectar Sjachanof, Saken Seifoellin en Djambil Jabajef. [[Musiek]] maak ook ’n groot deel van kulturele gebeure uit. Almati word beskou as die musiekhoofstad van Sentraal-Asië en hou gereeld konserte van bekende internasionale sterre. === Kos === In die tradisionele kookkuns word vleis op verskeie manier gaargemaak en gewoonlik saam met ’n verskeidenheid soorte tradisionele brood voorgesit. Verversings sluit dikwels swart [[tee]] en tradisionele melkprodukte soos ''airan'', ''sjoebat'' en ''kimiz'' in. ’n Tradisionele Kasakse ete bestaan gewoonlik uit verskeie aptytwekkers, gevolg deur sop en een of twee hoofgeregte soos ''pilaf'' en ''besjbarmak''. === Sport === [[Lêer:Yaroslava Shvedova.JPG|duimnael|upright|links|Yaroslava Shvedova, ’n dubbelspelwenner op [[Wimbledon-kampioenskap|Wimbledon]] in 2010.]] [[Lêer:Nik Antropov Jets 2012-02-11.JPG|duimnael|upright|Die yshokkiespeler Nikolai Antropov.]] Die land het ’n reputasie opgebou as ’n sportland op internasionale gebied, onder meer in [[boks]], [[skaak]], skopboks, ski, [[gimnastiek]], [[waterpolo]], [[fietsry]], [[ruitersport]], [[sambo]], [[stoei]] en biljart. Die Asiatiese Winterspele van 2010 is in Kasakstan gehou. Die gewildste sportsoort is [[sokker]] en daar is nasionale spanne vir mans en vroue. Die nasionale [[yshokkie]]span vir mans het in 1998 en 2006 aan die [[Olimpiese Winterspele]] deelgeneem sowel as aan die wêreldkampioenskap in 2006. Van die land se bekendste yshokkiespelers is Nikolai Antropov en Evgeni Nabokov. Ook verskeie boksers het al internasionale medaljes gewen en vaar goed by [[Olimpiese Spele]]s. Drie boksers, Bakhtiyar Artayev, Vassiliy Jirov en Serik Sapiyev, het die Val Barker-trofee gewen, die meeste naas die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Die swaargewigkampioen Vladimir Klitschko en middelgewigkampioen Gennady Golovkin is in Kasakstan gebore. Ruitersport is ook baie gewild en sedert 1993 het die land se perdryfederasie al verskeie nasionale en internasionale byeenkomste gereël. [[Rugby]] word ook in Kasakstan gespeel, maar die Kasakse nasionale mansspan het tot dusver nog nie vir 'n [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer nie en hulle ding in die Asiatiese met ander opkomende rugbyspanne mee. Daarteenoor het die [[Kasakse nasionale vrouerugbyspan|vrouerugbyspan]] vir ses [[vrouerugbywêreldbeker]]toernooie gekwalifiseer. == Politiek == === Politieke stelsel === [[Lêer:Oljas Bektenov (2024-02-06, cropped).jpg|duimnael|upright|Oljas Bektenof, Kasakstan se huidige premier.]] Kasakstan is amptelik ’n eenheidstaat. Die eerste en enigste president tot dusver was [[Noersoeltan Nazarbajef]], maar het op 20 Maart 2019 bedank. Die president is ook die hoofbevelvoerder van die weermag en kan wetgewing veto wat deur die parlement deurgevoer is. Die premier lei die kabinet van ministers en is die regeringshoof. In die kabinet is drie onderpremiers en 16 ministers. [[Oljas Bektenof]] is sedert 6 Februarie 2024 die premier. Die parlement het twee kamers: die laer huis (''madjilis'') en hoër huis (senaat).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.akorda.kz/en/category/kazakhstan |title=Official site of the President of the Republic of Kazakhstan – Kazakhstan |publisher=Akorda.kz |accessdate=26 Maart 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150526082608/http://www.akorda.kz/en/category/kazakhstan |archive-date=26 Mei 2015 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die senaat het 47 lede. === Kernsperverdrag === Toe die Sowjetunie in 1991 verbrokkel, het Kasakstan die 1&nbsp;410 kernplofkoppe en die Semipalatinsk-kernwapentoetsterrein oorgeërf. Teen April 1995 het Kasakstan sy kernplofkoppe aan Rusland teruggegee en teen Julie 2000 het dit die toetsterrein vernietig.<ref name=NTI1>{{en}} {{cite web |title=NTI Kazakhstan Profile |url=http://www.nti.org/country-profiles/kazakhstan/ |publisher=Nuclear Threat Initiative |archive-url=https://web.archive.org/web/20160224065903/http://www.nti.org/country-profiles/kazakhstan/ |archive-date=24 Februarie 2016 |url-status=live |df=dmy-all |accessdate=14 Desember 2013 }}</ref> Op 2 Desember 2009 het die sekretaris-generaal van die [[Verenigde Nasies]], [[Ban Ki-moon]], en die Republiek van Kasakstan 29 Augustus aangewys as Internasionale Dag teen Kerntoetse – dit was op dié dag in 1991 dat die Semipalatinsk-toetsterrein gesluit is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/en/events/againstnucleartestsday/ |title=International Day against Nuclear Tests (29 August) |publisher=Un.org |accessdate=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418100258/https://www.un.org/en/events/againstnucleartestsday/ |archive-date=18 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://en-maktoob.news.yahoo.com/un-calls-global-efforts-ban-n-tests-023921015.html |title=UN calls for global efforts to ban n-tests |work=Yahoo! News Maktoob |date=30 Augustus 2013 |accessdate=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305172541/https://en-maktoob.news.yahoo.com/un-calls-global-efforts-ban-n-tests-023921015.html |archive-date=5 Maart 2016 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> === Verkiesings === [[Lêer:Parliament session (35781).jpg|duimnael|links|Die parlement van Kasakstan.]] Ná die verkiesing in September 2004 is die laer huis oorheers deur die [[Noer-Otan|Otan-party]] van pres. Nazarbajef. Die meeste ander setels is gewen deur partye wat die president goedgesind is, onder meer die landbou-nywerheidsblok AIST en die [[Asar-party]], wat deur die president se dogter gestig is. Op 4 Desember 2005 het Nazarbajef weer ’n groot oorwinning by die stembus behaal met meer as 90% van die stemme. Die [[Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa]] (OVSE) het gesê die verkiesing voldoen nie aan internasionale standaarde nie, hoewel sekere verbeterings aan die administrasie daarvan aangebring sedert die vorige verkiesing. Waarnemers van die Volksrepubliek China het egter gemeen die verkiesing by die 25 stembusse in Astana, waaroor hulle toesig gehou het, was "deursigtig en regverdig".<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000087&sid=a2ml5vt5j2_M&refer=top_world_news |title=Kazakhstan's Nazarbayev Wins Re-election With 91% of Vote |publisher=Bloomberg.com |date=5 Desember 2005 |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050921152916/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=10000087 |archive-date=21 September 2005 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> Op 17 Augustus 2007 het ’n koalisie van die regerende Otan-party, insluitende die Asar-, die Burger- en die Landbouparty, al die setels gewen met 88% van die stemme. Nie een van die opposisiepartye het die vereiste hoeveelheid setels van 7% gewen nie en dit het gelei tot die bevraagtekening in die plaaslike media van die opposisieleiers se bevoegdheid en charisma. Opposisieleiers het beweer daar was ernstige onreëlmatighede in die verkiesing.<ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6952452.stm |title=Kazakh poll fairness questioned |publisher=BBC News |date=19 Augustus 2007 |accessdate=1 Junie 2010}}</ref><ref>{{en}} {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6949764.stm |title=Kazakhstan parliamentary election Kazakh poll fairness questioned |publisher=BBC News |date=17 Augustus 2007 |accessdate=1 Junie 2010}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |author=Will Stewart |url=http://www.dailymail.co.uk/news/article-1373307/Election-monitors-slam-Kazakh-vote-returned-president-power-95-ballot-sham.html#ixzz2QpqJadyF |title=Election monitors slam Kazakh vote which returned president to power with 95% of ballot as 'sham' &#124; Mail Online |publisher=Dailymail.co.uk |date=4 April 2011 |accessdate=31 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170309165522/http://www.dailymail.co.uk/news/article-1373307/Election-monitors-slam-Kazakh-vote-returned-president-power-95-ballot-sham.html |archive-date=9 Maart 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In 2010 het Nazarbajef ’n oproep verwerp dat ’n referendum gehou word om te besluit of hy tot 2020 in sy amp moet bly, en aangedring op ’n presidentsverkiesing vir ’n termyn van vyf jaar. In ’n verkiesing op 3 April 2011 het hy 95,54% van die stemme gekry, met 89,9% van geregistreerde kiesers wat gestem het.<ref>{{en}} {{cite web|url=http://www.huffingtonpost.com/daniel-witt/kazakhstans-presidential-_b_847612.html |title=Daniel Witt: Kazakhstan's Presidential Election Shows Progress |publisher=Huffingtonpost.com |date=4 November 2011 |accessdate=4 Augustus 2012}}</ref> In Oktober 2013 het die OVSE ’n reeks seminare gehou met die doel om politieke partye in Kasakstan te verbeter.<ref name=OSCEoct2013>{{en}} {{cite web |title=OSCE Centre helps enhance political parties’ work in Kazakhstan |url=http://www.osce.org/astana/106997 |publisher=OSCE |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220190049/https://www.osce.org/astana/106997 |archive-date=20 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Meer as 120 partyverteenwoordigers het dit bygewoon. Van die sake wat bespreek is, is organisatoriese, wetgewende, finansiële en openbare-betrekkinge-aspekte van partyvorming sowel as die verteenwoordiging van partye in die parlement en plaaslike regeringsliggame.<ref name="OSCEoct2013" /> === Buitelandse betrekkinge === [[Lêer:Dmitry Medvedev in South Korea, March 2012-15.jpeg|duimnael|links|Nazarbajef en presidente [[Barack Obama]] en [[Dmitri Medwedef]] in 2012.]] [[Lêer:CIS (orthographic projection).svg|duimnael|Lidlande van die [[Gemenebes van Onafhanklike State]].]] [[Lêer:Conseilturcique.svg|duimnael|Lidlande van die Turkse Raad: {{sleutel|#00afca|Huidige lidlande}} {{sleutel|#add8e6|Moontlike toekomstige lidlande}}]] Kaskastan het goeie betrekkinge met al sy bure. Dit is ook lid van die Verenigde Nasies, Organisasie vir Veiligheid en Samewerking in Europa, [[Euro-Atlantiese Vennootskapsraad]] en [[Organisasie vir Islamitiese Samewerking]]. Dit is ’n aktiewe deelnemer aan die Vennootskap vir Vrede-program van die [[Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie]]. Op 11 April 2010 het Nazarbajef en president [[Barack Obama]] van die VSA by ’n kernberaad in [[Washington, D.C.]] ontmoet en die versterking van bande tussen die twee lande bespreek, asook groter samewerking om kernveiligheid te bevorder, streekstabiliteit in Sentraal-Asië, ekonomiese vooruitgang en universele waardes.<ref>{{en}} [http://www.whitehouse.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev Joint Statement on the meeting between President Obama and Kazakhstan President Nazarbayev | The White House] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151014164551/https://www.whitehouse.gov/the-press-office/joint-statement-meeting-between-president-obama-and-kazakhstan-president-nazarbayev |date=14 Oktober 2015 }}. Whitehouse.gov (11 April 2010). Besoek op 14 Januarie 2013.</ref> Kasakstan is ook lid van die [[Gemenebes van Onafhanklike State]], [[Ekonomiese Samewerkingsorganisasie]] en [[Sjanghai-samewerkingsorganisasie]]. Saam met [[Rusland]], [[Wit-Rusland]], [[Kirgisië]] en [[Tadjikistan]] het dit die [[Eurasiese Ekonomiese Gemeenskap]] in 2000 gestig om handelsverkeer in ooreenstemming te bring en ’n vryehandelsone te skep. Sedert onafhanklikwording in 1991 volg Kasakstan ’n beleid om gelyke betrekkinge met sy bure Rusland en die Volksrepubliek China te handhaaf, asook met die VSA en die Weste in die algemeen.<ref>{{en}} {{cite news |last=Blank |first=Stephen |title=Kazakhstan's Foreign Policy in a Time of Turmoil |publisher=EurasiaNet |date=27 April 2005 |url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml |accessdate=14 Desember 2013 |archive-date= 4 Maart 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304045839/http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav042705.shtml |url-status=dead }}</ref><ref>{{en}} {{cite news |last=Cohen |first=Ariel |title=Kazakh foreign minister insists balanced foreign policy remains intact |publisher=Business News Europe |date=7 Oktober 2008 |url=http://www.businessneweurope.eu/story1291 |accessdate=14 Desember 2013 |archive-date=17 Augustus 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090817020006/http://www.businessneweurope.eu/story1291 |url-status=dead }}</ref> Rusland huur tans ’n gebied van sowat 6&nbsp;000&nbsp;km² van Kasakstan wat die [[Baikonoer|Baikonoer-lanseringsterrein]] insluit van waar die eerste ruimtetuig, [[Spoetnik 1]], die eerste mens in die ruimte, [[Joeri Gagarin]], asook die internasionale ruimtestasie [[Mir]] gelanseer is. === Weermag === [[Lêer:Kazakhstan Republican Guard.JPEG|duimnael|links|Die Republikeinse Wag van Kasakstan.]] Die grootste deel van die weermag van Kasakstan is oorgeërf van die Sowjet-weermag se Militêre Distrik Toerkestan. Dié eenhede het die kern van die nuwe weermag geword. Uitbreidings in die afgelope jare was veral met betrekking tot gepantserde eenhede. Die lugmag bestaan hoofsaaklik uit vliegtuie uit die Sowjet-era soos 41 [[MiG-29]]'s, 44 [[MiG-31]]'s, 37 [[Su-24]]'s en 60 [[Su-27]]'s. Daar is ’n klein vloot met die [[Kaspiese See]] as basis. Kasakstan se Nasionale Veiligheidskomitee (KNB) is op 13 Junie 1992 gestig. Dit sluit in die Diens vir Internasionale Veiligheid, Militêre Teenintelligensie, Grenswag en Buitelandse Intelligensie. == Ekonomie == [[Lêer:Central Downtown Astana 4.jpg|duimnael|Kasakstan se hoofstad [[Astana]].]] [[Lêer:KazMunayGas 03.jpg|duimnael|Hoofkantoor van KazMunayGas, Kasakstan se nasionale olie- en gas-maatskappy.]] Kasakstan is ’n groot olieuitvoerland. Danksy die hoë prys van [[ru-olie]] wêreldwyd het die land se [[BBP]] van 2000 tot 2007 tussen 8,9% en 13,5% gestyg. In 2008 en 2009 het dit tussen 1 en 3% gedaal voordat dit weer van 2010 af gestyg het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.KD.ZG |title=GDP growth (annual %) |work=The World Bank. Datafinder.worldbank.org |accessdate=1 Junie 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511170354/https://data.worldbank.org/indicator/ny.gdp.mktp.kd.zg |archive-date=11 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Ander belangrike uitvoerprodukte is graan, tekstiel en lewende hawe. Die land wou teen 2010 ’n belangrike uitvoerder van [[uraan]] wees en het dit ook reggekry.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kazatomprom.kz/en/news/2/%E2%84%96_1_in_the_world |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110722142342/http://www.kazatomprom.kz/en/news/2/%E2%84%96_1_in_the_world |archivedate=22 Julie 2011 |title=№ 1 in the world |work=The Atomic Company Kazatomprom, Kazatomprom.kz |date=30 Desember 2009 |accessdate=1 Junie 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.world-nuclear.org/info/inf89.html |title=Uranium and Nuclear Power in Kazakhstan |publisher=world-nuclear.org |date=17 Februarie 2011 |accessdate=5 Maart 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130223140352/http://www.world-nuclear.org/info/inf89.html |archive-date=23 Februarie 2013 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> In 2000 was Kaskastan die eerste oudrepubliek van die Sowjetunie wat al sy skuld aan die [[Internasionale Monetêre Fonds]] (IMF) afbetaal het, sewe jaar voor die vasgestelde tyd. Ekonomiese groei, tesame met drastiese hervormings aan die belastingstelsel en finansiële sektor, het die regering se geldsake aansienlik verbeter – van ’n begrotingstekort van 3,5% van die BBP in 1999 tot ’n tekort van 1,2% van die BBP in 2003. Op 29 November 2003 is ’n wet aanvaar wat die belastingkoers verminder het. Die [[BTW]] het van 16% tot 15% afgeneem en persoonlike belasting 30% tot 20%. Op 7 Julie 2006 is persoonlike belasting nog verder verminder tot 5% vir persoonlike inkomste in die vorm van dividende en 10% vir ander persoonlike inkomste. [[Energie]] is die grootste ekonomiese sektor. Die vervaardiging van ru-olie en natuurlike gas beloop tot 79,2&nbsp;miljoen ton in 2012 (op van 51,2&nbsp;miljoen ton in 2003). Volgens nywerheidsontleders kan die verhoging van olievervaardiging en die ontwikkeling van nuwe olievelde die land se produksie opstoot tot 480&nbsp;000&nbsp;m³ per dag teen 2015, en Kasakstan sal dan een van die tien grootste olievervaardigende lande in die wêreld wees. Groot olievelde en -reserwes is by Tengiz, Karatsjaganak en Kasjagan. Ondanks die sterk ekonomie vir die grootste deel van die eerste dekade van die 21ste eeu het die wêreldwye finansiële krisis van 2008 tot 2009 swakhede in die ekonomie uitgelig. Die jaar-tot-jaar-groei van die land se BBP het in 2008 met 19,81% afgeneem. Vier van die groot banke is aan die einde van dié jaar deur die regering gered en eiendomspryse het skerp gedaal. Volgens die Ekonomiese Wêreldforum se 2010-2011-verslag was Kasakstan 72ste in die wêreld wat betref ekonomiese mededinging.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |title=The Global Competitiveness Report 2010–2011 |format=PDF |accessdate=24 Julie 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200516194027/http://www3.weforum.org/docs/WEF_GlobalCompetitivenessReport_2010-11.pdf |archive-date=16 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> In die eerste helfte van 2013 het Kasakstan se vaste beleggings met 7,1% toegeneem in vergelyking met dieselfde tyd in 2012 tot $18 miljard.<ref>{{en}} Kazakhstan's fixed investment increased by 7.1% in Jan-July 2013</ref> Op 6 September 2013 was Kasakstan volgens die Globale Mededingingsverslag 50ste onder die mededingendste markte.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.kazakh-tv.kz/en/view/news_kazakhstan/page_27706_kazakhstan-enters-top-50-most-competitive-countries |title=Kazakh TV – Kazakhstan enters top 50 most competitive countries |publisher=Kazakh-tv.kz |accessdate=9 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140220035746/http://www.kazakh-tv.kz/en/view/news_kazakhstan/page_27706_kazakhstan-enters-top-50-most-competitive-countries |archive-date=20 Februarie 2014 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronne == ; Algemeen * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kazakhstan|title=Kazakhstan|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=6 Februarie 2024}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/kazakhstan/|title=Kazakhstan|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=6 Februarie 2024}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Kazakhstan|Kasakstan}} {{Wikt-inlyn|Kasakstan}} * {{en}} {{Wikivoyage|Kazakhstan}} * {{en}} {{kk}} {{ru}} [https://www.gov.kz/ Amptelike webwerf] {{Geografiese ligging | Senter = {{vlagland|Kasakstan}} | Noord = {{vlagland|Rusland}} | Noordoos = {{vlagland|Rusland}} | Oos = {{vlagland|Volksrepubliek China}} | Suidoos = {{vlagland|Kirgisië}} • {{vlagland|Volksrepubliek China}} | Suid = {{vlagland|Turkmenistan}} • {{vlagland|Oesbekistan}} | Suidwes = {{vlagland|Azerbeidjan}} • {{vlagland|Iran}} • [[Kaspiese See]] | Wes = {{vlagland|Rusland}} | Noordwes = {{vlagland|Rusland}} }} {{Lande van Asië}} {{Lande van Europa}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kasakstan| ]] sa26x24cbhq9sr46o3s64weulu8y8a2 0 27301 2903236 2831722 2026-05-12T06:34:48Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903236 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Huisgenoot''}} {{Inligtingskas tydskrif |titel = Huisgenoot |beeld_leêr = Logo huisgenoot.png |beeld_grootte = |beeld_byskrif = |redakteur_titel = |redakteur = Yvonne Beyers |redaksielid = Almari Wessels, Cyril Blackburn, Lara Atson, Charlea Sieberhagen-Grey, Hugo Loubser, Deon Lamprecht, Johannes de Villiers, Suzaan Hall e.a. |kategorie = Algemene belang; gesinstydskrif |frekwensie = Weekliks |oplaag = |uitgewer = [[Media24]] |betaalde_oplaag = |onbetaalde_oplaag = |totale_oplaag = 140&nbsp;279 (ABC, 1e kwartaal 2021) |gestig = 1916 |eerstedatum =[[20 Mei]] [[1916]] |finaledatum = |finalenommer = |maatskappy = |land = [[Suid-Afrika]] |taal = [[Afrikaans]] |webwerf={{URL|http://www.huisgenoot.com/}} |issn= }} '''''Huisgenoot''''' is 'n weeklikse [[Afrikaans]]e gesinstydskrif. Dit het lank die hoogste sirkulasiesyfers van alle betaalde [[Suid-Afrika]]anse tydskrifte gehad,<ref>[http://www.marklives.com/2013/02/the-biggest-circulating-consumer-magazines-in-sa-3/#.U3tHa_mSz-o The biggest circulating consumer magazines in SA], marklives.com, URL besoek op 20/05/2014</ref> en is steeds die beste verkoper onder Afrikaanse tydskrifte. Sy susterstydskrif ''YOU'', die [[Engels]]talige weergawe, is ook onder die toptydskrifte. Nog 'n voormalige susterstydskrif, ''[[Drum (tydskrif)|Drum]]'', was op die swart mark gerig. Daar word geskat dat meer as twee miljoen mense weekliks ''Huisgenoot'' lees. ''Huisgenoot'' word deur [[Media24]], 'n filiaalmaatskappy van [[Naspers]], uitgegee en die inhoud bestaan uit 'n mengsel van ware drama, glansonderwerpe, mode en verbruikersake sowel as resepte, [[blokkiesraaisel]]s, tuisprojekte en sport. Dit het ook 'n kinder- en tienerafdeling en elke week minstens een kortverhaal of ’n vervolgverhaal. ==Bestuur== [[Beeld:Henriëtte Loubser, redakteur van Huisgenoot.jpg|duimnael|links|190px|[[Henriëtte Loubser]], redakteur tot einde Mei 2017, aan die woord tydens die viering van ''Huisgenoot'' se 100-jarige bestaan op 20 Mei 2016.]] [[Beeld:Esmaré Weideman HG 100-partytjie, 20 Mei 2016.jpg|links|190px|duimnael|[[Esmaré Weideman]], 'n oudredakteur van ''Huisgenoot'', aan die woord tydens die tydskrif se eeufeesviering op [[20 Mei]] [[2016]].]] [[Beeld:Media24-sentrum nuwe vooraansig 2015.jpg|duimnael|links|190px|Huisgenoot se kantoor is op die sewende en agtste verdieping van die [[Media24-sentrum]] op die Kaapse Strandgebied.]] Izelle Venter was van [[1 Julie]] [[2011]] hoofredakteur van al drie publikasies, wat saam 'n sirkulasie van sowat 435&nbsp;000 eksemplare per week gehad het in die eerste kwartaal van 2016.<ref>{{en}} [http://www.marklives.com/2016/05/abc-analysis-q1-2016-the-biggest-circulating-consumer-mags-in-sa/ ANC Analysis Q1 2016.]</ref> Venter het Esmaré Weideman opgevolg wat aangestel is as uitvoerende hoof van [[Media24]]. Julia Viljoen het redakteur van Huisgenoot geword en sy is deur Henriëtte Loubser opgevolg.<ref>[http://whoswho.co.za/henriette-loubser-862826 Henriëtte Loubser by Who's Who in Southern Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170401003902/http://whoswho.co.za/henriette-loubser-862826 |date= 1 April 2017 }}, URL besoek op 20/05/2014</ref> Einde 2013 is die hoofredakteurspos afgeskaf. Yvonne Beyers is van [[1 Junie]] [[2017]] af redakteur van die tydskrif.<ref>[http://www.netwerk24.com/Nuus/Algemeen/huisgenoot-yvonne-beyers-is-nuwe-redakteur-20170502] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200807131008/https://www.netwerk24.com/Nuus/Algemeen/huisgenoot-yvonne-beyers-is-nuwe-redakteur-20170502|date=7 Augustus 2020}} Huisgenoot: Yvonne Beyers is nuwe redakteur]. Netwerk24, 2 Mei 2017. Besoek op 26 Mei 2017</ref> ==Handelsmerk== [[Lêer:Eeugenoot 1999.jpg|duimnael|200px|Gedenkuitgawes van die tydskrif verskyn gereeld om mylpale in sy bestaan te vier, maar ook boeke, soos dié glanspublikasie van 1999, ''Eeugenoot'', 'n oorsig oor hoogtepunte in Huisgenoot se beriggewing in die 20ste eeu.]] Daar is verskeie handelsmerkuitbreidings (afsonderlike tydskrifte oor onder meer brei, bak, blokraaie). Verder is 'n gewilde konsert, [[Skouspel]], jaarliks tot in 2014 aangebied waar van die land se vooraanstaande Afrikaanse kunstenaars opgetree het. Dit is gewoonlik oor twee naweke by Sun City gehou. By 'n afsonderlike geleentheid word die gewildste sangers, akteurs, TV-programme ens. van die jaar vereer met 'n toekenning, Tempo.<ref>[http://www.channel24.co.za/Music/News/Local-award-ceremony-announces-nominees-20130621 Tempos by Channel24], URL besoek op 20/05/2014</ref> 'n Jaarlikse Skouspel is ook in [[Kaapstad]] gehou.<ref>[http://www.media24.com/af/mediasentrum/nuus/item/2245-huisgenoot-skouspel-terug-op-die-kaapse-kalender.html Huisgenoot-Skouspel terug op die Kaapse kalender, News24] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140521031429/http://www.media24.com/af/mediasentrum/nuus/item/2245-huisgenoot-skouspel-terug-op-die-kaapse-kalender.html |date=21 Mei 2014 }}, URL besoek op 20/05/2014</ref> In 2015 het Skouspel SuperSkouspel geword, 'n eenmalige konsert vir sowat 30&nbsp;000 toeskouers in die FNB-stadion in Johannesburg. Dit is net in 2015 aangebied. In Julie 2012 het ''Huisgenoot'' in samewerking met [[kykNET]] hul eie [[werklikheidsreeks]], [[Saktyd]], geloods.<ref>[http://maroelamedia.co.za/blog/boeretroos/taaltoffie/saktyd-kyknet-se-nuwe-realiteitsprogram/ KykNET's new reality show Saktyd] Maroela Media, URL besoek op 20/05/2014</ref> Die reeks het vir ''Huisgenoot''-aanhangers 'n agter-die-skerms-kykie gegee van wat dit verg om weekliks die land se mees gewilde tydskrif te vervaardig, terwyl dit ook 13 deelnemers uitgedaag het om 'n gesogte pos by die tydskrif te wen. Die uiteindelike wenner was [[Christiaan Boonzaier]]. == Geskiedenis == Die tydskrif is in [[1916]] as die maandblad ''De Huisgenoot'' gestig (die eerste uitgawe het op [[20 Mei]] daardie jaar verskyn) om 'n inkomstestroom vir ''[[Die Burger]]'' te verskaf en om die [[Afrikaners|Afrikanerbevolking]] te voorsien van inspirasie, inligting en vermaak.<ref name=Froneman>Prof. J. D. Froneman, Skool van Kommunikasiestudies, Potchefstroomse Universiteit, [http://academic.sun.ac.za/journalism/news/archive/conference03/papers/froneman.doc Dominante motiewe in die transformasie van Huisgenoot] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060310003058/http://academic.sun.ac.za/journalism/news/archive/conference03/papers/froneman.doc |date=10 Maart 2006 }}, 1916–2003, Voorgedra by die Media in Africa conference, Stellenbosch, 11-12 September 2003. Afgelaai op 18 November 2007</ref> Die ''Huisgenoot'' was in die beginjare 'n belangrike bron van kennis oor geskiedenisonderwerpe, nie net Suid-Afrikaanse onderwerpe nie, maar ook gebeure uit die wêreldgeskiedenis en dit kon as "die volk se universiteit" beskou word.<ref>[[Die Burger]], [http://152.111.1.251/argief/berigte/dieburger/2004/04/03/BY/16/01.html US-databasis bewaar]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 18 November 2007</ref> [[Eugène Marais]] het byvoorbeeld vier artikels oor miere vir ''Die Huisgenoot'' geskryf.<ref>[[Universiteit van Johannesburg]], [http://general.rau.ac.za/library/lidi/ujlic/SBVframe.htm Library & Information Centre – H.G. Viljoen-dokumente]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besoek op 18 November 2007</ref> Die tydskrif is in sy beginjare sterk vereenselwig met die ontluikende Afrikanernasionalisme. Historiese figure is gereeld op die voorblad gebruik. Die eerste uitgawe het 'n foto van pres. [[Paul Kruger]] vertoon en die opvolgende uitgawe dié van pres. J.H. Brand (Julie 1916). Ander figure wat op die voorblad gepryk het, het genl. Piet Joubert (Augustus 1916), die volksdigter [[Jan F.E. Celliers]] (September 1916), Karel Trichardt (Oktober 1916), pres. [[F.W. Reitz]] (November 1916) en die Vader van Helpmekaar, ds. [[John Daniel Kestell|J.D. Kestell]] (Desember 1916) ingesluit.<ref name="Froneman" /> ''Huisgenoot'' het egter geleidelik ál meer markgerig geraak en die inhoud is ter wille van populêre smaak aangepas. In Oktober [[1923]] het ''Die Huisgenoot'' aangekondig dat dit in 'n weekblad sou verander. In dié uitgawe skryf die redakteur, prof. [[Johannes J. Smith|J.J. Smith]], dat hoewel die "ernstige sy van die lewe" nie verwaarloos sal word nie, daar ook gepoog sal word "om iets vir die smaak van elke leser aan te bied" en "meer in voeling met die behoeftes en wense van die aangroeiende leserskring te bly".<ref name="Froneman" /> Teen die laat 1940's het die tydskrif in die meeste van sy doelwitte geslaag, naamlik om in die middelpunt van die Afrikaanse kultuurlewe te staan, te help om Afrikaans as skryftaal te vestig, 'n leesgewoonte onder Afrikaners te kweek en om 'n platform te bied aan Afrikaanse skrywers en digters.<ref>Stella Viljoen, [https://www.up.ac.za/dspace/bitstream/2263/3090/2/Viljoen_Imagined(2006).pdf Imagined Community': 1950s kiekies of the volk]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Afgelaai op 18 November 2007</ref> Teen die 1950's en 1960's het filmsterre soos [[Audrey Hepburn]] (2 September 1960) en Ava Gardner (2 Desember 1960) pleks van landskappe of geskiedkundige figure op die voorblad gepryk. Gebeurtenisse soos Republiekwording in [[1961]] en die sluipmoord op dr. [[H.F. Verwoerd]] het egter heelwat publisiteit gekry. Die [[Nederlands]]erige titel ''De Huisgenoot'' is na die meer Afrikaanse ''Die Huisgenoot'' aangepas en in [[1977]] is die naam verder verkort tot ''Huisgenoot''.<ref name="Froneman" /> ==Nuwe fokus== [[Beeld:Karen Zoid, Huisgenoot se eeufeesviering, Mei 2016.jpg|duimnael|regs|260px|[[Karen Zoid]] het ''Huisgenoot'' se eeufeesliedjie, ''Waar was jy?'', gekomponeer en uitgevoer tydens die tydskrif se eeufeesviering op Nasdak in die [[Media24-sentrum]] op [[20 Mei]] [[2016]].]] Teen die laat 1970's was die tydskrif besig om uit voeling te raak met die veranderende kulturele norme van die Afrikanerbevolking, ook weens die invoer van televisie-uitsendings in 1976, en die leserstal het drasties gedaal. Teen [[1978]] was die tydskrif in 'n ernstige verknorsing en 'n nuwe redakteur, [[Niel Hammann]], is aangestel. Hy het ''Huisgenoot'' in 'n meer populistiese en winsgedrewe rigting gestuur en die gewildheid en verkope het die hoogte ingeskiet – van 140&nbsp;000 tot 500&nbsp;000 kopieë per week. Hammann het hom veral op vroue, wat die primêre aankoper van tydskrifte is, se belangstellings toegespits. Die voorblaaie het sedertdien bekendes soos TV- en rolprentsterre, skoonheidspersoonlikhede soos Anneline Kriel en later Diana, prinses van Wallis, vertoon.<ref name="Froneman" /><ref>Van Reybrouck, D. 2003. ''Die plaag: Die stil geknaag aan skrywers, termiete en Suid-Afrika''. Vertaal deur Daniel Hugo. Pretoria: Protea Boekhuis, bl. 117: ''Hulle'' [Naspers] ''is ook die uitgewer van'' Huisgenoot '', die blad waarin Marais sy termietstukke gepubliseer het. Dit bestaan steeds. In die middel van die sewentigerjare het die blad sy gewildheid verloor, toe is dit drasties herskep volgens die beproefde resep van Duitse blaaie soos'' Bild ''en'' Stern: ''Minder is meer. Vandag is dit dus 'n sensasieblad vol gesondheidspraatjies, radelose lesersbriewe en skokkende foto-artikels. Met 'n weeklikse verkope van amper 'n halfmiljoen is dit die grootste tydskrif in Suid-Afrika. Op die voorblad is altyd mooi, opgewekte, halfberoemde mense. Binne-in is opskrifte soos'' Onthoof deur 'n ontploffende halsband, ''en'' Agtien verkeerde dinge wat jy met jou lyf kan doen – ''ek wonder of die dra van 'n ontploffende halsband een die 18 is''.</ref> Saam met sy Engelse susterstydskrif, YOU, is dit een van die suksesvolste tydskrifte in Suid-Afrika, hoewel ''Huisgenoot'' se sirkulasie ná die halfmiljoen-hoogtepunt deurentyd daal en in die vierde kwartaal van 2012 op 270&nbsp;000 weekliks te staan gekom het, vergeleke met 283&nbsp;000 in die ooreenstemmende kwartaal 'n jaar vantevore, 'n afname van 4,6%.<ref>[http://blog.in24.co.za/wp-content/uploads/2013/03/Circflash-Oct-Dec2012-2.pdf Blog.in24.co.za]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die vierde kwartaal 2015 was die sirkulasie sowat 238&nbsp;000. Huisgenoot se dalende verkope word egter gesien as tekenend van wat met die gedrukte media (koerante en tydskrifte) wêreldwyd gebeur. Die digitale revolusie met sy internet-toegang, wat behels dat inligting, vermaak en bowenal kommunikasie net 'n paar vingerdrukke ver is vir die mensemassa, verg besonderse pogings van joernaliste om gedrukte publikasies staande te hou. In die volgende afdeling word egter gesien hoe Huisgenoot ook by die tyd aanpas en die elektroniese uitdaging kaalvuis gepak het. == Digitale gebruik == ''Huisgenoot'' het sy digitale gebruik vergroot met onder meer ’n iPad-uitgawe, e-magazine op Zinio, ’n webtuiste, ’n iPhone-toepassing en blaaie op Facebook (met meer as 275&nbsp;000 aanhangers<ref>[http://www.media24.com/af/mediasentrum/nuus/item/2251-huisgenoot-se-facebook-gemeenskap-nou-200-000-sterk.html Huisgenoot se Facebook-gemeenskap nou 200 000 sterk, News24]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, URL besoek op 2014/05/20</ref><ref>[https://www.facebook.com/huisgenoot Huisgenoot op Facebook], URL besoek op 2014/05/20</ref>), Twitter, YouTube en Mxit. === Interaktiewe inhoud === Sedert 2010 gebruik ''Huisgenoot'' ’n interaktiewe toepassing wat [[Microsoft Tag]]-tegnologie gebruik. Dit stel lesers in staat om na video's te kyk deur eenvoudig ’n strepieskode-ikoon te skandeer. Dié ikone kom regdeur die tydskrif voor.<ref>Hofmeister, R. ''Huisgenoot''. Media24, 6 Januarie 2011, p. 5.</ref> ==Kyk ook== * [[Huisgenoot: Ware Lewensdramas]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == * Steytler, N.G.: Aan sy uitdaging getrou - hulde aan "Die Huisgenoot" 1916-1966. In: Lantern. Tydskrif vir Kennis en Kultuur. Jaargang 16, nr. 2, Desember 1966 * [http://www.huisgenoot.com/ Huisgenoot se amptelike webwerf] {{Normdata}} [[Kategorie:Afrikaanse tydskrifte]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse tydskrifte]] 0n029h6ehybpew9jfo2llu0dpe69xxl 0 27613 2903187 2854033 2026-05-11T21:00:17Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903187 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die Duitse stad. Vir ander gebruike, sien [[Bremen (dubbelsinnig)]].'' {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Bremen'''<br /> [[Lêer:Bremen-rathaus-dom-buergerschaft.jpg|280px]] [[Lêer:SchuettingWahlspruch.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Locator map HB (Bremen) in Germany.svg|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Bremen Wappen(Mittel).svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Bremen.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Bremen.svg|23px]] [[Vrye Hansestad Bremen|Bremen]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|53|05|N|08|48|E}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Voor 8ste eeu |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1186 Vrye Ryksstad |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 318,21 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 11 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2022) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 574&nbsp;745<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.statistik.bremen.de/sixcms/media.php/13/2023-09_AI1vj_Bevoelkerungsstand_pdfa.pdf |title=Bevölkerungsstand im Land Bremen 3. Quartal 2023 / September |publisher=Statistisches Landesamt Bremen |date=September 2023 |accessdate=5 Mei 2025 |archive-date= 8 Mei 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250508223832/https://www.statistik.bremen.de/sixcms/media.php/13/2023-09_AI1vj_Bevoelkerungsstand_pdfa.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;806/vk km |- | &nbsp;- Metropolitaanse gebied | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;511&nbsp;198 |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde seeklimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8,8&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 0,8 / 16,8&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 696&nbsp;mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Andreas Bovenschulte ([[Sosiaal-Demokratiese Party|SPD]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.bremen.de/ ''bremen.de''] |} '''Bremen''' ([[Duits]]: [ˈbʀeːmən], {{Audio|De-Bremen.ogg|luister}}; [[Nederduits]] ook ''Breem'' of ''Bräm''; [[Nedersaksies]]: ''Breemn'') is die hoofstad en grootste stad van die [[Duitsland|Duitse]] deelstaat [[Vrye Hansestad Bremen]], wat dikwels ook net "Bremen" genoem word. As die kleinste deelstaat van Duitsland behels die stadstaat naas Bremen slegs een ander stad, [[Bremerhaven]], wat as Noordseehawe sowat 60 kilometer verder noord geleë is. [[Lêer:HB 2016-0607 photo05 Am Markt.jpg|duimnael|links|280px|Historiese fasades op die markplein]] Bremen is met 'n bevolking van 574&nbsp;745 die tweede grootste stad in [[Noord-Duitsland]] ná [[Hamburg]] en die tiende grootste in Duitsland. Die stad is die setel van die Breemse parlement (Duits: ''Bremer Bürgerschaft''), die regering van die deelstaat (Senaat van Bremen, Duits: ''Bremer Senat'') en van die meeste instellings en geregshowe van die deelstaat. In die vroeë [[Middeleeue]] het Bremen 'n belangrike rol by die Christelike sendingwerk in Noord- en Noordoos-Europa gespeel en was ook die biskopsetel vir Noord-Europa. As een van die magtige seehandelstede van die [[Hanse]]bond het Bremen in die 13de eeu tot een van die eerste republikeinse stadstate in [[Europa]] ontwikkel wat deur welvarende koopmansgesinne oorheers is. Ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Bremen deur [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] troepe beset en het later een van drie stadstate in die Duitse Bondsrepubliek geword. Alhoewel die oop see sowat een uur per motor van Bremen af lê, is die [[getye]] op die [[Weser]]rivier twee keer per dag duidelik waarneembaar. Die promenade langs die Weser was vroeër die middelpunt van Bremen se besige seehawe, en plaaslike koopmanne het handel met alle bekende gebiede gedryf. Vandag word seevrag veral in die Neustädter Hafen en Bremen se moderne susterstad Bremerhaven met hul uitgebreide houerterminale gehanteer. Die seehawe is die tweede belangrikste invoerhawe vir motors in Europa en hanteer jaarliks sowat 1,4 miljoen voertuie. Tans is Daimler AG (vroeër DaimlerChrysler AG) die grootste privaat werkgewer, terwyl [[Airbus]] in Bremen met 3&nbsp;100 werknemers oor die tweede grootste werksterrein in Duitsland na Hamburg beskik. Bremen het na die agteruitgang van sy tradisionele skeepsbou en die verskuiwing van hawegeriewe tot 'n moderne kulturele, wetenskaplike en hoëtegnologiesentrum ontwikkel. Bremen het daarnaas ondanks die grootskaalse oorlogskade van die jare 1940 tot 1945 'n ryke argitektoniese erfenis van verskillende tydperke bewaar, waaronder 'n historiese stadskern met winkellane en 'n groot aantal museums en ander kulturele instellings wat van die stad 'n gewilde toeristebestemming maak. Die stad bestaan vandag uit 'n historiese stadskern en uitgebreide voorstede wat meestal hul eie spesifieke, soms selfs landelike karakter bewaar het. == Etimologie == Die eerste bekende gebruik van die stadsnaam dateer uit die 9de-10de eeu as ''Brema'', ''Bremae'', ''Bremun''; die laasgenoemde vorm was die grondslag van die huidige naam en word as die [[Lokatief|lokatiewe]] [[datief]] van die Oud-Saksiese/[[Middelnederduits]]e woord ''brem'' se [[meervoud]] "randing", "rand (van die grond/water/duin)" beskou (vergelyk [[Engels]] ''brim'').<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Bremen |title=Bremen |publisher=Online Etymology Dictionary |accessdate=5 Mei 2025}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=Herbert Schwarzwälder |title=Das große Bremen-Lexikon |location=Bremen |publisher=Edition Temmen |year=2003 |isbn=3-86108-693-X}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=Hugo Meyer |title=Der Name Bremen – Bremisches Jahrbuch |edition=1ste |location=Bremen |publisher=Ripol Klassik |year=1863 |pages=272–284}}</ref><ref>{{de}} {{cite book |author=Adolf Bach |title=Deutsche Namenkunde II/1: Einleitung. Zur Laut- und Formenlehre, zur Satzfügung, Wortbildung und -bedeutung der deutschen Ortsnamen |location=Heidelberg |publisher=Winter Verlag |year=1953 |pages=303}}</ref> In die [[Middeleeue]] het die stad na homself verwys as ''civitas Bremensis'', dus "Stad Bremen" en dit gebruik tot ná 1646. Wanneer Bremen se grondwetlike posisie beklemtoon moes word, het dit ná die toekenning van die rykstadoorkonde (''Linzer Diplom'') van 1646 af die titel "Keiserlike en Vrye Ryksstad van die Heilige Romeinse Ryk (en Hansestad) Bremen" (''Kayserliche und dess heiligen Römischen Reichs Freye Stadt (und Ansestadt) Bremen'') gedra. Ná die ontbinding van die [[Heilige Romeinse Ryk]] in 1806 het die amptelike taalgebruik verander na die bynaam ''freye Hansestadt''<ref>{{de}} {{cite book |author=Theodor Spitta |title=Kommentar zur Bremischen Verfassung von 1947 |publisher=Carl Schünemann Verlag |location=Bremen |year=1960 |pages=137}}</ref> en van 1820 af uiteindelik in die skryfwyse ''freie Hansestadt.''<ref>{{de}} {{cite book |title=Sammlung der Verordnungen und Proclame des Senats der freien Hansestadt Bremen im Jahre 1819 |year=1820 |publisher=[[Staatsbibliothek zu Berlin]] |url=https://digital.staatsbibliothek-berlin.de/werkansicht/?PPN=PPN750977442}}</ref> Sedert die grondwet van 21 Maart 1849 word amptelik onderskei tussen die Breemse staat en die stad Bremen.<ref>{{de}} {{cite book |title=Verfassung des Bremischen Staats |publisher=Gesetzblatt der Freien Hansestadt Bremen |year=1850 |url=https://books.google.de/books?id=HxdGAAAAcAAJ&pg=PA57#v=onepage&q&f=false |pages=57}}</ref> Sedertdien verwys al die Breemse grondwette na die stad slegs as ''Stadt Bremen'' of ''Stadtgemeinde Bremen'' om verwarring te voorkom met die staat ''[[Vrye Hansestad Bremen|Freie Hansestadt Bremen]]'' wat ook die stad [[Bremerhaven]] insluit. Deesdae word hierdie onderskeiding by naam egter nóg in die amptelike nóg in die omgangstaal konsekwent gehandhaaf. == Geografie == [[Lêer:Bremen in HB.svg|duimnael|links|Ligging van die stad Bremen in die deelstaat Vrye Hansestad Bremen]] [[Lêer:Bremen bei Nacht - Böttcherstrasse (03).jpg|duimnael|'n Nagaansig van Böttcherstraße in die historiese middestad. Baksteenboukuns is kenmerkend vir Noord-Duitsland en die hele Oosseegebied]] [[Lêer:Bremer Marktplatz von Oben.jpg|duimnael|Lugbeeld van Bremen se binnestad met die markplein, Domkerk, raadsaal en Liebfrauenkerk]] Bremen lê aan die oewers van die [[Weser]]rivier en sowat 126 kilometer van sy monding in die [[Noordsee]] af. Die rivier verbreed in die stadsgebied tot 'n [[rivierdelta]], die sogenaamde Unterweser (letterlik die benedeloop van die Weser) wat ook vir seeskepe bevaarbaar is en van Bremen een van die belangrikste hawens in Duitsland gemaak het. Die vroeëre seehawe is vandag 'n promenade langs die Weser, die sogenaamde Schlachte. Ten opsigte van sy oppervlakte behoort Bremen tot die grootste stede in Duitsland. Die stadsgebied is sowat 38 kilometer lank en 16 kilometer wyd en sluit 'n verskeidenheid stadsbuurte in wat elkeen min of meer sy eie karakter bewaar het. Naas die stadsentrum en die aangrensende woongebiede is daar selfs landelike buitewyke met plase soos [[Blockland]] in die noorde van Bremen wat oorspronklik deur Nederlandse setlaars as landbougebied ontwikkel is. Die susterstad Bremerhaven lê naby die samevloeiing van die kleiner Geesterivier met die Weser en ook naby die Wesermonding. Die internasionale seehawe van Bremerhaven maak in politieke opsig deel uit van Bremen, maar word deur Bremerhaven se stadsregering geadministreer. As gevolg van die Noordsee se getye styg die Weser se watervlak tydens vloed tot sowat 2,40 meter bo seevlak sodat die stadsgebied oor 'n afstand van 155 kilometer deur dyke beskerm word. Naas die Noordsee se vloedwater hou die Oberweser (boloop van die rivier) soms 'n bedreiging vir Bremen in. Aangesien die riviere Weser, Werra, Fulda en Aller 'n gebied met 'n oppervlakte van sowat 40&nbsp;000 vierkante kilometer dreineer, loop die rivierwater tydens swaar reënvalle of die dooiweer van die [[lente]] nie vinnig genoeg af nie sodat dyke ook as beskerming teen oorstromings gebou is.<ref>{{de}} Liffers, Lutz: ''Bremen''. Bremen: Edition Temmen 2007, bl. 9</ref> == Klimaat == [[Lêer:Morgennebel2.JPG|duimnael|Oggendmis in die Hollerland-streek]] Bremen het, soos die grootste deel van Duitsland behalwe vir die hoër geleë berg- en Alpestreke, 'n koel gematigde klimaat met sterk maritieme invloede wat deur sy geografiese ligging naby die Noordsee bepaal word. [[Temperatuur]]verskille tussen die [[somer]]- en [[winter]]maande is kleiner as in binnelandse streke. Nogtans kan vastelandse lugmassas dwarsdeur die jaar weerstoestande in Bremen beïnvloed – met hittegolwe in die somer en langer koue periodes in die winter. Temperature van minder as -15&nbsp;[[Celsius|°C]] of meer as 35&nbsp;°C word egter selde aangeteken. Julie is die warmste maand met 'n gemiddeld van sowat 18&nbsp;°C, Januarie die koudste maand van die jaar met 1,8&nbsp;°C (soos gemeet in die periode tussen 1981 en 2010). Die hoogste temperatuur ooit is op 9 Augustus 1992 met 37,6&nbsp;°C aangeteken. Die laagste temperatuur ooit was -23,6&nbsp;°C op 13 Februarie 1940. Net soos elders in Duitsland het die gemiddelde temperature in die vroeë 21ste eeu gestyg. Die temperatuurverskil was 0,6&nbsp;°C in die periode tussen 1981 en 2010 teenoor die tydperk tussen 1961 en 1990. 2014 was die warmste jaar sedert die begin van weerkundige metings met 'n gemiddeld van 11,1&nbsp;°C. {{Tabel weergemiddeldes |locatie=Bremen |jan_a_max=14.6 |feb_a_max=18.5 |mrt_a_max=23.5 |apr_a_max=30.2 |mei_a_max=34.4 |jun_a_max=34.9 |jul_a_max=36.2 |aug_a_max=37.6 |sep_a_max=33.4 |okt_a_max=28.6 |nov_a_max=20.1 |dec_a_max=16.1 |jaar_a_max=37.6 |jan_gem_max=3.9 |feb_gem_max=4.8 |mrt_gem_max=8.7 |apr_gem_max=12.8 |mei_gem_max=18.0 |jun_gem_max=20.2 |jul_gem_max=22.4 |aug_gem_max=22.6 |sep_gem_max=18.4 |okt_gem_max=13.5 |nov_gem_max=8.0 |dec_gem_max=5.1 |jaar_gem_max=13.2 |jan_gem=1.4 |feb_gem=1.9 |mrt_gem=5.0 |apr_gem=8.1 |mei_gem=12.7 |jun_gem=15.3 |jul_gem=17.4 |aug_gem=17.4 |sep_gem=13.9 |okt_gem=9.7 |nov_gem=5.2 |dec_gem=2.7 |jaar_gem=9.2 |jan_gem_min=−1.1 |feb_gem_min=−1.1 |mrt_gem_min=1.3 |apr_gem_min=3.4 |mei_gem_min=7.4 |jun_gem_min=10.3 |jul_gem_min=12.4 |aug_gem_min=12.1 |sep_gem_min=9.3 |okt_gem_min=5.8 |nov_gem_min=2.3 |dec_gem_min=0.3 |jaar_gem_min=5.2 |jan_a_min=−21.8 |feb_a_min=−23.6 |mrt_a_min=−18.7 |apr_a_min=−7.6 |mei_a_min=−3.5 |jun_a_min=0.5 |jul_a_min=3.0 |aug_a_min=3.4 |sep_a_min=−1.2 |okt_a_min=−7.8 |nov_a_min=−14.1 |dec_a_min=−17.5 |jaar_a_min=−23.6 |jan_gem_ns=55.1 |feb_gem_ns=35.6 |mrt_gem_ns=51.2 |apr_gem_ns=40.8 |mei_gem_ns=54.2 |jun_gem_ns=73.4 |jul_gem_ns=65.0 |aug_gem_ns=61.2 |sep_gem_ns=60.1 |okt_gem_ns=55.4 |nov_gem_ns=57.7 |dec_gem_ns=61.6 |jaar_gem_ns=671.3 |lvjan=87 |lvfeb=84 |lvmrt=80 |lvapr=75 |lvmei=71 |lvjun=73 |lvjul=75 |lvaug=75 |lvsep=81 |lvokt=84 |lvnov=87 |lvdec=88 |lvjaar=80 |bron = Wêreldmeteorologieseorganisasie (VN),<ref>{{en}} {{cite web |url=http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1342 |title=World Weather Information Service – Bremen |publisher=Deutscher Wetterdienst |accessdate=30 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200430204740/http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1342 |archive-date=30 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Deutscher Wetterdienst,<ref>{{de}} {{cite web | url = http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KU2/KU21/klimadaten/german/sonne__8110__fest__html,templateId=raw,property=publicationFile.html/sonne_8110_fest_html.html | title = Sonnenscheindauer: langjährige Mittelwerte 1981–2010 | accessdate = 18 Oktober 2014 | archive-date = 18 Oktober 2014 | archive-url = https://archive.is/20141018194817/http://www.dwd.de/bvbw/generator/DWDWWW/Content/Oeffentlichkeit/KU/KU2/KU21/klimadaten/german/sonne__8110__fest__html,templateId=raw,property=publicationFile.html/sonne_8110_fest_html.html | url-status = dead }}</ref> wetterkontor.de<ref>{{de}} {{cite web |url=https://www.wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=de&stat=10224 |title=Reise und Freizeit – Klimadaten |publisher=Wetterkontor |accessdate=4 Februarie 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170204081212/http://www.wetterkontor.de/de/klima/klima2.asp?land=de |archive-date=4 Februarie 2017 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref>}} == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === [[Lêer:Europa Germanen 50 n Chr.svg|duimnael|Germaanse stamme omtrent 50 n.C.]] Terwyl die eerste menslike spore in die omgewing van Bremen uit die [[Steentydperk]] omtrent 150&nbsp;000 v.C. dateer (soos byvoorbeeld 'n lans wat by die geraamte van 'n oer-olifant gevind is), was argeologiese opgrawings in die stadsgebied van Bremen in hierdie opsig nog nie suksesvol nie.<ref name="www2.bremen.de">{{de}} [http://www2.bremen.de/info/history/VorGS.html ''Die vroeë geskiedenis van Bremen''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104052917/http://www2.bremen.de/info/history/VorGS.html |date=4 November 2007}}</ref> Skriftelike oorlewerings uit die Romeinse tydperk verwys na die Chauci of Haukes (Duits: ''Chauken''), 'n Germaanse stam wat die gebied langs die benedeloop van die Weser bewoon het en hulle huise op klein meensgemaakte heuwels, sogenaamde ''Wurten'', opgerig het. Die Chauci het hulle enkele jare lank aan die Romeinse gesag onder keiser Augustus onderwerp, maar daar is min oor hul latere geskiedenis bekend, en hulle het moontlik met die Saksers vermeng wat vanaf die 3de eeu n.C. vanuit Holstein na ander Noord-Duitse gebiede uitgebrei het.<ref name="www2.bremen.de" /> Die sandduin met 'n lengte van 26 kilometer aan die Weser se regteroewer was beskerm teen die rivier se vloedwater en sodoende geskik vir die stigting van nedersettings en die bou van paaie, en kleiner Saksiese dorpe wat uit die tydperk tussen die 1ste en 8ste eeu dateer is in voorstede soos Hemelingen, Mahndorf, Grambke en Rekum opgegrawe. Urne en vuurplekke wat in die stadsentrum ontdek is, is tans nog nie presies gedateer nie. Daar is verskeie teorieë oor die oorsprong van die naam Bremen. Die oudste bekende vorm was ''Bremun'' ([[Latyn]]: ''Brema''), en 'n afleiding hiervan, 'n lokatiewe datief van die meervoudsvorm ''Brem'', beteken letterlik "by die rande" en het moontlik na 'n vroeë nedersetting by die duinrand verwys.<ref name="www2.bremen.de" /> === Vroeë Middeleeue === [[Lêer:HB 2016-0607 photo08 Stephani-Kirche.jpg|duimnael|links|Die St. Stephanikerk]] [[Lêer:Liebfrauenkirche 01.jpg|duimnael|Die ''Liebfrauenkirche'' (Onse-Liewe-Vroukerk)]] In 780 het [[Karel die Grote]] die Angel-Saksiese sendeling Willehad na Bremen ontbied – twee jaar voordat die eerste historiese dokument uitgevaardig is waarin vir die eerste keer na Bremen verwys word. Blykbaar was sukses aan Willehad se sendingwerk beskore. Reeds in 787 kon Karel die Grote 'n bisdom in Bremen stig en Willehad as biskop benoem. Godsdienstige oorwegings was nie die enigste motiverende faktor vir Karel se handelinge nie. Bremen was van begin af 'n strategiese nedersetting aan die noordgrens van die [[Frankiese Ryk]]. Karel het veral grawe en biskoppe ingespan om die nuut verowerde Saksiese gebiede in die noorde te oorheers. Die Breemse biskop Ansgar het in die 9de eeu 'n belangrike rol by die Christelike sendingwerk in [[Skandinawië]] en die [[Slawiërs|Slawiese]] [[Oossee]]gebiede gespeel, en Bremen is in 845 tot aartsbisdom verhef.<ref>{{de}} Grabois, Aryeh: ''Enzyklopädie des Mittelalters''. Zürich: edition Atlantis 1988, bl. 104</ref> Eeue lank het teenstellings tussen die Frankiese veroweraars en geestelikheid en die Saksies-[[Friese]] stadsbewoners die geskiedenis van Bremen oorheers. Die eerste katedraal in Bremen is in 858 deur Deense Wikings aan die brand gesteek en later deur 'n steengebou vervang. In 967 het keiser Otto I die Breemse aartsbiskop tot graaf van die plaaslike graafskap verklaar en sodoende 'n geestelike vorstedom in die hartland van die hertogdom Sakse geskep. Die pous het tegelykertyd [[Denemarke]], [[Swede]], [[Noorweë]], [[Ysland]] en later ook [[Groenland]] onder die kerklike gesag van die Breemse aartsbiskop gestel. Bremen het in hierdie periode tot 'n beduidende handelsentrum en hawe begin ontwikkel wat op 10 Augustus 965 ook voorregte as 'n markstad gekry het.<ref>{{de}} Grabois (1988), bl. 104</ref> Die meeste bewoners moes destyds nogtans 'n lewe maak uit bestaansboedery wat veeteelt en akkerbou asook [[vissery]] ingesluit het. Ambagte en handel met landbouprodukte het net 'n ondergeskikte rol gespeel. Die kerklike owerhede in Bremen het hul organisasie geleidelik uitgebou en in die periode tussen 1013 en 1043 nuwe versterkings en 'n steenmuur rings om die katedraalkwartier gebou aangesien die stad og steeds deur Noormanne-aanvalle bedreig was. Die sendingwerk in Noord-Europa het voortgegaan, en die oprigting van nuwe kerke het net soos die luukse leefstyl van die wêreldlike aartsbiskoppe 'n sterk finansiële basis noodsaaklik gemaak. Die geestelikes het dus begin om nuwe grondbesit te koop. In 1041 is die katedraal en nabygeleë kerklike geboue deur 'n brand verwoes. Aartsbiskop Benzelin, 'n boorling van [[Keulen]], het onmiddellik met die heropbou begin en die katedraal van Keulen as argitektoniese voorbeeld geneem. Sy opvolger Adalbert het met die boubedrywighede voortgegaan, maar eers die bestaande geboue afgebreek en die katedraal in die Italiaanse stad Benevento tot nuwe argitektonise voorbeeld verklaar. Die Breemse katedraal se voorkant was al in 1049 voltooi, terwyl die [[kripte|wes-kripte]] eers in 1066 ingewy kon word. Die Oewermark (Duits: ''Ufermarkt'') was die bakermat van Bremen se vroeë welvaart. Onder die heerskappy van keiser Konrad II het die Bremenaars op 16 Oktober 1035 die reg gekry om jaarliks in die lente en [[herfs]] 'n vrymark (Duits: ''Freimarkt'') te hou. Aartsbiskop Adalbert het vir sy verspilsug bekend gestaan waaruit veral buitelandse handelaars met hul luukse goedere uit oorsese gebiede voordeel getrek het. Adalbert se pogings om van Bremen die nuwe "Rome van die Noorde" gemaak het egter rampspoedige gevolge vir die stad ingehou. Die Saksiese adel van die omgewing het steeds 'n sterk opposisie teen die Breemse aartsbiskop gevorm. Tydens sy afwesigheid in 1064 het hertog Hermann die stad geplunder. Die biskop se posisie het verder verswak, en hy was genoodsaak om hoër markdoeanes te hef – 'n stap wat tot die ekonomiese agteruitgang van Bremen gelei het nadat koopmans en handelaars weggebly het. === Die 12de eeu === [[Lêer:Knoops park 2.jpg|duimnael|Lesumdyk naby Knoops Park in Bremen-Nord]] Behalwe vir die Rynland met sy stedelike tradisie en selfbewuste burgerdom was Duitsland omtrent 1100 nog 'n oorwegend agrariese samelewing. Die kerk het aanspraak gemaak op belangrike markdorpe as deel van sy wêreldlike magsgebiede. Handel en ambagte het geleidelik begin om ook buite die Rynland die ontstaan van stedelike nedersettings te bevorder. In 1106 het aartsbiskop Frederik 'n ooreenkoms met Nederlandse setlaars gesluit waarvolgens hulle die opdrag gekry het om in die omgewing van Bremen met die bou van dyke en die dreinering van moerasgebiede te begin. Die kolonisasie van die Stedinger Land aan die linkeroewer van die Weser het in die periode tussen 1142 en 1149 plaasgevind. In 1171 is die gebiede tussen Brinkum en Huchting volgens die Hollandse Reg gekoloniseer, in 1181 die oostelike Hollerland en Blockland en omtrent 1200 Neuenland. Binne 'n eeu was die omgewing van Bremen stelselmatig deur boere gekoloniseer, en nuwe dorpe is gestig terwyl ouer nedersettings vergroot is. Die vinnige bevolkingsgroei het Bremen van 'n welvarende landelike omgewing voorsien, en die stad het op ekonomiese gebied voordeel getrek uit die landbou se oorskotte. Landbouprodukte is in Bremen gestoor, veredel en as handelsgoedere aangebied en ook buite die aartsbiskoplike hof beduidende koopkrag geskep wat steeds meer handelaars met luukse goedere na die stad gelok het. Bremen het sodoende tot 'n beduidende ekonomiese sentrum ontwikkel en is in 1157 van 'n nuwe stadsmuur voorsien. Saam met die vestiging van boere en handelaars het ook gspesialiseerde ambagsmanne begin om hulle op die duinplato noord van die koopmansstad en wes van die St. Veits- en Vroue-kerk te vestig. Historiese straatname wat na spesifieke beroepe verwys soos Hutfilter-, Kramer- of Hakenstraße getuig van hierdie ontwikkeling. Volgens oorlewerings was Bremen omtrent 1150 reeds 'n belangrike hawestad; pelgrims uit Wesfale en Nedersakse het hier hul pelgrimstogte na die Heilige Land begin. In 1186 het keiser Frederik Barbarossa Bremen met die sogenaamde ''Gelnhauser Privileg'' as politieke liggaam en selfregerende stad erken wat onder sy onmiddellike gesag gestaan het; die burgers en hul regte (onder meer die reg op grondbesit) is deur die keiser amptelik gewaarborg. As vrye Ryksstad was Bremen vry van enige kerklike gesag. Ook lyfeienes kon voordeel trek uit hierdie nuwe politieke status. Ná 'n verblyf van meer as een jaar binne die stad se mure was hulle vry. In die laat 12de eeu het die Breemse koopmansgesinne groter invloed op die stad begin uitoefen; in 1181 het aartsbiskop Siegfried skepe wat Bremen aangedoen het belastingvry gestel. === Die 13de eeu === [[Lêer:Bremen-Germany-Images-75.JPG|duimnael|links|Sögestraße vandag. Die ''varkenskulptuur'' verwys na die Nederduitse betekenis van Sögestraße: "Varkenstraat"]] [[Lêer:St. Ansgarii church - Bremen - 1839.jpg|duimnael|Die ou St. Ansgariikerk omtrent 1839]] Bremen se geskiedenis was in die 13de eeu net soos dié van baie ander handelsentrums deur ekonomiese vooruitgang gekenmerk. Die bevolkingsgroei, 'n hoër bevolkingsdigtheid en lewensgehalte het saam met nuwe handelsroetes na en -betrekkinge met [[Vlaandere]], [[Engeland]], [[Skandinawië]], die Oosseegebied, die boloop van die Weser en Wesfale bygedra tot Bremen se ekonomiese welvaart. Ná hul vredesluiting in 1217 was die Breemse burgers en aartsbiskop Gerhard I partye met gelyke regte. Met sy nuwe stadsmuur, wat die kwartiere van geestelikheid, koopmans en ambagsmanne omring het, het Bremen aan alle kriteria van 'n Middeleeuse stad voldoen: Sentrale ligging, selfregering, versterkings, mark en stadstatus.<ref name="ReferenceA">{{de}} [http://www2.bremen.de/info/history/13jh.html ''Die geskiedenis van Bremen: 13de eeu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071104052912/http://www2.bremen.de/info/history/13jh.html |date=4 November 2007}}</ref> Omstreeks 1230 het Bremen se bevolking tussen sowat 10&nbsp;000 en 15&nbsp;000 siele beloop wat rofweg in drie groepe verdeel kan word: * Burgers, waaronder koopmans, grondbesitters, renteniers en selfstandige ambagsmanne; * geestelikes, waaronder kapittelhere, vikarisse, priesters, monnike en hul afhanklike administrateurs, opsieners en bediendes; * inwoners sonder burgerregte soos voermans, draers, dagloners, afhanklike ambagsmanne en behoeftiges wat op aalmoese aangewese was. Die stadsgebied is aansienlik vergroot; die gebied rondom Söge-, Obern- en Langenstraße was net soos die Martinikwartier op die Balge-eiland dig bevolk, en die markplein van Bremen het geleidelik gestalte gekry, alhoewel die Raadsaal nog nie opgerig was nie. Historiese dokumente verwys in 1229 vir die eerste keer na 'n raadsaal by die ingang tot die Obern- en Sögestraße. By die Weseroewer langs die Schlachte – 'n gebied wat destyds buite die stadsmuur geleë was – is kaaiagtige versterkings gebou, vermoedelik omdat groot seeskepe dieper ankerplekke benodig het.<ref name="ReferenceA" /> Aan die noordelike kant van die Langenstraße is 'n stedelike weeghuis opgerig. In 1229 is met die boubedrywighede van die Ansgarii- en Martinikerk begin, terwyl die oostelike deel van die Tiefereiland as 'n vermaaklikheidskwartier met kroeë en ''Staven'' (openbare badkamers) gedien het. Alhoewel reeds omtrent 1200 met die plaaslike vervaardiging van bakstene begin is, was die meeste huise in Bremen nog van hout en vlegwerk gebou en met leem bepleister. Net in die koopmansbuurt van Langenstraße was daar reeds woontorings van welvarende burgers wat van steen gebou en sodoende bestand teen brande was. Teen die einde van die 13de eeu het die oprigting van 'n groter aantal rooi baksteengeboue die ekonomiese welvaart van Bremen weerspieël, en volgens die Wesfaliese voorbeeld is kerke vergroot en van pragtige stylelemente voorsien. === Die 14de eeu === [[Lêer:StMartiniBremen-01a.jpg|duimnael|Die St. Martinikerk, wat veral vir seemans en hul familielede opgerig is, is in 1329 tot 'n Laat-Gotiese saalkerk uitgebou]] [[Lêer:Bremen 1366.jpg|duimnael|Die Breemse stadseël (1366)]] Die bevolkingsgroei het in die vroeë 14de eeu 'n nuwe organisasiestruktuur noodsaaklik gemaak. 'n Komitee van raadslede het in 1304 begin om voorstelle vir 'n nuwe stedelike reg uit te werk, maar hulle het tot skerp kritiek en uiteindelik geweldpleging gelei. Ná die herstel van wet en orde is Bremen in vier parogieë verdeel wat deur 'n klein aantal welvarende gesinne en gildemeesters oorheers is. Die lewenslange lede van die Stadsraad, wat uit 36 mans bestaan het en waarvan iedereen elke drie jaar as aktiewe raadslid gefungeer het, het uit hierdie heersende klas gekom. Die drie derdes van die Stadsraad het die sogenaamde ''Wittheit'' gevorm, en hulle het gemeenskaplik nuwe lede benoem sodra 'n ander oorlede is of die Raad verlaat het.<ref>{{de}} [http://www2.bremen.de/info/history/14jh.html ''Die geskiedenis van Bremen – 14de eeu''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080108071343/http://www2.bremen.de/info/history/14jh.html |date=8 Januarie 2008}}</ref> Nogtans het geskille oor die kandidate vir die biskopsetel in 1348 tot onluste gelei waartydens die Ostertor-voorstad net soos 'n aantal plase in die omgewing afgebrand het. Eers 'n pesepidemie wat kort na die begin van die onluste in Bremen gewoed het en waaraan 'n derde van die stadsbevolking (wat op sowat 21&nbsp;000 beraam is) beswyk het, het 'n einde aan die politieke stryd gemaak. Die groot bevolkingsverlies het die bevordering van immigrasie noodsaaklik gemaak en talle lyfeienes uit die omgewing na Bremen gelok. Toe die horiges van die graaf van Hoya nie aan hom oorgelewer is nie, het hy oorlog teen Bremen gevoer en 'n oorwinning behaal. Talle Breemse burgers en raadslede is as gyselaars gevange geneem. Vir die bedrag, wat as losgeld betaal moes word, het die Stadsraad voorgestel om 'n nuwe belasting te hef. Vanweë die ekonomiese agteruitgang ná die oorlog en 'n aantal eise wat deur die Hansebond teen Bremen ingestel is, het die plaaslike koopmans daarop aangedring dat die stad by die Hansebond om lidmaatskap aansoek moet doen. In 1365 en 1366 het politieke geskille tot nuwe onluste gelei; veral gewone burgers het onder die leiding van gildemeesters in opstand teen die Raad gekom en 'n alliansie met die aartsbiskop beding. Huursoldate van aartsbiskop Albert II het op 29 Mei 1366 met hul skepe in Bremen ingeval en die stadspoorte van binne geopen. Tydens 'n geveg op die Markplein is die houtstandbeeld van die ridder Roland aan die brand gesteek, en huise is geplunder. Sommige raadslede is deur die biskoplike troepe in hegtenis geneem, ander het gevlug. Biskop Albert II was nou in beheer van die stad en het 'n nuwe stadsraad met meer as honderd lede laat verkies wat gedwing is om 'n lening ter waarde van 200&nbsp;000 Mark aan hom uit te betaal. Die vlugtelinge het by die Hanse aansoek om bystand gedoen, en die aanvoerders van die rebellie is op die Hansedag van 24 Junie 1366 in [[Lübeck]] voëlvry verklaar. Soldate van die graaf van Oldenburg het die aartsbiskoplike besetters op 27 Junie verslaan. In dieselfde jaar is die sleutel van Sint Petrus vir die eerste keer op die stadswapen van Bremen gebruik. In 1384 is ooreenkomste met 'n aantal Friese hoofde gesluit, en Breemse skepe is in die Wesermonding nie meer deur Friese seerowers bedreig nie. In die nuwe ekonomiese en politieke bloeitydperk het die heersende klas van Raadslede sy magsbasis versterk, terwyl die vooruitgang in die skeepvaartsbedryf die bou van nuwe ruim vragskepe moontlik gemaak het. Bremen se rol as hawe het nou 'n nuwe dimensie gekry; die stad het tot 'n internasionale handelsentrum vir goedere uit Noord- en Oos-Europa (voedsel en gronstowwe) en die gevorderde noordweste met die [[Britse Eilande]] ontwikkel. Rekeningkunde en handelskorrespondensie in vreemde tale is in die Breemse kantore ingevoer waar opgeleide medewerkers in diens geneem is. Bremen was nou by die kruispunt van belangrike handelsroetes geleë wat onder meer Vlaandere met Hamburg en Lübeck verbind het. Breemse koopmans het begin om internasionale handelsbetrekkinge aan te knoop en hulle dikwels deur huwelike bevorder. Alhoewel die Breemse handelsbelange eerder op die Noordseegebied as die Oossee gekonsentreer was, het die stad in 1358 amptelik by die Hansebond aangesluit. Daar was lankal belangekonflikte wat uit die Noordseegerigte Breemse handel voortgespruit het – Breemse koopmans het in die 14de eeu nie net die Hanseblokkades teen Vlaandere en Noorweë gebreek nie, maar selfs as seerowers opgetree. Om Hansesanksies teen Bremen te vermy het die Raad besluit om aansoek om lidmaatskap in die Hanse te doen. Die Hansebond was met die opening van kantore in [[Londen]] en [[Brugge]] immers ook besig om self as mededinger van Bremen in die Noordseehandel op te tree. In 1361 het 'n Breemse skip reeds aan die Hanse-oorlog teen Denemarke deelgeneem, en die stad het – as 'n strawwe mededinger van Hamburg – geleidelik tot die derde belangrikste lid na Lübeck en Keulen ontwikkel. Bremen het veral voordeel uit sy nou handelsbande met Noorweë getrek; uit hierdie Skandinawiese land is [[haring]], [[stokvis]], traan en huide ingevoer. Ander belangrike handelsgoedere het [[graan]], [[hout]], stene en sout ingesluit. Bremen het daarnaas 'n belangrike rol as uitvoerder van [[bier]] gespeel. === Die 15de eeu === [[Lêer:Bremen Braun-Hogenberg.jpg|duimnael|Bremen omstreeks 1600. Plattegrond van Frans Hogenberg]] [[Lêer:Bremen-1641-Merian.jpg|duimnael|Bremen 1641. Plattegrond van Matthäus Merian]] Teen die einde van die 14de eeu was Bremen die derde belangrikste stad in die Hansebond naas Lübeck en Hamburg, en sy bydraes tot die bond het in hierdie periode 'n hoogtepunt bereik. Bremen is nogtans gekritiseer vir sy optrede in die oorlog teen die Viktualiëbroeders, 'n bond van seerowers in die Noord- en Oossee. Solank as wat die seerowers hulle rooftogte tot die Oossee beperk het, was Bremen min betrokke by die Hanse se stryd teen die pirate. Eers toe die seerowers ook die seehandel in die Noordsee bedreig het, was die Stadsraad bereid om 'n oorlogskoggeskip beskikbaar te stel. Die Breemse skip het egter nie betyds op die toneel verskyn nie aangesien dit eers teen plaaslike seerowers in die Eemsriviermonding geveg het. Die Breemse burgers se selfbewussyn is in hierdie periode steeds meer bevorder en het sy uiterlike uitdrukking in die nuwe Roland-standbeeld (1404) en die pragtige raadsaal (1405–1414) gevind. Sommige Raadshere het selfs begin om historiese dokumente te vervals om sodoende aanspraak op die status van 'n vrye Ryksstad te kan maak. Die Breemse koopmans het in 1451 hul eie regsorde, die sogenaamde ''Ordinanz'', saamgestel wat later verskeie kere uitgebrei is. 'n Kollegium van vier ''Elderleute'' of senior raadslede het as sprekers van die koopmans opgetree, en hierdie kring van leidende burgers het geleidelik die Breemse hoërklas gevorm. Die eerste helfte van die 15de eeu was daarnaas gekenmerk deur die gewapende stryd teen Friese stamhoofde langs die benedeloop van die Weser en 'n geskil met die Hansebond. Die bond was betrokke by 'n interne stryd, maar sy bemiddelaars is deur Breemse burgers daarvan beskuldig dat hulle partydig sou wees. Alhoewel hulle verskeie kere na die amptelike vergadering van die Hansestede, die ''Hansetag'', genooi is, het geen Breemse afgevaardigdes daar opgedaag, en op 27 April 1427 is Bremen se Hanse-lidmaatskap opgeskort. Vanweë politieke geskille met die Duitse keiser is Bremen selfs in die ryksban geslaan wat eers in 1436 opgehef is. In die periode tussen 1438 en 1441 het die Wendiese lede van die Hanseverbond begin om teen hulle Hollandse mededingers in die Oossee op te tree. Bremen het aanvanklik neutraal gebly, maar nadat ook Breemse skepe deur die Hollanders gekaap is, het die stad by die verdedigingsalliansie aangesluit. Ná die vredesluiting tussen die Hanse en die hertog van Boergondië in Augustus 1441 het die Breemse Raad danksy die invloed van plaaslike koopmans die seeoorlog teen Holland, Seeland en Wes-Friesland alleen voortgesit. Aan die kapteins is twee derdes van die buit toegesê wat hulle sou maak, en hulle het gevolglik ook begin om skepe van ander vorstedomme te kaap. Veral Engeland en [[Skotland]] het protes aangeteken teen die Breemse aanvalle, terwyl [[Frankryk]] as vergelding op Breemse handelskepe beslag gelê het. Twee leeus, wat op 'n [[Genua|Genuese]] skip gebuit is, is in Bremen vertoon. Alhoewel Bremen in Mei 1446 uiteindelik amptelik vrede gesluit het met die Hollanders, was Breemse koopmans vir 'n lang tydperk "ongewenste gaste" in Nederlandse hawens, veral in Brugge en [[Antwerpen]]. Tussen 1469 en 1473 is 60 Breemse seemans in Brabant en Antwerpen as seerowers tereggestel. Toe die Hanseverbond in 1446 'n verbod op die uitvoer van graan uit die Oosseegebied na Noorweë geplaas het, het die handel met hierdie Skandinawiese land sy belangrike rol verloor. [[Vis]] is nou hoofsaaklik vanuit [[Ysland]], die [[Faroëreilande|Faroër-]] en die [[Shetland]]-eilande ingevoer. Sommige Breemse koopmans is daarvan beskuldig dat hulle meel van swak gehalte na Bergen verkoop en tegelykertyd minderwaardige vis uit Ysland as beweerde waardevolle Noorse handelsgoed in omloop gebring het. Vanaf 1450 het die Huis Oldenburg 'n bedreiging vir Bremen ingehou – die oudste van drie broeders uit die dinastie, graaf Christiaan, is in 1448 tot koning van Denemarke verkies. Enkele jare later het hy ook die koningstitels van Noorweë en Swede en die grawetitels van Sleeswyk en Holstein ontvang. Die tweede oudste broer, graaf Gerd, het in Oldenburg gebly. Hy was 'n onstuimige heerser wat dikwels versuim het om sy beloftes of ooreenkomste te eerbiedig, by land- en seerowery betrokke was en ook nie geskroom het om nabygeleë gebiede of reisigers te beroof nie. Sy broer Christiaan het sy optrede net soos 'n aantal ander vorste gesteun. Bremen het dertig jaar lank in verskillende alliansies teen hom oorlog gevoer, maar was ondanks sy hoë oorlogskoste nie altyd suksesvol met sy militêre veldtogte nie. Veral Delmenhorst, die omgewing van die Weser se benedeloop en sy monding was omstrede gebiede. Eers danksy die ondersteuning van die aartsbiskop het Gerd in 1482 'n militêre neerlaag gely, afstand van sy titel gedoen en tot die klooster Rastede toegetree. In 1500 is hy op die terugreis van 'n pelgrimsvaart in die Rhônevallei oorlede. === Die 16de eeu === [[Lêer:Högtidsdräkter från Bremen under 1500-talet, Nordisk familjebok.png|duimnael|16de eeuse huweliksklere uit Bremen]]Die politieke invloed van keiser en koning op die gebeure in Noord-Duitsland was ook in die vroeë 16de eeu nog uiters beperk. Die plaaslike heersers het in hierdie periode daarna gestrewe om hul eie magsgebied voortdurend uit te brei – veral omdat die steeds veranderende tegnologie van oorlogsvoering met kanonne en duisende huursoldate slegs deur groter politieke eenhede bekostig kon word. Ridders het oorbodig geraak. Sowel boererepublieke asook selfregerende stedelike nedersettings het magteloos gestaan teenoor die toenemende geweldpleging. Vanweë Bremen se afhanklikheid van die Weser-rivier het die stad veral belang daarin gestel wie die rivieroewers oorheers het. Die stad was self te swak om 'n noemenswaardige magsfaktor in die Wesergebied te word en het sodoende diplomasie ingespan om sy ekonomiese en politieke belange te beskerm. Die gesag van die Breemse aartsbiskop, wat in formele opsig nog as stadsheer gefungeer het, was in die praktyk beperk. Die stad is deur die lede van die sogenaamde ''Wittheit'' (wat vir 'n lewenslange ampstermyn benoem is) en die stadsraad geregeer wat administratiewe take waargeneem het, maar ook die regstelsel, verdediging, betrekkinge met ander magte, beheer oor die verskillende gildes en ander sake gereël het. Die meeste van hulle het uit 'n paar welvarende koopmansgesinne gekom, tog het die aantal raadslede met 'n akademiese opleiding ná 1500 toegeneem, terwyl ook steeds meer regsgeleerdes en sekretarisse by administratiewe besluite betrokke geraak het. Die geestelik-kulturele lewe in Bremen was in die laat Middeleeue en vroeë moderne tyd allesbehalwe opspraakwekkend. Min is bekend oor die destydse onderwysstelsel. Die Dominikaanse orde in die Katharinaklooster het 'n teologiese fakulteit met lesings en disputasies bedryf, maar beduidende teologiese werke is in hierdie periode nie geskryf nie. Die skilderkuns, goudsmeekuns en klokkegietery was die beduidendste kunsgenres in Bremen. Dit was byna uitsluitlik welvarende burgers wat in boukuns en binnenshuise versierings belang gestel het – die gewone bevolking het meestal vakwerkhuise bewoon. Welvarendes het daarenteen steenhuise met bakstene vir hulself laat oprig wat dikwels van indrukwekkende gewels en glasvensters voorsien is. Die meubilering en huistoebehore het die welvaart van die bewoners weerspieël – met kosbare kiste wat met houtsnywerk versier is, gereedskap van brons en tin, kussings en sierade van goud en silwer. Gesins- en openbare feeste asook staatsbesoeke was die hoogtepunte van die sosiale lewe. === Die 17de eeu === [[Lêer:Marckt in Bremmen (Merian).jpg|duimnael|Die Markplein in Bremen]] [[Lêer:Linzer-Diplom.jpg|duimnael|Die ''Linzer Diplom'', waarin keiser Ferdinand III in 1646 die status van Bremen as Vrye Ryksstad bevestig het, is genoem na die [[Oostenryk]]se stad waar die oorkonde uitgevaardig is]] [[Lêer:HB 2016-0607 photo31 Gewerbehaus detail.jpg|duimnael|Die ryk versierde portaal van die ''Gewerbehaus'' (1618−1621), 'n gebou wat volgens die Weser-Renaissance-boustyl ontwerp is en tans die Kamer van Ambagte huisves]] Teen die begin van die 17de eeu was die politieke proses, wat uiteindelik sy hoogtepunt in die ontwikkeling van die absolutistiese Europese staat sou vind, nog in wording. Die handhawing van hul selfstandigheid het kleiner politieke entiteite soos die vrye stede, waaronder ook Bremen met 'n bevolking van sowat 20&nbsp;000 gereken kon word, genoodsaak om 'n versigtige balans tussen hul betrekkinge met groter moondhede te handhaaf – 'n moeilike taak waarin die stad ongeag van oorloë en toenemende merkantilistiese handelspraktyke in Europa se nasionale state geslaag het. Terwyl plaaslike ambagte uitsluitlik in die behoeftes van die plaaslike mark voorsien het, het brouerye en metaalbedrywe hul bier, tin- en silwerware ook na die buiteland uitgevoer. Die vernaamste bron van inkomste was egter die handel met massagoedere soos graan uit die Baltiese Seegebied en streke langs die boloop van die Weserrivier. Graan uit die laasgenoemde gebiede is onder meer op markte in [[Amsterdam]], Engeland, Frankryk en [[Spanje]] verkoop. Tydens militêre konflikte het Breemse koopmans in die graanbehoeftes van alle oorlogspartye voorsien – 'n winsgewende handel waaruit ook die stadsraad voordeel kon trek. 86 persent van sy inkomste is met doeanebelasting op in- en uitvoere verdien. Dié handel het ook dekades ná die einde van die [[Dertigjarige Oorlog]] in 1618 nog gefloreer voordat vanaf omstreeks 1675 minder handelsbetrekkinge met die buiteland onderhou is. Nederland was steeds die belangrikste handelsvennoot. Daarnaas het Noorweë tot in die tyd van die groot oorlog groot hoeveelhede graan en bier uit Bremen in- en vis- en vleisprodukte na die stad uitgevoer. Later is vis hoofsaaklik uit Ysland en die Shetland-eilande ingevoer. Walvisvangs het eers vanaf die middel van die 17de eeu 'n noemenswaardige rol gespeel. Walvisspek is destyds vir die vervaardiging van seep benodig, terwyl traan as brandstof vir lampe gedien het. Breemse skepe het ook in Engelse seehawens aangedoen. So is graan na die Britse Eilande uit- en steenkool en doeke van daar ingevoer. Frankryk en Spanje het in die stad se behoefte aan wyn en sout voorsien, terwyl ook speserye en olie van die [[Iberiese Skiereiland]] ingevoer is. Om beskikbare skeepsruimte doeltreffend te gebruik, het koopmans op Europese roetes koöperasies gestig. Ekonomiese voorspoed het omstreeks 1600 boubedrywighede sterk laat toeneem. Naas bakstene, die mees gebruiklike boumateriaal, het [[sandsteen]] steeds meer gewild geraak, veral vir fasades. Die raadsaalfasade is volgens die Weser-renaissance-styl herbou. Welvarende burgers het ook meer aandag geskenk aan die binneversiering en meubilering van hul wonings wat van weelderige houtmeubels, ruitvensters, muurbehangsels wat van leer gemaak is, ryklik versierde houtplafonne en kaggel- of ysteroonde voorsien is. ; Dertigjarige Oorlog Gedurende die [[Dertigjarige Oorlog]] (1618−1648) het Bremen aanvanklik neutraal gestaan teenoor die wapenbotsing in ander dele van die Ryk. Eers vanaf 1632 het die stad die Sweedse saak begin steun, alhoewel geen troepe beskikbaar gestel is nie. Aartsbiskop Frederik II, prins van Denemarke, wat later die Deense en Noorse koningstroon sou bestyg, het die katedraal van Bremen in 1638 vir Lutherse kerkdienste geopen. Die Breemse stadsraad se huldiging vir Frederik II – 'n lid van die Deense koningshuis – in 1637 moes deur die Duitse keiser as affront beskou word en het Bremen se status as Vrye Ryksstad onder die onmiddellike gesag van die keiser, wat kort voor die huldiging deur Ferdinand III bevestig is, vir die toekoms ernstig bevraagteken. Vir die volgende bevestiging van Bremen se status in die sogenaamde ''Linzer Diplom'' van 1646 het die keiser 'n buitensporige fooi gevra. In die winter van 1643/44 het Sweedse magte onder bevel van generaal Hans Christoph von Königsmarck noordwaarts getrek en die bisdomme Bremen en Verden binnegedring. Bremen het egter geweier om sy stadspoorte te open. In die laaste jare van die oorlog het Swede aanspraak gemaak op die twee bisdomme wat deur Denemarke in die Vrede van Brömsebro in 1645 afgestaan is. ; Moeilike vredesonderhandelinge Die noordweste van Duitsland het van groter oorlogsverwoesting gespaar gebly. Nadat die Protestantse en Rooms-Katolieke oorlogspartye ooreengekom het om Osnabrück en Münster as plekke vir vredesonderhandelinge te kies, het ook Bremen gesante daarheen gestuur. Hul opdrag vir onderhandelinge met die vredeskommissies vanaf 29 Augustus 1645 was om erkenning te kry vir Bremen se politieke status as Vrye Ryksstad, gelyke regte vir die gereformeerde stroming binne die reformatoriese beweging en die afskaffing van Weserdoeanes. Onpresiese formulerings in die vredesooreenkoms betreffende die afbakening tussen die stad Bremen en die hertogdom Bremen, insluitende die enklawe van die katedraaldistrik, het politieke geskille tussen Bremen en Swede gevestig. So het Swede geweier om Bremen se status as Vrye Ryksstad te erken. Ook het die kommissies in die stryd oor Weserdoeanes die kant van graaf Anton Günther van Oldenburg gekies. Bremen se teleurstelling oor die vredesbepalings was so groot dat die vredesooreenkoms op 24 Oktober 1648 nie deur die Breemse gesante onderteken is nie. Nadat Bremen ook nie bereid was om die Sweedse koningin Christina te huldig, belasting op ingevoerde produkte uit die hertogdom af te skaf, die oproeping van inwoners van landelike Breemse gebiede vir Sweedse diensplig toe te laat, aan landdae deel te neem of belasting te betaal nie, is 'n aanval deur Sweedse magte verwag. ; Breems-Sweedse Oorloë Bremen het reeds voor die vredesooreenkoms van 1648 vergeefse pogings onderneem om sy magsgebied rivieraf uit te brei. Nadat die aartsbiskoppe reeds in die laaste oorlogsjare verkies het om buite die stad te resideer (aanvanklik in Bücken, later in Bremervörde), het die bepalings van die Vrede van Wesfale, wat in 1648 in Münster onderteken is, voorsiening gemaak vir die sekularisasie van die aartsbisdomme Bremen en Verden. Albei gebiede het as Bremen-Verden onder Sweedse bewind gekom. Ses jaar later het Bremen 'n oorlog met Swede ontketen om die gesag oor die hertogdomme te herwin, maar die stedelike magte moes uiteindelik naby die vesting Burger Schanze kapituleer. 'n Wapenstilstand is op 28 November 1654 gesluit; die parogie Lehe, Bederkesa en die Burger Schanze het Sweeds gebly, Vegesack en Blumenthal het onder Breemse gesag gekom. Swede was nogtans nie bereid om Bremen se status as Vrye Ryksstad te erken nie. Die geskil hieroor is eers met die Tweede Breems-Sweedse Oorlog van 1666 besleg. In die Vrede van Habenhausen het Swede formeel die onafhanklikheid van Bremen erken. In finansiële opsig was hierdie erkenning met finansiële nadele vir Bremen verbonde – naas die heffings, wat reeds aan die Ryk betaal moes word, het ook Swede hoër bydraes gevra. === Die 18de eeu === [[Lêer:Große Weserbrücke - Bremen - 1764.jpg|duimnael|Groot Weserbrug met waterwiel; tekening deur Johann Daniel Heinbach, 1764]] Die vroeë 18de eeu was 'n tydperk van ekonomiese en sosiale nood. Baie jong mans was genoodsaak om hulself as huursoldate aan vreemde moondhede beskikbaar te stel. In 1705 het 'n keiserlike dekreet handel met Spanje en Frankryk ondanks die heersende oorlogstoestand gewettig. Net wapens was hiervan uitgesluit. Nadat ook Engeland en die Nederlandse State-Generaal hul toestemming verleen het, kon Bremen vroeëre winsgewende handelsbande hervat. Die enigste beperking, wat op oorsese handel geplaas is, was doeanes wat naby Elsfleth op die Weser betaal moes word nadat die graafskap Oldenburg onder Deense administrasie gekom het. Pogings om Breemse in- en uitvoere doeanevry te stel, het misluk. In 1707 het die keiser bestaande doeane-regulasies bevestig. Vir die oorloë wat vroeg in die 18de eeu elders in Europa gewoed het, het Bremen finansiële steun aan die Ryk verleen. Die laste, wat uit die Ryksoorloë teen die [[Ottomaanse Ryk]] en Frankryk voortgespruit het, het vir die stad 'n hoë skuldlas beteken. So het die stad gedurende die Nordiese Oorloë tussen 1701 en 1714 sy neutraliteit verklaar en handel met alle oorlogspartye gedryf om sy skuldlas te verminder. Swede was steeds nie bereid om Bremen se politieke status as Vrye Ryksstad te erken nie. Ook was die stad op politieke en diplomatieke gebied geïsoleer. Toe Deense magte in 1712 die hertogdom Bremen ondanks sy neutraliteit beset het, het nóg die keiser nóg enige vors of keurvors in Noord-Duitsland bystand aan Bremen verleen. Aangesien die Sweedse goewerneur-generaal steeds sy setel in die katedraal se palatium gehad het, is die Breemse stadspoorte nie vir Deense troepe geopen nie. Nogtans was geen van die oorlogspartye bereid om Bremen, 'n belangrike militêre vesting wat eers in 1706 en 1707 deur die Nederlandse ingenieur de Roque versterk is, in die hande van politieke mededingers te laat val nie. Op 26 Junie 1715 het die Koninkryk Denemarke die hertogdomme Bremen en Verden aan die keurvors van Hannover afgestaan wat sedert 1714 as koning George I ook oor Groot-Brittanje geregeer het. === Die 19de eeu === ; Onafhanklikheid en Franse besetting [[Lêer:Hanse-Departments.png|duimnael|Ná die anneksasie deur Frankryk: Bremen as administratiewe setel van die département Wesermonding]] Toe die Heilige Romeinse Ryk in 1806 ontbind is, het Bremen as Vrye Hansestad Bremen 'n onafhanklike staat geword. Ná die veldslagte naby [[Jena]] en Auerstädt op 14 Oktober 1806 het Franse magte Noord-Duitsland beset en op 20 November ook Bremen binnemarsjeer. Een dag later het [[Napoleon Bonaparte|Napoléon Bonaparte]] met sy Berlynse Dekreet in die besette Pruisiese hoofstad die kontinentale blokkade teen die Vedrenigde Koninkryk en sy kolonies geproklameer wat enige handel met Frankryk se aartsvyand verbied het en tot 1813 sou voortduur. Die Britte het op hul beurt vastelandse Europa se oorsese handel met blokkades begin belemmer. Bremen was net soos ander vastelandse seehawens afgesny van oorsese in- en uitvoere en het kort voor lank in uiterste ekonomiese nood verkeer. Die Franse besettingsmagte het pogings aangewend om die toenemende smokkel met Britse goedere deur streng kontroles uit te skakel. Wisselende Franse regimente het gewelddadig begin optree teen die Breemse bevolking en sodoende anti-Franse sentimente verder aangewakker. In die lente van 1808 is deur die besettingsmoondheid 'n beroep op die Breemse Raad gedoen om Franse siviele reg, volgens die sogenaamde ''Code Napoléon'', toe te pas. Daar is oorweeg om nie langer Bremen se politieke neutraliteit te handhaaf nie en by die Rynverbond aan te sluit. Op 13 Desember 1810 is Bremen as provinsiale hoofstad deur Frankryk geannekseer. Bemen was sodoende ook afgesny van alle binnelandse handelsbetrekkinge. Die Breemse Senaat is vervolgens ontbind en 'n munisipale raad benoem, met 'n burgemeester (''maire'') as leidende amptenaar. Die Franse besettingstyd het op 6 November 1813 ten einde gekom toe die Russiese Kosakke-generaal von Tettenborn met sy troepe in Bremen ingetrek het. Die oorspronklike grondwetlike orde is herstel, tog het die laaste drie besettingsjare diep spore gelaat. === Eerste Wêreldoorlog === [[Lêer:Themistokles von Eckenbrecher Kaiser Wilhelm II.jpeg|duimnael|Skeepsbou was een van die bedrywe wat in die dekades voor die Eerste Wêreldoorlog groot vooruitgang getoon het. Die plakkaat wys die ''Kaiser Wilhelm II'', 'n dubbelskroef-posstoomskip in besit van die Breemse redery ''Norddeutscher Lloyd'' (omstreeks 1897)]] Met die begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] in die somer van 1914 het die uitvoergerigte Breemse ekonomie moeilike aanpassings in die gesig gestaar. Terwyl toegang tot oorsese markte jare lank versper en oorsese bates gelikwideer of in die hande van ondernemings uit neutrale state gegee is, is manlike personeellede vir diensplig opgeroep. Seevervoer op die Weser is grotendeels gestaak. Van oorspronklik 462 Breemse stoomskepe het vyftig met begin van die oorlog dadelik verlore gegaan. Ander weer het in hawens van neutrale lande vasgesit, of het op see verlore gegaan toe enkele kapteins pogings onderneem het om nog Duitse hawens te bereik. In die Duitse Ryk is skepe omgebou tot begeleidende kruisers vir die vloot of as hospitale ingerig. Enkele moderne stoomskepe is vanuit basisse in Bremerhaven, New York en Kiaoetsjoe vir kaper-operasies gebruik. Staat en privaat sektor het steeds groter finansiële middele benodig om die hoë oorlogskoste te dek. Die geldsirkulasie is versnel, pryse het skerp gestyg. Die Duitse ekonomie is in 'n inflasiespiraal gedryf. Goud- en silwermunte, wat vir die Ryk se buitelandse handel benodig is, is deur die owerheid ingetrek en deur banknote vervang. Baie burgers het uit patriotiese oorwegings alle edele metale in hul besit, insluitende juweliersware, vrywillig ingehandig. In die eerste oorlogsmaande was stygende werkloosheid 'n ernstige vraagstuk, veral nadat Breemse ondernemings aanvanklik net in mindere mate voordeel kon trek uit groter verdedigingsbegrotings, maar in 1915 is groter kontrakte met die plaaslike tekstielbedryf onderteken en vroue van dienspligtige ambagsmanne in diens geneem. Vanaf 1916 is ook wapens en ammunisie in Bremen vervaardig. 'n Newe-effek van die oorlogsekonomie was die toenemende belangrikheid van koöperasies nadat die owerhede geen kontrakte meer met enkele klein ondernemings en ambagsmanne gesluit het nie. Ook het die buitelandse handel 'n klein oplewing begin toon. Seegebonde handel met invoerprodukte soos wol, jute en luukse goedere soos koffie en tabak het heeltemal tot 'n stilstand gekom. Katoen kon 'n tyd lank met neutrale Amerikaanse handelskepe ingevoer word totdat hierdie handel op druk van die Verenigde Koninkryk gestaak is. Om alternatiewe invoerbronne te oorweeg, is nuwe staatsbeheerde ondernemings gestig waarin ook sommige Breemse sakemans verteenwoordig was. Daarenteen is groter hoeveelhede sellulose en ystererts, wat uit die Oosseegebied ingevoer kon word, deur die Breemse en Bremerhavense seehawens gehanteer. In sommige bedrywe het die florerende oorlogsekonomie hoë winste gewaarborg en het werknemers op loonverhogings begin aandring. 'n Wetsontwerp van 2 Junie 1915, waarin die belasting van oorlogswinste voorgestel is, is deur die Breemse parlement uitgestel. Danksy 'n inisiatief van die Breemse koopman Alfred Lohmann is in die somer van 1916 'n [[duikboot]] met waardevolle goedere na die Verenigde State gestuur, terwyl ru-rubber, [[nikkel]] en [[tin]] terug na Duitsland geneem is. Al was die hoeveelheid goedere, wat met hierdie en die volgende vaart in- en uitgevoer is, heeltemal buite verhouding met dit wat werklik benodig is, en is duikbote aan groot risiko's blootgestel en kon hulle te eniger tyd deur die Britse Vloot gesink word, is die operasies in Bremen triomfantelik gevier. 'n Tweede duikboot, wat ''Bremen'' gedoop is, het reeds op sy eerste vaart op see verlore gegaan. Met die Verenigde State se toetreding tot die oorlog op 6 April 1917 het verdere duikboot operasies onmoontlik geword. === Tweede Wêreldoorlog === [[Lêer:Bremen, Royal Air Force Bomber Command, 1942-1945 CL3259.jpg|duimnael|Oorlogsverwoestings in die Breemse distrik Walle. 'n Bunker het die lugaanvalle getrotseer en staan verlate tussen ruïnes]] Tot Augustus 1944 is Bremen 131 keer deur geallieerde [[bomwerper]]s aangeval. Die lugaanval in die nag tussen 18 en 19 Augustus 1944 was verwoestender as alle vorige bombarderings. Sirenes het om 10:30 uur snags begin huil, een uur later is die bevolking in radio-uitsendings gewaarsku dat vyandelike vliegtuie die stad binne vyf minute sou bereik. Vanaf 11:56 uur tot 00:30 uur het 500 Britse bomwerpers 120&nbsp;000 bomme op die Hansestad afgewerp. Altesaam 1&nbsp;054 burgers het in die vlammemeer, wat veral in die weste van Bremen gewoed het, omgekom of in skuilplekke verstik, 730 is ernstig beseer. In enkele strate het 'n [[vuurstorm]] vlugtendes in brandende ruïnes ingesuig. Vyf kerke, waaronder St. Stephani en Wilhadi, is vernietig, net soos 117 nywerheidsgeboue in Bremen se seehawe, die Focke-museum en 'n aantal hotelle. 18 skepe is gesink, 61 ander ernstig beskadig. 49&nbsp;100 inwoners is dakloos gelaat.<ref>{{de}} [http://www.historic.de/Bremen_im_Krieg/Bombenangriffe/Bombenangriffe1944.htm ''historic.de: Bombenangriffe auf Bremen 1944. Besoek op 13 Maart 2019'']</ref> Teen die oorlogseinde in Mei 1945 was 62 persent van Bremen se woongebiede en 90 persent van sy hawens vernietig. == Argitektuur == [[Lêer:Bremen messe ccb 20141005 bg 1.jpg|duimnael|links|''Congress Centrum Bremen'']] [[Lêer:Schnoor.JPG|duimnael|Die Schnoor in die historiese middestad was vroeër die tradisionele woonkwartier van die armer deel van die bevolking, maar het sedert sy restourasie in die laat 1950's ook talle kunstenaars gelok wat hier hul ateljees geopen het]] [[Lêer:ÖVB-Arena-2824.jpg|duimnael|links|''ÖVB-Arena'']] Bremen is vandag een van die langste rivierstede in Duitsland wat oor 'n lengte van meer as 42 kilometer langs die Weserrivier strek en oor twee stadsentrums beskik, die historiese stadskern van Bremen met sy kenmerkende, byna ronde vorm wat nog steeds die vroeëre versterkings weerspieël, en Bremen-Vegesack. Die oorspronklike plattegrond het steeds bewaar gebly, en slegs twee groot snelpaaie is in die stadsgebied gebou. Daar is geen spesifieke sakekern met voorstede nie, maar eerder 'n mengsel van sake- en woongeboue sodat die meeste openbare en sakegeboue binne loopafstand bereikbaar is. By die stadskern sluit – in teenstelling met die meeste ander groot stede in Duitsland – 'n uitgestrekte voorstadgordel met sowat 40&nbsp;000 een- of tweegesinshuise met tuine aan. Vanweë sy historiese ontwikkeling as 'n burgerlike koopmansstad beskik Bremen nie oor residensiële vorstelike geboue soos herehuise of [[kasteel|kastele]] nie. Sy boukuns word oorheers deur kenmerkende geboue wat die demokratiese tradisie van die stad en die selfbewussyn van sy burgers weerspieël soos die Raadsaal, die Schütting (die tradisionele hoofkwartier van Bremen se koopmansvereniging en huidige setel van die handelskamer), en die Parlement of ''Bremer Bürgerschaft''. Die Raadsaal van Bremen en die Roland-standbeeld op die Markplein is deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied|wêreldkultuurerfenis]] gelys.<ref>{{en}} [http://whc.unesco.org/en/list/1087 whc.unesco.org: ''Town Hall and Roland on the Marketplace of Bremen'']</ref> Die kenmerkende plaaslike Renaissance-boustyl, wat later Weserrenaissance genoem is en veral elemente van die Italiaanse en Wes-Europese Renaissance verenig het, het die bou- en meubelkuns van Bremen vanaf die begin van die 16de tot by die middel van die 17de eeu oorheers. Sy belangrikste argitektoniese kenmerke is pragtig versierde gewels; sogenaamde staande gewels ([[Nederduits]] ''Utlucht'', wat van die grond af verrys het); tweedelige vensters en die sogenaamde ''Bossenquader'' – blokke van natuursteen waarvan slegs die voorkant gemessel is. Terwyl groot dele van Bremen tydens die lugaanvalle van die Tweede Wêreldoorlog vernietig is, het die historiese woonkwartier Schnoor in die stadsentrum bewaar gebly. Danksy die inisiatief van Karl Dillschneider, 'n amptenaar wat met monumentesorg belas was, is die kwartier in die laat 1950's nie afgebreek nie, maar in sy geheel gerestoureer. Die historiese argitektuur uit twaalf eeue word verryk deur 'n aantal uitstekende voorbeelde van moderne boukuns soos die Glocke, 'n konserthuis wat in 1928 in die [[Art Deco|Art Déco-boustyl]] opgerig is, die Böttcherstraße met sy baksteenboukuns, die ''Universum Science Center'', die postmoderne woonkwartier by die Marterburg en die ÖVB-Arena met die Congress Centrum en die handelskouterrein. === Die Markplein === [[Lêer:Bremen-parlament.jpg|duimnael|links|Die ''Haus der Bürgerschaft'']] [[Lêer:RolandBremen01.jpg|duimnael|upright|Die Roland-standbeeld. Die swaard simboliseer die jurisdiksie, die handskoene die vrye markreg van Bremen. In die Middeleeue het die Duitse keiser aan stede, waaraan die markreg verleen is, 'n simboliese handskoen oorhandig<ref>{{de}} Sven Bremer: ''Bremen mit Bremerhaven''. Erlangen: MIchael Müller 2018, bl. 16</ref>]] [[Lêer:Die Bremer Stadtmusikanten.jpg|duimnael|links|Die Stadsmusikante van Bremen]] Die Markplein was vroeër die vergaderplek van die sogenaamde maatgereg wat oortreders van die ykwet gestraf het, maar ook van talle ''Kohlhökers'' of groenteboere wat hul produkte tussen die katedraal, die raadsaal en die Roland-standbeeld aangebied het. Die plein vorm nog steeds die sentrum van Bremen se openbare lewe – hier lê die Raadsaal (wat as die regeringsgebou van die deelstaat Vrye Hansestad Bremen dien) en die parlementsgebou wat van die plein 'n gewilde plek vir politieke betogings maak. Die plein is net soos gewild vir onthale asook vir die jaarlikse Kersmark en die "klein vrymark" (''kleiner Freimarkt''). Die magtige standbeeld van die [[ridder]] [[Rolandslied|Roland]], 'n paladyn van [[Karel die Grote]], met 'n hoogte van 5,50 meter is in 1404 opgerig en staan nou bekend as die simbool van Bremen. Middeleeuse Hansestede het Roland dikwels as 'n simbool vir hulle politieke onafhanklikheid gekies, maar dit was Bremen waar vir die eerste keer 'n Roland-standbeeld uit steen opgerig is wat ook steeds die grootste van alle soortgelyke monumente gebly het. Roland se spitse knieë markeer die presiese afstand van een Breemse el en is deur die maatgereg gebruik om oortredings van die ykwette te bewys. Die Breemse Roland met sy kenmerkende glimlag kyk in die rigting van die katedraal wat tot by die 16de eeu as die setel van die grootste teenstander van burgerlike vryhede in Bremen beskou is – die plaaslike vorsbiskop. Roland se goue wapenskild dra 'n [[Nederduits]]e inskrif met die Breemse "Onafhanklikheidsverklaring": {{cquote|Vryheit do ik ju openbar<br /> De karl und menich vorst vorwar<br /> Desser stede ghegheven hat<br /> Des danket gode is min radt. <br /><br /> (Dis vryheid wat ek julle openbaar <br /> wat Karel (die Grote) <br /> en menige vors, voorwaar, <br /> aan hierdie stad gegee het. <br /> Dank God daarvoor, dit is my raad.}} Die Breemse koopmans het daarop aanspraak gemaak dat hulle net onder die regstreekse gesag van die keiser sou staan, maar hul bewering dat Bremen reeds deur Karel die Grote deur 'n Vrye Ryksstad verklaar sou wees is nooit deur historiese dokumente gestaaf nie. Eers in 1646 het keiser Ferdinand III Bremen deur omkopery hierdie status met die sogenaamde Diploma van Linz toegeken. Die bronsstandbeeld aan die weskant van die Raadsaal, wat die Stadsmusikante van Bremen uitbeeld, is 'n meesterwerk van die moderne kuns wat in 1953 deur die beeldhouer Gerhard Marcks geskep is. Die sprokie van vier diere – 'n donkie, 'n hond, 'n kat en 'n haan – wat vanweë hul ouderdom deur hul eienaar as nutteloos beskou en dus gedood sal word, speel hom in die omgewing van Bremen af en is in die 19de eeu deur die [[Gebroeders Grimm]] opgeteken. Die vier diere is oorspronklik van plan om as stadsmusikante in Bremen te gaan werk om hul brood te verdien, maar op pad na die stad verdryf hulle 'n rowerbende uit 'n verlate huis en besluit om daar te bly. Agter die Roland-standbeeld het 'n reeks statige burgerhuise ontstaan. Die ''Sparkasse'' met sy historiese fasade van 1755, die ''Rathausapotheke'' (Apteek by die Raadsaal), die ''Akzise'' van 1595 (die huidige gebou is in 1830 opgerig) en die ''Deutsche Haus'' (Duitse Huis) wat later bygevoeg is. Die teenoorliggende deel van die Markplein word deur die ''Haus der Bürgerschaft'', die parlementsgebou van die deelstaat Vrye Hansestad Bremen, begrens. Die parlement is in 1966 volgens 'n ontwerp van die argitek Wassili Luckhardt, 'n voorstander van die [[modernisme|modernistiese]] boukuns, in die vorm van 'n glaskubus gebou. Aanvanklik is Luckhardt se ontwerp deur baie Bremenaars vanuit 'n histories-estetiese perspektief skerp gekritiseer, en 'n burgervereniging het selfs vir die heropbou van die ou Markplein van voor 1945 gepleit. Die destydse parlementspresident Hagedorn het dit egter duidelik gestel dat die wonde wat die ou stadskern deur die geallieerde bomaanvalle toegedien was nie deur middel van historiserende fasades genees sou kon word nie. Vir hom was die moderne ontwerp 'n simbool vir die nuwe demokratiese begin van die na-oorlogse tydperk.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 30−31</ref> Vandag word die moderne gebou as 'n integrale bestanddeel van die nuwe Markplein en argitektoniese besienswaardigheid in eie reg aanvaar.<ref>{{de}} ''DreiStromLand. Ems – Weser – Elbe''. Boekdeel 2. Hamburg: edition nordwest im Europa Verlag 2005, bl. 224</ref> Die parlementsgebou bekoor met sy estetiese funksionaliteit en deursigtigheid – die besoekersbalkon in die vergadersaal is betreklik laag aangebring sodat burgers hul sitplekke byna te midde van die parlementêre gebeure kan inneem.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 31</ref> === Die Raadsaal === [[Lêer:Rathaus 2012-09-09 FHB0066,T001.JPG|duimnael|links|Die Raadsaal van Bremen met die Roland-standbeeld]] [[Lêer:Herolde-1.jpg|duimnael|'n Ruiterstandbeeld voor die raadsaal]] [[Lêer:RathausBremen-09-1.jpg|duimnael|Die feessaal]] Die Breemse Raadsaal pronk met een van die indrukwekkendste Renaissance-fasades in Noord-Europa en in Julie 2004 saam met die Roland-standbeeld deur Unesco tot wêreldkultuurerfenis verklaar. Dit is oorspronklik tussen 1405 en 1410 as 'n saalgebou in die [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] boustyl opgerig en tydens Bremen se bloeitydperk tussen 1605 en 1616 deur die boumeester Lüder von Bentheim met elemente van die Nederlandse Renaissance-argitektuur uitgebou. Destyds het die raadsaal sy simmetriese struktuur met die magtige voorgewel gekry, terwyl die oorspronklike spitsboogarkades met rondboogarkades vervang is. Die vroeëre eenvoudige boustyl is met afwisselende rooi bakstene en grys sandsteen asook die groen dak verfraai en het met sy nuwe voorkoms die selfbewussyn van die Breemse koopmans versinnebeeld. Die beeldegalery oor die arkades verwys dan ook na die [[Calvinisme|Calvinistiese]] gesindheid van die Breemse burgers: Hier is onder meer 'n [[pous]] uitgebeeld wat op sy hande en voete kruip, terwyl 'n bekoorlike vrou, wat op sy rug sit, die wêreldlike gesag simboliseer. Een van die ander figure, 'n vrou wat besig is om wyn met water te verdun, is 'n allegoriese oproep tot matiging en selfdissipline. Die agt groot steenfigure oor die balkon versinnebeeld Karel die Grote met sy sewe keurvorste ('n verwysing na Bremen se beweerde status as Vrye Ryksstad), terwyl Bybelse figure uit die Ou en Nuwe Testament aan die linker- en regterkant staan. Die saal op die grondverdieping, wat vroeër deur geregshowe of op markdae deur handelaars gebruik is, het sy oorspronklike eenvoudige Gotiese styl sonder dekorasies tot vandag toe bewaar. Eers in die feessaal op die eerste verdieping versinnebeeld die pragtige versierings die mag en invloed van die Middeleeuse Bremen. Die saal met 'n lengte van 40 en 'n wydte van 13 meter word nog steeds vir amptelike onthale of Senaatsdebatte gebruik. Die feessaal se houtplafon is met medaljons versier wat alle Duitse keisers van Karel die Grote tot by Sigismund uitbeeld. Pragtige ligkrone, wat van geelkoper gemaak en aan staalkettings opgehang is, verlig die saal. Tussen die ligkrone is houtmodelle van gewapende oorlogskogges aangebring. Hul kannone is vroeër dikwels van klein ladings [[kruit]] voorsien en afgevuur om staatsgaste te vermaak. Die ''Güldenkammer'' of Goue Kamer is 'n meesterwerk van die barokhoutsnykuns wat tussen 1612 en 1616 ontstaan het. Hierdie voorgewel aan die vensterfront is deur die raadslede vir beraadslagings gebruik. === Die Raadskelder === [[Lêer:2014-07-17 ratskeller bremen bacchuskeller.jpg|duimnael|Die Raadskelder se Bacchuskelder]] Die ''Bremer Ratskeller'' is 'n tradisionele kroeg in die kelder van die raadsaal. Die stadsraad het hier reeds sedert sy oprigting in 1405 wyn gestoor en verkoop – dit maak van die Breemse Raadskelder die oudste wynkelder in Duitsland. Daarnaas huisves die wynkelder die grootste versameling Duitse wyne ter wêreld. Digters soos Wilhelm Hauff, [[Heinrich Heine]] en [[Theodor Fontane]], komponiste en keiser Wilhelm II was van die bekendste persoonlikhede wat 'n besoek aan die kelder gebring het. Een van sy besienswaardighede is die oudste wynvat van die land wat Rüdesheimer-wyn van 1653 bevat. Ondanks sy onskatbare waarde is hierdie wyn egter vermoedelik nie meer drinkbaar nie – in teenstelling met die Rüdesheimer Apostelwyn van 1727 wat as die oudste nog drinkbare wyn in Duitsland beskou word. Die kelder bestaan in argitektoniese opsig uit 'n Gotiese saal met drie skepe, en sy eikehoutsitbanke word deur indrukwekkende wynvate omring wat vandag leeg is. Die tradisionele ''Priölken'', wat teenoor die sitbanke lê, is klein kamertjies waar Breemse koopmans vroeër die glasies laat klink het nadat hulle 'n kontrak aangegaan het. As bewys van hulle eerbaarheid het hulle die houtdeure gewoonlik oop gelaat. Deesdae word in die Raadskelder spitswyne uit dertien Duitse wyngebiede bedien. Die wynkelders vlakby die kroeg strek tot by onder die Liewevrouekerk en die katedraal van Bremen en bied stoorplek vir sowat 500&nbsp;000 bottels wyn. Internasionale klante soos talle Duitse ambassades bestel hier hul wyne.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 28</ref> === Die ''Schütting'' === [[Lêer:HB 2016-0607 photo02 Schuetting.jpg|duimnael|Die ''Schütting'']] Die Schütting was vroeër die tradisionele gilde- en koshuis van die Breemse koopmans en dien sedert 1849 as die setel van die Breemse Handelskamer. Die huidige gebou is tussen 1537 en 1538 deur die Vlaamse argitek Johan de Buscheneer in die pragtige Renaissance-boustyl van sy tuisland opgerig en het 'n ouer gildehuis vervang wat in 1444 deur die Breemse koopmansgilde aangekoop is. Van die oorspronklike ''Schütting'' het net die trapgewel van die westelike fasade en die oostelike gewel, wat in 1565 deur 'n Breemse steenmesselaar geskep is, bewaar gebly. Die kenmerkende uitstekende rand aan die hooffasade is in 1594 met 'n pragtige skeepsgewel verfraai. Die fasade is later van Barokstylelemente voorsien, terwyl die portaal en bordes in die 19de eeu bygevoeg is. Die Nederduitse inskrif ''Buten un binnen – wagen un winnen'' ("Binne en buite – waag en wen"), wat oor die portaal aangebring is, is die leuse van die Breemse koopmans. Die fasade is versier met die wapens van Breemse koopmans. Die opvallendste wapenskild vertoon 'n regop staande bekroonde vis en verwys na die sogenaamde Bergenvaarders, Breemse koopmans wat danksy die handel met stokvis (gedroogde [[Europese kabeljou|kabeljou]]) en haring uit [[Skandinawië]] die grondslag vir Bremen se welvaart gelê het. Nadat dit deur geallieerde bomme getref is, het die ''Schütting'' op 6 Oktober 1944 afgebrand en is ná sy heropbou met 'n gerekonstrueerde fasade en nuwe binneruimtes in 1956 heropen. === Die St. Petri-katedraal === [[Lêer:Bremen Domtürme 2006 RT43.jpg|duimnael|Die St. Petri-katedraal]] [[Lêer:BremerDom-1.jpg|duimnael|Die koor met die groot orrel wat deur die bekende orrelbouer Wilhelm Sauer geskep is]] Die St. Petri-katedraal (Duits: ''Dom St. Petri'') is 'n sandsteengebou wat tussen die 11de en 13de eeu opgerig en vanuit sy oorspronklike Romaanse boustyl later tot 'n Gotiese kerkgebou verander is. Die kapelle aan weerskante is in die 14de eeu bygevoeg, en in die 16de eeu is die noordelike gedeelte tot 'n Laat-Gotiese [[hallekerk]] omgebou. Die katedraal is op 'n klein helling en oorspronklike sandduin opgerig wat vroeër as beskerming teen die Weserrivier se vloedwater gedien het. Toe die priester Willehad van Karel die Grote in 780 die opdrag gekry het om van Bremen 'n biskopsetel te maak, het die keiser veral in die beveiliging van die noordelike ryksgrens belang gestel. En ná die [[Wikings|Wiking]]-aanval op Hamburg in 845 het die plaaslike biskop Ansgar sy setel selfs na Bremen verskuif en van die stad 'n aartsbisdom en sentrum vir die Christelike sendingwerk in Noord-Europa gemaak. Willehad se aanvanklike kerkgebou, wat in 789 ingewy is, was van hout gemaak en het nie bewaar gebly nie. Eers die basiliek, wat in die 11de eeu ontstaan het, vorm ondanks talle brande en oorlogskade nog steeds die kerngebou van die huidige katedraal. Omtrent 1250 is die katedraal van Gotiese bouelemente voorsien, en in 1482 is die noordtoring en noordelike skip deur 'n brand ernstig beskadig. Met die begin van die Breemse Reformasie in 1522 het swaar tye vir die katedraal aangebreek. Die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] vorsbiskop is uit Bremen verdryf, die katedraal geplunder en voorlopig gesluit. In 1638 het die suidtoring ineengestort, en terwyl die gereformeerde Bremen met pragtige boukuns gepronk het, het die katedraal eerder soos 'n bouval gelyk. Eers in die 19de eeu is die katedraal weer as 'n kulturele erfenis beskou, en welvarende Breemse koopmans het die restourasie van die gebou gefinansieer wat vanaf 1888 onder die leiding van Max Salzmann deurgevoer is. Die torings is verhoog tot 98 meter, en die fasade is met Neoromaanse stylelemente verfraai. Van die vyf steenfigure tussen die portaalboë het een – dié in die middel wat Karel die Grote uitbeeld – selfs die gelaatstrekke van die destydse Duitse keiser [[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]] en weerspieël sodoende die monargiese patriotisme van sy tyd.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 35</ref> Die binneruimte bestaan uit drie lang skepe met pastelkleurige sandsteenmure volgens die oorspronklike ontwerp en opvallende verskille ten opsigte van hul boustyle wat egter geen afbreuk aan hulle argitektoniese harmonie doen: Die suidskip het sy Romaanse karakter bewaar, terwyl die hoë noordskip met sy kruispilare eers ná die groot brand van 1482 ontstaan het en sodoende die Gotiese boustyl van sy tyd weerspieël. Die magtige middelskip verenig Romaanse en Gotiese elemente en bied 'n uitsig oor die koor en die galery. Die godsdienstige geskille van die Reformasie-tydperk het neerslag gevind in die ontwerp van die preekstoel in die middelskip wat in 1641 deur die beeldhouer Jürgen Kriebel geskep is. Die destydse Calvinistiese burgers was negatief ingesteld teenoor religieuse skilderye en beeldhouwerk, maar Kriebel het die preekstoel nogtans met pragtige figure versier. Die balustrade aan die galery is deur 'n Brabantse kunstenaarsgesin wat omtrent 1500 na Bremen geëmigreer het van motiewe uit die vroeë geskiedenis van die stad voorsien soos Karel die Grote en Willehad wat 'n model van die katedraal in hul hande hou en bekende persoonlikhede van die destydse aartsbisdom. Die wange van die oorspronklike koorgestoelte is in 1823, toe die koor afgebreek is, bewaar en na die suidskip verplaas. Hulle beeld motiewe uit die Ou Testament uit, net soos die geskille tussen die aartsbiskop en die vroeë burgery wat tot die vernieling van die eerste houtstandbeeld van die ridder Roland gelei het. Die katedraal se oostelike [[kripte]] pronk met sy Romaanse boustyl en vier kapitele uit die tydperk van voor 1100 wat mitiese figure uit die Voor-Christelike tydperk met Christelike simbole verbind, terwyl die westelike kripte 'n bronsdoopvont uit die 13de eeu huisves wat op leeueruiters rus. Die standbeeld, wat Christus as rigter van die wêreld uitbeeld, is die oudste kunswerk in die katedraal wat deur beeldhouers geskep is. In die dwarsskip lê die ingang tot die katedraalmuseum wat die geskiedenis van die gebou behandel en argeologiese vondse uit die 1970's vertoon soos kledingstukke en goue juweliersware uit verskillende biskopsgrafte. Die loodkelder naby die katedraal vertoon makabere vondse – agt gemummifiseerde lyke uit die 17de en 18de eeu. Oorspronklik is die mummie van 'n 15de euse ambagsman in die kelder gevind wat hier blykbaar neergelê en later vergeet is, en later is nog meer oorledenes waarvan die identiteit nie bekend was nie hier geplaas. Eers in die 19de eeu het die owerhede hierdie soort begrafnis verbied. Dit is nie presies bekend hoekom mummifisering in die kelder plaasgevind het; dit is moontlik die gevolg van ekstreme droogheid en ander klimatiese besonderhede.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 36−37</ref> === Die konsertgebou ''Die Glocke'' === [[Lêer:DieGlocke-01.jpg|duimnael|''Die Glocke'']] [[Lêer:Böttcherstrasse.jpg|duimnael|Böttcherstraße]] Die tradisionele konsertgebou ''Die Glocke'' is langsaan die katedraal aan die buitekant van die markplein opgerig. Die oorspronklike toringagtige gebou met sy keëldak en vakwerkmure wat in die 15de eeu opgerig is het vanweë sy aghoekige vorm as ''Glocke'' ("klok") bekend gestaan. In 1737 is die gebou deur 'n nuwe, eweneens aghoekige vervang wat as skoolgebou en stoorhuis vir lêers van 'n geregshof gebruik en in 1857 deur die Breemse kunstenaarsvereniging gekoop en tot sy hoofkwartier omgebou. Die gebou is op 26 Januarie 1915 deur 'n brand verwoes en in 1925 volledig afgebreek; ook die Middeleeuse kruisgang het destyds verlore gegaan. Die huidige gebou het in 1928 volgens 'n ontwerp van Walter Görig in die Art Déco-styl ontstaan en is in die laat 20ste eeu grotendeels gerestoureer. Die ''Glocke'' dien tans as Bremen se hoofkonsertgebou en is danksy sy uitstekende akoestiese eienskappe deur die bekende [[Oostenryk]]se dirigent Herbert von Karajan by die drie beste konsertsale in Europa gereken, terwyl die sangeres Dame Margaret Price dit as die wêreld se beste konsertsaal vir sangers beskryf het.<ref>{{de}} ''DreiStromLand. Ems – Weser – Elbe''. Boekdeel 2. Hamburg: edition Nordwest im Europa Verlag 2005, bl. 226</ref><ref>{{de}} [http://www.glocke.de/virtuell/glocke_main.html ''Die amptelike webwerf van die konsertgebou ''Die Glocke''. Besoek op 30 Desember 2007''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215232907/http://www.glocke.de/virtuell/glocke_main.html |date=15 Desember 2007}}</ref> ''Die Glocke'' staan vandag onder meer bekend vir sy ambisieuse konsertreekse wat naas klassieke musiek ook chansons en jazz-musiek insluit. Daarnaas word hier ook lesings, kongresse en vergaderings gehou en kabaret- en teateropvoerings aangebied. === Böttcherstraße === [[Lêer:EngelBoettcherstrasse.jpg|duimnael|links|Die ingang tot die Böttcherstraße met die reliëf ''Der Lichtbringer'']] [[Lêer:Boettcherstrasse01.jpg|duimnael|Robinson-Crusoe-Haus en Haus Atlantis]] [[Lêer:Boettcherstr image 0056.jpg|duimnael|links|Skulpture in Böttcherstraße]] Böttcherstraße (letterlik "Kuiperstraat") is 'n smal straatjie wat van die historiese stadskern na die Weseroewer loop. Oorspronklik was dit die tradisionele kwartier van Bremen se kuipers, tog met die verskuiwing van die hawegeriewe na die benedeloop van die Weser het die ambagsmanne die straat verlaat sodat dit in onguns verval het. In 1902 het die welvarende Breemse koopman, nyweraar en latere uitvinder van kafeïenvrye koffie, Ludwig Roselius (1874–1943), 'n ou pakhuis in Böttcherstraße 6 gekoop wat as die enigste oorspronklike gebou in die straat bewaar gebly het. Roselius het geleidelik ook die ander geboue gekoop en hulle laat afbreek om die hele straat as 'n argitektoniese kunswerk te laat herleef. Die westelike kant is deur die argitekte Alfred Runge en Eduard Scotland in die sogenaamde ''Heimatschutz''-boustyl met elemente van die Middeleeuse stadsargitektuur en tradisionele Nedersaksiese boumateriale ontwerp. Die oostelike kant is deur Bernhard Hoetger in 'n unieke styl gebou wat die destyds modernste beskikbare materiale soos brandgeskilderde glas en staal vir die skepping van 'n buitengewone fasadelandskap ingespan het. Die argitektoniese kunswerk met 'n totale lengte van 110 meter wat deur die drie argitekte in die tydperk tussen 1923 en 1931 gebou is, behels onder meer die pragtige Paula-Becker-Modersohn-Haus met sy organiese vorme. Paula Modersohn-Becker (1876–1907) was een van die leidende skilders in die kunstenaarskolonie van [[Kunstenaarskolonie Worpswede|Worpswede]] naby Bremen wat met haar portrette van boere en kinders een van die pioniers van die [[ekspressionisme]] en moderne kuns in Duitsland was. Die huis vertoon haar skilderkuns. Die Ludwig-Roselius-Haus was die eerste huis wat deur Roselius gekoop is en is in 1928 deur Carld Eduard Eeg tot 'n representatiewe stadhuis omgebou. Vandag huisves dit 'n museum vir kultuurgeskiedenis. Die klein plein voor die huis bied 'n uitsig oor die Haus des Glockenspiels ("Huis van die Klokkespel") met 30 porseleinklokke uit Meißen wat deur die musikant Lutz Dietze geskep is. Die Haus St. Petrus huisves sedert 1980 die kasino van Bremen, terwyl die Haus Atlantis met 'n sakrale koepelgewelf pronk wat van blou glasstene gemaak is. Die Robinson-Crusoe-Haus is in 1931 deur Karl von Weihe ontwerp en herinner aan die bekende romanfiguur, 'n boorling van Bremen. Die goue reliëfplaat ''Der Lichtbringer'' van Bernhard Hoetger aan die ingang tot die Böttcherstraße herinner aan Roselius se geskil met die Nasionaalsosialiste. Alhoewel hy self skenkings aan die Hitler-party gemaak het en vreemde rasteorieë aangaande die Nordies-Nederduitse volk ontwikkel het, was die Nazi's allesbehalwe gelukkig met die ekspressionistiese boustyl en het dit as "ontaarde kuns" gebrandmerk: Hitler het die "Böttcherstraßenkunst" op die Neurenbergse Partykongres van die NSdAP skerp aangeval.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 43</ref> Roselius was ontsteld oor die negatiewe kommentaar en het Hoetger die opdrag gegee om die Lichtbringer te skep – 'n bevallige figuur wat die Führer met 'n swaard in sy hand uitbeeld: 'n Simboliese verwysing na Hitler as die leier wat die Bose met geweld uitroei. Die Nazi-party was steeds ontevrede met die kunswerk – en slegs omdat dit as 'n uitstekende voorbeeld van "ontaarde kuns" aan leerders vertoon is het die Nazi's die Böttcherstraße nie laat afbreek nie. Die kunswerk is ook nie deur die geallieerde bomaanvalle van die Tweede Wêreldoorlog geraak nie; die enigste bom, wat in die kwartier geval het, het 'n reusagtige Odin-standbeeld, wat deur Hoetger geskep is, verniel. === Schnoor === [[Lêer:Schnoor.JPG|duimnael|links|Die oudste woonhuise in die kwartier dateer uit die Middeleeue]] [[Lêer:Schnoor im Mondschein.jpg|duimnael|Die Schnoorkwartier in die maandskyn]] Die Schnoorkwartier (Nederduits: ''Snoor'') is die oudste stadsbuurt van Bremen met nou straatjies en huise wat uit die 15de en 16de eeu dateer. Sy Nederduitse naam is afgelei van snoor of "snoer" en verwys na die ambagsmanne wat hier vroeër toue vir die Breemse skeepvaarbedryf vervaardig het. Die kwartier huisves tradisioneel ateljees van ambagsmanne en kunstenaars. Die Schnoor was in die Middeleeue die bakermat van die vinnig groeiende Hansestad, en die eerste bewoners was vissers, ambagsmanne en skippers wat in klein huise met rietdakke gewoon het. 'n Aantal straatname getuig van die instellings wat vroeër hier bestaan het – soos die eerste openbare badkamer (Nederduits ''stave'') in die Stavendamm. Die eerste historiese verwysings na die kwartier dateer uit die 13de eeu toe 'n Fransiskaneklooster vlakby die Schnoor ontstaan het. Die huidige Rooms-Katolieke St. Johanniskerk is 'n tipiese halkerk sonder toring wat tussen 1230 en 1240 in die boustyl van die Noord-Duitse baksteengotiek opgerig is. Die Jacobi-herberg was tydens die Middeleeue 'n belangrike tussenstasies vir tienduisende gelowiges wat gedurende hul pelgrimstogte na Santiago de Compostela in Spanje in Bremen aangekom het. Die Jacobi-Majoris-broederskap, wat in 1656 in Bremen gestig is, het na weduwees omgesien en vir hierdie doelwit 'n huis in die Schnoor gekoop. In die 19de eeu was die Schnoor die woonkwartier van arm burgers en ander randgroepe soos Rooms-Katolieke en [[Jode]] wat tot 1918 nie volle burgerregte geniet het nie. Ook Bremen se [[sinagoge]] is hier in 1876 opgerig. Tydens die [[pogrom]] van die sogenaamde ''Reichskristallnacht'', 'n georganiseerde optrede van Nazi's teen Joodse burgers in die nag tussen 9 en 10 November 1938, is die sinagoge deur SA-manne, bewoners en lede van die Breemse brandweer aan die brand gesteek. Die Schnoor is tydens die Tweede Wêreldoorlog nie deur bomaanvalle geraak nie, maar die meeste bewoners kon nie die nodige herstelwerk bekostig nie sodat die buurt in die 1950's in 'n baie slegte toestand was. Aanvanklik was daar planne om die buurt af te breek en deur 'n nuwe sakebuurt te vervang, maar uiteindelik het huiseienaars staatsubsidies ontvang om hul huise te restoureer. Orals in Bremen is argitektoniese elemente en versierings uit die bouvalle van die Tweede Wêreldoorlog, wat ongeskonde gebly het, ingesamel en by die herstelwerk vir fasades in die Schnoor gebruik. Danksy die besondere atmosfeer het die Schnoor vinnig tot 'n gunstelingkwartier van kunstenaars en ambagsmanne ontwikkel. By die oostelike uitgang van die Schnoor het die argitekte Goldapp en Klump in die 1980's 'n postmoderne woonkwartier ontwerp wat elemente van die Schnoor-boustyl met die moderne argitektuur van die omgewing verbind. Die Schnoor huisves vandag belangrike kulturele en geestelike instellings soos die Instituut vir die Nederduitse Taal, die Packhausteater en die eerste Rooms-Katolieke klooster wat sedert die Reformasie in Bremen geopen is. === Schlachte === [[Lêer:Bremen Hansekogge RolandvonBremen.JPG|duimnael|links|Die Hansekogge ''Roland von Bremen'']] [[Lêer:Bremen Fregatte AdmiralNelson.jpg|duimnael|Hierdie repliek van die Britse fregat ''Admiral Nelson'' dien as 'n restourantskip]] Die Schlachte is die historiese oewerpromenade van Bremen langs die Weserrivier en loop vanaf die St. Martinikerk sowat 660 meter in noordwestelike rigting. Die naam Schlachte is afgelei van die Nederduitse term ''slait'' en verwant aan Afrikaans "slaan" en verwys na die swaar houtstamme wat Breemse koopmans in die Middeleeue in die grond geslaan het om 'n vaste ankerplek vir hul handelskepe te skep. Geleidelik het 'n hoë muur en 'n kaai ontstaan waar in- en uitvoergoedere soos steengoed, tabak, vis, speserye, hout en ander gestapel, deur sogenaamde ''Küpers'' gekontroleer en in Breemse pakhuise gestoor is. Sedert die 11de eeu het die Schlachte as Bremen se hawe gedien, en omtrent 1244 is hier 'n brug opgerig wat die stad met die Weser se linkeroewer verbind het. Die Schlachte-hawe is deur die eeue heen steeds verder uitgebou en het tot by die 16de eeu die belangrikste hawe van Bremen gebly. Die hawebuurt wat hier ontstaan het en deur die muur van die res van die stad geskei was, het tipiese hawegeriewe soos seemanskroeë, herberge, kantore, washuise en bordele ingesluit. In 1646 is die promenade met natuurstene geplavei. Nadat die Breemse handelskepe as gevolg van die Weser se versanding nie meer by die Schlachte kon aandoen nie, het die promenade sy funksie as hawe verloor. Vandag doen slegs nog privaat- en toeristebote hier aan, en die Schlachte pronk met 'n aantal historiese skepe soos die repliek van 'n 14de eeuse koggeskip. Hierdie Hanseatiese skeepstipe is deur Breemse koopmans in die Middeleeue gebruik om seehandel met onder meer die Skandinawiese en Baltiese lande te dryf. Destys het honderde kogges by die Schlachte voor anker gelê. === Neue Vahr === [[Lêer:AaltoVahr-02.jpg|duimnael|links|Die ''Aalto-Haus'', genoem na die befaamde Finse argitek en ontwerper]] [[Lêer:Bundesarchiv B 145 Bild-F008854-0004, Bremen-Vahr, Neubaugebiet.jpg|duimnael|Nuwe bekostigbare woonstelgeboue vir gesinne in Oktober 1960]] [[Lêer:Bremen-Neue Vahr.jpg|duimnael|Die nuwe woonbuurt Neue Vahr]] Ná die Tweede Wêreldoorlog was woningsnood een van die knellendste vraagstukke in Bremen – die behuisingstekort is destyds op 100&nbsp;000 eenhede beraam. Vanaf 1954 is 'n grootskaalse bouprogram geloods om 'n tuinstad, ''Gartenstadt Vahr'', met 2&nbsp;200 woonstelle aan die stadsrand op te rig. Naas enkelgesins- en terrashuise is ook woonstelblokke beplan om die bevolking so vinnig moontlik van moderne behuising te voorsien. Met 10&nbsp;000 eenhede was die projek Neue Vahr destyds die grootste en bekendste buurt wat in Duitsland volgens die ambisieuse program van sosiale woningsbou ontstaan het om groot dele van die bevolking van bekostigbare behuising te voorsien. Die projek, wat namens 'n nie-winsgewende onderneming verwesenlik is, het bygedra tot Bremen se reputasie as ''Stadt des sozialen Wohnungsbaus'' – geen ander munisipaliteit het meer moeite gedoen om groot hoeveelhede bekostigbare wooneenhede met deelstaatsubsidies nuut te bou nie. Die "Wet oor die bestryding van woningsnood in die deelstaat Bremen" is in 1956 afgekondig om die projek van 'n administratiewe en ekonomiese raamwerk te voorsien. In die volgende vier jaar sou jaarliks 10&nbsp;000 wooneenhede voltooi word. Die Neue Vahr is onderverdeel in vyf ''Nachbarschaften'' of buurte, elkeen met 'n inwonertal wat as minimum vir die bou van 'n laerskool beskou is. Die beplanning het verder voorsiening gemaak vir laer bevolkingsdigthede, 'n funksionele skeiding tussen werkplekke en woongeriewe, moderne verkeersbeplanning met hoofare en rustiger paaie waarlangs woongeboue ontstaan het, 'n maksimum van sonlig vir elke wooneenheid en die tinagtige ontwerp van openbare ruimtes. Die grondbeginsel was dié van 'n moderne, minder dig beboude stadlandskap. Elkeen van die buurte is deur 'n toringblok met veertien verdiepings gemerk, met winkelgeriewe in sy onmiddellike omgewing. Skole, crèches en kerke het in die openbare groen ruimtes ontstaan. As middelpunt van die nuwe buurt is 'n winkelsentrum, wat ''Berliner Freiheit'' genoem is, opgerig. Die sentrum is geaksentueer deur 'n woonstelblok met 22 verdiepings en 'n hoogte van sestig meter, ontwerp deur die Finse argitek [[Alvar Aalto]] en voltooi in 1961. Omstreeks 1970 is die bevolking van Vahr op sowat 33&nbsp;000 beraam. Na hulle is in die volksmond as ''Vahraonen'' verwys. Ironies genoeg is die projek se grondbeginsel van 'n minder dig beboude stad in die 1960's geleidelik laat vaar. Om die gewenste "urbaniteit" of stedelike lewensvorm te verwesenlik, is die voorkeur gegee aan hoër behuisingsdigthede.<ref>{{de}} [http://www.architekturfuehrer-bremen.de/n_anzeigen.php?id=174 ''Architekturführer Bremen: Neue Vahr. Besoek op 4 Maart 2019'']</ref> == Ekonomie == Die industriële herstrukturering van die Breemse ekonomie hou nog steeds aan. Tans is die motorbedryf, lug- en ruimtevaart, voedselverwerking, mobiele tegnologieë, lewenswetenskappe, biotegnologie en logistiek die steunpilare van die plaaslike ekonomie, terwyl ook die tradisionele hawebedryf in Bremerhaven sterk groei toon.<ref>{{de}} [http://www.bremen.de/sixcms/detail.php?template=01_hauptnavi_start_d&_hauptid=551438&id=3499546 ''Bremen Aanlyn: Ekonomie''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080924163229/http://www.bremen.de/sixcms/detail.php?template=01_hauptnavi_start_d&_hauptid=551438&id=3499546 |date=24 September 2008}}</ref> Die bruto geografiese produk van die Vrye Hansestad Bremen het in 2006 25,3 miljard € beloop, en die reële groei op 'n jaargrondslag was met 2,2 persent die hoogste sedert die jaar 2000.<ref>{{de}} [http://www.bremen.de/sixcms/detail.php?id=3502925&_hauptid=551438&_subid=3499546 ''Bremen Aanlyn: Ekonomie – bruto geografiese produk''] {{dooie skakel}}</ref> === Bremen as 'n hawestad === [[Lêer:Bundesarchiv Bild 102-11081, Schnelldamper "Bremen".jpg|duimnael|Die plaaslik geboude vierskroewestoomskip ''TS Bremen'' van die Breemse redery ''[[Norddeutscher Lloyd]]'' wat in 1929 die Blou Lint as die vinnigste skip op die Transatlantiese roete gewen het]] Die Weserversanding het daartoe gelei dat oseaanskepe reeds vanaf die vroeë 17de eeu geleidelik na Vegesack, Brake en uiteindelik (in 1827) Bremerhaven verskuif. Met die bou van die Europahawe, wat stroomaf van die historiese stadskern geleë was, het Bremen vanaf 1887 weer regstreeks voordeel uit die winsgewende seehandel getrek. In 1888 het die Vrye Hansestad Bremen by die Duitse Tolverbond aangesluit, en die Europahawe het sodoende vryhawestatus gekry. Die hawe is steeds verder uitgebrei, en in 1906 is die oorsese hawe ingewy. Danksy die vinnige ekonomiese opswaai in die na-oorlogse Duitsland het in- en uitvoere skerp gestyg, en die hawegeriewe aan die regteroewer is in 1960 met 'n nuwe hawe met 'n oppervlakte van 1,6 vierkante kilometer aan die Weser se linkeroewer aangevul. Hier is in 1964 die vryhawe Neustädter Hafen in bedryf gestel en in 1968 tot 'n houerterminaal uitgebou. Die Breemse hawens het tot by die middel van die 20ste eeu as klassieke hawens gedien, maar moderne houerskepe het uiteindelik te groot geraak. Van die sowat 52,3 miljoen ton goedere, wat in 2004 in Breemse hawens gehanteer is (waaronder meer as 35 miljoen ton in houers), is net 26 persent in Bremen gehanteer, terwyl die res in Bremerhaven gelaai of uitgelaai is.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 228</ref> In 1998 is die sogenaamde Stadbreemse hawens gesluit en met 3,4 miljoen kubieke meter Wesersand opgevul om plek te skep vir die nuwe bouprojek ''Hafen-City''. Die nuwe buurt Überseestadt, wat hier ontstaan, behels postmoderne woonkwartiere en 'n nuwe sakebuurt. Die historiese ''Speicher IX'', 'n tradsionele baksteenpakhuis uit die jaar 1912 met 500 vensters, is in 2003 as die nuwe hoofkwartier van die Breemse kunsskool ''Hochschule für Künste'' heropen. === Skeepsbou === [[Lêer:Lesum estuary Weser Bremen-Vegesack.jpg|duimnael|Die vroeëre Vulkan A.G.-werf naby die Lesumrivier se monding in die Weser in Bremen-Vegesack]] [[Lêer:HB 2016-0607 photo10 Ueberseestadt und Hafen.jpg|duimnael|Bremen se historiese skeepswerwe word in die 21ste eeu herontwikkel as moderne nuwe woonkwartiere]] Die Bremer Vulkan AG [ˈvʊlkan] en die A.G. Weser was vroeër belangrike skeepswerwe in Bremen en die belangrikste plaaslike werkgewers. Die Bremer Vulkan A.G., wat na die Romeinse god van die smeekuns Vulcanus genoem is, het skepe van alle kategorieë gebou soos vrag-, passasiers-, tenk-, vissery- en houerskepe asook duikbote en fregatte. Dit was tot by die 1980's een van die grootste werwe in Duitsland en het meer as 1&nbsp;000 skepe gebou. Teen die middel van die 1990's het die maatskappy in finansiële moeilikhede beland en het in 1996 bankrot gespeel. Die skeepsboubedrywighede in die Breemse stadsbuurt Vegesack is in Mei 1997 gestaak. Die Aktiengesellschaft Weser (A.G. Weser) is in 1872 gestig en het tydens die twee wêreldoorloë onder meer duikbote vervaardig, maar was tot by sy sluiting in 1983 ook 'n belangrike vervaardiger van vrag- en passasierskepe. In sy bloeitydperk het die werf in die stadsdeel Gröpelingen meer as 20&nbsp;000 werknemers in diens gehad.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 211</ref> Die werf het hom veral op baie groot tenkskepe toegespits, wat ná die oliekrisis van 1973 en 1974 egter nie meer in aanvraag was nie. Die nuwe vermaaklikheidspark ''Space Park Bremen'' is in 2003 op die voormalige terrein van die A.G. Weser geopen. Die terrein word tans deur 'n [[Republiek Ierland|Ierse]] beleggingsmaatskappy herontwikkel en staan nou bekend as ''Waterfront Bremen''. === Motorbedryf === [[Lêer:Borgward BX7 TS at IAA 2015 (20).JPG|duimnael|links|Tans besit die Chinese motorvervaardiger Foton die naamregte vir Borgward. Die foto wys 'n Borgward BX7 TS wat tydens die IAA-motorskou in 2015 vertoon is]] [[Lêer:2005-08-26 Borgward Isabella (bearbeitet).jpg|duimnael|''Borgward Isabella'' (1954)]] Die eerste motorfabriek in Bremen is reeds in 1906 gevestig, en die bekendste klant wat 'n plaaslik vervaardigde luuksemotor gekoop het, was die Duitse keiser Wilhelm II.<ref name="bremen.de: Die motorbedryf">{{de}} [http://www.bremen.de/sixcms/detail.php?id=3503938&_hauptid=551438&_subid=3499546 ''bremen.de: Die motorbedryf''] {{dooie skakel}}</ref> Die ingenieur en nyweraar Carl Friedrich Wilhelm Borgward (1890–1963), 'n boorling van Hamburg, het ná die Eerste Wêreldoorlog met sy suksesvolle driewiel-motorvoertuie ''Blitzkarren'' en ''Goliath'' die hoeksteen vir een van die grootste ondernemings van die Duitse motorbedryf gelê, die ''Borgward-Werke'', wat in sy bloeitydperk met 20&nbsp;000 werknemers 'n nasionale markaandeel van 12 persent gehad en 65 persent van sy motors uitgevoer het.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 10</ref> Borgward het saam met sy vennoot, die Breemse koopman Wilhelm Tecklenborg, in 1929/1931 die Breemse motorvervaardiger Hansa-Lloyd oorgeneem. Die nuwe motorfabriek in die Breemse stadsbuurt Hemelingen-Sebaldsbrück, wat in 1938 ingewy is, het tydens die Tweede Wêreldoorlog militêre voertuie vervaardig. Ná die oorlog het Borgward met klein motors soos die Hansa 1500 en Lloyd LP 300 die laagste marksegment oorheers. Met die Borgward Isabella het Borgward in 1954 die elegante Amerikaanse styl met sagte linies en chroomversierings op 'n kompakte Europese motor toegepas en sodoende 'n reusesukses behaal. In die 1950's was Borgward die derde grootste Duitse motorvervaardiger naas Volkswagen en Opel. Maar vanweë die sterk mededinging van ander vervaardigers en sy onvermoë om die Borgward-Werke as 'n finansieel gesonde onderneming te bewaar, het Borgward in moeilikhede beland. Sy laaste model Arabella het as gevolg van tegniese probleme 'n slegte reputasie ontwikkel. Borgward was uiteindelik afhanklik van staatslenings, maar in 1960 het die deelstaat Vrye Hansestad Bremen sy lenings opgeskort. Met Borgward se bankrotskap in 1961 – die eerste van 'n groot maatskappy in die na-oorlogse Duitsland – het 20&nbsp;000 werkgeleenthede in Bremen verlore gegaan. Die opvolgers op die werksterrein was Rheinstahl Hanomag, wat hier vragmotors vervaardig het, en later DaimlerChrysler (tans Daimler AG) met 13&nbsp;500 werknemers.<ref name="bremen.de: Die motorbedryf" /> Daimler AG het sedert 1978 meer as vier miljoen motors in Sebaldsbrück vervaardig, waaronder een miljoen [[Mercedes-Benz]] C-klasmodelle in die tydperk tussen 1993 en 2001.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 215</ref> Die jaarlikse produksie van Daimler AG beloop tans sowat 200&nbsp;000 motors, en die aanleg in Bremen is die tweede grootste van die maatskappy in Europa. Meer as 600 maatskappye in Bremen vervaardig onderdele en komponente vir motorvervaardigers soos Daimler.<ref name="bremen.de: Die motorbedryf" /> In Februarie 2016 het die nuutgestigte Borgward AG onder leiding van die Chinese vragmotorvervaardiger Foton, wat die meerderheid aandele van die nuutgestigte Borgward-motorfabriek in Beijing besit, aangekondig dat Borgward moontlik sy motorvervaardiging in Duitsland sal hervat. Die eerste nuwe Borgward-motor BX7 is in Julie 2018 op die Duitse mark ingevoer, terwyl twee petrolgedrewe en een elektriese voertuig vir die Chinese mark vervaardig word.<ref>{{de}} [http://www.n-tv.de/wirtschaft/Borgward-plant-Produktion-in-Deutschland-article17109336.html ''www.n-tv.de – Wirtschaft, 29 Februarie 2016: Bremer Autohersteller kehrt zurück – Borgward plant Produktion in Deutschland. Besoek op 29 Februarie 2016'']</ref> Volgens persberigte beplan Foton om 67 persent van sy Borgward-aandele weer te verkoop nadat geen bevredigende verkoopsyfers behaal kon word nie.<ref>{{de}} [https://www.motor-talk.de/news/67-prozent-an-borgward-stehen-zum-verkauf-t6465066.html ''motor-talk.de, 12 Oktober 2018: 67 Prozent an Borgward stehen zum Verkauf. Besoek op 4 Maart 2019'']</ref> === Lug- en ruimtevaart === [[Lêer:Focke-Wulf FW B 200 Condor.jpg|duimnael|'n Model van die passasiersvliegtuig ''Fw B 200 Condor'', wat deur die Duitse lugredery Lufthansa gebruik is]] [[Lêer:ISS after STS-120 in November 2007.jpg|duimnael|Die Internasionale Ruimtestasie ISS in 2007]] Die Breemse lugvaartpionier Henrich Focke het reeds in 1909 sy eerste eksperimentele sweefvliegtuig aan die publiek bekend gestel en in die volgende jaar met die kleinskaalse vervaardiging van vliegtuie begin. Die motorvliegtuig Kolthoff-Focke A IV was die eerste prototipe wat in 1912 suksesvol getoets is. Op 23 Oktober 1923 het Henrich Focke saam met Georg Wulf die maatskappy ''Bremer Flugzeugbau AG'' gestig. Die naam is nog in dieselfde jaar gewysig tot ''Focke-Wulf Flugzeugbau AG''. In 1926 is die eerste reeks passasiersvliegtuie vervaardig, die A 16. Georg Wulf het tydens 'n toetsvlug van 'n nuwe vliegtuig op 29 September 1927 sy lewe verloor. In 1931 het die Duitse regering druk op die maatskappy uitgeoefen om die Berlynse vervaardiger van militêre vliegtuie, die ''Albatros Flugzeugwerke'', oor te neem, en ná die magsoorname van die Nasionaalsosialistiese Duitse Werkersparty in 1933 het 'n ambisieuse militêre projek begin. Die Duitse Lugmag het opleidingsvliegtuie soos die ''Fw 44 Stieglitz'', ''Fw 56 Stösser'' en ''Fw 58 Weihe'' gekoop. Karl Tank, sedert 1933 tegniese direkteur van Focke-Wulf, het in 1937 die langafstand-passasiersvliegtuig ''[[Focke-Wulf Fw 200 Condor]]'' ontwikkel wat transatlantiese vlugte sonder tussenlandings moontlik gemaak het. Terwyl Henrich Focke in 1937 deur die aandeelhouers gedwing is om afskeid te neem en 'n nuwe onderneming gestig het, het Focke-Wulf die opdrag gekry om 'n nuwe vegvliegtuig vir die Duitse Lugmag (''Luftwaffe'') te ontwikkel. Die [[Focke-Wulf Fw 190|Fw 190 Würger]], wat vanaf 1941 in Bremen vervaardig is, was met 25&nbsp;000 eksemplare die suksesvolste Duitse vliegtuig tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Ook ander modelle, soos 'n militêre variant van die Fw 200, is gebou. Vanweë hul ligging wat vir Britse [[bomwerper]]s maklik bereikbaar was en van Bremen 'n belangrike teiken vir lugaanvalle gemaak het, is groot dele van die produksie na ander gebiede in Noord-Duitsland verskuif. Van Focke-Wulf se werknemers was in 1943 nog slegs 21 persent in Bremen werksaam; die totale aantal werknemers het in 1944 37&nbsp;000 beloop. Ná die oorlog het die geallieerde magte beperkings op die Duitse lugvaartbedryf geplaas. Eers in 1951 is met die produksie van sweefvliegtuie begin, en vanaf 1955 is die eerste militêre opleidingsvliegtuie vir die Duitse Lugmag vervaardig. In 1961 het die maatskappye ''Focker-Wulf'', ''Weserflug'' en ''Hamburger Flugzeugbau'' die ''Entwicklungsring Nord (ERNO)'' gestig, 'n onderneming wat by die ontwikkeling van Europese vuurpyle, die ruimtelaboratorium ''Spacelab'' en verskeie satelliete betrokke was. ''ERNO'' is tans 'n dogtermaatskappy van die internasionale lug- en ruimtevaartmaatskappy EADS en vervaardig komponente vir die Europese vuurpyl ''Ariane'' en die ruimtestasie [[Internasionale Ruimtestasie|ISS]]. === Brouerybedryf en voedselverwerking === [[Lêer:Alexander von Humboldt 1 bearbeitet.JPG|duimnael|Die seilskip ''Alexander von Humboldt'' het bekendheid deur televisie-advertensies van ''Beck's Bier'' verwerf]] Aangesien die gebied rondom Bremen nie oor natuurlike hulpbronne of beduidende nywerhede beskik het nie, het Breemse koopmans begin om invoergoedere soos [[koffie]], [[tee]] en [[katoen]], wat in die Breemse hawe gehanteer is, plaaslik te verwerk en te veredel. Die eerste Duitse koffiehuis, wat uit Nederland ingevoerde koffie bedien het, is in 1763 in Bremen geopen.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 9</ref> Bremen hanteer tans sowat die helfte van alle Duitse koffie-invoere.<ref>{{de}} ''Financial Times Deutschland, 12 September 2007: Bremen – Investieren, Profitieren, Leben'', bl. 2</ref> In Januarie 1895 het Johann Jacobs sy ''Specialgeschäft in Caffee, Thee, Cacao, Chocoladen und Bisquits'' geopen waar hy naamlose ware – waaronder veral koffie – regstreeks uit sakke verkoop het. Binnekort het Jacobs begin om koffie onder sy eie handelsmerk – die bekende ''Jacobs Kaffee'' – aan te bied, terwyl Ludwig Roselius (1873–1946) 'n proses ontwikkel het om kafeïenvrye koffie te vervaardig. Sy handelsmerk ''Kaffee HAG'' was van die begin af 'n internasionale sukses. ''Kaffee HAG'' en ''Jacobs'' is tans handelsmerke van die Amerikaanse maatskappy ''Kraft Foods Inc.'' wat oor 'n dogtermaatskappy in Bremen beskik en ook Europese variante van gewilde Amerikaanse geprosesseerde en vooraf verpakte kitskos soos ''Mirácoli Spaghetti'' op die Duitse mark aanbied. Die ''HACHEZ Chocolade GmbH & Co. KG'', een van die vernaamste vervaardigers van [[sjokolade]] en pralinees op die wêreldmark, is op 1 Julie 1890 deur die ''chocolatier'' Joseph Emile Hachez, 'n boorling van België, in die stadsbuurt Bremer Neustadt gestig en het vandag 400 werknemers in diens.<ref>{{de}} ''DreiStromLand'' (2005), bl. 229</ref> Die brouery ''Beck's Bier'' het aanvanklik veral uitvoergerigte biersoorte gebrou, maar bedien sedert 1949 ook die plaaslike nasionale (''Beck's'') en Noord-Duitse mark (''Haake-Beck'' en ''Hemelinger Spezial''). Die jaarlikse bierproduksie het in 2006 sowat 7,9 miljoen hektoliter beloop, waarvan 3,066 miljoen in Duitsland. Beck's voer sy biere na sowat 120 lande uit en het 1&nbsp;500 werknemers in diens. == Vervoer en infrastruktuur == === Fietse === Bremen is 'n stad van kort afstande – so is die lughawe net elf minute se rit vanaf die middestad geleë. Die oorwegend plat terrein met min hellings en 'n uitgebreide netwerk van fietslane, talle parke en ander groen ruimtes maak van die stad 'n ideale bestemming vir fietsentoesiaste. Die persentasie fietsryers is met sowat 25 persent die hoogste van alle Duitse stede met meer as 'n halfmiljoen inwoners asook die derde hoogste in Europa.<ref>{{de}} Bremer Touristik-Zentrale (BTZ): ''Reise-Katalog 2016''. Bremen: BTZ 2016, bl. 4</ref> === Spoorweë === [[Lêer:Bremen Hbf pano.jpg|duimnael|350px|Bremen Hauptbahnhof (hoofstasie)]] Bremen se hoofstasie was in die 19de eeu 'n belangrike bestemming vir emigrante uit Suid-Duitsland en Oos-Europese gebiede soos Galisië (Pole), Boheme of Rusland. Baie van hulle moes vanweë die armoede, honger of [[pogrom]]e in hul tuislande 'n nuwe heenkome in oorsese lande vind, en Bremen was vir hulle die laaste stasie waar hulle voorrade en bagasie gekoop het voordat hulle met treine na die emigrasiehawe in Bremerhaven gery het.<ref>{{de}} Liffers (2007), bl. 79</ref> Die Breemse stasiegebou met sy kenmerkende rondboogfasade en twee allegoriese reliëfs wat skepvaart en spoorvervoer versinnebeeld, is in 1889 opgerig. Die stasiegebou is in die vroeë 21ste eeu gerenoveer en beskik tans oor 'n winkelsentrum, restourante en ander belangrike diensverskaffers. Bremen is vandag 'n belangrike Noord-Duitse spoorwegsentrum, en sy hoofstasie lê aan die hoofspoorweglyne wat vanuit Hamburg na die Ruhrgebied, na Bremerhaven, Vegesack en Oldenburg loop. [[InterCityExpress|ICE-hoësnelheidstreine]] verbind Bremen met München, InterCity-treine ry op die hoofspoorweglyne na Hamburg, Keulen, Oldenburg en Leipzig. Stadstreine verbind Bremen met sy voorstede Vegesack en Farge, asook verder af geleë stede soos Bremerhaven, Rotenburg (Wümme), Twistringen, Oldenburg, [[Nordenham]] en Verden in Nedersakse. Sneltreine ry op die lyne na Bremerhaven, [[Hannover]], Hamburg, Osnabrück en Oldenburg-Norddeich Mole. Die sogenaamde ''Amerikalinie'' loop deur die heidelandskap van die Lüneburger Heide na Uelzen. === Lughawe Bremen === [[Lêer:Bremen Flughafen 2010 7 08 (RaBoe).jpg|duimnael|Die Lughawe Bremen]] Die Lughawe Bremen lê sowat 3,5 kilometer suid van die binnestad en dien as 'n belangrike lugvervoersentrum vir die Vrye Hansestad Bremen en Noordwes-Duitsland. Lugrederye soos Lufthansa, [[Air France]], KLM en baie ander verbind Bremen regstreeks met byna dertig bestemmings of groot internasionale lughawens soos [[Frankfurt am Main]], [[München]], [[Brussel]], [[Parys]], [[Londen]] en [[Kopenhagen]] asook toeristebestemmings in die Middellandse Seegebied.<ref name="Ekonomie: Lughawe Bremen">{{de}} [http://www.bremen.de/sixcms/detail.php?id=3502996&_hauptid=551438&_subid=3499566 ''www.bremen.de – Ekonomie: Lughawe Bremen''] {{dooie skakel}}</ref> Die aantal passasiers by die Lughawe Bremen het in 2018 2,6 miljoen beloop.<ref>{{de}} [https://www.butenunbinnen.de/nachrichten/gesellschaft/mehr-passagiere-flughafen-bremen-100.html ''www.butenunbinnen.de, 7 Januarie 2019: Mehr Passagiere und neue Reiseziele – Bremer Flughafen im Aufwind. Besoek op 4 Maart 2019''] {{dooie skakel}}</ref> Die lughawe hanteer egter ook lugvrag. Die vlerke van die Airbus-stralers A330 en A340, wat in Bremen se Airbus-aanleg toegerus word, word met ''Beluga''-vragvliegtuie na [[Toulouse]] in Frankryk vervoer. In April 2007 het die [[Republiek Ierland|Ierse]] [[lugredery]] [[Ryanair]] sy tweede Duitse basis in Bremen geopen om vlugte na vyftien nuwe bestemmings te bedryf. In 2018 is die basis gesluit. In die omgewing van die lughawe het fabrieke van hoëtegnologie- en lug- en ruimtevaartmaatskappye soos ''EADS Space Transportation'' en ''Airbus'' ontstaan, asook die sogenaamde ''Airport-Stadt'' wat 'n hotel en ondernemings van die dienstesektor huisves. == Kookkuns == [[Lêer:Gruenkohlgericht.jpg|duimnael|Groenkool met ''Pinkel'' ('n soort worsie), ''Kasseler'' (gerookte en gesoute [[varkvleis]]) en spek]] [[Lêer:Birnen, Bohnen und Speck.jpg|duimnael|Pere, bone en spek is 'n tipiese Noord-Duitse gereg]] Net soos die meeste Noord-Duitsers gee ook die Bremenaars die voorkeur aan eenvoudige stewige geregte. Selfs die plaaslike adel en die welvarende burgery het vroeër voedsame kos bo buitengewone kulinêre ervarings verkies, en sodoende vorm die ou tradisionele geregte, waaronder [[vis (voedsel)|vis]], nog steeds die grondslag van die Breemse kookkuns.<ref>{{de}} [http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/945,0/Chefkoch/Die-Bremer-Kueche.html ''www.chefkoch.de: Die Bremer Küche''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080630144241/http://www.chefkoch.de/magazin/artikel/945,0/Chefkoch/Die-Bremer-Kueche.html |date=30 Junie 2008 }}</ref> As die bewoners van een van die groot welvarende Hansestede, kon die Bremenaars met hul eetgewoontes en voedselbegroting ook aandag skenk aan afwisseling mits hulle die groot verskeidenheid [[voedsel]] en [[spesery]]e, wat op die plaaslike markte aangebied is, kon bekostig. Terwyl die sukkelende bestaansboere op die platteland drie keer per dag beskeie maaltye genuttig het wat meestal uit [[mieliepap]] bestaan het, het welvarende inwoners 'n groter verskeidenheid geregte soos byvoorbeeld kerriehoender geniet. Die resep en [[kerrie]] is deur seevaarders saamgebring; kerrie is op see dikwels ingespan om kos, wat al lank nie meer as vars beskou kon word nie, nog 'n bietjie aantreklik te maak. In die 19de eeu was kerriehoender een van die gewildste Breemse geregte wat geleidelik in talle variasies bedien en onder meer met kappers, [[spinasie]] of [[sampioen]]e verfyn is. Tipiese Breemse brediegeregte het ondanks hulle fantasieryke name soos ''Bunte Finken'', ''Plockfinken'' of ''Gepluckte Finken'' nie van sangvoëls berei nie, maar het spek en bone as hulle belangrikste bestanddele bevat. Vis het altyd 'n groot rol by gunstelinggeregte soos ''Bremer Aalsuppe'' (Breemse palingsop) en ''Labskaus'', 'n soort hutspot wat tradisioneel met rolmops en maatjies[[haring]] bedien is. Wintertyd in Noord-Duitsland is groenkooltyd. Die seisoen begin amptelik op Boetedag in November mits die [[kool (plant)|groenkool]] al aan ryp blootgestel was en sluit staptoere na restaurante in waar die eerste kool saam met ''Pinkel'' ('n plaaslike worsspesialiteit) en schnaps geniet word. ''Kükenragout'' (hoenderragout) is 'n ander gewilde Breemse spesialiteit wat van jong [[hoender]]s met 'n gewig van tussen 200 en 600 gram berei word. Oorspronklik was dit 'n eenvoudige [[hoendervleis]]gereg, maar dit word intussen verfyn met rivierkreefsterte, [[krappe]], [[beestong]] en dikwels ook maalvleisbolletjies en steeds saam met aspersies (of skorseniere), ertjies, [[wortel (groente)|worteltjies]], sampioene, prei, [[ui]]e en dikwels rys bedien. Die Breemse bakkuns staan bekend vir sy ''Bremer Klaben'' en ''Wickelkuchen'', tradisionele soet gisgebak. Die eerste word tydens die winter vanaf Desember gebak, terwyl die ''Wickelkuchen'' met 'n groot verskeidenheid vulsels soos [[rosyntjie]]s, [[amandel]]s, marsepein, papawer en neute brei word. ''Bremer Kaffeebrot'' is 'n soort botterbeskuit met [[kaneel]]. == Susterstede == {{columns-list|3| * {{vlagikoon|Pole}} [[Gdansk]], [[Pole]], sedert 1976.<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web |url=https://www.rathaus.bremen.de/informationen-download-4440 |title=Bremens Städtepartnerschaften |publisher=Bremen |accessdate=5 Mei 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Israel}} [[Haifa]], [[Israel]], sedert 1978.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Letland}} [[Riga]], [[Letland]], sedert 1985.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Volksrepubliek China}} [[Dalian]], [[Volksrepubliek China]], sedert 1985.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Namibië}} [[Windhoek]], [[Namibië]], sedert 1990.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Turkye}} [[Izmir]], [[Turkye]], sedert 1995.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Suid-Afrika}} [[Durban]], [[Suid-Afrika]], sedert 2011.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Oekraïne}} [[Odesa]], [[Oekraïne]], sedert 2023.<ref name="Susterstede" /> }} == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == === Argitektuur === * {{de}} Liffers, Lutz: ''Bremen kompakt''. Bremen: Edition Temmen 2007, bl. 19−83 === Lug- en ruimtevaart === * {{de}} [http://www.relikte.com/brm_focke_wulf/ ''relikte.com: Die geskiedenis van die ''Focke-Wulf Flugzeugwerke'' in Bremen''] == Eksterne skakels == ; Wikiwebtuistes ---- {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} ; Amptelike webtuistes ---- * {{de}} [http://www.bremen.de/ Amptelike webwerf van die stad en deelstaat Bremen] * {{de}} [http://www.bremen-tourism.de/ Amptelike toerismewebwerf van die Stad Bremen] ; Ensiklopediese inligting ---- * {{de}} [https://web.archive.org/web/20050218121128/http://www2.bremen.de/info/history/ Geskiedenis van Bremen] * {{de}} [http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Regional/Europa/Deutschland/Bremen/Stadt_Bremen/ Stad Bremen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110514211540/http://www.dmoz.org/World/Deutsch/Regional/Europa/Deutschland/Bremen/Stadt_Bremen/ |date=14 Mei 2011}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Bremen-Germany|title=Bremen|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=5 Mei 2025}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings in Bremen]] [[Kategorie:Nedersettings langs die Noordsee]] dtqrigwzdtn4b80rcl0cm108qf45826 0 27753 2903176 2736785 2026-05-11T21:00:07Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903176 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Hannover'''<br /> [[Lêer:Neues Rathaus Hannover März 2010.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Hannover-Position.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of Hannover.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Hannover.svg|90px|raam|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Lower Saxony.svg|20px]] [[Nedersakse]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|52|22|N|9|44|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Voor [[1150]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1241]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 204,3 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 55 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2020) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 534&nbsp;049 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;614/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde klimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 9,2&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1,4 / 17,7&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 642 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Belit Onay ([[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.hannover.de/ ''hannover.de''] |} '''Hannover''' ([[Duits]]: [haˈnoːfɐ], {{Audio|De-Hannover.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Noord-Duitsland|Noord-Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Nedersakse]] met 'n oppervlakte van 204,3 vierkante kilometer en 'n bevolking van 534&nbsp;049 (soos op 31 Desember 2020). Hannover maak deel uit van die administratiewe gewes Hannover ([[Duits]]: ''Region Hannover'') en die metropolitaanse gebied (Duits: ''Metropolregion'') Hannover-Braunschweig-Göttingen. Hannover was ook die hoofstad van die vroeëre Duitse land Hannover en vanaf 1866 van die gelyknamige Pruisiese provinsie. Vandag staan Hannover veral bekend vir sy internasionale uitstalling. Die stad lê by die kruispunt van belangrike nasionale en Europese verkeersare. == Geografie == [[Lêer:Maschsee 180820041621,04.jpg|duimnael|links|'n Uitsig or die Maschmeer met die Nuwe Raadsaal en die hoofkwartier van die ''Norddeutsche Landesbank'' in die agtergrond]] Hannover lê in die Leinevallei, 'n gebied waar die Noord-Duitse Vlakte geleidelik na die berg- en heuwellande van Nedersakse begin oorgaan. Die stadsgebied word in die suidweste deur uitlopers van die Weserbergland en in die noorde deur uitlopers van die Lüneburger Heide begrens. Meer as elf persent van Hannover se oppervlakte word deur bosse en ander groen gebiede beslaan, waaronder die bosgebied van Eilenriede naby die stadsentrum met 'n oppervlakte van 650 hektaar. Die Maschmeer, 'n kunsmatige meer wat suid van die stadsentrum aangelê is, beslaan 78 hektaar. Die Leinerivier vloei in 'n noordwestelike rigting deur die stad. Hannover lê sowat 55 meter bo seevlak. Die hoogste bergpieke is die Kronsberg aan die suidoostelike rand van die stadsgebied (118 meter) en die Lindener Berg met die Volkssterrewag Hannover (89 meter). Die mees nabygeleë stede is Hildesheim (sowat 25 kilometer suid van Hannover), [[Braunschweig]] (sowat 55 kilometer oos van Hannover) en [[Wolfsburg]] (70 kilometer oos van Hannover). Hannover lê sowat 150 kilometer van die [[Noordsee]], 190 kilometer van die [[Oossee]] en 70 kilometer van die Harzgebergte af. == Geskiedenis == [[Lêer:Altes Rathaus Hannover.jpg|duimnael|links|Die Ou Raadsaal]] [[Lêer:Hannover - Hauptbahnhof Eingangsportal 1.jpg|duimnael|links|Die hoofstasie met die Ernst-August-standbeeld]] Hannover het in die Middeleeue as 'n klein nedersetting van riviervissers en veermans op 'n hoër geleë terras van die Leinerivier ontstaan – sy vroeë naam ''Honovere'' beteken dan ook letterlik "die hoë oewer". Naby die dorp was 'n belangrike kruispad van twee handelspaaie en 'n oorgang oor die rivier. Onder die heerskappy van die [[graaf|grawe]] van Roden, wat ook as die beskermhere van die dorp opgetree het, het Hannover tot 'n klein markdorp met ambagsmanne, handelaars en ander sakemense gegroei wat stadstatus gekry en an die Welfe-dinastie verkoop is. 'n Historiese dokument uit die jaar 1241, waarin die Welfiese [[hertog]] Otto die Kind die voorregte van Hannover bevestig, word as die oudste verwysing na die stad beskou.<ref name="oorsig">{{de}} {{cite web |url=http://www.hannover.de/de/kultur_freizeit/geschichte/geschichte_/Stadt_Hannover/gesch_ueb.html |title=Oorsig oor die geskiedenis van Hannover |publisher=Hannover |accessdate=2 Januarie 2008 |archive-date=10 Oktober 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071010131116/http://www.hannover.de/de/kultur_freizeit/geschichte/geschichte_/Stadt_Hannover/gesch_ueb.html |url-status=dead }}</ref> In die 14de eeu is Hannover met 'n stadsmuur versterk; die drie stadspoorte – ''Leintor'', ''Aegidientor'' en ''Steintor'' – was nou die enigste toegange tot die stad. Die drie Gotiese kerke van Hannover – ''Aegidien-'', ''Markt-'' en ''Kreuzkirche'' – dateer eweneens uit hierdie tydperk, terwyl die Raadsaal (tans die Ou Raadsaal), wat eeue lank die magsentrum van Hannover sou vorm, sowat honderd jaar later langsaan die ''Marktkirche'' ontstaan het. Die stad het daarna tot by die [[Dertigjarige Oorlog]] nouliks verander. Hertog Georg von Calenberg het destyds besluit om tydens die oorlog liewer in die stad as in een van sy [[kasteel|kastele]] te bly en het van Hannover in 1636 sy [[hoofstad]] gemaak. Die ou Minorieteklooster vlakby die Leinerivier is tot sy nuwe kasteel uitgebou. Die nuwe stadswyk op die ander oewer, Neustadt (tans Calenberger Neustadt), wat deur pragtige swart-wit vakwerkhuise oorheers is, het die hertoglike amptenare en hofpersoneel gevestig. Die hertog en sy opvolgers het uiteindelik lede van die Europese hoë adel geword. Hulle is deur die keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] eers tot keurvorste verklaar (in ruil hiervoor moes hulle 'n Rooms-Katolieke in Hannover oprig, die Clemenskerk) en het in 1714 as gevolg van 'n personele unie selfs konings van [[Engeland]] geword. Ná die einde van die personele unie met Engeland en die Napoleontiese tydperk het Hannover in die 19de eeu 'n koninkryk geword. Die hofargitek Georg Ludwig Friedrich Laves het met die grootskaalse uitbou van Hannover tot 'n koninklike hoofstad begin; talle slotte in Hannover en Herrenhausen is net soos die Waterlooplein, die hoofstasie en die operahuis van Hannover deur Laves ontwerp. Tussen die stasie en die ou stadskern het 'n nuwe sakesentrum ontstaan. Die stad het nou vinnig gegroei, en die eerste omliggende dorpe is by Hannover ingesluit. Die nywerheidsomwenteling het egter eers ná die Pruisiese anneksasie van Hannover in 1866 begin – die plaaslike heersers was gekant teen die besoedeling wat nywerhede sou meebring. In die tydperk ná die [[Frans-Duitse Oorlog]] het Hannover vanaf 1871 'n groot ekonomiese opswaai beleef – nuwe stadsbuurte en nywerhede het ontstaan, en nog meer dorpe is by die stad ingelyf. In 1920 is ook die stad Linden by Hannover ingesluit. Met die bou van die Mittellandkanaal en later snelpaaie het Hannover tot 'n vervoersentrum ontwikkel. Eers met die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Hannover 'n agteruitgang beleef – as gevolg van bomaanvalle was twee derdes van die geboue verniel en duisende inwoners is dakloos gelaat. Talle vlugtelinge, wat uit die Russies- en Pools-besette gebiede in die ooste van Duitsland na Hannover gestroom het, het die situasie nog verskerp. Nadat 6,3 miljoen kubieke meter se bouvalle en puin verwyder was, het die heropbou van Hannover begin.<ref name="oorsig" /> Hannover het weer as 'n pragtige stad met talle parke en ontspanningsgebiede, asook beduidende kulturele instellings verrys. As die moderne hoofstad van die nuutgeskepte deelstaat [[Nedersakse]] tree Hannover sedert 1947 ook gereeld as die gasheerstad van die internasionaal bekende Hannover-tentoonstellings op. Tussen 1986 en 2018 het ook die grootste jaarlikse tentoonstelling van die telekommunikasie- en inligtingbedryf, CEBIT, hier plaasgevind. In 2000 was Hannover die gasheerstad van die wêreldtentoonstelling EXPO 2000. Dit was een van die gasheerstede tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1974]], [[FIFA Sokker-Konfederasiebeker in 2005]] en [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2006]]. == Ekonomie en infrastruktuur == === Nywerhede === [[Lêer:Bahlsen Laster.jpg|duimnael|'n Historiese afleweringsvoertuig van ''Bahlsen'', 'n leidende Duitse vervaardiger van beskuite en soutgebak]] 'n Aantal tradisionele nywerheidsmaatskappye, wat in die 19de eeu in Hannover gestig is, het tot internasionaal bekende ondernemings gegroei, waaronder die motoronderdelevervaardiger ''Continental AG'', ''Volkswagen Nutzfahrzeuge'' ('n vervaardiger van kommersiële voertuie), ''WABCO'' (elektroniese motorstelsels), ''Komatsu Hanomag'' (boumasjiene), ''Varta'' (tans ''Johnson Controls'', batterye) en ''VSM'' (slypmiddels). 'n Aantal sementprodusente, wat hoofsaaklik in die stadsdeel Misburg-Süd en sy omgewing gekonsentreer is, het van Hannover sedert die 19de eeu die sentrum van die Nedersaksiese sementbedryf gemaak. Leidende ondernemings in die voedselbedryf sluit ''Bahlsen'', ''Harry-Brot'' en die brouerye ''Gilde Brauerei'' en ''Herrenhäuser Brauerei'' in. Bekende historiese ondernemings was die mynbouonderneming ''Preussag'' (in 2002 hernoem tot ''TUI''), ''Hanomag'' ('n vervaardiger van kommersiële voertuie), die sjokoladevervaardiger ''Sprengel'' (in 1979 deur ''Stollwerck'' oorgeneem en in 2001 gesluit), ''Pelikan AG'' en ''Geha'' (twee beduidende spelers in die skryfbehoeftebedryf), die ruolie-raffinadery ''Deurag-Nerag'' (in 1986 gesluit) en ''Deutsche Grammophon Gesellschaft'' (kort ''DGG'', later ''Polygram'', 'n vervaardiger van plate, gesluit in 1990). Ook die laaste hoofkwartier van die petrolvervaardiger en vulstasie-onderneming ''Gasolin AG'' was tot en met 1971 in Hannover gesetel. === Dienstesektor === [[Lêer:Hannover Börse.jpg|duimnael|links|Die Hannoverse Effektebeurs]] [[Lêer:Galerie Luise Eingang Theater.jpg|duimnael|Een van die ingange tot die winkelpromenade ''Galerie Luise'']] Die dienstesektor in Hannover sluit 'n aantal banke, finansiële ondernemings en versekeringsmaatskappye in, waaronder ''Norddeutsche Landesbank Girozentrale (NORD/LB)'', ''Sparkasse Hannover'', ''Hannoversche Volksbank'', ''ING-DiBa'', ''Bankhaus Hallbaum'', ''AWD'', ''[[VHV]]'', ''KKH-Allianz'', ''LBS'', ''Hannover Rück'', ''Hannoversche Direktversicherung'', ''Hannoversche Leben'', ''HDI Versicherungen'' en ''Talanx''. ''TUI AG'', wat sy oorsprong in die voormalihge mynbouonderneming ''Preussag AG'' het, het tot een van die belangrikste rolspelers in die Duitse en internasionale toerisme-, vryetyds- en skeepvaartbedryf gegroei. Sy dogtermaatskappye sluit ''TUI Deutschland'', ''1-2-Fly'' en ''Robinson'' in. Die hoofkwartier van die lugvaartmaatskappy ''TUIfly'' is op die lughawe Hannover-Langenhagen gesetel. Die munisipale onderneming ''Stadtwerke Hannover'' voorsien privaat huishoudings en ondernemings in Hannover en sy omgewing van elektrisiteit, gas, water en warmte. Ander beduidende energievoorsieners met hul hoofkwartiere in Hannover is ''BEB'', ''Gasunie Deutschland'', ''E.ON Energie AG'' en ''ExxonMobil''. Die Hannoverse Effektebeurs is reeds in 1785 gestig. Die internet-buitebandhandelaar ''Delticom'' is 'n belangrike rolspeler in die Nuwe Ekonomie. As 'n tradisionele sentrum van handel trek Hannover met sy talle kleinhandelondernemings kopers uit die omgewing en die aangrensende deelstaat [[Noordryn-Wesfale]], veral op openbare vakansiedae met 'n Rooms-Katolieke agtergrond soos [[Sakramentsdag]] (Corpus Christi) en [[Allerheilige]] wat in die merendeels Protestantse deelstaat Nedersakse nie waargeneem word nie. Vlakby die hoofstasie van Hannover is in 2008 'n gewilde winkelsentrum met drie verdiepings geopen, die ''Ernst-August-Galerie''. Daarnaas trek ook die afdelingswinkels en ander winkels in die voertgangerlane van die middestad talle kopers. Die winkelstraat ''Niki-de-Saint-Phalle-Promenade'' en die winkelpromenade ''Galerie Luise'' is eweneens in die middestad geleë. == Susterstede == {{columns-list|2| * {{vlagikoon|Verenigde Koninkryk}} [[Bristol]], [[Verenigde Koninkryk]], sedert 1947.<ref name="Susterstede">{{de}} {{cite web |url=https://www.hannover.de/Leben-in-der-Region-Hannover/Politik/Städte-Regionspartnerschaften/Städtepartnerschaften-der-Landeshauptstadt-Hannover |title=Über Städtepartnerschaften |publisher=Hannover |accessdate=5 Februarie 2025}}</ref> * {{vlagikoon|Malawi}} [[Blantyre]], [[Malawi]], sedert 1968.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Japan}} [[Hirosjima]], [[Japan]], sedert 1983.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Duitsland}} [[Leipzig]], [[Duitsland]], sedert 1987.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Perpignan]], [[Frankryk]], sedert 1960.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Pole}} [[Poznań]], [[Pole]], sedert 1979.<ref name="Susterstede" /> * {{vlagikoon|Frankryk}} [[Rouen]], [[Frankryk]], sedert 1966.<ref name="Susterstede" /> }} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage|Hanover|Hannover}} * {{en}} [https://hannover.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Hannover-Germany|title=Hannover|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=21 April 2019}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Hannover| ]] 2lsg539y5dd43dty35p1epkhpw0pzdj 0 27770 2903177 2729435 2026-05-11T21:00:08Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903177 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Kiel'''<br /> [[Lêer:KielerInnenFoerdeLuftaufnahme.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Lage der kreisfreien Stadt Kiel in Deutschland.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Wappen Kiel.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge der kreisfreien Stadt Kiel.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Schleswig-Holstein.svg|20px]] [[Sleeswyk-Holstein]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|54|20|N|10|08|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1223]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1242]]<br /> ''(Lübisches Stadtrecht)'' |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 118,6 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 5 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2011) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 242&nbsp;041<ref>{{de}} {{Cite web |url=http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj411_S.pdf |title=''www.statistik-nord.de: Bevölkerung der Gemeinden in Schleswig-Holstein am 31.12.2011'' |accessdate=22 September 2012 |archive-date=10 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010192059/http://www.statistik-nord.de/uploads/tx_standocuments/A_I_2_vj411_S.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;041/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde seeklimaat |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 8,5&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 0,7 / 16,3&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslae | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 750 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Samet Yilmaz ([[Alliansie 90/Die Groenes|Grüne]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.kiel.de ''kiel.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Kiel''' ([[Duits]]: [kiːl], {{Audio|De-Kiel.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van [[Duitsland]] se noordelikste [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Sleeswyk-Holstein]] met 'n oppervlakte van 118,6 vierkante kilometer en 'n bevolking van 242&nbsp;041 (soos op 31 Desember 2011). Kiel is sowat 90 kilometer noord van [[Hamburg]] aan die Kieler Förde geleë en 'n beduidende sentrum van die [[skeepsbou]], asook die setel van 'n [[universiteit]]. Die geskiedenis van Kiel is van begin af deur sy ligging aan die [[Oossee]] bepaal - selfs die naam verwys na die geografiese ligging en het sy oorsprong in die [[Nederduits]]e ''tom kyle'' of "aan die fjord" geleë. Reeds enkele dekades ná sy stigting het Kiel by die magtige [[Hanse]]verbond aangesluit, maar moes sy leidende rol as Oosseehawe ná 'n kort tydperk aan [[Lübeck]] afstaan. [[Lêer:Ayuntamiento, Kiel, Alemania, 2019-09-10, DD 51-53 HDR.jpg|duimnael|links|Die stadsaal van Kiel]] 'n Tweede belangrike hupstoot vir die ontwikkeling van Kiel was die stigting van die ''Christiania Albertina'' in [[1665]] - een van die eerste universiteite in die Oosseegebied. In [[1727]] het hertog Friedrich von Holstein-Gottorf sy regeringsetel in die stad gevestig. Die industrialisering in die [[19de eeu]] het van Kiel 'n eersterangse seehawe gemaak - so is belangrike uitvindings soos die eerste Duitse [[duikboot]], die girostatiese kompas en die eggoloot deur Kielse ingenieurs in plaaslike skeepswerwe ontwikkel. [[1871]] het Kiel ná sy inlywing by [[Pruise]] 'n militêre rol as [[hawe|vloothawe]] en hoofbasis van die Duitse Ryksvloot gespeel. Met die opening van die Keiser-Wilhelm-kanaal (later Noord-Oossee- of [[Kiel-kanaal]] genoem) in [[1895]] is Kiel se rol as strategies belangrike seehawe nog eens bevestig. Teen die einde van die [[Eerste Wêreldoorlog]] het Kiel ook 'n sentrale rol in die politieke geskiedenis van Duitsland gespeel - die opstand van Kielse vlootmatrose was die beginpunt van die Duitse Novemberrewolusie in [[1918]] wat tot die omverwerping van die monargie en die proklamasie van 'n parlementêre demokrasie sou lei. Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] was Kiel as vlootbasis aan meer as 90 geallieerde bomaanvalle blootgestel. Groot dele van die stadsgebied, insluitend die oustad, is vernietig en ná die oorlog deur moderne argitektuur vervang. Die stad fungeer nog steeds as seehawe en vlootbasis, terwyl die nuwe Oosseekaai, wat in [[2007]] ingewy is, groot passasierskepe en veerbote op die roetes na [[Skandinawië]] hanteer. Kiel het sedert [[1882]] as gasheerstad van die [[seilvaart]] ''Kieler Woche'' opgetree. Die seilwedvaarte tydens die [[Olimpiese Somerspele 1936|Olimpiese Somerspele van 1936]] en [[Olimpiese Somerspele 1972|1972]] is eweneens in Kiel gehou. == Geografie == Danksy sy ligging aan die Kieler Förde, 'n fjord en natuurlike diepseehawe, het Kiel tot 'n beduidende Oosseehawe ontwikkel. Die stadsgebied van Kiel het hoefystervormig rondom die fjord uitgebrei. Die waterskeiding tussen [[Noordsee|Noord-]] en [[Oossee]] loop deur Kiel; die Eiderrivier, wat deur die stadsgebied vloei, mond in die Noordsee uit, terwyl die Noord-Oosseekanaal, 'n beduidende waterweg, se oostelike eindpunt in die stadsbuurt Holtenau geleë is. Die omgewing van Kiel word deur moreneheuwels oorheers en gaan in die ooste van Kiel regstreeks in die landskap Holsteinische Schweiz oor. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [https://kiel.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Kiel|title=Kiel|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kiel| ]] [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings langs die Oossee]] j6wg02zptu3tgbzhvkhsz05p0b01pvl 0 32019 2903207 2863080 2026-05-12T01:47:31Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903207 wikitext text/x-wiki '''Kapitalisme '''is 'n [[ekonomie|ekonomiese stelsel]] waar mense vry is om hul arbeid en ware teen die hoogste prys wat hulle daarvoor kan kry, te verkoop. Die [[regering]] meng so min moontlik met die stelsel in. Kapitalisme gee mag aan diegene wat rykdom het en diegene wat dit beheer. Privaat eiendom is 'n basiese deel van hierdie rykdom. Die belangrikste uitdagings vir die kapitalistiese stelsel gedurende die eerste helfte van die twintigste eeu was onder meer die stigting van die eerste kommunistiese staat en die wêreldwye [[Depressie]] van die vroeë 1930's.<ref>{{Cite book|last=Zimbalist, Sherman and Brown|first=Andrew, Howard J. and Stuart|title=Comparing Economic Systems: A Political-Economic Approach|publisher=Harcourt College Pub|date=Oktober 1988|isbn=978-0-15-512403-5|pages=6–7|quote=Pure capitalism is defined as a system wherein all of the means of production (physical capital) are privately owned and run by the capitalist class for a profit, while most other people are workers who work for a salary or wage (and who do not own the capital or the product).}}</ref><ref>{{Cite book|last=Rosser|first=Mariana V. and J Barkley Jr.|title=Comparative Economics in a Transforming World Economy|publisher=MIT Press|date=23 Julie 2003|isbn=978-0-262-18234-8|pages=7|quote=In capitalist economies, land and produced means of production (the capital stock) are owned by private individuals or groups of private individuals organized as firms.}}</ref><ref>Chris Jenks.</ref><ref>{{Cite book|last=Gregory and Stuart|first=Paul and Robert|title=The Global Economy and its Economic Systems|publisher=South-Western College Pub|date=28 Februarie 2013|isbn=978-1-285-05535-0|pages=41|quote=Capitalism is characterized by private ownership of the factors of production. Decision making is decentralized and rests with the owners of the factors of production. Their decision making is coordinated by the market, which provides the necessary information. Material incentives are used to motivate participants.}}</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/capitalism "an economic system characterized by private or corporate ownership of capital goods, by investments that are determined by private decision, and by prices, production, and the distribution of goods that are determined mainly by] supply and demand, and competition within a free market"</ref> Ekonome, politieke ekonome en geskiedskrywers huldig verskillende sieninge in hul ontledings van kapitalisme en verskeie vorme word in die praktyk aanvaar. Hierby ingesluit is: * die ''laissez-faire'' of [[Vrye mark]]-kapitalisme, * welsyns-kapitalisme en, * staats-kapitalisme. Die verskillende vorme van kapitalisme word bepaal volgens die vlakke van die vrye mark, openbare eienaarskap,<ref>{{Cite book|last=Gregory and Stuart|first=Paul and Robert|title=The Global Economy and its Economic Systems|publisher=South-Western College Pub|date=28 Februarie 2013|isbn=978-1-285-05535-0|pages=107|quote=Real-world capitalist systems are mixed, some having higher shares of public ownership than others. The mix changes when privatization or nationalization occurs. Privatization is when property that had been state-owned is transferred to private owners. Nationalization occurs when privately owned property becomes publicly owned.}}</ref> struikelblokke vir gesonde kompetisie, en staats-goedgekeurde sosiale beleid. Die mate van mededinging in die markte, die rol van inmenging en regulering, en die omvang van staatseienaarskap is divers in die verskillende modelle van kapitalisme.<ref name="Modern Economics 1986, p. 54">''Macmillan Dictionary of Modern Economics'', 3rd Ed., 1986, p. 54.</ref> Die omvang waarmee die verskillende markte vry mag handel dryf, sowel as die maatreëls wat vir privaat eienaarskap neergelê word, is kwessies vir staatsbeleid. Die meeste bestaande kapitalistiese ekonomieë is [[Gemengde ekonomie|gemengde ekonomieë]], wat elemente van die vrye mark met staatsbetrokkenheid kombineer, en in sommige gevalle, met ekonomiese beplanning.<ref name="Stilwell">Stilwell, Frank.</ref> Kapitalisme het al onder baie soorte van regerings, in verskillende tye, plekke en kulture gefloreer. Met die val van [[merkantilisme]] het gemengde kapitalistiese stelsels in die Westerse wêreld dominant geraak en is steeds aan die uitbrei.<ref name="mercantilism">{{Cite encyclopedia|last=LaHaye|first=Laura|editor-last=Henderson|editor-first=David R.|title=Mercantilism|encyclopedia=The Concise Encyclopedia of Economics|year=2008|publisher=Liberty Fund|location=Library of Economics and Liberty [Online]|url=http://www.econlib.org/library/Enc/Mercantilism.html|access-date=15 Junie 2015}}</ref> Volgens die ekonoom, [[Joseph Schumpeter]], is kapitalisme tot dusver die suksesvolste ekonomiese stelsel omdat 'n totale bevolking daarby baat vind met die verbetering van hul lewenstandaard. Hy reken dat kapitalisme rykdom skep deur gedurig na hoër vlakke van produktiwiteit en tegnologiese gesofistikeerdheid te reik. Dié sogenaamde ''kreatiewe verwoesting ''vereis dat die "oue" eers verwoes moet word voordat die "nuwe" beheer oorneem.<ref>{{Cite book|title=The Challenge of Global Capitalism: The World Economy in the 21st Century|last=Gilpin|first=Robert|publisher=Princeton University Press|year=2000|isbn=978-0-691-09279-9|location=Princeton University|at=Introduction}}</ref> == Woordvorming == {| class="box" style="float: right; margin-left: 1em; text-align: left; border: 4px solid rgb(170, 170, 170); padding: 2px; font-size: 100%; width: 30%; margin-bottom: 10px;" | style="background:#dbeaff;" | Ander uitdrukkings wat soms na kapitalisme verwys: * Ekonomiese individualisme * Ekonomiese liberalisme <ref>{{Cite journal|title=Adam Smith and His Legacy for Modern Capitalism|author=Werhane, P.H.|journal=The Review of Metaphysics|volume=47|year=1994|publisher=Philosophy Education Society, Inc.|issue=3}}</ref> * Vryemarkstelsel<br /><ref name="rogetfreeenterprise">"free enterprise."</ref> * Vryemarkekonomie<br /><ref name="britannica">{{Cite book|title=Capitalism|publisher=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/93927/capitalism|date=10 November 2014}}</ref> * Vryemark<ref name="rogetfreeenterprise">"free enterprise."</ref><ref name="mutualist">[http://www.mutualist.org/ Mutualist.org]. "...&nbsp;based on voluntary cooperation, free exchange, or mutual aid."</ref> * * <ref name="britannica"/> * ''Laissez-faire''<ref name="Barrons">Barrons Dictionary of Finance and Investment Terms. 1995. p. 74</ref> * Markekonomie <ref>[http://unabridged.merriam-webster.com/cgi-bin/unabridged?va=market%20economy "Market economy"], Merriam-Webster Unabridged Dictionary</ref> * Markliberalisme <ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/about.php |title=About Cato |publisher=Cato.org |access-date=6 November 2008 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20121130083600/http://www.cato.org/about.php |archive-date=30 November 2012 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.cato.org/university/module10.html |title=The Achievements of Nineteenth-Century Classical Liberalism |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720063318/http://www.cato.org/university/module10.html |archive-date=20 Julie 2009 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> * Veranderde vryemarkstelsel * Neo-liberalisme<ref name="Duménil">[http://therealnews.com/t2/index.php?Itemid=74&id=31&jumival=4962&option=com_content&task=view The crisis of neoliberalism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160419110528/http://therealnews.com/t2/index.php?Itemid=74&id=31&jumival=4962&option=com_content&task=view |date=19 April 2016 }}.</ref> * Selfregulerende mark <ref name="rogetfreeenterprise">"free enterprise."</ref> |} Die term kapitalis, wat beteken om die eienaar van kapitaal te wees, het voor die uitdrukking kapitalisme al in die middel-17 de eeu posgevat. ''Capitale'' is 'n Latynse woord wat in die 12de- tot die 13de eeu gebruik is om na fondse, kuddes, handelsware, 'n hoeveelheid geld, of die rente op geld, te verwys.<ref name="Braudel on capitalism232">Braudel p. 232</ref><ref>Harper, Douglas. [http://www.etymonline.com/index.php?term=cattle "cattle"].</ref><ref name="OED-93">James Augustus Henry Murray.</ref><ref name="Braudel on capitalism233">Braudel p. 233</ref> == Die geskiedenis == Kapitaal het al vir eeue op 'n klein skaal bestaan,<ref name="WarburtonDavid">Warburton, David, Macroeconomics from the beginning: The General Theory, Ancient Markets, and the Rate of Interest.</ref> met handelaars wat met die uitverhuring en uitlening van goedere 'n inkomste gegenereer het; en dan was daar ook op 'n klein skaal van loonarbeid gebruik gemaak. Die eenvoudige uitruil van handelsware, en die daaropvolgende eenvoudige produksie van goedere, wat die aanvanklike grondslag vir kapitaal uit handel gelê het, het 'n baie lang geskiedenis. Volgens [[Karl Marx]] dateer die "kapitalistiese era" uit die 16de eeu toe handelskapitalisme in relatief klein stedelike werkswinkels begin is.<ref name="GSGB">[https://books.google.com.sg/books?id=Pf9Jd1sIMJ0C&pg=PA24&lpg=PA24&dq=Capitalist+mode+of+production&source=bl&ots=ksQvmZ3No6&sig=54jg4ylCy33CopEA4ClGzFmPUvQ&hl=en&sa=X&ei=XjcRVYL1Ko_voASp5YGQDQ&ved=0CDkQ6AEwBTgK#v=onepage&q=Capitalist%20mode%20of%20production&f=false]</ref> Die vroeë [[Islam]] het reeds beleid vir 'n kapitalistiese ekonomie gepromulgeer wat uiteindelik deur handelsvennote, in stede soos [[Venesië]], na [[Europa]] migreer het.<ref name="Koehler, Benedikt">Koehler, Benedikt.</ref> Daar moes talle verskillende sosiale, tegniese, en regs-politiese toestande bymekaar gebring word voordat kapitalisme die dominante produksieproses van die geemeenskap kon word. Vir die grootste deel van die mensdom se geskiedenis het dit nooit 'n werklikheid geword nie. Kapitaal het bestaan en kommersiële handel was 'n werklikheid, maar dit het nie na industrialisasie en grootskaalse kapitalistiese industrieë gelei nie. Dit het 'n hele rits nuwe voorwaardes vereis soos: * doelgerigte tegnologie vir massaproduksie, * die vermoë om onafhanklike- en privaatondernemings te besit, * om deur produksie daarmee handel te dryf, * 'n klas van werker wat bereid is om sy arbeidskrag vir 'n bestaansinkomste beskikbaar te stel, * 'n wetlike raamwerk wat handel aanmoedig en, * 'n fisiese [[infrastruktuur]] om goedere op 'n groot skaal in die mark te plaas.In baie van die Derde Wêreldlande bestaan hierdie maatreëls tot vandag toe nog nie, hoewel daar baie kapitaal en arbeid beskikbaar is. Die struikelblokke vir kapitalistiese markte is nie soseer 'n tegniese kwessie nie, maar eerder 'n sosiale, kulturele en politieke probleem. === Merkantilisme === Die ekonomiese doktriene wat tussen die 16de en die 18de eeu die septer geswaai het was algemeen bekend as merkantilisme.<ref name="GSGB"/><ref name="Burnham">{{Cite book|author=Burnham, Peter|title=Capitalism: The Concise Oxford Dictionary of Politics|publisher=Oxford University Press|year=2003}}</ref> Dit is die tydvak van die ontdekkingsreise waar handelsreisigers op skepe die wêreld vol gevaar het, op soek na nuwe lande en handelsgeleenthede. Merkantilisme was 'n stelsel van handel dryf om geld te maak, hoewel kommoditeite toe nog grootliks met 'n nie-kapitalistiese metode geproduseer is.<ref name="Scott">{{Cite book|title=Industrialism: A Dictionary of Sociology|author=Scott, John|publisher=Oxford University Press|year=2005}}</ref> Die meeste navorsers beskou die era van handels-kapitalisme en merkantilisme as die oorsprong van die moderne kapitalisme,<ref name="Burnham 2003">Burnham (2003)</ref><ref name="Encyclopædia Britannica 2006">''Encyclopædia Britannica'' (2006)</ref> hoewel Karl Polyani geargumenteer het dat die vestiging van die veralgemeende markte, soos hy dit beskryf, as "denkbeeldige kommoditeite" soos grond, arbeid en geld, die waarmerk van kapitalisme is.<ref>Polanyi, Karl.</ref> Engeland het gedurende die Elizabeth-era (1558–1603) met 'n grootskaalse en intergrerende benadering tot merkantilisme begin.<ref>{{Cite book|author1=David Onnekink|author2=Gijs Rommelse|title=Ideology and Foreign Policy in Early Modern Europe (1650–1750)|url=https://books.google.com/books?id=M1QdbzdTimsC&pg=PA257|year=2011|publisher=Ashgate Publishing, Ltd.|page=257}}</ref> Europese handelaars, gerugsteun deur staatsbeheerde subsidies en monopolieë, het hul meeste geld gemaak met die koop en verkoop van goedere. Die [[Britse Oos-Indiese Kompanjie]] en die [[Verenigde Oos-Indiese Kompanjie]] het die weg gebaan vir die uitbreidings-era van handeldryf.<ref name="Banaji">{{Cite journal|author=Banaji, Jairus|year=2007|title=Islam, the Mediterranean and the rise of capitalism|journal=Journal Historical Materialism|volume=15|pages=47–74|publisher=Brill Publishers|doi=10.1163/156920607X171591}}</ref><ref name="britannica2">{{Cite book|title=Economic system:: Market systems|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/178493/economic-system/61117/Market-systems#toc242146|publisher=Encyclopædia Britannica|year=2006}}</ref> Hierdie ondernemings word gekenmerk deur hul koloniale en uitbreidingsmagte wat die nasiestate vir hulle gegee het.<ref name="Banaji"/> Handelaars, wat onder die vorige stadium van merkantilisme geld in die Oos-Indiese maatskappye en ander kolonies belê het, het winste uit hul beleggings verwag. === Industriële kapitalisme === [[Lêer:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|links|duimnael|'n Watt-stoomenjin. Die stoomenjin was hoofsaaklik met steenkool aangedryf en het die [[Verenigde Koninkryk]] grootliks na die [[Industriële Revolusie]] gelei<ref>Watt steam engine Lêer: located in the lobby of into the Superior Technical School of Industrial Engineers of the UPM ([[Madrid]])</ref>]] Die handelaars is gedurende die [[Industriële Revolusie]] merendeels deur die nyweraars as die dominante faktor in die kapitalistiese stelsel vervang.<ref name="Burnham"/> === Moderne === [[Lêer:McKinley Prosperity.jpg|duimnael|200x200px|Die [[Goudstandaard]] het vanaf 1870–1914 die finansiële basis van die internasionale ekonomie gevorm]] Kapitalisme is met die uitgebreide prosesse van [[Globalisering]] regoor die wêreld uitgedra, om teen die einde van die 19de eeu die dominante globale stelsel te word. Aan die ander kant het die snelle verspreiding van kapitalisme weer gesorg dat alle ander prosesse in die ekonomie en die globalisering ook vinniger kon uitbrei.<ref>{{Cite book|year=2007|last1=James|first1=Paul|authorlink=Paul James (academic)|last2=Gills|first2=Barry|title=Globalization and Economy, Vol. 1: Global Markets and Capitalism|url=http://www.academia.edu/4199690/Globalization_and_Economy_Vol._1_Global_Markets_and_Capitalism_editor_with_Barry_Gills_Sage_Publications_London_2007|publisher=Sage Publications|location=London}}</ref> In die laat 19de eeu het kapitalisme daarin geslaag om die uitdagings van die sentraal-beplande ekonomieë te oorbrug om die alomvattende wêreldstelsel te word,<ref name="britannica"/><ref>James Fulcher, ''Capitalism, A Very Short Introduction'', “In one respect there can, however, be little doubt that capitalism has gone global and that is in the elimination of alternative systems.” p. 99, Oxford University Press, 2004, {{ISBN|978-0-19-280218-7}}.</ref> met die [[Gemengde ekonomie]] as die dominante vorm in die geÏndustrialiseerde Westerse wêreld. Met industrialisasie is die [[Ekonomie van skaal]] gebruik om die produksie van goedkoop huishoudelike toestelle toe te laat terwyl die vinnige bevolkingsaanwas 'n volhoubare mark vir die kommoditeite verseker het. Globalisering is in dié tydperk in die 19de eeu deur imperialisme gevorm.<ref>{{Cite book|year=2007|last1=James|first1=Paul|authorlink=Paul James (academic)|last2=Gills|first2=Barry|title=Globalization and Economy, Vol. 1: Global Markets and Capitalism|url=https://www.academia.edu/4199690/Globalization_and_Economy_Vol._1_Global_Markets_and_Capitalism_editor_with_Barry_Gills_Sage_Publications_London_2007|publisher=Sage Publications|location=London}}</ref> === Ter opsomming === Oor die algemeen kan kapitalisme as 'n ekonomiese stelsel en wyse van produksie as volg opgesom word:<ref>[http://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft3n39n8x3&chunk.id=d0e1212&toc.id=&brand=ucpress]</ref> * Die versameling van kapitaal:<ref name="ch32">[https://www.marxists.org/archive/marx/works/1867-c1/ch32.htm]</ref> Produseer vir winste en versamel alles, of die oorgrote meerderheid van die produksie.<ref name="xxx31">[http://www.dsp.org.au/node/31]</ref> * Produsering van kommoditeite: Produseer om op die mark te verruil en sodoende die maksimum ruilwaarde pleks van die verbruikerswaarde te verseker. * Privaateienaarskap<ref name="Modern Economics 1986, p. 54">''Macmillan Dictionary of Modern Economics'', 3rd Ed., 1986, p. 54.</ref> * Baie loonarbeiders.<ref>{{Cite web |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/lmac/self-employed-workers-in-the-uk/2014/rep-self-employed-workers-in-the-uk-2014.html#tab-Self-employed-workers-in-the-UK---2014 |title=argiefkopie |access-date=27 April 2016 |archive-date=10 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910024505/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/lmac/self-employed-workers-in-the-uk/2014/rep-self-employed-workers-in-the-uk-2014.html#tab-Self-employed-workers-in-the-UK---2014 |url-status=dead }}</ref> * Beleggingsgeld om wins te maak.<ref>James Fulcher, ''Capitalism A Very Short Introduction'', "the investment of money in order to make a profit, the essential feature of capitalism." p. 14, Oxford, 2004, {{ISBN|978-0-19-280218-7}}.</ref> * Die gebruik van die prysmeganismes om kompeterend te handel.<ref name="Modern Economics 1986, p. 54">''Macmillan Dictionary of Modern Economics'', 3rd Ed., 1986, p. 54.</ref> == Sien ook == * [[Volkskapitalisme]] * [[Waarnemingkapitalisme]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Politieke ideologieë}} {{Normdata}} [[Kategorie:Ekonomie]] [[Kategorie:Sosiale filosofie]] [[Kategorie:Kapitalisme| ]] onwdcqu9f7sgmqahaa780c72carsl9q 0 32915 2903179 2419918 2026-05-11T21:00:09Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903179 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Mainz'''<br /> [[Lêer:Mainz altstadt.jpg|280px|Die "Altstadt" van Mainz]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Lage der kreisfreien Stadt Mainz in Deutschland.png|180px]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Coat of arms of Mainz-2008 new.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Mainz Flagge quer.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Rhineland-Palatinate.svg|20px|raam]] [[Rynland-Palts]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|50|0|N|8|16|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 13/12 v.C. ''([[Mogontiacum]])'' |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1244 (Vrye Stad) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 97,76 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 82-245&nbsp;m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2017) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 215&nbsp;110 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;200/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Nino Haase (O) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.mainz.de/ ''mainz.de''] |} '''Mainz''' ([[Duits]]: [maɪnts], {{Audio|De-Mainz.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Rynland-Palts]]. Mainz, wat teenoor die monding van die [[Main]]rivier in die [[Ryn]] en [[Wiesbaden]], die hoofstad van die deelstaat [[Hesse]], geleë is, is die setel van 'n universiteit, 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] bisdom en 'n aantal [[televisie]]- en [[radio]]maatskappye. Mainz se domkerk is saam met die domkerke in [[Speyer]] en [[Worms]] een van die drie Romaanse keiserdomkerke. Die stad staan daarnaas as een van die sentra van die Rynse karnaval bekend. Die grootste stede in die omgewing naas Wiesbaden is [[Ludwigshafen]], [[Mannheim]], [[Darmstadt]] en [[Frankfurt am Main]]. [[Lêer:Mainz Luftbild - Dom & Leichhof 2008.jpg|duimnael|links|Domkerk van Mainz]] Mainz was een van die [[Asjkenasiese Jode]] se hoofsentra in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[Heilige Romeinse Ryk]]. In 2021 is die drie SchUM-stede Mainz, Speyer en Worms (afgelei van die hoofletters van die [[Hebreeus]]e name van die drie stede ''Sjin'' (''Sj'', ש) vir ''Sjpira'' (שפירא, Speyer), ''Waw'' (''U'' ו) vir ''Warmaisa'' (Worms) en ''Mem'' (''M'' מ) vir ''Magenza'' (Mainz) deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]]e gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1636 |title=ShUM Sites of Speyer, Worms and Mainz |publisher=[[Unesco]] |accessdate=29 Julie 2021}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [https://www.mainz.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Mainz|title=Mainz|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=29 Julie 2021}} {{Saadjie}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Mainz| ]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Duitsland]] b7qh4yq0uqk66xurdxoatyau7h55ulf 0 33460 2903252 2826491 2026-05-12T07:43:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903252 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Jakkie Louw | beeld = Jakkie Louw Final (2).jpg | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = solo | geboortenaam = | alias = | geboortedatum = {{GDEO|1979|5|20}} | geboorteplek = [[Oudtshoorn]] | oorsprong = [[Suid-Afrika]]ner | sterfdatum = | sterfplek = | genre = | beroep = Sanger | instrument = | jare_aktief = 2006 – nou | etiket = AFRIMUSIK, SELECT | assosiasies = | webwerf = [http://www.jakkielouw.com/ jakkielouw.com] | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Jacob Mynhardt Louw''' (gebore [[20 Mei]] [[1979]] te [[Oudtshoorn]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse sanger, liedjieskrywer en akteur. Hy het aan [[Hoërskool D.F. Malan]] [[Matrikuleer|gematrikuleer]] en het na skool B.Com Algemeen aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] studeer Hy is bekend vir treffers soos "Drie Pikkewyne", "Bamboesbos", "Gemaak in SA", "Voshaarnooi" en "Die Hoendersong". Op sy album ''Gemaak in SA'' het hy 'n groot treffer gehad met "Een miljoen woorde". Hy tree ook saam met [[Kevin Leo]] onder die verhoognaam Jakkals en Leo op. Reeds op hoërskool het hy saam met Viljoen Retief, Christiaan Wood en Colin Johnson die musiekgroep Stone Analysis gestig. Hy het as musikant begin op [[Stellenbosch]] en het later na [[Pretoria]] verhuis. In daardie jare het hy treffers soos "Rambo die polisiehond" en "'n Bottel Tas" gesing. Louw is die outeur van die boek ''Liedjieskrywer 101'', waarin hy mense leer hoe om liedjies te skryf en met [[ritme]] en [[rym]] te werk. Hy het die boek aan sy pa, Nico Louw, opgedra.<ref>[http://www.huisgenoot.com/artikels/Tempo/KOLLIG-Jakkie-Louw KOLLIG: Jakkie Louw] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101216204250/http://huisgenoot.com/artikels/Tempo/KOLLIG-Jakkie-Louw |date=16 Desember 2010 }}, [[Huisgenoot]], 23 November 2010.</ref><ref>[http://www.easterntimes.co.za/?p=2967 Veelsydige Jakkie Louw het nuwe album op die rak], Eastern Times, 1 Oktober 2010.</ref> In 2018 stel Jakkie sy kinderstorie boek bekend, ''Felias en Pokkel''. == Enkelsnitte == * '' 'n Bottel tas'' (1998) * ''Rambo die polisiehond'' (1998) * ''Party in die Wes-Transvaal'' (1998) * ''Voshaarnooi'' (2000) * ''Klein Karoo Cowboy'' (2000) * ''Drie Pikkewyne'' (2006) * ''Sak Sarel Pa wil 'n bok skiet'' (2006) * ''Reën in die Kaap'' (2006) * ''Ysterperd'' (2006) * ''Sannie Kriel van Sunnyside'' (2006) * ''Die hoendersong'' (2008) * ''Bamboesbos'' (2008) * ''Een miljoen woorde'' (2010) * ''Gemaak in SA'' (2010) * ''Nommer een'' (2012) * ''Standvastige man'' (2014) * ''Rooi Willie'' (2017) * ''Koekieloekie'' (2019) == Albums == *''Yesterday vandag and Tomorrow'' (1998) *''Klein Karoo Cowboy'' (2000) *''Alles in een glas'' (2006) *''Drie Pikkewyne'' (2007) *''Drie Pikkewyne Live'' (dvd) (2009) *''Marietjie se hoender'' (2009) *''Jakkals en Leo'' (2010) *''Gemaak in SA'' (2012) *''Nommer een'' (2014) *''Sing Sinatra'' (2015) *''Spesiale aand met Jakkie Louw'' (dvd) (2015) *''Oukersaand'' (2015) *''Die standvastige man'' (2016) *''Party in SA'' (2018) *''20 jaar live'' (dvd) (2018) == Toekennings == * Geraas-musiektoekenning:(beste nuweling) (2006) * Huisgenoot Tempo-toekenning: Beste album omslag (alles in een glas) (2006) * Sama-benoeming: beste pop album (drie Pikkewyne (2007) * Sama-benoeming: beste Manlike Sanger (2009) * Huisgenoot Tempo-benoeming: beste video (een miljoen woorde) (2012) * Aitsa-toekennings: Benoeming beste temalied vir televisiereeks ''Toks en Tjops'' (2019) == Bibliografie == * ''Liedjieskrywer 101'' * ''Bakkie Louw se Jak en brou'' * ''Die toiletgenoot'' * ''Die musikant se handboek'' * ''Felias en Pokkel'' == Filmografie == * ''[[Liefling (die movie)|Liefling]]'', 2010 * ''[[Susanna van Biljon]]'', 2011 * ''[[Pretville]]'', 2012 * ''[[Die spook van Uniondale]]'', 2014 * ''Lagmense,'' 2015 * ''Lollos 6 (Gomgompie)'' == Verwysings == {{Verwysings}} == Sien ook == * [[Afrikaanse musiek]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse musikale kunstenaars]] {{DEFAULTSORT:Louw, Jakkie}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1979]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Alumni van Hoërskool D.F. Malan, Kaapstad]] [[Kategorie:Alumni van die Universiteit Stellenbosch]] tvgbw1kgi22159qch0428v6256htrjw 0 33472 2903230 2891839 2026-05-12T06:30:15Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903230 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ian Roberts | Beeld = Ian Roberts.jpg | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = Ian Roberts tree op by die Rittelfees op Vredendal in 2003 | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1951|11|30}} | Geboorteplek = [[Fort Beaufort]] | Nasionaliteit = [[Suid-Afrika]] | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Skool = [[St. Andrew's-kollege]], [[Grahamstad]] | Universiteit = [[Rhodes-universiteit]] | Beroep = Akteur, toneelskrywer, sanger | Aktiewe jare = ~1980- | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0731167 | Toekennings = }} '''Ian Roberts''' (gebore 30 November [[1951]]) is 'n [[Suid-Afrika]]anse akteur, toneelskrywer en sanger. Sy moedertaal is [[Engels]], maar hy praat vlot [[Afrikaans]] en ook [[Xhosa]]. ==Vroeë lewe== Roberts is in [[Fort Beaufort]] in die [[Oos-Kaap]]provinsie gebore en het op sy pa se sitrusplaas naby die dorp grootgeword. Hy het St. Andrew's Voorbereidingskool en St. Andrew's College in [[Grahamstad]] bygewoon. Na voltooiing van hoërskool het hy sy verpligte nasionale diensplig in die Suid-Afrikaanse Weermag verrig, wat hy in 1971 voltooi het. Na 'n verskeidenheid van verskillende werke en 'n kursus in fotografie by die Port Elizabeth Tegniese Kollege van 1973 tot 1975, het Roberts in 1976 by [[Rhodes-universiteit]] ingeskryf vir 'n [[Baccalaureus artium|Baccalaureus Artium]]-graad met spraak, [[drama]] en sosiale antropologie as hoofvak. ==Loopbaan== Roberts het die hoofrol in Afrikaanse televisiereekse soos Sloet Steenkamp in ''Arende'' en Jack Degenaar in ''Arsenaal'' gespeel. Hy het ook 'n aantal draaiboeke, soos ''Honeytown 1'' en die musiekblyspele ''Palang van Dwaal'' geskryf. Roberts het 'n Suid-Afrikaanse ikoon geword toe hy die karakter van Boet in 'n langlopende reeks televisie-advertensies vir Castrol-motorolie vertolk het.<ref name="Citz">{{Cite news|title=Boet on the okes and orkes|last=Watson|first=Amanda|date=12 August 2019|work=The Citizen}}</ref>{{rp|4}}  Hierdie karakter (saam met die ander karakters Swaer en Moegoe) was ook in M-Net se komediereeks Kalahari Oasis. Dit word ook gebruik in sy Radio Kalahari Orkes.<ref name=Citz/>{{rp|4}} In die Oscar-bekroonde Suid-Afrikaanse rolprent, Tsotsi,<ref name=Citz/>{{rp|4}} het Roberts die rol van 'n polisiekaptein vertolk. Hy was getroud met die Suid-Afrikaanse aktrise [[Michelle Botes]], maar die egpaar is in 1999 geskei. Hulle het twee kinders gehad. Hy is ook 'n aantal jare al betrokke as leier van die ''[[Radio Kalahari Orkes]]'', wat landswyd toer. == Filmografie == Nie-volledige lys van Roberts se filmoptredes: {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" align="center" | '''Jaar''' || '''Titel''' || '''Rol''' || '''Ander notas''' |- | 1983 || ''[[Verspeelde lente]]'' || Hermaans Cronjé || TV-reeks |- | 1985 || ''[[Boetie op manoeuvres]]'' || korp. White || Afrikaanse rolprent |- | 1985 || ''[[Nag van Vrees]]'' || Steve || Afrikaanse rolprent |- | 1987 || ''Jane and the Lost City'' || Carl || |- | 1989 || ''A Private Life'' || Sersant Smit || Televisiefilm |- | 1992 || ''The Power of One'' || Hoppie Gruenewald || |- | 1993 || ''Triptiek'' || - || Televisiereeks |- | 1993 || ''[[Daisy de Melker]]'' || Sid de Melker || Televisiefilm |- | 1995 || ''[[Cry, the Beloved Country]]'' || Evans || |- | 1996 || ''Rhodes'' || Colenbrander || Televisie minireeks |- | 1997 || ''Mandela and De Klerk'' || Kobie Coetsee || Televisiefilm |- | 1998 || [[Paljas (rolprent)|''Paljas'']] || Frans || Afrikaanse rolprent |- | 1998 || ''Tarzan and the Lost City'' || Captain Dooley || |- | 1998 || ''Sweepers'' || Yager || |- | 1999 || ''A Reasonable Man'' || Chris Van Rooyen || |- | 2000 || ''I Dreamed of Africa'' || Mike Donovan || |- | 2001 || ''Malunde'' || Kobus || |- | 2001 || ''Askari'' || Ripshaw || |- | 2002 || ''Promised Land'' || Gerhard Snyman || |- | 2003 || ''Hoodlum & Son'' || Earl || |- | 2004 || ''King Solomon's Mines'' || Sir Henry || Televisiefilm |- | 2004 || ''Red Dust'' || Piet Muller || |- | 2005 || ''Wah-Wah'' || John Traherne || |- | 2005 || ''[[Tsotsi]]'' || Kaptein Smit || |- | 2005 || ''3 Needles'' || Hallyday || |- | 2006 || ''Number 10'' || Marius Kramer || |- | 2008 || [[Bakgat (rolprent)|''Bakgat'']] || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || [[Musiek vir die Agtergrond|''Musiek vir die Agtergrond'']] || || Afrikaanse rolprent |- | 2013 || ''[[Babalas]]'' || || Afrikaanse rolprent |} == Verwysings == {{verwysings}} == Eksterne skakels == * {{IMDb|0731167}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Roberts, Ian}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Geboortes in 1951]] [[Kategorie:Lewende mense]] 3hwn9dg5pakb921rsnugmp2vyayokfw 0 34047 2903178 2817591 2026-05-11T21:00:09Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903178 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Maagdeburg'''<br /><small>''Magdeburg''</small><br /> [[Lêer:ViewOfMagdeburg.jpg|280px]] <br /> |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Lage der kreisfreien Stadt Magdeburg in Deutschland.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Wappen Magdeburg.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Magdeburg.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Saxony-Anhalt (state).svg|20px]] [[Sakse-Anhalt]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" |{{Koördinate|52|8|N|11|37|E}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Voor 805 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1126/1188 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 201,84 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 55 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2016) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 241&nbsp;134<ref>{{de}} [http://www.magdeburg.de/Start/B%C3%BCrger-Stadt/Stadt/Daten ''www.magdeburg.de: Daten. Besoek op 18 Julie 2017'']</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;194,7/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Simone Borris (O) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.magdeburg.de ''magdeburg.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Maagdeburg''' ([[Duits]]: ''Magdeburg'', [ˈmakdəˌbʊʁk], {{Audio|Magdeburg rec2.ogg|luister}}; [[Nederduits]]: ''Meideborg'', [ˈmaˑɪ̯debɔɐ̯x]) is die administratiewe [[hoofstad]] en - naas [[Halle, Sakse-Anhalt|Halle]] - ook die grootste stad van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Sakse-Anhalt]] met 'n bevolking van meer as 241&nbsp;000 in 2016. Maagdeburg is die setel van sowel 'n [[Evangeliese Kerk in Duitsland|Evangelies-Lutherse]] asook 'n [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] biskop en beskik oor twee universiteite, die Otto-von-Guericke-universiteit en die ''Hochschule Magdeburg-Stendal''. Maagdeburg staan bekend vir sy beduidende historiese erfenis - hier was onder meer die palts van Otto I geleë, die eerste keiser van die [[Heilige Romeinse Ryk]] wat vanaf 962 geregeer het. So word die stad tans amptelik ook ''Ottostadt Magdeburg ''genoem.<ref>{{de}} [http://www.magdeburg.de/Start/B%C3%BCrger-Stadt/Stadt''Die Ottostadt Magdeburg. Besoek op 18 Julie 2017'']</ref> Die eerste historiese verwysing na Maagdeburg dateer uit die jaar 805. Die destydse stadsnaam ''Magadoburg'' het waarskynlik "magtige burg" beteken, alhoewel die huidige Duitse naam ''Magdeburg'' reeds sedert die Middeleeue as "Maagde-" of "Jonkvroueburg" geïnterpreteer is. == Geografie == Maagdeburg is aan die middelloop van die Elberivier en aan die oostelike kant van die ''Maagdeburgse Börde'', die vrugbare sentrale landskap van die deelstaat Sakse-Anhalt, geleë. Dit is - naas Hamburg en Dresden - die derde belangrikste stad aan die Elbe. Die meeste stadsbuurte is aan die westelike rivieroewer geleë. Maagdeburg is een van min stede in die Noord-Duitse Laagvlakte wat op rotsige grond ontstaan het. Sommige dele van die stadsgebied is op 'n lang eiland in die [[Elbe]] en aan sy oostelike oewer geleë. Die beduidendste stede in die omgewing is [[Wolfsburg]] (sowat 64 kilometer noordwes van Maagdeburg), [[Braunschweig]] (sowat 75 kilometer wes) en [[Potsdam]] (sowat 105 kilometer oos van Maagdeburg). [[Berlyn]] is 105 kilometer oos van Maagdeburg geleë. == Geskiedenis == === Vroeë geskiedenis === Die oudste argeologiese vondste van vuisstene dateer uit die vroeë Saale-[[ystydperk]] van sowat 150&nbsp;000 jaar gelede. Die eerste permanente menslike nedersettings in die gebied van die huidige Maagdeburg het in die laat Weichsel-ystydperk omstreeks 15&nbsp;000&nbsp;v.C. ontstaan. Die gebied is gedurende die Neolithiese Lynebandkeramiek-tydperk omstreeks 5&nbsp;400 v.C. deur stamme van die Donaulandse Beskawing bewoon. Hierdie vroeë bewoners het voordeel getrek uit die vrugbare grond in die gebied (wat hoofsaaklik uit loess bestaan) en die nabyheid van bosgebiede en water, terwyl die westelike Elbeoewer 'n beskerming teen vloedwater gebied het. === Middeleeue === Die eerste verwysing na Maagdeburg, wat destyds as ''Magadoburg'' bekend gestaan het, dateer uit die jaar 805. Die plek was destyds 'n [[Franke|Frankiese]] voorpos en sentrum van die slawehandel. Die handel is in opdrag van [[Karel die Grote]] deur 'n Frankiese amptenaar beheer. Heinrich I het Maagdeburg in 919 teen die [[Hongare]] en [[Slawe]] versterk, alhoewel met die Slawiese bevolking oos van die Elberivier handel gedryf is. Die Slawe-inval van die jare 923 en 924 was net een in 'n reeks aanvalle waartydens die grenspos verwoes is. In 929 het Heinrich I die huwelik van sy seun Otto I die Grote met Editha, die dogter van Edward die Ouere van Engeland, georganiseer. Editha het Maagdeburg as sogenaamde "môregawe" (of geskenk ná die bruidsnag) ontvang. Die handelspos is tydens die heerskappy van Otto I vernietig en omstreeks 936 herstig om onder meer as keiserpalts te dien. In die volgende jaar is 'n Benediktyne-klooster gestig. [[Lêer:Ankunft Ottos I. und Ediths in Magdeburg.jpg|duimnael|links|250px|Otto I en sy eggenote Editha land naby Maagdeburg (Hugo Vogel 1898, Ständehaus Merseburg)]] In 937 is 'n ryksvergadering in Maagdeburg gehou waaraan twee aartsbiskoppe, agt biskoppe en die hoogste wêreldlike waardigheidsbekleërs deelgeneem het. Die Mauritius- of Moritzklooster is in dieselfde periode ter ere van Sint Mauritius gestig. In 946 is koningin Editha ná haar afsterwe in die kloosterkerk (die latere Maagdeburgse katedraal) te ruste gelê. Otto het daarna met Adelheid van Italië getrou wat 'n sterk invloed op die plaaslike boukuns uitgeoefen het. Otto die Grote en Adelheid is in 962 met die keiserkroon van die [[Heilige Romeinse Ryk]] gekroon. Tydens die sinode van Ravenna is Maagdeburg in 968 tot aartsbisdom verhef, terwyl Adalbert van Maagdeburg as Sint Adalbert, apostel van die Slawe, erken is. Die aartsbisdom het die bisdomme Brandenburg, Havelberg, Meißen (tot 1399), Merseburg, Posen (tot omstreeks 1000), Zeitz-Naumburg en Lebus (eers vanaf omstreeks 1420) ingesluit en was vanaf die 10de eeu die uitgangspunt vir die kerstening van die Poolse en ander Slawiese gebiede oos van die Saale-en-Elbelyn en die ooswaartse uitbreiding van die Duitse kolonisasiegebied in die noordooste van Sakse en die ooste van die Duitse ryksgebied.<ref>{{de}} ''Lexikon der Weltgeschichte''. Wiesbaden: F. Englisch Verlag 1977, bl. 343</ref> Keiser Otto I is in 973 oorlede en langs sy eerste vrou Editha in die Maagdeburgse domkerk begrawe. Otto III het in 995 Silesië met 'n patent by die bisdom Meißen ingesluit en aan die aartsbisdom Maagdeburg ondergeskik gemaak. === Handelsentrum, Hansestad en biskopsetel === [[Lêer:Magdeburger Reiter.jpg|duimnael|180px|Die "Maagdeburgse Ruiter" uit die 13de eeu was (na die Romeinse tyd) die eerste vrystaande ruiterstandbeeld noord van die [[Alpe]]]] In 1035 is Maagdeburg amptelik as die gasheerstad van 'n beduidende handelskou erken - danksy 'n patent het die stad die reg gekry om handelskoue en konvensies te hou. 'n Groot aantal besoekers uit ander lande het na Maagdeburg gestroom om hier handel te dryf. 'n Maagdeburgse silwermunt uit die 11de eeu is byvoorbeeld in Sandur, 'n dorp op die [[Faroëreilande]], gevind. In 1126 het Norbert von Xanten, wat later heilig verklaar is, aartsbiskop van Maagdeburg geword. Die sogenaamde "Maagdeburgse Reg", wat hier ontwikkel is, is destyds as prakties, modern en voorbeeldig beskou en sodoende in baie gebiede van Sentraal- en Oos-Europa oorgeneem. Aartsbiskop Wichmann het in 1188 die sogenaamde ''Privileg'' ("voorreg") volgens Maagdeburgse Reg vir die stad aangeneem. In dieselfde jaar is die meeste van Maagdeburg se houthuise in 'n brandramp vernietig. Hulle is tydens die heropbou, wat tot in die 13de eeu voortgeduur het, deur steengeboue vervang. Maagdeburg het geleidelik tot een van die beduidendste Middeleeuse handelstede en 'n belangrike politieke sentrum in Noordoos-Duitsland ontwikkel. Alhoewel die Maagdeburgers hulle in die 12de eeu van hul owerheid - die aartsbisdom Maagdeburg - losgemaak het, het hulle nooit volledige [[selfbeskikking]] gekry nie. In 1294 het die burgers nogtans die ampte van skout en burggraaf van die aartsbiskop gekoop wat hulle voortaan self beklee het. Dit was die begin van 'n soort munisipale selfregering. Teen die einde van die 13de eeu het Maagdeburg by die [[Hanse]]verbond aangesluit en naas Braunschweig tot 'n belangrike sentrum van die Saksiese Verbond van Stede ontwikkel. Omstreeks 1430 het politieke geskille tot 'n militêre konfrontasie tussen die stad en die aartsbiskop gelei. Op die Konsilie van Basel is een van 'n aantal pogings onderneem om hierdie konflik te besleg. In 1500 is die aartsbisdom by die Nedersaksiese Rykskreits ingesluit; Maagdeburg se bevolking het in hierdie periode sowat 40&nbsp;000 beloop. Die aartsbiskop het sy setel in 1503 na Halle verskuif. Met die invoering van die Reformasie het die spanninge tussen stad en aartsbisdom verskerp. Nadat [[Martin Luther]] in Junie 1524 verskeie kere gepreek het, is die Reformasie in alle Maagdeburgse kerke - behalwe vir die domkerk - op 17 Julie 1524 amptelik ingevoer. Georg von Mecklenburg het vervolgens met die steun van keiser Karl V 'n veldtog teen Maagdeburg onderneem. Nadat die stedelike troepe naby Hillersleben 'n swaar nederlaag gely het, het Georg von Mecklenburg die stad van 22 September 1550 tot 5 November 1551 beleër. Die beleg is met 'n vredesooreenkoms beëindig, en as 'n sentrum van die verset teen die gedwonge rekatolisering het Maagdeburg, wat tussen 1547 en 1562 selfs onder ryksban gestaan het, die erename ''Unseres Herrgotts Kanzlei'' ("Kanselary van ons Heer") en ''Heilige Wehrstadt des Protestantismus'' gekry. === Die Dertigjarige Oorlog === {{Hoofartikel|Dertigjarige Oorlog}} Die Dertigjarige Oorlog het in 1618 uitgebreek, en vyf jaar later het ook Maagdeburg met sy bewapening begin, alhoewel daar pogings onderneem is om nie self by die militêre konflik betrokke te raak nie. In 1625 het keiserlike troepe vir die eerste keer in Maagdeburg aangekom. Vier jaar later het die oorlogshandelinge reeds tot ekonomiese moeilikhede gelei; die ou stadsraad is ontslaan en nuwe raadslede verkies. [[Lêer:Magdeburg 1572 Franz Hogenberg.jpg|duimnael|links|250px|Maagdeburg in 1572. Gekleurde kopergravure deur Franz Hogenberg (1535-1590)]] Vanweë sy weiering om 'n tribuut ter waarde van 150&nbsp;000 ryksdaalders te betaal, is Maagdeburg deur keiserlike troepe beleër. In 1630 is geallieerde Sweedse hulptroepe gestuur om die stad te bevry. Vanaf Maart 1631 is Maagdeburg opnuut deur keiserlike troepe beleër, en op 4 Mei het die keiserlike generaal Johann t'Serclaes von Tilly die [[kapitulasie]] van Maagdeburg geëis. Die bestorming van Maagdeburg is deur verwoestende plunderings, brandskattings en verkragtings gekenmerk, alhoewel in die Heilige Romeinse Ryk destyds gewoonlik die doodstraf vir hierdie soort misdade toegepas is. Vanaf 10 Mei 1631 het sowat 26&nbsp;000 keiserlike soldate die stad beleër. Die Sweedse soldate onder die bevel van koning [[Gustav II Adolf]], wat eintlik militêre bystand aan Maagdeburg sou verleen het, was ná die verowering van [[Frankfurt (Oder)|Frankfurt an der Oder]] in 'n toestand van insubordinasie en moeilik in toom te hou. Gustav II Adolf het derhalwe geweier om die keiserlike troepe buite Maagdeburg met sy swakker magte aan te val. Die stadsraad het die kapitulasie oorweeg, tog is hierdie besluit uiteindelik nie geneem nie - onder meer omdat Sweedse afgevaardigdes hierdie opsie afgeraai het. Op 20 Mei vanaf sewe uur soggens is die Alte Stadt (die geskiedkundige stadskern) en omliggende dorpe vir die eerste keer deur swaar geskut getref. Vanaf nege uur het keiserlike troepe onder bevel van Tilly en Gottfried Heinrich Graf zu Pappenheim na Maagdeburg opgeruk en die stad in die loop van die dag ingeneem. Die Maagdeburgse burgers is as voëlvry beskou, en tydens die verowering is 'n ongekende aantal gruweldade gepleeg wat rooftogte, verkragtings en moorde, waarby ook kinders en volwasse burgerlikes vermoor is, ingesluit. Selfs 'n aantal lede van die keiserlike troepe was ontsteld oor die omvang en aard van geweldpleging. [[Lêer:Magdeburg asv2022-08 img35 Guerickedenkmal.jpg|duimnael|regs|250px|Otto-von-Guericke-standbeeld]] Welvarende burgers is toegelaat om uit die stad te vlug nadat hulle hulself by keiserlike soldate vrygekoop het. Maagdeburg is vervolgens aan die brand gesteek waardeur nog meer inwoners hul lewens verloor het. Keiserlike troepe en Maagdeburgers het mekaar wedersyds daarvan beskuldig dat hulle vir die brandramp verantwoordelik sou wees. Die oorlogshandelinge en plunderings het nog enkele dae voortgeduur. Die Maagdeburgse domkerk het as toevlugsoord vir tussen 2&nbsp;000 en 4&nbsp;000 mense gedien en was vir die keiserlike troepe die laaste taboe. Die keiserlike generaal Pappenheim het die aantal slagoffers in Maagdeburg op sowat 20&nbsp;000 geraam. Op 25 Mei is 'n Rooms-Katolieke mis in die domkerk gehou. Pous Urbanus VII het op 24 Junie 'n brief opgestel waarin hy vol blydskap na die "uitwissing van die ketternes" verwys het. Vroeg in 1632 het keiserlike troepe die stad nogeens beset. Die verowering van Maagdeburg, wat in Duitsland tydens die oorlog ook die ''Magdeburger Hochzeit'' ("Maagdeburgse huwelik") genoem is - 'n verwysing na die huwelik tussen die Maagdeburgse jonkvrou (wat op die stedelike wapenskild uitgebeeld word en eenhonderd jaar lank geen tribuut aan die keiser betaal het nie) en die keiser. Die bestorming van die stad op 20 Mei 1631 word as die grootste en skokwekkendste massaslagting gedurende die Dertigjarige Oorlog beskou. Die term ''magdeburgisieren'' is in die Duitse taal ná die vernieling van Maagdeburg oor 'n lang tydperk as 'n sinoniem vir "volledig verwoes" gebruik. Maagdeburg se oorspronklike bevolking van 35&nbsp;000 mense op 9 Mei 1631 het in 1639 tot slegs 450 gedaal. Maagdeburg, wat voor die oorlog een van die beduidendste stede in Duitsland was, het meteens sy politieke en ekonomiese invloed kwytgeraak en eers in die 19de eeu weer sy oorspronklike bevolkingstal bereik. Volgens die ooreenkomste van die Vrede van Wesfale in 1648 het Maagdeburg 'n deel van die keurvorstedom Brandenburg geword. === Ná die Dertigjarige Oorlog === Die keurvorstedom Brandenburg kon die reg op opvolging van die Saksiese administrateur en sodoende die heerskappy oor die aartsbisdom Maagdeburg volgens die vredesooreenkoms van 1648 eers ná die afsterwe van die administrateur uitoefen. In hierdie tydperk (1646 tot 1681) het Otto von Guericke die amp van burgemeester beklee. Hy was tegelykertyd natuurkundige, uitvinder van die suigpomp en het met sy beroemde "Maagdeburgse proef" in 1656 die bewys vir die teorie gelewer dat lugdruk krag op 'n lugleemte kan uitoefen. Ná die afsterwe van August het die gebied, wat as 'n gesekulariseerde aartsbisdom nou as hertogdom bestaan het, onder Brandenburgse heerskappy gekom. As 'n sogenaamde ''Immediatstadt'' is Maagdeburg regstreeks deur die regering van die hertogdom bestuur en het vanaf 1714 ook as sy hoofstad gefungeer. Reeds ná die jaar 1666 het die keurvors van Brandenburg 15&nbsp;000 soldate in die stad gestasioneer en die versterkings, wat gedurende die oorlog vernietig is, laat herstel. Die versterkings is in die 18de eeu verder uitgebou. Die vesting het onder Friedrich II 'n oppervlakte van 200 hektaar beslaan, terwyl die stadsgebied net oor 120 hektaar gestrek het. 'n Aantal historiese dokumente verwys na Maagdeburg as die destyds sterkste vesting in Pruise. === Die 19de eeu === [[Lêer:Magdeburg_um_1900.jpg|duimnael|regs|250px|Maagdeburg omstreeks 1900]] In 1807 is Maagdeburg tydelik by die koninkryk Wesfale ingelyf en het as setel van die Elbedepartement gedien. Ná [[Napoléon Bonaparte|Napoléon I Bonaparte]] se neerlaag het Maagdeburg in 1814 weer Pruisies geword en het vanaf 1816 as hoofstad van die provinsie Sakse en as administratiewe setel van die stedelike en die landelike distrik Maagdeburg gefungeer. Die Maagdeburgse effektebeurs is in 1824 gestig. In 1828 is die stedelike munisipaliteit Maagdeburg gevorm. Sedert 1866 was Maagdeburg die hoofkwartier van die Noord-Duitse Verbond se IVde Leërkorps wat ook ná die stigting van die Duitse Ryk in 1871 voortbestaan het. Met begin van die [[Eerste Wêreldoorlog]] was die korps ondergeskik aan die VIde Leërinspeksie. Een van die bevelvoerende generale was die latere rykspresident [[Paul von Hindenburg]]. Die landelike distrik Maagdeburg is in 1887 ontbind. Die omgewing van Maagdeburg het vervolgens deel uitgemaak van die distrikte Jerichow I (later Burg), Calbe, Wanzleben en Wolmirstedt. === Die Tweede Wêreldoorlog === Die eerste lugaanval op Maagdeburg is reeds op 22 Augustus 1940 uitgevoer. Vanaf 1943 het geallieerde [[bomwerper]]-eskaders begin om stelselmatig wapenfabrieke te vernietig. Die geskiedkundige stadskern is op 16 Januarie 1945 grotendeels deur bomme verwoes. Die vernielde geboue en stadsbuurte het onder meer vyftien kerke, argitektonies belangrike stadswyke uit die laaste derde van die 19de eeu en een van die pragtigste barokstyl-strate in Duitsland, die ''Breite Weg'', ingesluit. Hierdie laaste groot lugaanval het 16&nbsp;000 menselewens geëis, terwyl 190&nbsp;000 Maagdeburgers dakloos gelaat is. Ten opsigte van die aantal slagoffers was dit die vyfde swaarste lugaanval op 'n Duitse stad gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Op 11 April 1945 het [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] troepe posisies buite die stadsgrens ingeneem, tog het die Duitse weermag in Maagdeburg geweier om te kapituleer. Ná enkele dae se swaar bombardement het Amerikaanse soldate die Duitse verdedigingsgordel deurbreek en op 19 April 1945 die westelike gedeelte van Maagdeburg beset. Sowjet-magte het die stad eers op 5 Mei 1945 genader en die buurte oos van die Elberivier beset. Die Amerikaanse troepe is op 1 Junie deur Britse magte vervang wat Maagdeburg-Wes op 1 Julie aan die Sowjet-troepe afgestaan het. === Die DDR-tydperk === [[Lêer:MagdeburgCenter.jpg|duimnael|250px|'n Tipiese voorbeeld van Sosialisties-Klassisistiese boukuns in die stadsentrum van Maagdeburg]][[Lêer:Magdeburg Stadtfeld.jpg|duimnael|250px|Herstelde geboue in Maagdeburg se Arndtstraat]] Ná die oorlog is die puinhope uit die binnestad en ander stadswyke verwyder; veral vroue het hierby 'n belangrike bydrae gelewer. Weens 'n gebrek aan fondse is slegs die waardevolste van die beskadigde geboue herstel asook geboue waar min oorlogskade berokken is, waaronder die Maagdeburgse Domkerk, die klooster ''Unser Lieben Frauen'' en die raadsaal. Die barokgeboue in die ''Breite Weg'' is net soos bouwerke uit die laat 19de eeu en ''[[Jugendstil]]''-geboue deur woonstelblokke vervang wat in Oos-Duitsland gewoonlik met voorafvervaardigde elemente gebou is. Daarnaas het enkele geboue in die styl van die sogenaamde Nasionale Tradisie ontstaan wat volgens die voorbeeld van die Sowjet-argitektuur in die Stalin-periode, die "Sosialistiese Klassisisme", ontwerp is. Baie van die beduidendste groot nywerhede in Maagdeburg is ná die oorlog deur die Sowjet-aandelemaatskappy ''SAG'' bestuur en het tot in 1953 'n belangrike bydrae tot Duitsland se herstelbetalings gelewer. Maagdeburg het ook in die Oos-Duitse periode 'n beduidende sentrum van swaar nywerhede soos ''SKET'' gebly en tussen 1952 en 1990 as administratiewe hoofstad van die distrik (''Bezirk'') Maagdeburg gefungeer wat in 1990 met die Duitse hereniging ontbind is. === Geskiedenis sedert 1990 === In Junie 1990 het die Oos-Duitse parlement, die ''Volkskammer'', besluit om die federale staatkundige stelsel van die DDR te herstel. Die distrikte Halle en Maagdeburg het saam met die landelike munisipaliteit Jessen verenig om die deelstaat Sakse-Anhalt te vorm wat binne ander grense reeds in die periode tussen 1947 en 1952 bestaan het. Terwyl destyds [[Halle, Sakse-Anhalt|Halle]], wat nouliks deur bomaanvalle geraak is, as administratiewe hoofstad gekies is, is Maagdeburg in 1990 met 'n klein meerderheid stemme deur die eerste parlement van Sakse-Anhalt as nuwe hoofstad bepaal. In 1994 het Maagdeburg weer die setel van 'n Rooms-Katolieke biskop geword. Die bisdom Maagdeburg is 'n suffragaanbisdom van die aartsbisdom Paderborn in Noordryn-Wesfale. In die tydperk tussen 1990 en 2005 het Maagdeburg se bevolking met sowat 60&nbsp;000 gekrimp tot net 230&nbsp;000 inwoners. Hierdie demografiese ontwikkeling bly 'n groot uitdaging vir die stad aangesien die aanbod van woonstelle die vraag oortref. Nogtans het die plaaslike owerhede groot moeite gedoen om die oorspronklike stadskarakter te herstel. Die grootste bouprojekte sluit die bou van 'n straattonnel onder en die herontwerp van die Universiteitsplein (''Universitätsplatz''), die bou van 'n nuwe sokkerstadion, die restourasie van strate soos ''Breiter Weg'' en ''Otto-von-Guericke-Straße'', die opknapping van die teater ''Freie Kammerspiele'' (tans ''Schauspielhaus Magdeburg''), die oprigting van nuwe geboue aan die westekant van die Domkerkplein (''Domplatz''), waaronder die "Groen Sitadel" (''Grüne Zitadelle''), die vervanging van die Stern-brug en baie ander in. Die winkelstraat ''Breiter Weg'' was voor die Tweede Wêreldoorlog een van die langstes van sy soort in Europa en is in die 1990's ingrypend verander. Veral sy noordelike gedeelte is in argitektoniese opsig herontwerp. Ook in ander stadsbuurte is geboue, wat in die DDR-tydperk bouvallig geword het, herstel. == Ekonomie en infrastruktuur == === Nywerhede === Maagdeburg is 'n beduidende ekonomiese sentrum. In die 19de eeu het bekende masjienbou-nyweraars soos byvoorbeeld Rudolf Ernst Wolf en Hermann Gruson hulle in die stad gevestig. Hul fabrieke het die industriële basis vir die ''Stadt des Schwermaschinenbaus'', aldus Maagdeburg se amptelike bynaam in die DDR, gevorm. Die Krupp-Gruson-aanleg met 11&nbsp;500 werknemers is in Mei 1951 ter ere van die vermoorde leier van die Kommunistiese Party van Duitsland hernoem tot Ernst Thälmann-aanleg. Ná die Duitse hereniging het die groot nywerhede verdwyn, en Maagdeburg se industriële sektor word tans deur 'n groter aantal klein ondernemings gekenmerk. Die dienstesektor het 'n steeds belangriker rol begin speel. === Vervoer === ==== Spoorweë ==== [[Lêer:Magdeburger_Bahnhof.jpg|duimnael|250px|Die hoofstasie van Maagdeburg]] Maagdeburg is 'n beduidende spoorwegknooppunt vir die noordelike dele van Sakse-Anhalt. Die plaaslike hoofstasie verbind die nasionale spoorweglyn tussen [[Hannover]] en [[Leipzig]] met streekslyne wat vanuit Maagdeburg stervormig na stede soos Wolfsburg, Uelzen, Wittenberge, Berlyn, [[Dessau-Roßlau]] en Sangerhausen loop. Naas treine van die nasionale spoorwegmaatskappy ''Deutsche Bahn AG'' is daar ook privaat treindienste soos die ''Harz-Elbe-Express''-sneltrein van ''Veolia Verkehr GmbH'' wat Maagdeburg met Halberstadt verbind. Naas 'n aantal kleiner passasiersstasies in die stadsgebied speel die vragsentrum Maagdeburg-Rothensee by die kruispunt van spoorlyn, snelpad, waterweë en hawetreine 'n belangrike rol vir die plaaslike vragvervoer. 'n Gekombineerde stads- en streekstreindiens is tussen Zielitz en Schönebeck-Salzelmen ingestel. Daar is ook busdienste na dorpe en stede in die omgewing van Maagdeburg beskikbaar. ==== Padvervoer ==== Maagdeburg is by die kruispunt van belangrike nasionale snelweë en federale grootpaaie geleë. Die federale snelweg ''Bundesautobahn 2 (A2)'', wat in oos-westelike rigting vanuit Berlyn na [[Dortmund]] loop, kruis in Maagdeburg die federale snelweg A14 na [[Dresden]]. Daar word tans beplan om die A14 tot by [[Schwerin]] in Mecklenburg-Voorpommere te verleng. In oos-westelike rigting loop daarnaas die federale roete 1 deur Maagdeburg, en oos van die stad begin die federale roete 184 na Dessau. Die federale roetes 71, 81 en 189 loop in noord-suidelike rigting deur die stad. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Magdeburg|Maagdeburg}} * {{en}} {{Wikivoyage|Magdeburg|Maagdeburg}} * {{en}} [https://magdeburg.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Magdeburg-Germany|title=Magdeburg|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings in Sakse-Anhalt]] k5dh7104zjfkjeeuk72asf1x4cps5dp 0 34269 2903224 2856270 2026-05-12T06:24:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903224 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} '''Hoërskool Die Wilgers''' is 'n [[hoërskool]] wat in Januarie 1982 in die gelyknamige voorstad, [[Die Wilgers]], in [[Pretoria]] gestig is. Die skool was aanvanklik bekend as Hoërskool Struland. Op 11 Februarie 1982 is die skool se naam verander na Hoërskool Die Wilgers. == Geskiedenis == '''15 September 1980:''' Die grond vir die skoolterrein ten bedrae van R792 186,65 is amptelik aangekoop. Dit beslaan vier hoewes van gedeelte 33 van die plaas Hartebeespoort. Die grootte van die terrein is dus 8.5 ha. '''4 Januarie 1982:''' Mnr. H.M.G. Davin, afgetrede inspekteur van onderwys, aanvaar diens as waarnemende hoof. Gedurende die vakansie neem hy die eerste voorrade in ontvangs. '''5 Januarie 1982:''' Die onderwyspersoneel, bestaande uit vyf mans en dertien dames asook twee administratiewe dames, meld aan en vergader in die woonhuis wat gebruik sal word as administratiewe gebou. Die hoofslaapkamer word ingeris as die kantoor vir die hoof. '''6 Januarie 1982:''' 284 leerlinge en vele ouers is met die opening van ons nuwe skool teenwoordig. Dr. Helberg neem die opening waar. Toesprake word gelewer deur mnre. S. Schoeman, L.U.K. belas met onderwys; J. Vermeulen, Inspekteur van Onderwys en ds. Reinecke, voorsitter van die Aksiekomitee. '''23 Januarie 1982:''' Die eerste Interhuis-atletiekbyeenkoms vind plaas op die sportvelde van die Hoërskool Silverton. '''29 Januarie 1982:''' Die konstitueringverslag van die skoolkomitee vind plaas om 11:15 in die hoof se kantoor. '''9 Februarie 1982:''' Die Skoolkomitee nader die Onderwysdepartement en beveel aan dat die skool se naam verander word van Hoërskool Struland na Hoërskool Die Wilgers. '''11 Februarie 1982:''' Die departement erken die nuwe naam. '''25 Februarie 1982:''' Ons eerste interhoër-atletiekbyeenkoms vind by die stadion van die Hoërskool Menlopark plaas. Ons maak geskiedenis deur die Persentielbeker te verower. Voorwaar 'n prestasie! '''11 Maart 1982:''' Ons skooldrag word gefinaliseer. '''30 Maart 1982:''' Ons hou ons eerste opeluskonsert in die "saal" onder die bome en die aand word op 'n hoogtepunt afgesluit met die verskyning van die eerste uitgawe van ons skoolkoerantjie "Deurie Blare". '''11 Mei 1982:''' Mnr. G Mynhardt word deur die Skoolkomitee gevra om 'n skoolwapen te ontwerp. Ons skoolleuse "Diep Gewortel", word deur hom voorgestel. '''3 Augustus 1982:''' Mnr. L.J. Strachan, aanvaar diens as die eerste permanente hoof. Mnr. J.J. Conradie aanvaar diens as die eerste Departementshoof Opvoedkundige Leiding. '''1 Oktober 1982:''' Die sportterrein word voltooi en deur die Werke Departement aan die skool oorhandig. Die opname van getalle vanaf die omringende laerskole is gefinaliseer. 'n Rekordgetal st. 6-leerlinge vir 1983 naamlik 210, oortref ons stoutste verwagtinge. '''4 Oktober 1982:''' Mnr. J Stutterheim begin met die saai en aanplant van die gras vir die sportterrein. '''1 Desember 1982:''' Die eerste jaarblad verskyn en word aan die leerlinge oorhandig. == Skoollied == :Die strewe om ons God te dien :Getrou aan volk en taal :Is diep gewortel in ons siel :Ons hoogste ideaal. :In werk en spel is dit ons doel :Die beste te behaal; :Alma mater skool van faam :In ons hart dra ons jou naam.<br /> Refrein: :Hoërskool 'Die Wilgers' :Hef jou leuse aan :'Diep Gewortel', ongetaan :Durf die toekoms aan. == Bekende alumni == * [[Ruan Josh]], Afrikaanse Sanger. * Cara Meiring, Aktrise. * Annelie Bouwer, [[GROOTfm|GrootFM]] Radiopersoonlikheid. * [[Hykie Berg|Hykie Bergh]], Akteur [[Binnelanders]]. * Pulane Sekepe-Nel, Aktrise, Ofm Radiopersoonlikheid, Aktrise. * [[Cintaine Schutte]], Aktrise. * Steven Tucker, [[Homo naledi|"Homo Naledi]]" ontdek. * Ansu van der Sluys, Aktrise en draaiboekskrywer. * Rea le Roux, sangeres. * Liezl van der Merwe, Aktrise en danser. * Runaldo Hendriks, Akteur. * Dan van Zyl, Springbok skrumskakel. * Albert Pretorius, Akteur. * Liesl Ahlers, Aktrise en sangeres. * Rozanne Matthyse, SA Netbalspeler en Afrigter. * Willie Engelbrecht, URC [[Stormers (Verenigde Rugbykampioenskap)|Stormers]] en [[Pumas]] rugbyspeler. * Arno van Zijl, SA Stoeikampioen. * Shaun Norris, Gholfspeler: Europese-, Japanese-, en Sonskyntoerwenner. * Laurette Hamman, Operasanger, Sydney Operahouse. * [[Bok van Blerk]], Afrikaanse sanger. * [[Franja du Plessis]], Afrikaanse sangeres. * [[Sean Else]], rolprentvervaardiger, ''[[7de Laan]]'', Varkplaas, [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|KKNK]], sanggroep EDEN, skrywer-regisseur van ''Ons vir jou Suid-Afrika'', advertensies. * Yvette Groenewald, kabaret, musiek en sang. * [[Anel Alexander]], ''7de Laan'' en teaterproduksies, [[Getroud met rugby (TV-reeks)|Getroud met Rugby]]. * Angerie van Wyk, kabaret in geselskap van Trix Pienaar en Danielle Pascal; openingsproduksie vir die Wêreldberaad in Augustus 2002. * Elle Chapman, kabaretster, sanger, skrywer en wenner van [[Beeld]] se Geraas-sangkompetisie. * Marchette van Schalkwyk, ''Song vir Katryn'' en ''7de Laan.'' * [[Pierre Breytenbach]], ''7de Laan'', Casper Rasper, ''Egoli'', [[Getroud met rugby (TV-reeks)|Getroud met Rugby]], sanger in ''Ons vir jou Suid-Afrika''. Ook TV, toneel, kabaret en gereelde optredes by [[Aardklop]]. == Eksterne skakels == * {{url|http://hswilgers.co.za/}} {{Saadjie}} {{koördinate|25|45|50|S|28|18|16|O|aansig=titel}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Die Wilgers, Hoërskool}} [[Kategorie:Skole in Gauteng]] 5mnibsevi0ttwm3us3y4cbliv7u67yn 0 37731 2903250 2855266 2026-05-12T07:41:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903250 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = James Cook | bynaam = | beeld = Captainjamescookportrait.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = James Cook, portret deur Nathaniel Dance-Holland ca. 1775, National Maritime Museum, [[Greenwich]] | geboortenaam = | geboortedatum = [[7 November]] [[1728]] | geboorteplek = Marton (tans [[Middlesbrough]]), [[Yorkshire]], [[Engeland]] | dood_datum = [[14 Februarie]] [[1779]] | sterfteplek = Kealakekuabaai, [[Hawaii]] | ouers = James Cook, Grace Pace | titel = Kaptein | nasionaliteit = [[Lêer:Union flag 1606 (Kings Colors).svg|22px]] [[Koninkryk van Groot-Brittanje]] | beroep = ontdekkingsreisiger, navigator en kartograaf | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Elizabeth Batts | kinders = James Cook, Nathaniel Cook, Elizabeth Cook, Joseph Cook, George Cook, Hugh Cook | webblad = | handtekening = James Cook Signature.svg }} [[Lêer:James Cook, Waimea Kauai.JPG|duimnael|links|upright|James Cook]] [[Lêer:James Cook Statue in Greenwich - Oct 2006.jpg|duimnael|links|upright|James Cook]] Kaptein '''James Cook''' (* [[7 November]] [[1728]]; † [[14 Februarie]] [[1779]]) was 'n Britse ontdekkingsreisiger, navigator en [[kartograaf]].<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Cook was die eerste mens wat 'n kaart van [[Newfoundland]] saamgestel het voordat hy reise na die [[Stille Oseaan]] onderneem het. Hy was dan ook die eerste Europeër wat die oostelike kus van [[Australië]] en die eilande van [[Hawaiï]] aangedoen het, asook die eerste ontdekkingsreisiger wat rondom [[Nieu-Seeland]] gevaar het.<ref name="britannica">[http://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclopædia_Britannica/Cook%2C_James Artikel oor James Cook in die 1911 weergawe van Encyclopædia Britannica]</ref> Cook het as tiener by die Britse handelsvloot<ref name="collingridge">volgens Collingridge (2002)</ref> en in 1755 by die [[Koninklike Britse Vloot]] aangesluit. Hy het deelgeneem aan die [[Sewejarige Oorlog]] en het die [[Sint-Laurensrivier]] tydens die beleg van [[Quebec]] verken. Dit het generaal Wolfe in staat gestel om 'n verassingsaanval te loods en Cook onder die leierskap van die [[Royal Society]] se aandag gebring. Dit was ook dan 'n belangrike draaipunt in sy loopbaan, wat bygedra het tot sy aanstelling in 1766 as kommandeur van die ''[[HMS Endeavour|Endeavour]]'' vir die eerste van drie reise na die Stille Oseaan. Cook het baie gebiede en verskeie eilande vir die eerste keer op Europese kaarte aangebring. Cook het in [[Hawaii]] omgekom ná 'n geveg met inboorlinge daar tydens sy derde verkenningsreis van die Stille Oseaan in 1779. == Reise == === Eerste reis === In 1768 het die Engelse regering, op aandrang van die Royal Society, 'n ekspedisie op 'n reis gestuur wat drie jaar sou duur. Cook is aangestel as leier van die ekspedisie. Hy moes astronomiese waarnemings doen én ook na [[Terra Australis]], die gewaande vasteland wat in die suide van die Stille Oseaan geleë sou wees, gaan soek. Australië is in 1605 deur die Nederlander Willem Janszoon ontdek en Nieu-Seeland en [[Tasmanië]] deur 'n ander [[Nederlanders|Nederlander]], [[Abel Tasman|Abel Tasmas]], in 1642 en 1643. Die Spaanse ontdekkingsreisigers het 'n paar eilande, onder andere [[Tahiti]] , in die Stille Oseaan ontdek, maar die deel van die aardbol tussen [[Asië]] en [[Suid-Amerika]] was nog grotendeels vir die Europeërs onbekend. Cook het 'n groep [[Plantkundige|botanici]] saam met hom op sy reis geneem. Sy skip, die ''Endeavour,'' het in Mei 1768 vertrek en om [[Kaap Hoorn]] na Tahiti gevaar. Nadat 'n paar dae by die [[Geselskapseilande]] aangedoen is, het die ekspedisie Nieu-Seeland bereik en ses maande daar deurgebring om die eilandgroep te karteer. Cook het vasgestel dat Nieu-Seeland nie 'n onderdeel van 'n groter, onbekende vasteland is nie, en het 'n seestraat ([[Straat van Cook]]) tussen die suidelike en die noordelike eiland ontdek. Op dieselfde reis is 'n kaart van die ooskus van Australië geteken en is daar onderweg na [[Java (eiland)|Java]] vasgestel dat [[Nieu-Guinee|Guinee]] 'n groot eiland is en nie 'n onderdeel van 'n vasteland nie. Op hierdie reis het Cook formeel besit geneem van Nieu-Seeland en [[Australië]] (deur hom ''New South Wales'' genoem), hoewel kolonisasie deur Engeland eers in 'n later stadium sou plaasvind. Op 12 Junie 1771 was Cook se ekspedisie terug in [[Engeland]]. Die verslag oor sy reis het groot belangstelling gewek. Hy het voorgestel dat 'n nuwe ekspedisie gereël word om die bestaan al dan nie van 'n suidelike vasteland finaal vas te stel deur die stelselmatige verkenning van die suidelike deel van die drie oseane. === Tweede reis === Daar is aan Cook se versoek gehoor gegee en op 13 Julie 1772 het hy met twee skepe, die ''Adventure'' en die ''Resolution,'' vertrek. Hy was vergesel van kaptein Tobias Furneaux (1735-1781), wat bevelvoerder op die ''Adventure'' was. Tydens die reis, wat drie jaar sou duur, is [[Nieu-Seeland]] as rusplek gebruik. Van [[Kaap die Goeie Hoop]] af het Cook so ver as moontlik suidwaarts gevaar en uiteindelik by 67° SB (verder suid as enigeen voor hom) ooswaarts geswenk toe hy nie meer verder deur die ys kon breek nie. Hy het oor die suidelike deel van die Indiese Oseaan na Nieu-Seeland gevaar en twee maande daar vertoef. By Nieu-Seeland het die ''Adventure,'' wat 'n roete verder noord gevolg het, weer by Cook aangesluit. Van daar af het die twee skepe gesamentlik die [[Stille Oseaan]] verken. Op die terugtog na Nieu-Seeland via Tahiti het die ''Adventure'' afgedwaal en om [[Suid-Amerika]] na Engeland teruggekeer. Cook het alleen die ekspedisie voortgesit. In November 1773 het hy kruis en dwars oor die Stille Oseaan begin vaar, en tydens dié reis, op 30 Januarie 1774, het hy sy suidelikste punt (71° 10' SB, 160° 54' WL) bereik. Cook het 'n groot aantal eilande tydens daardie tog aangedoen of ontdek: [[Paaseiland]], wat in 1772 deur Jacob Roggeveen ontdek is, die [[Marquesaseilande]], die [[Nuwe Hebride]], wat reeds ontdek maar nog onbekend was, en die onontdekte eilande [[Nieu-Kaledonië|Nieu-Caledonië]], [[Palmerston]], Niue en die [[Norfolkeiland]]e. In die eerste paar maande van 1775 het Cook deur die suidelike deel van die Suid-[[Atlantiese Oseaan]] gereis en [[Suid-Georgië en die Suidelike Sandwicheilande|Suid-Georgië en die Sandwich-eilande]] ontdek. Met sy terugkeer in [[Engeland]] in Julie 1775 het Cook die teorie oor [[Terra Australis]] vir goed die nek ingeslaan: in die suidelike oseane was daar niks meer as net eilande nie. Sy vermoede dat daar verder suid 'n vasteland was wat deur ys bedek is, is later bevestig. Cook se terugkoms was triomfantlik. Vir sy bydrae tot kartografie (hy het onder andere die probleem van lengtebepaling gedeeltelik opgelos deur die gebruik van 'n chronometer) is hy beloon deur lidmaatskap van die [[Royal Society]], terwyl hy die Copley-medalje ontvang het vir sy bydrae tot die bestryding van skeurbuik. Tydens die reis van drie jaar het slegs vier van sy bemanning gesterf, en net een van hulle aan skeurbuik. Hy het ook die rang van kaptein in die vloot ontvang. === Derde reis === 'n Jaar ná sy terugkeer, in Julie 1776, het Cook weer op 'n verkenningstog vertrek. Dié keer moes hy vasstel of dit moontlik was om noord van die Amerikaanse vasteland deur te vaar na Asië. Cook sou die moontlike deurgang van die westekant af (die Stille Oseaan) begin soek, terwyl 'n aantal skepe terselfdertyd uit die ooste 'n poging sou aanwend. Cook het weer met die ''Resolution'' vertrek, vergesel van [[Charles Clerke]] (1741-1779) op die ''Discovery.'' Hy het weer eens direk na Nieu-Seeland koers gekies en die jaar 1777 bestee aan die verdere verkenning van reeds ontdekte eilande in die Stille Oseaan. Onderweg na [[Alaska]] in die begin van 1778 het hy en Clerke die Hawaii-eilande ontdek. Daarná het hulle die noordweskus van Amerika, van [[Oregon]] af tot by die [[Beringstraat]], stelselmatig verken. Op 70° 44' NB, noord van Kaap Prince of Wales, kon die skepe nie verder deur die ys breek nie en moes Cook omdraai. In Januarie 1779 was hy terug in Hawaii van waar hy 'n tweede poging wou aanwend om óm Alaska te vaar. Die eilandbewoners, wat hom as 'n god beskou het, het hom uitbundig en met 'n groot feesmaal onthaal. Cook het net 'n kort rukkie vertoef en toe weer vertrek. Stormskade het hom egter gedwing om weer na Kealakekuabaai in Hawaii terug te keer. Sy terugkoms het spanning onder die plaaslike bevolking veroorsaak, gedeeltelik omdat hy een van hul stamhoofde, wat as heilig beskou is, wou gesel vir diefstal en deels omdat hulle nie hul weg oopgesien het om 'n god op die eilande te onderhou nie. Op 14 Februarie 1779 is Cook deur die eilandbewoners om die lewe gebring. Clerke het die reis voortgesit en die Beringstraat bereik. Hy het dieselfde jaar egter aan [[tuberkulose]] gesterf. In 1784, dieselfde jaar waarin die verslag van Cook se derde reis gepubliseer is, is daar in Kealakekuabaai 'n monument ter ere van hom opgerig. [[Lêer:Cook Three Voyages 59.png|duimnael|senter|600px|James Cook se reise: Eerste reis in rooi, tweede reis in groen, derde reis in blou en roete van sy bemanning nadat hy vermoor is in blou stippellyn]] Die [[Cookeilande]] is na hom vernoem == Sien ook == *[[Dood van James Cook]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Nog bronne == * ''[[Wêreldspektrum]]'', Volume 4, bl.24-26, {{ISBN|0908409451}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|James Cook}} {{Wenners van die Copley-medalje 1751–1800}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Cook, James}} [[Kategorie:Engelse ontdekkingsreisigers]] [[Kategorie:Geskiedenis van Australië]] [[Kategorie:Geskiedenis van Nieu-Seeland]] [[Kategorie:Hawaii]] [[Kategorie:Kartograwe]] [[Kategorie:Geboortes in 1728]] [[Kategorie:Sterftes in 1779]] 8j68p2l4y9ujrgl4fkegmhtnjy1avdm 0 40699 2903100 2856012 2026-05-11T14:44:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903100 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspan | land = Ivoorkus | beeld = Kenteken van die Ivoriaanse nasionale rugbyspan.png | unie = [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] (FIR) | bynaam = ''Les éléphants'' (“Die olifante”) | embleem = die [[Afrika-olifant]] | stadion = [[Stade Félix Houphouët-Boigny]], [[Abidjan]] | kapasiteit = 50&nbsp;000 | kaptein = [[Dov Kosse]] | afrigter = [[André Adopo]] | patroon_la1 = | patroon_b1 = | patroon_ra1 = | patroon_sh1 = | patroon_so1 = | linkerarm1 = ff8000 | liggaam1 = ff8000 | regterarm1 = ff8000 | broek1 = ffffff | kouse1 = 008040 | patroon_la2 = | patroon_b2 = | patroon_ra2 = | patroon_sh2 = | patroon_so2 = | linkerarm2 = FFFFFF | liggaam2 = FFFFFF | regterarm2 = FFFFFF | broek2 = ff8000 | kouse2 = ff8000 | statistiek = Statistiek | toetse = 5 spelers (8 elk)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=matches;team=63;template=results;type=player |title=Most matches |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> | toppuntebehaler = Athanase Dali (31)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=points;team=63;template=results;type=player |title=Most points |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> | meestedrieë = Abubacar Camara (3)<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;orderby=tries;team=63;template=results;type=player |title=Most tries |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> | jongstespeler = | eerste = {{ZIMru}} 22–9 {{CIVru-r}}<br />([[Harare]], [[Zimbabwe]]; 5 Mei 1990) | grootwen = {{CIVru}} 83–3 [[Mauritius nasionale rugbyspan|Mauritius]] {{vlagikoon|Mauritius}}<br />([[Yamoussoukro]], [[Ivoorkus]]; 26 Junie 2013) | grootverloor = {{CIVru}} 0–89 {{SCOru-r}}<br />([[Rustenburg]], [[Suid-Afrika]]; 26 Mei 1995) | Wêreldbekerverskynings = 1/11 | jaar = 1995 | beste = Laaste in groep [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] | url = | unieurl = }} Die '''Ivoriaanse nasionale rugbyspan''' ([[Frans]]: ''Équipe de Côte d'Ivoire de rugby à XV'') is die nasionale [[rugby]]span wat [[Ivoorkus]] (Côte d’Ivoire) in internasionale wedstryde (toetswedstryde) verteenwoordig. Hulle dra die bynaam ''Les Éléphants'' (“die olifante”), genoem na die [[Afrika-olifant]] (''Loxodonta africana''), Ivoorkus se wapendier. Rugby word in Ivoorkus geadministreer deur die [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] (''Fédération ivoirienne de rugby'', FIR) wat in 1961 gestig is. Ivoorkus word deur [[Wêreldrugby]] as ’n vlak drie-span erken. Die Ivoriaanse rugbyspan is tans (Julie 2025) 67ste op Wêreldrugby se wêreldranglys gelys.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/rankings |title=Women’s and Men’s Rankings |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Saam met [[Keniaanse nasionale rugbyspan|Kenia]] en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] is Ivoorkus tradisioneel een van die sterker nasionale [[Afrika]]rugbyspanne na die [[Suid-Afrika]]anse [[Springbokke]] en die [[Namibië|Namibiese]] [[Namibiese nasionale rugbyspan|''Welwitschias'']]. Rugby in Ivoorkus dateer uit die [[Franse koloniale ryk|Franse koloniale tydperk]] en word sedertdien sterk deur die voormalige koloniale mag beïnvloed. Ivoorkus het in 1990 sy eerste toetswedstryd teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] gespeel. Die span het tydens die Afrikabeker nog geen titel ingepalm nie en een keer in die vierde plek geëindig. Hulle kon vir een [[rugbywêreldbeker]]toernooi kwalifiseer, maar hulle het tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995|1995-toernooi]] al hul groepwedstryde verloor. Die Ivoriaanse span speel tradisioneel in oranje truie met wit broeke en groen sokkies – wat aan die kleure van die [[vlag van Ivoorkus]] ontleen is. == Beheerliggaam == {{Hoofartikel|Ivoriaanse Rugbyfederasie}} Die beheerliggaam vir rugby in Ivoorkus is die Ivoriaanse Rugbyfederasie (Frans: ''Fédération ivoirienne de rugby'', FIR). Die Ivoriaanse Rugbyfederasie is in 1961 gestig en het in 1988 ’n volle lid van die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) geword.<ref name="Wêreldrugby">{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/ivory-coast |title=Ivory Coast |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Daarbenewens was die Ivoriaanse Rugbyfederasie ’n stigtingslid van die kontinentale beheerliggaam Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération Africaine de Rugby''; nou [[Rugby Afrika]]) wat in 1986 in [[Tunis]] deur agt beheerliggame gestig is.<ref name="Rugby Afrika">{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/unions/ |title=Rugby Africa Unions |publisher=[[Rugby Afrika]] |date=2020 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die nasionale rugbykampioenskap in Ivoorkus (''Championnat National de Rugby a XV'') word in twee afdelings tussen altesaam 20 spanne met promosie en relegasie beslis. Die eerste afdeling Ivoorse Rugbyliga (''Ligue ivoire rugby'', LIR) word tussen agt spanne beslis en die tweede afdeling Rugbyskool (''École de rugby'') tussen twaalf spanne.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.sportencommun.org/wp-content/uploads/2020/09/bilan-moral-2019.pdf |title=Bilan moral de la saison sportive 2018–2019 |publisher=[[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] |accessdate=6 Desember 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241206020951/https://www.sportencommun.org/wp-content/uploads/2020/09/bilan-moral-2019.pdf |archive-date=6 Desember 2024 |url-status=dead}}</ref> Die meeste spelers van die Ivoriaanse nasionale span is uit dié liga afkomstig. Van die ander spelers is veral op professionele vlak in Frankryk aktief. Naas die amptelike nasionale span roep die Ivoriaanse Rugbyfederasie ook ander keurspanne byeen. Net soos ander rugbylande beskik Ivoorkus oor ’n o/20-nasionale span wat aan die [[Wêreldrugby o/20-kampioenskap]] deelneem.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/tournaments/u20/championship |title=World Rugby U20 Championship |publisher=[[Wêreldrugby]] |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Kinders en jongmense word reeds op skool aan rugby bekend gestel en na gelang van hul belangstelling en talent begin hulle met hul afrigting. == Geskiedenis == === Invoering en vestiging van rugby === Rugby is tydens die [[Franse koloniale ryk|Franse koloniale tydperk]] na Ivoorkus saamgebring. Die eerste gedokumenteerde wedstryd is net ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] beslis en in 1946 deur Mme André Benois tussen setlaars gereël. Vir die wedstryd is ’n geïmproviseerde bal, gemaak uit die buis van ’n motorband, gebruik.<ref>{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=164}}</ref> Franse [[skoolmeester]]s, wat in die land gewerk het, het die sport verder ontwikkel.<ref name="richards237">{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=237}}</ref> As ’n voormalige Franse kolonie is die ontwikkeling van die spel veral deur Frankryk beïnvloed en talle spelers soos [[Max Brito]] het daar gespeel. Hoewel die Ivooriaanse rugby se oorspronge dateer uit die 1960’s en vroeër, het dié sport eers in die 1980’s ’n aansienlike ontwikkeling ondergaan, nadat die Franse amptenaar Jean-François Turon die sport by die [[Universiteit van Félix Houphouët-Boigny|Universiteit van Abidjan]] gevestig het. Hierby is hy ondersteun deur François Dali, wie as “vader van Ivooriaanse rugby” beskou word; sy seun [[Athanase Dali]] was in die 1990’s kaptein van die nasionale span.<ref name="Bath69">{{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1 |pages=69}}</ref> Die [[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] (''Fédération Ivoirienne de Rugby'', FIR) is in 1961 gestig.<ref name="Wêreldrugby" /><ref name="Rugby Afrika" /> In 1978 het hulle by die ''Fédération internationale de rugby amateur'' (FIRA; nou [[Rugby Europa]]) aangesluit en was ’n lid tot in 1999, toe die vastelandse beheerliggaam hom op Europa toegespits het.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyeurope.eu/about-us |title=About us |publisher=[[Rugby Europa]] |accessdate=17 Januarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117181647/https://www.rugbyeurope.eu/about-us |archive-date=17 Januarie 2021}}</ref> In Januarie 1986 was Ivoorkus in [[Tunis]] een van die stigtingslede van die Konfederasie van Afrikarugby (Engels: ''Confederation of African Rugby''; Frans: ''Confédération Africaine de Rugby''; nou [[Rugby Afrika]]). Die ander stigtingslede was die beheerliggame van [[Keniaanse Rugbyunie|Kenia]], Madagaskar, Marokko, Senegal, Seychelle, Tanzanië en Tunisië.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://carugby.com/history/ |title=History of the CAR |publisher=[[Rugby Afrika]] |accessdate=7 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090107011344/http://carugby.com/history/ |archive-date=7 Januarie 2009 |url-status=dead}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyafrique.com/about-us/ |title=About us |publisher=[[Rugby Afrika]] |accessdate=5 Desember 2024}}</ref> In dieselfde jaar het Ivoriaanse verteenwoordigers aan die Internasionale Rugbyvoetbalraad (IRVR; nou [[Wêreldrugby]]) se eeufees deelgeneem.<ref>{{en}} {{cite book |author=Nigel Starmer-Smith |title=Rugby – A Way of Life, An Illustrated History of Rugby |publisher=Lennard Books |year=1986 |ISBN=0-7126-2662-X |pages=186}}</ref> In 1985 het die IRVR, wat destyds baie eksklusief was en slegs agt lede gehad het, op die invoering van die [[rugbywêreldbeker]]toernooi besluit. Vir die eerste [[Rugbywêreldbeker 1987]] het die IRVR nege spanne vir deelname genooi, maar Ivoorkus het geen uitnodiging ontvang nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://nzhistory.govt.nz/culture/1987-rugby-world-cup/the-world-cup-is-born |title=1987 Rugby World Cup: The long road to the cup |publisher=New Zealand History |date=2021 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In 1988 het die Ivoriaanse Rugbyfederasie by die IRVR aangesluit.<ref name="Wêreldrugby" /> Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1991]]-kwalifisering het Ivoorkus sy eerste toetswedstryd gespeel teen [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]], maar met 9–22 verloor.<ref name="Bath69" /> Nadat hulle ook in die ander twee wedstryde deur Tunisië en Marokko geklop is, het hulle die toernooi misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1991 |title=1991 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> === Eerste rugbywêreldbekerdeelname === Tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995]]-Afrikakwalifisering se eerste rondte kon die Ivoriane beide Tunisië (met 19–16) en Marokko (met 15–3) klop, waarmee hulle die tweede rondte gehaal het. Daar het die span met ’n nederlaag teen Marokko (met 9–17) asook oorwinnings oor Namibië (met 13–12) en Zimbabwe (met 17–10) weggestap. Die gunsteling Namibië het vir die wedstryd teen Ivoorkus sleutelspelers laat rus en die prys daarvoor betaal. Ná twee oorwinnings het Ivoorkus vir die eerste keer die hooftoernooi gehaal.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1995 |title=1995 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Daarmee was hulle die eerste Franstalige Afrikaland en ook die eerste buite die [[Suid-Afrika]]anse invloedsfeer wat vir dié toernooi kon kwalifiseer.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/fr/hebdo/20150703-sports-rugby-cote-ivoire-pas-transforme-essai-coupe-monde-1995-max-brito |title=Vingt ans après, le rugby ivoirien n'a toujours pas transformé l'essai |publisher=[[Radio France Internationale]] |author=David Kalfa |date=3 Julie 2015 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Aangesien die span in teenstelling met dié van [[Suider-Afrika]] geheel en al uit “swart” spelers bestaan het, is dit as ’n positiewe teken vir rugby in Afrika geag.<ref name="Bath69" /> Die hoofafrigter [[Claude Ezoua]] het aangevoer, dat hulle aan die wêreld wou wys dat rugby in Afrika uit meer bestaan as slegs Suid-Afrika. Alhoewel die helfte van die Ivoriaanse span by Franse klubs gespeel het, was 25 van die 26 spelers Ivoriane, waarvan die meeste uit Abidjan se hawedistrik. Net so was agt van die tien Ivoriaanse rugbyklubs in die hawe en voormalige hoofstad gesetel.<ref name="richards237" /> Tydens die Rugbywêreldbeker 1995 is die Ivoriane in Groep D saam met [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotland]], [[Franse nasionale rugbyspan|Frankryk]] en [[Tongaanse nasionale rugbyspan|Tonga]] geloot. In hul eerste wedstryd het hulle te staan gekom teen die Skotte onder hul [[Kaptein (sport)|kaptein]] [[Gavin Hastings]], wat vier [[Drie (sport)|drieë]] kon druk, twee strafskoppe aangeteken en nege van die 13 Skotse drieë verdoel het. Daarmee het hy ook die destyds meeste punte deur ’n enkele speler in ’n wêreldbekerwedstryd aangeteken. Die 0–89-nederlaag is ook die ergste in die Ivoriaanse beheerliggaam se geskiedenis.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.thetimes.com/uk/scotland/article/gavin-hastings-i-broke-world-records-i-just-wasnt-good-at-retaining-them-58zkgwmj0 |title=Gavin Hastings: I broke world records, I just wasn’t good at retaining them |publisher=[[The Times]] |author=Alasdair Reid |date=26 Mei 2020 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Dié nederlaag het die groeiende gap tussen die vorste rugbylande met hul meer en meer intensief opgeleide spelers en die spanne wat fisies of weens ’n gebrek aan hulpbronne terugval.<ref name="richards241">{{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5 |pages=241}}</ref> In die tweede wedstryd het hulle te staan gekom teen Frankryk, dié land, waar die meeste spelers van die Ivoriaanse nasionale span gespeel het, waaronder hul kaptein [[Djakaria Sanoko]] vir die tweede span van [[Biarritz Olympique]].<ref name=":0">{{fr}} {{cite web |url=https://www.lerugbynistere.fr/news/du-bonheur-a-la-peur-la-seule-et-unique-coupe-du-monde-de-la-cote-divoire-video-3003201227.php |title=Du bonheur au drame, la seule et unique Coupe du monde de la Côte d'Ivoire &#91;VIDÉO&#93; |publisher=Le Rugbynistère |author=Clément Suman |date=30 Maart 2020 |accessdate=20 Julie 2025 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Les Éléphants'' het verrassend goed meegeding en kon ondanks die nederlaag twee drieë druk teen die latere semifinalis, eers [[Abubacar Camara]] in die eerste helfte met die eerste drie in die beheerliggaam se geskiedenis tydens ’n wêreldbekerwedstryd en later die [[vleuel]] [[Aboubacar Soulama]] in die tweede helfte. Ivoorkus is uiteindelik met 54–18 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.ruck.co.uk/winless-world-cups-the-6-sides-to-never-win-a-rugby-world-cup-match/ |title=“Winless World Cups” – The 6 Sides To NEVER Win a Rugby World Cup Match |publisher=Ruck |author=Tom Sansom |date=14 Julie 2023 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In hul laaste groepwedstryd het die Ivoriane Tonga ontmoet. Die Tongaanse het met 29–11 geseëvier en daarmee Ivoorkus ná drie nederlae in drie wedstryde uit die toernooi geskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2019/archive/1995/overview |title=Rugby World Cup 1995: Overview |publisher=rugbyworldcup.com |date=2019 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> ’n Tragiese ongeluk van die Ivoriaanse speler Max Brito het die wedstryd oorskadu: In die derde speelminuut het hy ná ’n duikslag op die grond geval, ’n aantal spelers het op hom beland en hy het bewusteloos bly lê.<ref name="Bath69" /><ref name="richards241" /> Hy is dadelik na ’n hospitaal geneem waar sy lewe gered is. Hy het egter van die nek af verlam gebly en was sedertdien aan ’n rolstoel gekluister.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.the42.ie/tragic-tale-max-brito-ivorian-paralysed-1995-world-cup-2332744-Sep2015/ |title=The tragic tale of Max Brito – the Ivorian player paralysed at the 1995 Rugby World Cup |publisher=The 42 |date=17 September 2015 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Brito is in Desember 2022 dood sonder dat hy van die ongeluk kon herstel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbypass.com/news/max-brito-who-was-paralysed-at-the-1995-rugby-world-cup-has-died/ |title=Max Brito, who was paralysed at the 1995 Rugby World Cup, has died |publisher=Rugbypass |date=20 Desember 2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> === Misgelope toernooie === [[Lêer:Ivory Coast rugby union team in 2008.jpg|duimnael|Die Ivoriaanse nasionale span op Stade Felix Houphouet-Boigny voor hul [[Rugbywêreldbeker 2011]]-kwalifisering teen Zambië op 21 Julie 2008]] Ná Max Brito se ernstige ongeluk het byna ’n hele generasie ophou rugby speel, waarna die Ivoriaanse rugby aan die einde van die 1990’s in ’n krisis was. Die nasionale span het homself vir drie jaar aan alle internasionale toernooie onttrek en eers weer in September 1998 vir die [[Rugbywêreldbeker 1999]]-kwalifisering teruggekeer. Ivoorkus se prestasie was swak, toe hulle al hul drie wedstryde teen [[Namibiese nasionale rugbyspan|Namibië]] (met 10–22), [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] (met 0–32) en [[Marokkaanse nasionale rugbyspan|Marokko]] (met 3–6) tydens ’n toernooi in [[Casablanca]], [[Marokko]], verloor het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/171?Stagione=1999 |title=1999 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Ná Ivoorkus se terugkeer op internasionale vlak het naas Kenia, Namibië en Zimbabwe ook Marokko en Tunisië ernstige mededingers geword in die Afrikabeker en die rugbywêreldbekerkwalifisering. Albei Noord-Afrikaanse spanne het ná die [[Europese Rugbykampioenskap]] se herstrukturering die vastelandse kampioenskap toegetree. Net soos in die geval van die Ivoriane het die rugby van die Marokkane en Tunisiërs georiënteer aan dié van die voormalige koloniale mag Frankryk. Ivoorkus het egter agtergebly in die vastelandse kampioenskap, nie net weens die herstrukturering van die internasionale spel nie, maar ook weens die professionalisering van rugby, aangesien die land nie oor ’n professionele liga beskik nie. In 2000 is die eerste Afrikabeker beslis, maar Ivoorkus het nie aan dié toernooi deelgeneem nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2000 |title=2000 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Een jaar later het die Olifante aan die Afrikabeker 2001 deelgeneem, maar albei wedstryde teen Marokko verloor: met 11–18 tuis en met 18–20 weg. Hulle het teen [[Tunisiese nasionale rugbyspan|Tunisië]] in ’n 11–11 gelykop weg gespeel en ’n 46–0-oorwinning tuis aangeteken. Met hul tweede plek in die groep het hulle die eindstryd misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2001 |title=2001 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2002 wat ook as [[Rugbywêreldbeker 2003]]-kwalifisering gedien het, is Ivoorkus ná twee nederlae teen Tunisië (met 8–13) en Marokko (met 21–23) uitgeskakel.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2002 |title=2003 Rugby World Cup – African qualifiers |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2003 het hulle ’n naelskraapse nederlaag teen Marokko (met 16–18) gely, terwyl die span die wedstryd teen Tunisië weens dié opponent se onttrekking gewen het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2003 |title=2003 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Een jaar later het hulle ná oorwinnings oor Tunisië (met 8–3) en Kameroen (met 17–10), asook ’n nederlaag teen Marokko tweede in hul groep geëindig.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2004 |title=2004 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2005 is die wedstryd teen Namibië weens die onttrekking van Ivoorkus as ’n nederlaag geag, terwyl hulle deur Madagaskar (met 30–10) verneder is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2005 |title=2005 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In 2005 het hulle die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering met twee oorwinnings oor [[Senegalese nasionale rugbyspan|Senegal]] (met 20–6) en [[Zimbabwiese nasionale rugbyspan|Zimbabwe]] (met 33–3) belowend afgeskop. Die Afrikabeker 2006 was ook deel van die kwalifisering, maar hulle het gemengde resultate opgelewer teen Marokko – ’n 9–9-gelykop tuis en ’n 7–23-nederlaag weg – en Uganda – met ’n 7–32-nederlaag weg en ’n 18–7-oorwinning tuis – waarmee hulle uitgeskakel is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2006 |title=2006 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2007 het Ivoorkus ná naelskraapse oorwinnings oor Senegal (met 12–10) en Tunisië (met 22–19) en ’n naelskraapse nederlaag in die halfeinstryd teen Madagaskar (met 25–32) met nog ’n naelskraapse nederlaag in die uitspeelwedstryd teen Kenia (met 17–20) in die vierde plek afgesluit, hul beste prestasie in dié toernooi ooit.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2007 |title=2007 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2008/09 het as die [[Rugbywêreldbeker 2011]]-Afrikakwalifisering gedien en die span het ná oorwinnings oor Zambië (met 32–9) en Marokko (met 21–9) die halfeindstryd gehaal. Hulle het toe teen Namibië te staan gekom en in ’n 13–13-gelykop in [[Abidjan]] gespeel, maar met 14–54 in [[Windhoek]] vasgeval, en daarmee die toernooi weereens misgeloop.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2008%2F09 |title=2008/09 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2010 het hulle in die halfeindstryd ’n nederlaag teen Marokko (met 3–60) en in die uitspeelwedstryd ’n nederlaag teen Senegal gely (met 6–21).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2010 |title=2010 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In die daaropvolgende jaar het Ivoorkus weens finansiële beperkings hulself onttrek.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2011 |title=2011 Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In 2012, gelyktydig die eerste rondte van die [[Rugbywêreldbeker 2015]]-Afrikakwalifisering, is Ivoorkus in die groepfase uitgeskakel, nadat hulle as naaswenner in ’n vyf-span-groep geëindig het. Elke span het slegs twee wedstryde elk gespeel, dus het Ivoorkus ondanks twee oorwinnings ná Botswana geëindig, wat ook albei sy wedstryde kon wen en die volgende rondte gehaal het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/69?Stagione=2012 |title=2012 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die daaropvolgende toernooi het Ivoorkus sy groep gewen ná maklike oorwinnings oor Zambië (met 77–3) en Mauritius (met 83–3), asook ’n naelskraapse oorwinning oor Marokko (met 18–15).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2013 |title=2013 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In 2014 kon die span in die halfeindstryd Uganda klop (met 22–19) en het die afdelingeindstryd gehaal, waar hulle egter deur Tunisië verslaan is (met 26–6).<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/47?Stagione=2014 |title=2014 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Een jaar later het hulle in die Afdeling 1B nederlae gely teen Uganda (met 11–40) en Madagaskar (met 26–30), voordat hulle ’n naelskraapse oorwinning oor Senegal kon behaal (met 22–19), waarmee die span nie na Afdeling 1A gepromoveer is nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2015 |title=2015 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Ook in 2015 is die beheerliggaam se finansiële bestuur as “ondeursigtig en misluk” beskou, waarvolgens die nasionale kampioenskap gestaak is. Gevolglik het Wêreldrugby sy subsidies aan die Ivoriaanse beheerliggaam opgeskort.<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://www.rfi.fr/fr/hebdo/20150703-sports-rugby-cote-ivoire-pas-transforme-essai-coupe-monde-1995-max-brito |title=Vingt ans après, le rugby ivoirien n'a toujours pas transformé l'essai |publisher=[[Radio France Internationale]] |author=David Kalfa |date=3 Julie 2015 |accessdate=5 Desember 2024}}</ref> In 2016 het die span sy afdeling tweede afgesluit ná Tunisië en daarmee in die [[Rugbywêreldbeker 2019]]-kwalifisering die daaropvolgende rondte gehaal, wat op 8 Julie 2017 in die Afrikasilwerbeker teen Marokko in Casablanca beslis is.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2016 |title=2016 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Daar het hulle egter met 3–8 vasgeval en kon sodoende nie tot die Goue beker vir die laaste rondte van die kwalifisering vorder nie.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2017 |title=2017 Rugby Africa Silver Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die Ivoriane het daarmee aangebly in die Silwerbeker wat hulle in 2018 met ’n oorwinning oor Senegal (met 25–21) en ’n nederlaag teen Algerië (met 13–23) in die tweede plek afgesluit het.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2018 |title=2018 Rugby Africa Silver Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> In 2020 het die beheerliggaam sy rugbyakademieprojek geloods wat geïnspireer is deur die [[Franse Rugbyfederasie]] se Nasionale Rugbysentrum en genoem is na Max Brito.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/577470/ivory-coast-rugby-project |title=How Ivory Coast is emulating success in a bid to create a new generation of rugby talent |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=5 Augustus 2020 |accessdate=16 Mei 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210516082538/https://www.world.rugby/news/577470 |archive-date=16 Mei 2021 |url-status=dead}}</ref> Nadat die toernooi twee keer vanweë die wêreldwye [[Covid-19-pandemie]] gekanselleer is, het die Ivoriane wel deelgeneem aan die Afrikabeker 2021/22, wat by uitsteek oor twee jaar gestrek het. Die eerste rondte, wat in 2021 in Grand-Bassam beslis is, het met ’n verrassende oorwinning oor Namibië (met 24–13) en ’n naelskraapse nederlaag teen Madagaskar (met 19–24) afgeskop, waarmee die Ivoriane die uitklopfase gehaal het. Om epidemiologiese redes is dit in Julie 2022 in die Franse stede [[Marseille]] en [[Aix-en-Provence]] beslis. Hulle het egter in die kwarteindstryd teen Zimbabwe vasgeval (met 11–38) en sodoende ook versuim om vir die [[Rugbywêreldbeker 2023]] te kwalifiseer.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.rugbyworldcup.com/2023/news/731445/qualifier-africa-one-rugby-world-cup-france-2023 |title=Namibia win Rugby Africa Cup to secure place at Rugby World Cup 2023 |publisher=rugbyworldcup.com |date=10 Julie 2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die span het die uitspelwedstryd om die vyfde plek gehaal, maar naelskraaps teen Uganda met 17–18 vasgeval.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2021%2F22 |title=2021/22 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Tydens die Afrikabeker 2024 is die Ivoriane in die kwarteineindstryd deur Algeryne uitgeskakel met 12–32.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.rugbyarchive.net/compseasons/68?Stagione=2024 |title=2024 Rugby Africa Cup |publisher=rugbyarchive.net |date=2022 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die span het uiteindelik die uitspeelwedstryd om die sewende plek gehaal en Burkina Faso met 23–10 geklop.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/947785/zimbabwe-win-rugby-africa-mens-cup-2024 |titel=Zimbabwe win Rugby Africa Men's Cup 2024 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=29 Julie 2024 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> Die Afrikabeker 2025 was deel van die [[Rugbywêreldbeker 2027]]-kwalifisering, maar Ivoorkus het weer in die kwarteindrondte teen Algerië vasgeval (met 6–41) en hulle is toe in die uitspeelwedstryd om die sewende plek deur die gasheer Uganda geklop ( met 37–17).<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.world.rugby/news/1001963/zimbabwe-namibia-rugby-africa-cup-final-2025 |title=Zimbabwe hold on to book first Rugby World Cup spot since 1991 |publisher=[[Wêreldrugby]] |date=19 Julie 2025 |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> == Kleure, embleem en bynaam == [[Lêer:Elephants at Amboseli national park against Mount Kilimanjaro.jpg|duimnael|Die [[Afrika-olifant]], embleem van die Ivoriaanse nasionale rugbyspan]] Ivoorkus speel tradisioneel in ’n oranje trui met wit broeke en groen sokkies, die kleure van die [[Vlag van Ivoorkus|nasionale vlag]]. Hul alternatiewe trui is wit met oranje broeke en oranje sokkies. Die huidige truiverskaffer is die Franse sportuitruster [[world flair]] en die truiborg is die Franse handelsmaatskappy [[Touton]].<ref>{{en}} {{cite web |url=https://touton.com/images/resources/Reports/20240924-TOUTON-DPEF-2024-EN-WEB_BD_PAP.pdf |title=Sustainability Report 2023–24 |publisher=[[Touton]] |accessdate=7 Desember 2024}}</ref> Die beheerliggaam se kenteken verskyn op die regterbors, die truiverskaffer se kenteken links en die borgkenteken in die middel. Die Ivoriaanse Rugbyfederasie se kenteken toon ’n rugbyspeler met doelpale op die agtergrond en ’n [[Afrika-olifant]], Ivoorkus se wapendier. Die nasionale span se bynaam is ''Les éléphants'' (“die olifante”). == Tuisstadion == [[Lêer:Stade Félix Houphouët-Boigny réhabilité 04.jpg|duimnael|Die veeldoelige Stade Félix Houphouët-Boigny in [[Abidjan]], tuiste van die Ivoriaanse rugbyspan]] Ivoorkus se tuisstadion is die [[Stade Félix Houphouët-Boigny]] in die hawestad [[Abidjan]] met ’n kapasiteit van sowat 50&nbsp;000. Dit is in besit van die Ivoriaanse regering, wat dit aan die rugbyunie beskikbaar stel vir gebruik. Hier word amper al die nasionale span se tuiswedstryde, die meeste wedstryde tydens die nasionale rugbykampioenskap en ander rugbybyeenkomste aangebied. Die hoofgebruiker is die Ivoriaanse nasionale sokkerspan. Ná die aanbieding van die [[Afrikanasiesbeker]] 2024 is daar belowe om van die sokkerstadions ook vir rugby beskikbaar te stel.<ref>{{en}} {{cite web |url=https://www.dw.com/en/rugby-in-africa-much-more-than-the-springboks/a-66042836 |title=Rugby in Africa: Much more than the Springboks |publisher=[[Deutsche Welle]] |author=Jonathan Harding |date=28 Junie 2023 |accessdate=18 Februarie 2025}}</ref> == Toetswedstryde == Ivoorkus het 37 van sy 84 toetswedstryde gewen, ’n wenrekord van 44,05%. Ivoorkus se statistieke in toetswedstryde teen alle lande, in alfabetiese volgorde, is soos volg (korrek teen Julie 2025):<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=63;template=results;type=team;view=opposition |title=International Rugby Union Statistics – Ivory Coast |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> {| class="sortable wikitable" ! Opponent ! Gespeel ! Gewen ! Verloor ! Gelykop ! % Gewen |- bgcolor="#d0ffd0" align="center" |- | {{ALGru}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{BOTru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{BFAru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{FRAru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{ru-rt|Ghana}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{CMRru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{KENru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{MADru}} || 4 || 0 || 4 || 0 || 0,00 |- | {{ru-rt|Mali}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{MARru}} || 15 || 3 || 11 || 1 || 20,00 |- | {{MAUru}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{NAMru}} || 6 || 2 || 3 || 1 || 33,33 |- | {{NIGru}} || 3 || 3 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ru-rt|Rwanda}} || 1 || 1 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{SENru}} || 11 || 6 || 5 || 0 || 54,54 |- | {{SCOru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{SUIru}} || 2 || 0 || 1 || 1 || 0,00 |- | {{TGAru}} || 1 || 0 || 1 || 0 || 0,00 |- | {{TUNru}} || 11 || 6 || 4 || 1 || 54,54 |- | {{UGAru}} || 6 || 2 || 4 || 0 || 33,33 |- | {{ZAMru}} || 2 || 2 || 0 || 0 || 100,00 |- | {{ZIMru}} || 5 || 2 || 3 || 0 || 40,00 |- | align="left" |'''Algeheel''' || '''84''' || '''37''' || '''43''' || '''4''' || '''44,05''' |} == Rekords == === Wêreldbekerrekord === Ivoorkus het tot dusver vir een [[rugbywêreldbeker]]toernooi gekwalifiseer. Hulle is tydens die [[Rugbywêreldbeker 1995|1995-toernooi]] egter sonder ’n oorwinning in die groepfase uitgeskakel. {| class="wikitable" ! Jaar !! Uitslag |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1987|1987]] || Nie genooi nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1991|1991]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1995|1995]] || Groepfase |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 1999|1999]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2003|2003]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2007|2007]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2011|2011]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2015|2015]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2019|2019]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2023|2023]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2027|2027]] || Nie gekwalifiseer nie |- | align=center | [[Rugbywêreldbeker 2031|2031]] || {{n.v.t.}} |} === Afrikabeker === Ivoorkus neem sedert 2001 aan die jaarlikse Afrikabeker deel. Hulle het sedertdien nog nie ’n toernooi gewen nie en een keer in die vierde plek geëindig. === Ander toetswedstryde === Vanweë sy laat vestiging in 1990 het Ivoorkus gedurende die amateurtydperk min toere volgens die ou tradisie onderneem, aangesien dit teen die jaar 2000 tot ’n einde gekom het. Deesdae is toetswedstryde teen die spanne van die Noordelike Halfrond tweekeer per jaar moontlik. Gedurende Juniemaand se [[midjaarrugbytoetsreeks]] vertrek Europese spanne na Ivoorkus en gedurende Novembermaand se [[eindjaarrugbytoetsreeks]] reis die Ivoriane na Europa. In teenstelling met die meeste ander rugbylande speel Ivoorkus nie vir enige trofee teen sy opponente nie. == Spelers == === Huidige span === Die volgende spelers het die Ivoriaanse span gevorm tydens die Afrikabeker 2021/22:<ref>{{fr}} {{cite web |url=https://rugby.ci/les-25-elephants-pour-la-rac-2021/ |title=Les 25 éléphants pour la RAC 2021 |publisher=[[Ivoriaanse Rugbyfederasie]] |date=1 Julie 2021 |accessdate=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920072342/https://rugby.ci/les-25-elephants-pour-la-rac-2021/ |archive-date=20 September 2021}}</ref> {| | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Agterspelers ''(arrières)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Isaac Coulibaly]] || [[Skrumskakel]] || [[US Seynoise]] |- | [[Firmin Douho]] || Skrumskakel || [[RC Yopougon]] |- | [[Alexandre Pilati]] || Skrumskakel || [[US Dax]] |- | [[Ezer Kosse]] || [[Losskakel]] || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Alexandre Lagarde]] || Losskakel || [[US Tyrosse]] |- | [[Christian Eba]] || [[Senter]] || Société omnisports de l’Armée |- | [[Yann Lohore]] || Senter || [[Palavas Lunel Rugby]] |- | [[Andy Serele]] || Senter || [[Stade métropolitain]] |- | [[Ange Taho]] || Senter || [[Oyonnax Rugby]] |- | [[Soualio Bakayoko]] || [[Vleuel]] || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Issa Bassono]] || Vleuel || [[Treichville Biafra Olympique]] |- | [[Anthony Bazin]] || Vleuel || [[CS Vienne]] |- | [[Fabien Coublucq]] || Vleuel || [[US Orthez]] |- | [[Ben Yacouba Dembele]] || Vleuel || [[Pessac Rugby|Pessac]] |- | [[Oscar Lasme]] || Vleuel || [[CS Vienne]] |- | [[James Zié]] || Vleuel || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Benjamin Maurice]] || [[Heelagter]] || [[RC Yopougon]] |- | [[Yannis Dit Robaglia]] || Heelagter || [[RC Massy]] |} | | valign="top"| {| class="wikitable" |+ Voorspelers ''(avants)'' |- ! Speler !! Posisie !! Klub |- | [[Mohamed Barro]] || [[Haker]] || [[Ta Rugby Club Koumassi]] |- | [[Elias Coulibaly]] || Haker || [[Stade Français (Rugby Union)|Stade Français]] |- | [[Ismaël Martin]] || Haker || [[US Bressane]] |- | [[Welcome Bigger Bladi]] || [[Stut]] || [[SC Mazamet]] |- | [[Kevin Brou]] || Stut || [[Stade Dijonnais]] |- | [[Youssouf Dosso]] || Stut || [[AAS Sarcelles]] |- | [[Emmanuel Gbapo]] || Stut || [[Aviron Gruissanais]] |- | [[Tiedie Koné]] || Stut || [[Treichville Biafra Olympique]] |- | [[Marvin Pivert]] || Stut || [[CA Périgueux]] |- | [[Quentin Poupeau]] || Stut || [[Saint-Médard RC]] |- | [[Christian Sahin]] || Stut || [[RC Le Mans]] |- | [[Hamed Diarra]] || [[Slot (rugby)|Slot]] || [[US Tours]] |- | [[Firmin Doué]] || Slot || [[RC Yopougon]] |- | [[Jean-Philippe Gori]] || Slot || [[RC Pays de Roquefort]] |- | [[Evrard Dion Oulai]] || Slot || [[RC Massy]] |- | [[Paul Diallo Dit Peres]] || [[Losvoorspeler]] || [[C’ Chartres Rugby]] |- | [[Ouambourou Dosso]] || Losvoorspeler || [[Stade Domontois]] |- | [[Mohamed Fofana]] || Losvoorspeler || [[AAS Sarcelles]] |- | [[Dov Kosse]] [[Lêer:Captain sports.svg|15px|Kaptein]] || Losvoorspeler || [[UA Gujan Mestras]] |- | [[Eric M’Bra]] || Losvoorspeler || [[Stade Pontellois]] |- | [[Bakary Meité]] || Losvoorspeler || [[US Carcassonne]] |- | [[Eugène N’Zi]] || Losvoorspeler || [[Aviron Gruissanais]] |- | [[Louison N’Zoko]] || Losvoorspeler || [[Winners Stars Port Bouet]] |} |} === Bekende spelers === Tot dusver is geen voormalige Ivoriaanse speler in Wêreldrugby se Heldesaal opgeneem nie. === Spelerstatistieke === Vervolgens die belangrikste statistieke van Ivoorkus se spelers. Die spelers wat met <nowiki>*</nowiki> gekenmerk is, is nog aktief en kan hul statistieke verbeter. <small>(Korrek teen Julie 2025)</small> {| | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;team=63;template=results;type=player |title=Total matches played (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || [[Ernest Bley]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}2 || [[Toussaint Djehi]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}3 || [[Ismaila Lassissi]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}4 || [[Lucien Niakou]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}5 || [[Jean-Baptiste Sathiq]] || 1993–1995 || 8 |- | {{0}}6 || [[Aboubakar Camara]] || 1993–1995 || 7 |- | {{0}}7 || [[Athanase Dali]] || 1993–1995 || 7 |- | {{0}}8 || [[Amidou Koné]] || 1993–1995 || 7 |- | {{0}}9 || [[Alfred Okou]] || 1993–1995 || 7 |- | 10 || [[Ble Aka]] || 1993–1995 || 6 |} <!-- | {| class="wikitable" |+ Meeste toetswedstryde as kaptein<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?captain=1;class=1;filter=advanced;orderby=matches;team=63;template=results;type=player |titel=Total matches played as captain (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Toetswedstryde |- | {{0}}1 || || || |- | {{0}}2 || || || |- | {{0}}3 || || || |- | {{0}}4 || || || |- | {{0}}5 || || || |- | {{0}}6 || || || |- | {{0}}7 || || || |- | {{0}}8 || || || |- | {{0}}9 || || || |- | 10 || || || |} --> |} {| | {| class="wikitable" |+ Meeste punte aangeteken<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=points;team=63;template=results;type=player |title=Total points scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Punte |- | {{0}}1 || [[Athanase Dali]] || 1993–1995 || 31 |- | {{0}}2 || [[Aboubakar Camara]] || 1993–1995 || 15 |- | {{0}}3 || [[Aboubacar Soulama]] || 1994–1995 || 13 |- | {{0}}4 || [[Victor Kouassi]] || 1993–1995 || {{0}}8 |- | {{0}}5 || [[Paulin Bouazo]] || 1993–1995 || {{0}}5 |- | {{0}}6 || [[G. Kouassi]] || 1993–1993 || {{0}}5 |- | {{0}}7 || [[Célestin N’Gabala]] || 1994–1995 || {{0}}5 |- | {{0}}8 || [[Lucien Niakou]] || 1993–1993 || {{0}}5 |- | {{0}}9 || [[Alfred Okou]] || 1993–1995 || {{0}}5 |- | 10 || [[Jean-Baptiste Sathiq]] || 1993–1995 || {{0}}5 |} | valign="top" | {| class="wikitable" |+ Meeste drieë gedruk<ref>{{en}} {{cite web |url=http://stats.espnscrum.com/statsguru/rugby/stats/index.html?class=1;filter=advanced;orderby=tries;team=63;template=results;type=player |title=Total tries scored (descending) |publisher=ESPNscrum |accessdate=20 Julie 2025}}</ref> |- ! style="width:50px"| Rang !! style="width:175px"| Naam !! style="width:100px"| Tydperk !! style="width:75px"| Drieë |- | {{0}}1 || [[Aboubakar Camara]] || 1993–1995 || 3 |- | {{0}}2 || [[Paulin Bouazo]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}3 || [[Célestin N’Gabala]] || 1994–1995 || 1 |- | {{0}}4 || [[Lucien Niakou]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}5 || [[Alfred Okou]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}6 || [[Jean-Baptiste Sathiq]] || 1993–1995 || 1 |- | {{0}}7 || [[Aboubacar Soulama]] || 1994–1995 || 1 |- | {{0}}8 || [[S. Swatson]] || 1994–1994 || 1 |} |} == Sien ook == {{Portaal|Rugby|Ru ball.svg}} * [[Ivoriaanse nasionale sokkerspan]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{en}} {{cite book |author=Huw Richards |title=A Game for Hooligans: The History of Rugby Union |publisher=Mainstream Publishing |location=Edinburg |year=2007 |isbn=978-1-84596-255-5}} * {{en}} {{cite book |author=Richard Bath |title=The Complete Book of Rugby |publisher=Seven Oaks |year=1997 |isbn=1-86200-013-1}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Ivory Coast national rugby union team|Ivoriaanse nasionale rugbyspan}} * {{fr}} [https://rugby.ci/ Amptelike webwerf van die Ivoriaanse Rugbyfederasie] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20211018040718/https://rugby.ci/ |date=18 Oktober 2021}} * {{en}} [https://www.world.rugby/organisation/membership/africa/ivory-coast Ivoorkus by Wêreldrugby] * {{fr}} [https://www.sport-ivoire.ci/ Sportportaal Ivoorkus] {{Nasionale rugbyspanne}} {{Normdata}} [[Kategorie:Rugby in Ivoorkus]] [[Kategorie:Nasionale rugbyspanne van Afrika]] r6fcuka7gnm4n92itt8op4fh7kr60xc 0 40741 2903175 2615422 2026-05-11T21:00:06Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903175 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Erfurt'''<br /> [[Lêer:Erfurt, Dom und Severikirche.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Erfurt-Position.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Erfurt COA.svg|75px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge der kreisfreien Stadt Erfurt laut Hauptsatzung.svg|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Thuringia.svg|20px]] [[Thüringen]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|50|59|N|11|2|E}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 742 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1120 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlak:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 269,91 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 194 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2022) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 214&nbsp;969 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 796/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Klimaat''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Tipe | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Gematigde seeklimaat<ref>{{de}} [http://www.klimadiagramme.de/Deutschland/erfurt.html ''www.klimadiagramme.de – Erfurt'']</ref> |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse temperatuur | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 7,9&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gem. temp. Januarie/Julie | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | -1,1 / 16,8&nbsp;°C |- | &nbsp;- Gemiddelde jaarlikse neerslag | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 500 mm |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Andreas Horn ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [https://www.erfurt.de/ ''erfurt.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Erfurt''' ([[Duits]]: [ˈɛrfʊrt], {{Audio|De-Erfurt.ogg|luister}}) is die administratiewe [[hoofstad]] van die [[Duitsland|Duitse]] deelstaat [[Thüringen]] en met 'n oppervlakte van 269,17 vierkante kilometer en 'n bevolking van 213&nbsp;699 (soos op 31 Desember 2018) ook die grootste stad in dié deelstaat. Erfurt is in die vrugbare Gerarivier-vallei van die Thüringer Bekken geleë. Reeds in 742 het die sendingbiskop Bonifatius in 'n brief aan [[pous Sagarias]] na die gunstige ligging van die destydse nedersetting ''Erphesfurt'' verwys en die stigting van 'n bisdom voorgestel. Erfurt het later tot die geestelike sentrum van Thüringen ontwikkel. Die ligging by die kruispunt van ou Duitse en Europese handelspaaie, uitgebreide handelsbetrekkinge en sy status as markstad het net soos die bestaan van 'n koninklike palts die groei van Erfurt tot die beduidendste stedelike sentrum in Thüringen verseker, alhoewel dit in politieke opsig eers in 1944 deel van Thüringen geword het (die stad was 'n besitting van die Keurvorstedom Mainz en vanaf 1802 van [[Pruise]]). Die plaaslike universiteit, wat in 1392 gestig is, is op twee na die oudste akademiese instelling in Duitsland, met die latere reformator [[Martin Luther]] as sy bekendste student. Erfurt beskik oor 'n byna volledig bewaarde historiese stadskern uit die Middeleeue met 'n oppervlakte van bykans drie vierkante kilometer en argitektoniese besienswaardighede soos die Domkerk van Erfurt, die Severikerk, die Kramerbrug ([[Duits]]: ''Krämerbrücke''), 25 parogiaalkerke en talle vakwerk- en burgerhuise. Vandag vorm administrasie en dienste die ekonomiese basis van Erfurt. Naas die openbare uitsaaier ''Kinderkanal'' het 'n aantal radiostasies en dagblaaie hulle hoofkwartiere in die stad. Die plaaslike handelskou is naas dié van [[Leipzig]] die beduidendste in die nuwe oostelike deelstate van Duitsland. In 2023 is die Joodse [[Middeleeue|middeleeuse]] erfenis van Erfurt deur [[Unesco]] as [[wêrelderfenisgebied]] gelys. == Sien ook == * [[Lys van Wêrelderfenisgebiede]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [https://www.erfurt.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{fr}} [https://whc.unesco.org/en/list/1656 Amptelike Unesco-bladsy] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Erfurt-Germany|title=Erfurt|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=24 September 2023}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings in Thüringen]] [[Kategorie:Wêrelderfenisgebiede in Duitsland]] hc1lpyk4s8qwu6xdf4dnpslkm915fty 0 40828 2903182 2446726 2026-05-11T21:00:12Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903182 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Saarbrücken'''<br /> [[Lêer:SB-Rathaus.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Karte saarbruecken in deutschland.png|180px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Saarbruecken COA.svg|center|75px]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag City of Saarbrücken (Saarbrücken County, Saar, Germany).png|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Saarland.svg|20px]] [[Saarland]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|49|14|N|7|0|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting (eerste verwysing)''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[999]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[1342]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 167,07 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 230 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2012) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 176&nbsp;996<ref>{{de}} {{cite web |url=http://www.saarland.de/dokumente/thema_statistik/staa_FB311212_nZ.pdf |title=''www.saarland.de'' |accessdate=18 Januarie 2014 |archive-date= 7 Februarie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140207210546/http://www.saarland.de/dokumente/thema_statistik/staa_FB311212_nZ.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1&nbsp;059/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Uwe Conradt ([[Christelik-Demokratiese Unie|CDU]]) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.saarbruecken.de ''saarbruecken.de''] |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Saarbrücken''' ([[Duits]]: [zaːɐ̯ˈbʁʏkn̩], {{Audio|De-Saarbrücken3.ogg|luister}}; [[Luxemburgs]]: ''Saarbrécken'', [zaːʁˈbʀekən], {{Audio|Lb-Saarbrécken.ogg|luister}}; [[Frans]]: ''Sarrebruck'', [saʁbʁyk]) is die administratiewe [[hoofstad]] en grootste stad van die [[Duitsland|Duitse]] [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] [[Saarland]]. Die huidige stad het in 1909 met die samesmelting van drie stede - Saarbrücken, St. Johann en Malstatt-Burbach - ontstaan en is vandag die politieke, ekonomiese en kulturele sentrum van die Saarland en setel van 'n universiteit. == Etimologie == Die naam van Saarbrücken het niks te doen met die moderne Nieuhoogduitse woord ''Brücke'' ("brug") aangesien die eerste verwysings na die nedersetting en sy [[kasteel]] in dokumente voorkom wat 500 jaar voor die oprigting van die eerste brug oor die Saar-rivier (die sogenaamde ''Alte Brücke'' of "Ou Brug") ontstaan het. Die oudste oorgelewerde naam ''Sarabriga'' is van [[Kelte|Keltiese]] oorsprong - die eerste woorddeel ''sara'' beteken "rivier", die tweede (''briga'') word as "rots, groot steen" vertaal. Waarskynlik het die naam na die groot rots teenoor die Ou Brug verwys waarop die eerste kasteel opgerig is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.saarbruecken.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Saarbrucken|title=Saarbrucken|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Deelstaathoofstede van Duitsland]] [[Kategorie:Nedersettings in Saarland]] 6ej53cz7i2xvp2bu6ysgrigrp16byag 0 44476 2903242 2882900 2026-05-12T07:36:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903242 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Hargeisa | native_name = | other_name = | settlement_type = Hoofstad | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Hargeisa capital of Somaliland.jpg|px300{{!}}Aerial view of Hargeisa City Somaliland | photo2a = Hargeisa 2020.jpg{{!}}Hargeisa downtown | photo2b = Market-stalls-Bacadlaha-in-downtown-area-of-Hargeisa-City-Somaliland.jpg{{!}}Market stalls Bacadlaha in downtown area of Hargeisa City Somaliland | photo3a = Hargeisa street.jpg{{!}}Hargeisa downtown | photo3b = Hargaysa3.jpg{{!}}Hargeisa | photo4a = Naasa Hablood - Virgin's Breast Mountain, Hargeisa, Somalilanad.jpg{{!}}Naasa Hablood | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 }} | image_caption = | image_flag = Hargeisa local council flag.png | image_seal = Hargeisa local council logo.png | pushpin_map = Somaliland | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = Ligging in Somaliland | pushpin_relief = yes | coordinates = {{coord|9|33|47|N|44|4|3|E|region:SO-Mu|display=inline,title}} | subdivision_type1 = Land | subdivision_type3 = | subdivision_name1 = {{flag|Somaliland}} | subdivision_name2 = [[Somaliland]] | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = Streek | subdivision_name4 = [[Maroodi Jeex]] | subdivision_type5 = Distrik | subdivision_name5 = [[Hargeisa District|Hargeisa]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = burgemeester | leader_name = [[Abdurrahman Mahmoud Aidiid]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_magnitude = | area_total_km2 = 78 | area_land_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1,334 | population_total = 1,200,000 | population_as_of = 2019 | population_footnotes = <ref>https://www.thebrenthurstfoundation.org/downloads/hargeisa_discussion-paper-04-2019-hargeisa-somaliland-invisible-city.pdf</ref> | population_density_km2 = 1,600 | population_density_sq_mi = 3,000 | population_note = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = +252 | website = | timezone = [[East Africa Time|EAT]] | utc_offset = +3 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | name = | population_demonym = Hargeisan;<br>Hargeysawi }} '''Hargeisa''' ook ''Hargeysa'' ([[Somalies]] Hargaysa, [[Arabies]] هرجيسا)<ref name="Jubba">{{cite web|title=Hargeisa |url=http://jubba-airways.com/destinations/hargeisa.aspx |publisher=Jubba Airways |access-date=18 Julie 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122160435/http://jubba-airways.com/destinations/hargeisa.aspx |archive-date=22 Januarie 2013 }}</ref><ref>{{cite web | title=Somalia: largest cities and towns and statistics of their population | url=http://www.world-gazetteer.com/wg.php?x=1350565654&lng=fr&des=gamelan&geo=-198&srt=pnan&col=abcdefghinoq&msz=1500&men=gcis&lng=en | work=world-gazetteer.com | access-date=19 Oktober 2012 | url-status=dead | archive-url=https://archive.today/20121204170941/http://www.world-gazetteer.com/wg.php | archive-date=4 Desember 2012 }}</ref>) is die [[hoofstad]] van die [[Lys van omstrede gebiede|omstrede gebied]] [[Somaliland]] en van die streek Maroodi Jeex in [[Somalië]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|title=Somaliland profile|date=2016-05-26|work=BBC News|access-date=2017-04-23|language=en-GB|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170423054426/http://www.bbc.co.uk/news/world-africa-14115069|archive-date=2017-04-23}}</ref>Dit volg Burco op as die hoofstad van die Britse Somaliland Protektoraat in 1941. Hargeisa is die grootste stad in Somaliland, <ref>{{cite magazine|title= In the Valley of Death: Somaliland's Forgotten Genocide| url= https://www.thenation.com/article/archive/in-the-valley-of-death-somalilands-forgotten-genocide/tnamp/}}</ref><ref>{{cite book|title=Eritrea and Ethiopia: From Conflict to Cooperation |isbn = 9780932415974| url= https://books.google.com/books?id=xbQTEF0rd7wC&dq=hargeisa+and+burao+second+and+third+largest+cities+somalia&pg=PA152|last1 = Tekle|first1 = Amare|year = 1994}}</ref> en het ook gedien as die hoofstad van die Isaaq Sultanaat gedurende die middel tot laat 19de eeu. Die stad het 1&nbsp;300&nbsp;000 inwoners in 2010 gehad en het 'n oppervlakte van 86&nbsp;666 km². Hargeisa is gestig as 'n water- en handelsstop tussen die kus en die binneland deur die Isaaq Sultanaat. Aanvanklik het dit gedien as 'n waterput vir die groot vee van die Eidagale-stamme wat in die spesifieke streek bewoon het en later deur die huidige stamme van Hargeisa verbind is. In 1960 het die Somaliland-protektoraat onafhanklikheid van die [[Verenigde Koninkryk]] verkry en soos geskeduleer dae later met die Trustgebied van Somaliland (voormalige Italiaanse Somaliland) verenig om die Somaliese Republiek op 1 Julie te vorm.<ref name="Encyclopædia Britannica 2002 p.835">Encyclopædia Britannica, ''The New Encyclopædia Britannica'', (Encyclopædia Britannica: 2002), bl.835</ref> Hargeisa is geleë in 'n vallei in die Galgodon (Ogo) hooglande en sit op 'n hoogte van 1,334 m. Die stad is die tuiste van [[rotskuns]] uit die [[Neolitiese Omwenteling]] en is ook 'n kommersiële spilpunt vir onder meer kosbare klipsnywerk, konstruksie, kleinhandeldienste en handel.<ref name="Jubba"/> == Klimaat == Hargeisa het 'n warm semi-droë klimaat ([[Köppen-klimaatklassifikasie]]: BSh). Die stad beskik oor die algemeen oor baie warm winters en warm somers. Ten spyte van sy ligging in die trope, as gevolg van die hoë hoogte ervaar Hargeisa selde baie warm of baie koue weer, 'n eienskap wat selde in semi-droë klimate gesien word. Die stad kry die grootste deel van sy reën tussen die maande April en September, gemiddeld net meer as 400 millimeter reënval jaarliks. Gemiddelde maandelikse temperature in Hargeisa wissel van 18 ° C in die maande Desember en Januarie tot 24 ° C in Junie. ==Demografie== Volgens die UNDP het die stad in 2005 'n bevolking van 560 028 gehad<ref>{{cite web |url=https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf |title=OCHA |access-date=2013-09-21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130925103014/https://docs.unocha.org/sites/dms/Somalia/UNDP-POP-RURAL-URBAN%202005.pdf |archive-date=2013-09-25 }}</ref> terwyl Hargeisa volgens die CIA-feiteboek 'n bevolking van ongeveer 760 000 vanaf 2015 beraam het.<ref name="Cwfsom">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/|title=Somalia|publisher=Central Intelligence Agency|location=Langley, Virginia|work=The World Factbook|access-date=6 Desember 2013|archive-date=22 Augustus 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250822103819/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/somalia/|url-status=dead}}</ref> Vanaf 2019 word beraam dat Hargeisa 'n bevolking van 1,2 miljoen het.<ref>{{Cite book|last=Kilcullen|first=David|title=Hargeisa, Somaliland – Invisible City|publisher=The Brenthurst Foundation|year=2019}}</ref> Die stedelike gebied beslaan 75 vierkante kilometer, met 'n bevolkingsdigtheid van 12 600 inwoners per vierkante kilometer (33 000 / vierkante myl).<ref name="Cwfsom"/> ==Ekonome== [[Lêer:Somalia (Somaliland)(023).jpg|links|duimnael|Dahabshiil bank in Hargeisa.]] Hargeisa is die finansiële spilpunt vir baie entrepreneuriese industrieë wat wissel van finansies, kleinhandel, invoer/uitvoer pakhuise tot edelstene, [[konstruksie]], [[voedselverwerking]], [[Tekstiel|tekstiele]] en veehandel. In Junie 2012 is die Vennootskapfonds vir die private sektor in Somaliland by Hargeisa se Ambassador Hotel bekendgestel. Deel van die groter ''Partnership for Economic Growth''-program, sal die inisiatief sien dat $900 000 USD aan 13 private plaaslike besighede toegeken word, sowel as die skepping van 250 nuwe voltydse werksgeleenthede, waarvan die helfte vir die jeug en een derde vir vroue geoormerk moet word. Die fonds sal na verwagting werksgeleenthede vir 1 300 entrepreneurs verbeter deur verbeterde produkverspreiding en belegging in nuwe tegnologieë en verwerkingsfasiliteite. Geskiktheid word bepaal deur 'n mededingende en deursigtige keuringsproses onder toesig van die Vennootskap-program, die Somaliland Kamer van Koophandel en regeringsamptenare.<ref name="Ultfgpftpsis">{{cite web|title=USAID launches the first grants program for the private sector in Somaliland |url=http://eastafrica.usaid.gov/en/USAID/Article/2909/USAID_launches_the_first_grants_program_for_the_private_sector_in_Somaliland |publisher=USAID |access-date=18 Julie 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130218133422/http://eastafrica.usaid.gov/en/USAID/Article/2909/USAID_launches_the_first_grants_program_for_the_private_sector_in_Somaliland |archive-date=16 Februarie 2013 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Hoofstede in Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geografie van Somaliland]] [[Kategorie:Nedersettings in Somalië]] 72cxp3i3zu8tnwtj6tjtl1naxml1jew 0 47083 2903249 2832941 2026-05-12T07:40:25Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903249 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:Dreischluchtendamm hauptwall 2006.jpg|duimnael|links|Die [[Drieklowedam]], 'n reuse [[Hidroëlektrisiteit|hidroëlektriese]] dam in China.]] [[Lêer:Susquehanna Steam Electric Station from Council Cup 1.JPG|duimnael|Die Susquehanna stoom-elektriese kragsentrale, 'n [[kernkrag]]sentrale wat kookwater gebruik.]] 'n '''Kragsentrale''' of '''kragstasie''' is 'n industriële fasiliteit vir die opwekking van [[elektriese krag]] uit ander energiebronne. Die middelpunt van byna alle kragsentrales is die [[elektriese generator]], 'n roterende masjien wat [[meganiese energie]] omskakel na [[elektriese energie]] deur die skepping van 'n relatiewe beweging tussen 'n [[magnetiese veld]] en 'n [[geleier]]. Die energiebron wat aangewend word om die generator te draai verskil wesenlik. Dit is hoofsaaklik afhanklik van die tipe brandstof wat beskikbaar is, en die toegang tot tipe tegnologie van die elektrisiteitsmaatskappy. == Sien ook == * [[Arnot-kragstasie]] * [[Camden-kragstasie]] * [[Duvha-kragstasie]] * [[Hendrina-kragstasie]] * [[Kendal-kragstasie]] * [[Koeberg-kernkragsentrale]] * [[Kusile-kragstasie]] * [[Lethabo-kragstasie]] * [[Majuba-kragstasie]] * [[Matimba-kragstasie]] * [[Medupi-kragstasie]] * [[Mungarra-kragstasie]] (Australië) {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Energie-omsetting]] [[Kategorie:Kragsentrales| ]] 73kjzcriss1e60lroxpkbv3zuh88pqm 0 48271 2903135 2769212 2026-05-11T17:14:39Z Jcb 223 2903135 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die getal 10, vir ander gebruike, sien [[10 (dubbelsinnig)]].'' {{getal | simbool = 10 | orde = Tiende }} '''10''' ('''Tien''') is die getal na [[9 (getal)|nege]] en voor [[11 (getal)|elf]]. Meeste [[mens]]e het tien [[vinger]]s en tien [[toon|tone]]. Die [[Romeinse syfers|Romeinse syfer]] vir tien is ''X''. Tien is die kleinste positiewe [[heelgetal]] met twee syfers. Tien is 'n belangrike getal omdat meeste mense getalle met veelvoude van tien skryf. Dit word die [[desimale stelsel]] genoem. == Wiskunde == 'n [[Heelgetal]] word as 'n [[Pariteit|ewe getal]] bepaal as dit deelbaar deur [[2 (getal)|twee]] is. Wanneer dit in basis 10 geskryf word, sal alle veelvoude van 2 eindig op 0, 2, 4, 6 of 8.<ref name="oeis">{{Cite web|url=https://oeis.org/A005843 |title=The On-Line Encyclopedia of Integer Sequences. |access-date=2022-12-15 |lang=en}}</ref> === Meetkunde === ==== Tienhoek ==== {{main|Tienhoek}} As 'n [[konstrueerbare veelhoek]] met 'n kompas en reguitrand, het die gereelde '''[[tienhoek]]''' 'n interne hoek van <math>12^2 = 144</math> grade en 'n sentrale hoek van <math>6^2 = 36</math> grade. === Lys van basiese berekeninge === {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- !width = "105px" | [[Vermenigvuldiging]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !50 !100 !1000 !10000 |- | 10 × ''x''''' | ''' 10''' | [[20 (getal) | 20]] | [[30 (getal) | 30]] | [[40 (getal) | 40]] | [[50 (getal) | 50]] | [[60 (getal) | 60]] | [[70 (getal) | 70]] | [[80 (getal) | 80]] | [[90 (getal) | 90]] | [[100 (getal) | 100]] | [[110 (getal) | 110]] | [[120 (getal) | 120]] | [[130 (getal) | 130]] | [[140 (getal) | 140]] | [[150 (getal) | 150]] | [[160 (getal) | 160]] | [[170 (getal) | 170]] | [[180 (getal) | 180]] | [[190 (getal) | 190]] | [[200 (getal) | 200]] | [[210 (getal) | 210]] | [[220 (getal) | 220]] | [[230 (getal) | 230]] | [[240 (getal) | 240]] | [[250 (getal) | 250]] | [[500 (getal) | 500]] | [[1000 (getal) | 1000]] | [[10000 (getal) | 10000]] | [[100000 (getal) | 100000]] |} {|class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! [[Deling]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 10 ÷ ''x''''' | 10 | 5 | 3.333 | 2.500 | 2 | 1.667 | 1.429 | 1.250 | 1.111 | 1 ! | 0.909 | 0.833 | 0.769 | 0.714 | 0.667 | 0.625 | 0.588 | 0.556 | 0.526 | 0.500 |- | x ÷ 10 | 0.100 | 0.200 | 0.300 | 0.400 | 0.500 | 0.600 | 0.700 | 0.800 | 0.900 | 1 ! | 1.100 | 1.200 | 1.300 | 1.400 | 1.500 | 1.600 | 1.700 | 1.800 | 1.900 | 2 |} {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! [[Magsverheffing]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 10^x | 10 | 100 | 1000 | 10000 | 100000 | 1000000 | 10000000 | 100000000 | 1000000000 | 10000000000 ! | 100000000000 | 1000000000000 | 10000000000000 | 100000000000000 | 1000000000000000 | 10000000000000000 | 100000000000000000 | 1000000000000000000 | 10000000000000000000 | 100000000000000000000 |- | x¹⁰ | 1 | 1024 | 59049 | 1048576 | 9765625 | 60466176 | 282475249 | 1073741824 | 3486784401 | 10000000000 ! | 25937424601 | 61917364224 | 137858491849 | 289254654976 | 576650390625 | 1099511627776 | 2015993900449 | 3570467226624 | 6131066257801 | 10240000000000 |} == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commons category-inline|10 (number}} {{Normdata}} [[Kategorie:Getalle]] sbaq8v3ggth6ajir6w0rmg82a8oez6u 0 49482 2903159 1914812 2026-05-11T18:45:40Z SpesBona 2720 Bygewerk 2903159 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Laura Chinchilla | beeld = Laura 4.jpg | beeldonderskrif = Laura Chinchilla, ca. 2010 | orde = 46ste President van Costa Rica | termynaanvang = [[8 Mei]] [[2010]] | termyneinde = [[8 Mei]] [[2014]] | vise = Alfio Piva<br />Luis Liberman | voorganger = [[Óscar Arias]] | opvolger = [[Luis Guillermo Solís]] | geboortenaam = Laura Chinchilla Miranda | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1959 | geboortemaand = 3 | geboortedag = 28 | geboorteplek = [[San José, Costa Rica|San José]], [[Costa Rica]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = Nasionale Bevrydingsparty (tot 2022)<br />Onafhanklik (sedert 2022) | orde2 = Eerste Adjunkpresident van Costa Rica | termynaanvang2 = [[8 Mei]] [[2006]] | termyneinde2 = [[8 Oktober]] [[2008]] | president2 = [[Óscar Arias]] | voorganger2 = Lineth Saborío Chaverri | opvolger2 = Alfio Piva | orde3 = President van Gemeenskap van Latyns-Amerikaanse en Karibiese Lande | termynaanvang3 = [[28 Januarie]] [[2014]] | termyneinde3 = [[8 Mei]] [[2014]] | voorganger3 = [[Raúl Castro]] | opvolger3 = [[Luis Guillermo Solís]] | orde4 = Minister van Justisie en Genade | termynaanvang4 = [[8 Mei]] [[2006]] | termyneinde4 = [[8 Oktober]] [[2008]] | president4 = [[Óscar Arias]] | voorganger4 = Patricia Vega Herrera | opvolger4 = Viviana Martín Salazar | orde5 = Minister van Openbare Veiligheid | termynaanvang5 = [[30 Maart]] [[2008]] | termyneinde5 = [[14 April]] [[2008]] | president5 = [[Óscar Arias]] | voorganger5 = Fernando Berrocal Soto | opvolger5 = Janina del Vecchio Ugalde | orde6 = | termynaanvang6 = [[12 November]] [[1996]] | termyneinde6 = [[8 Mei]] [[1998]] | president6 = [[José María Figueres]] | voorganger6 = Bernardo Arce Gutiérrez | opvolger6 = Juan Rafael Lizano Sáenz | orde7 = Afgevaardigde van die Costa Ricaanse Wetgewende Vergadering | termynaanvang7 = [[1 Mei]] [[2002]] | termyneinde7 = [[30 April]] [[2006]] | kiesafdeling7 = [[San José, Costa Rica|San José]] (13de Kantoor) | voorganger7 = Guido Monge Fernández | opvolger7 = Evita Arguedas Maklouf | orde8 = Adjunkminister van Openbare Veiligheid | termynaanvang8 = [[8 Mei]] [[1994]] | termyneinde8 = [[12 November]] [[1996]] | president8 = [[José María Figueres]] | voorganger8 = | opvolger8 = Óscar Albán Chipsen | eggenoot = Mario Alberto Madrigal Díaz (1982–1985; geskei)<br />José María Rico (2000–2019; sy dood) | kinders = 1 seun | alma_mater = Universiteit van Costa Rica<br />Georgetown-universiteit | religie = | handtekening = Presidenta Laura Chinchilla firma.jpg | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = }} '''Laura Chinchilla Miranda''' ([[Spaans]]: [ˈlawɾa tʃinˈtʃiʝa miˈɾanda]; * [[28 Maart]] [[1959]] in [[San José, Costa Rica|San José]]) is 'n [[Costa Rica]]anse politoloog wat op 8 Mei 2010 as staatspresident van dié [[Sentraal-Amerika]]anse land en opvolger van [[Óscar Arias]] ingesweer is. Sy is die eerste vrou wat hierdie amp beklee het en is op 8 Mei 2014 opgevolg deur [[Luis Guillermo Solís]]. [[Lêer:Barack Obama meets Laura Chinchilla.jpg|duimnael|links|Laura Chinchilla saam met [[Barack Obama]] in 2013]] Laura Chinchilla is die dogter van Rafael Ángel Chinchilla Fallas wat tussen 1972 en 1987 as kontroleur en ouditeur-generaal van Costa Rica gedien het, en Emilce Miranda Castillo. Sy het politieke wetenskappe aan die Universiteit van Costa Rica gestudeer en 'n meestersgraad in openbare politiek aan die Georgetown-universiteit behaal. Sy het haar politieke loopbaan as raadgewer vir regtelike en veiligheidsake in [[Latyns-Amerika]] en [[Afrika]] in verskillende internasionale organisasies begin. Sy was daarnaas spreker van 'n reeks internasionale forums vir openbare veiligheid en polisiekwessies. Tussen 1994 en 1996 het sy die amp van adjunkminister van justisie en tussen 1996 en 1998 dié van minister van openbare veiligheid beklee. Ná die oorwinning van die PLN in die presidensiële verkiesing van 2006 is Laura Chinchilla as eerste adjunkpresident in die kabinet van president Óscar Arias benoem. Sy het in dié amp tot 8 Oktober 2008 waargeneem en daarna as kandidaat van haar party aan die verkiesingsveldtog vir die presidensiële verkiesing van 2010 deelgeneem. Sy het 47 persent van die uitgebragte stemme gekry, teenoor 'n stemaandeel van slegs 25 persent vir die linkse kandidaat Ottón Solís. Laura Chinchilla is getrou en het 'n seun. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Laura Chinchilla Miranda|Laura Chinchilla}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chinchilla, Laura}} [[Kategorie:Costa Ricaanse politici]] [[Kategorie:Presidente]] [[Kategorie:Geboortes in 1959]] [[Kategorie:Lewende mense]] l02zvi80nc54oc9tmse6f0u3ct24azm 0 50103 2903115 2889594 2026-05-11T16:04:56Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Public_Seal_of_Niue.svg" met "Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg" omrede: File:Public_Seal_of_Niue.svg merged with File:Public Seal of Niue (1974–2021).svg 2903115 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Niue |volle_naam = <small>''Niue'' ([[Engels]])<br />''Niuē'' ([[Niuies]])</small> |algemene_naam = Niue |beeld_vlag = Flag of Niue.svg |beeld_wapen = Public Seal of Niue (1974–2021).svg |simbool_tipe = Seël |beeld_kaart = Niue on the globe (Polynesia centered).svg |leuse = ''Atua, Niue Tukulagi''<br /><small>''(Niuies vir: "God, Niue, in Ewigheid")''</small> |volkslied = ''Ko e Iki he Lagi''<br /><small>''(Niuies vir: "Die Heer in die Hemel")''</small><br /><center>[[Lêer:Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] en [[Niuies]] |hoofstad = [[Alofi]] {{Koördinate|19|3|S|169|52|W}} |latd = 19 |latm = 3 |latNS = S |longd = 169 |longm = 52 |longEW = W |grootste_stad = [[Alofi]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br /> • [[Eerste Minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />Dame [[Cindy Kiro]]<br />[[Dalton Tagelagi]] |oppervlak_rang = 212^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 260<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niue/|title=Niue|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Januarie 2026|archive-date= 9 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210109093608/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niue|url-status=dead}}</ref> |oppervlakmi² = 100 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 1&nbsp;815<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 232^ste |bevolking_sensus = 1&nbsp;681<ref>{{en}} {{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022/ |title=2022 Niue Census of Population and Housing Report |publisher=Niue se Statistiekkantoor |authors=Matt Flanagan, Fanuma Sioneholo |accessdate=9 Januarie 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 7,0 |bevolkingsdigtheidmi² = 18,2 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = $18,7&nbsp;miljoen<ref name="CIA" /> |BBP_PPP_rang = 220^ste |BBP_PPP_jaar = 2003 |BBP_PPP_per_kapita = $11&nbsp;100<ref name="CIA" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 140^ste |BBP = NZ$43&nbsp;miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=https://niuestatistics.nu |title=Fakaalofa Lahi Atu and Welcome to the Official Statistics Niue Website |publisher=Niue se Statistiekkantoor |accessdate=9 Januarie 2026}}</ref> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = Geassosieerde staat |onafhanklikheidsgebeure = • Selfregering<br />in vrye assosiasie<br />met [[Nieu-Seeland]]<br />• [[Verenigde Nasies|VN]]-erkenning<br />van onafhanklikheid in<br />[[buitelandse betrekkinge]] |onafhanklikheidsdatums = <br />[[Koninkryk van Nieu-Seeland]]<br /><br /><br />[[19 Oktober]] [[1974]]<br /><br /><br />[[1994]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/world00.pdf |publisher=[[Verenigde Nasies]] |title=The World today |format=PDF}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |format=PDF |url=http://legal.un.org/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Repertory of Practice |publisher=UN |work=Organs Supplement |page=10 |issue=8}}</ref> |MOI = |MOI_rang = |MOI_jaar = |MOI_kategorie = |Gini = |Gini_rang = |Gini_jaar = |Gini_kategorie = |geldeenheid = [[Nieu-Seelandse dollar]] |geldeenheid_kode = NZD |land_kode = NU |tydsone = NUT |utc_afwyking = [[UTC-11:00|-11]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC-11:00|-11]] |internet_domein = [[.nu]] |skakelkode = 683 |voetskrif = }} '''Niue''' ([[Niuies]]: ''Niuē'') is 'n [[eilandstaat]] in die suidelike deel van die [[Stille Oseaan]] en lê in [[Polinesië]]. Dit is 'n selfregerende eilandstaat in vrye assosiasie met [[Nieu-Seeland]] en word deur 31 lande erken. Saam met die [[Cookeilande]], Nieu-Seeland, die [[Ross-Afhanklikheid]] en [[Tokelau]] vorm dit die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. [[Lêer:Niue ISS004.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Niue]] Die eiland beslaan 'n oppervlakte van 260 vierkante kilometer en het in 2024 'n bevolking van 1&nbsp;815 gehad, meestal Polinesiërs.<ref name="CIA" /> Niue lê in die weste van die Cookeilande, in die suide van [[Amerikaans-Samoa]] en in die ooste van [[Tonga]]. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Alofi]]. == Geografie == [[Lêer:Niue carte administrative-fr.svg|duimnael|links|Kaart van Niue]] [[Lêer:Niue Verwaltungsgliederung.png|duimnael|links|Onderafdelings van Niue]] {| class="wikitable" |-style="background: #CCC;" ! align ="right"| No. || align ="left"| Dorp || align="right"| Bevolking<br />([[Sensus]]<br />2001) || align="right"| Oppervlakte<ref>{{en}} [http://www.spc.int/prism/country/NU/stats/Nu_Environment/NU_Land/Land.htm ''The Total Land Area of Niue'']</ref><br />km² || align="right"| Bevolkingsdigtheid<br />Bevolking/km² |- |style="background: #EEE;" colspan="5" align="center"| '''Motu''' (historiese stamgebied in die noorde) |- |align="right"| 1|| [[Makefu]] || align="right"| 87 || align="right"|17,13 || align="right"| 5,1 |- |align="right"| 2|| [[Tuapa]]|| align="right"| 129 || align="right"| 12,54 || align="right"| 10,3 |- |align="right"| 3|| [[Namukulu]]|| align="right"| 14|| align="right"| 1,48 || align="right"| 9,5 |- |align="right"| 4|| [[Hikutavake]]|| align="right"| 65 || align="right"| 10,17 || align="right"| 6,4 |- |align="right"| 5|| [[Toi]]|| align="right"| 31 || align="right"| 4,77 || align="right"| 6,5 |- |align="right"| 6|| [[Mutalau]]|| align="right"| 133 || align="right"| 26,31 || align="right"| 5,1 |- |align="right"| 7|| [[Lakepa]]|| align="right"| 88|| align="right"| 21,58 || align="right"| 4,1 |- |align="right"| 8|| [[Liku]]|| align="right"| 73 || align="right"| 41,64 || align="right"| 1,8 |- |style="background: #EEE;" colspan="5" align="center"| '''Tafiti''' (historiese stamgebied in die suide) |- |align="right"| 9|| [[Hakupu]]|| align="right"| 227 || align="right"| 48,04 || align="right"| 4,7 |- |align="right"| 10|| [[Vaiea]]|| align="right"| 62 || align="right"| 5,40 || align="right"| 11,5 |- |align="right"| 11|| [[Avatele]]|| align="right"| 150 || align="right"| 13,99 || align="right"| 8,9 |- |align="right"| 12|| [[Tamakautoga]]|| align="right"| 140 || align="right"| 11,93 || align="right"| 11,7 |- |align="right"| 13|| [[Suid-Alofi]] || align="right"| 358||rowspan="2" align="right"| 46,48 ||rowspan="2" align="right"| 13,2 |- |align="right"| 14|| [[Noord-Alofi]] || align="right"|256 |-style="background: #DDD;" | align="right"| ||'''Niue'''|| align="right"| 1&nbsp;788 || align="right"| 261,46 || align="right"| 6,8 |} == Politiek == === Internasionale erkenning === [[Lêer:Diplomatic relations of Niue.svg|duimnael|400px|Buitelandse betrekkinge van Niue]] Die volgende lande het formele diplomatieke betrekkinge met Niue gevestig. {|width=70% style="background:transparent" |-width=35% valign=top | '''[[Oseanië]] (9 lande)''' * {{vlagland|Australië}} (2013) * {{vlagland|Cookeilande}} (2013) * {{vlagland|Fidji}} (2023) * {{vlagland|Marshalleilande}} (2024) * {{vlagland|Nauru}} (2004) * {{vlagland|Nieu-Seeland}} (1993) * {{vlagland|Papoea-Nieu-Guinee}} (2014) * {{vlagland|Samoa}} (2014) * {{vlagland|Tuvalu}} (2022) <br />'''[[Europa]] (6 lande)''' * {{vlagland|Duitsland}} (2026) * {{vlagland|Frankryk}} (2012) * {{vlagland|Italië}} (2015) * {{vlagland|Kosovo}} (2015) * {{vlagland|Switserland}} (2023) * {{vlagland|Turkye}} (2014) |<br />'''[[Asië]] (10 lande)''' * {{vlagland|Indië}} (2012) * {{vlagland|Indonesië}} (2019) * {{vlagland|Israel}} (2023) * {{vlagland|Japan}} (2015) * {{vlagland|Filippyne}} (2022) * {{vlagland|Maleisië}} (1996) * {{vlagland|Singapoer}} (2012) * {{vlagland|Suid-Korea}} (2023) * {{vlagland|Thailand}} (2013) * {{vlagland|Volksrepubliek China}} (2007) <br />'''[[Amerikas]] (6 lande)''' * {{vlagland|Brasilië}} (2016) * {{vlagland|Chili}} (2021) * {{vlagland|Kanada}} (2023) * {{vlagland|Kuba}} (2014) * {{vlagland|Peru}} (2020) * {{vlagland|Verenigde State}} (2023) |} == Sport == [[Lêer:Niuean haka.jpg|duimnael|links|Niue se nasionale sewesrugbyspan voer die Takalo op, 2006]] Die sokkerbeheerliggaam ''Niue Island Soccer Association'' is nie 'n lid van die wêreldbeheeliggaam [[FIFA]] nie en slegs 'n geassosieerde lid van die kontinentale beheerliggaam [[OFC]]. Vervolgens kan die land nóg vir die [[Sokker-Wêreldbeker]] nóg vir Oseanië-sokkerkampioenskappe kwalifiseer. Tot dusver het 'n nasionale sokkerspan net in twee wedstryde tydens die Suid-Pasifiese spele 1983 verskyn. Hulle het beide wedstryde verloor, teen [[Papoea-Nieu-Guinee]] (met 0–19) en [[Tahiti]] (met 0–14). [[Rugby]] is die gewildste [[sport]]soort op Niue<ref>{{en}} {{cite book |title=South Pacific and Micronesia |publisher=Lonely Planet |year=2006 |page=53 |isbn=1-74104-304-2 |url=https://archive.org/details/lonelyplanetsout00geer/page/53/mode/2up }}</ref> en hulle beskik oor 'n taamlik suksesvolle nasionale rugbyspan wat aan die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering deelgeneem het. Tydens die kwalifisering het hulle op 23 Julie 2005 'n oorwinning oor Tahiti (met 55–8) aangeteken, maar hulle is twee weke later deur die Cookeilande verslaan (met 5–24), waardeur hulle die toernooi misgeloop het. In [[sewesrugby]] het Niue tydens die Wêreldrugby-sewesreeks ook suksesse aangeteken. Veral twee oorwinnings teen die hoër geplaaste [[Japan]] tydens die Wellington Sewes 2003 het opskudding veroorsaak. == Kaart == <gallery> Lêer:Niue.jpg|Niue tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Niue|title=Niue|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=9 Januarie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niue/|title=Niue|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Januarie 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.gov.nu/ Amptelike webwerf van Niue se regering] {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Niue| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] 7fnypieg1tdz5ts8zsdd2b1w9jcyaf2 2903151 2903115 2026-05-11T18:00:05Z SpesBona 2720 Nuwe wapen 2903151 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Land |noem_naam = Niue |volle_naam = <small>''Niue'' ([[Engels]])<br />''Niuē'' ([[Niuies]])</small> |algemene_naam = Niue |beeld_vlag = Flag of Niue.svg |beeld_wapen = Coat of arms of Niue.svg |simbool_tipe = Wapen |beeld_kaart = Niue on the globe (Polynesia centered).svg |leuse = ''Atua, Niue Tukulagi''<br /><small>''(Niuies vir: "God, Niue, in Ewigheid")''</small> |volkslied = ''Ko e Iki he Lagi''<br /><small>''(Niuies vir: "Die Heer in die Hemel")''</small><br /><center>[[Lêer:Ko e Iki he Lagi - Anthem of Niue (Instrumental).ogg]]</center><br />''Koninklike volkslied: [[God Save the King]]''<br /><small>''(Engels vir: "God beskerm die koning")''</small><br /><center>[[Lêer:U.S. Navy Band - God Save the King.oga]]</center> |amptelike_tale = [[Engels]] en [[Niuies]] |hoofstad = [[Alofi]] {{Koördinate|19|3|S|169|52|W}} |latd = 19 |latm = 3 |latNS = S |longd = 169 |longm = 52 |longEW = W |grootste_stad = [[Alofi]] |regeringsvorm = Unitêre parlementêre<br />[[grondwetlike monargie]] |leiertitels = <br />• [[Monarg]]<br />• Goewerneur-generaal<br /> • [[Eerste Minister]] |leiername = [[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]]<br />Dame [[Cindy Kiro]]<br />[[Dalton Tagelagi]] |oppervlak_rang = 212^de |oppervlak_grootte = |oppervlak = 260<ref name="CIA">{{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niue/|title=Niue|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=4 Februarie 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260204025853/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niue/|url-status=dead|archive-date=4 Februarie 2026}}</ref> |oppervlakmi² = 100 |persent_water = feitlik geen |bevolking_skatting = 1&nbsp;815<ref name="CIA" /> |bevolking_skatting_jaar = 2024 |bevolking_rang = 232^ste |bevolking_sensus = 1&nbsp;681<ref>{{en}} {{cite web |url=https://niuestatistics.nu/population/niue-census-of-population-and-housing-2022/ |title=2022 Niue Census of Population and Housing Report |publisher=Niue se Statistiekkantoor |authors=Matt Flanagan, Fanuma Sioneholo |accessdate=9 Januarie 2026}}</ref> |bevolking_sensus_jaar = 2022 |bevolkingsdigtheid = 7,0 |bevolkingsdigtheidmi² = 18,2 |bevolkingsdigtheidrang = |BBP_PPP = $18,7&nbsp;miljoen<ref name="CIA" /> |BBP_PPP_rang = 220^ste |BBP_PPP_jaar = 2003 |BBP_PPP_per_kapita = $11&nbsp;100<ref name="CIA" /> |BBP_PPP_per_kapita_rang = 140^ste |BBP = NZ$43&nbsp;miljoen<ref>{{en}} {{cite web |url=https://niuestatistics.nu |title=Fakaalofa Lahi Atu and Welcome to the Official Statistics Niue Website |publisher=Niue se Statistiekkantoor |accessdate=9 Januarie 2026}}</ref> |BBP_rang = |BBP_jaar = 2024 |BBP_per_kapita = |BBP_per_kapita_rang = |onafhanklikheidstipe = Geassosieerde staat |onafhanklikheidsgebeure = • Selfregering<br />in vrye assosiasie<br />met [[Nieu-Seeland]]<br />• [[Verenigde Nasies|VN]]-erkenning<br />van onafhanklikheid in<br />[[buitelandse betrekkinge]] |onafhanklikheidsdatums = <br />[[Koninkryk van Nieu-Seeland]]<br /><br /><br />[[19 Oktober]] [[1974]]<br /><br /><br />[[1994]]<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.un.org/Depts/Cartographic/map/profile/world00.pdf |publisher=[[Verenigde Nasies]] |title=The World today |format=PDF}}</ref><ref>{{en}} {{cite web |format=PDF |url=http://legal.un.org/repertory/art102/english/rep_supp8_vol6-art102_e_advance.pdf |title=Repertory of Practice |publisher=UN |work=Organs Supplement |page=10 |issue=8}}</ref> |MOI = |MOI_rang = |MOI_jaar = |MOI_kategorie = |Gini = |Gini_rang = |Gini_jaar = |Gini_kategorie = |geldeenheid = [[Nieu-Seelandse dollar]] |geldeenheid_kode = NZD |land_kode = NU |tydsone = NUT |utc_afwyking = [[UTC-11:00|-11]] |tydsone_somer = nie toegepas nie |utc_afwyking_DST = [[UTC-11:00|-11]] |internet_domein = [[.nu]] |skakelkode = 683 |voetskrif = }} '''Niue''' ([[Niuies]]: ''Niuē'') is 'n [[eilandstaat]] in die suidelike deel van die [[Stille Oseaan]] en lê in [[Polinesië]]. Dit is 'n selfregerende eilandstaat in vrye assosiasie met [[Nieu-Seeland]] en word deur 31 lande erken. Saam met die [[Cookeilande]], Nieu-Seeland, die [[Ross-Afhanklikheid]] en [[Tokelau]] vorm dit die [[Koninkryk van Nieu-Seeland]]. [[Lêer:Niue ISS004.jpg|duimnael|links|[[Nasa]]-satellietbeeld van Niue]] Die eiland beslaan 'n oppervlakte van 260 vierkante kilometer en het in 2024 'n bevolking van 1&nbsp;815 gehad, meestal Polinesiërs.<ref name="CIA" /> Niue lê in die weste van die Cookeilande, in die suide van [[Amerikaans-Samoa]] en in die ooste van [[Tonga]]. Die [[hoofstad]] en grootste stad is [[Alofi]]. == Geografie == [[Lêer:Niue carte administrative-fr.svg|duimnael|links|Kaart van Niue]] [[Lêer:Niue Verwaltungsgliederung.png|duimnael|links|Onderafdelings van Niue]] {| class="wikitable" |-style="background: #CCC;" ! align ="right"| No. || align ="left"| Dorp || align="right"| Bevolking<br />(2001-[[sensus]]) || align="right"| Oppervlakte<ref>{{en}} [http://www.spc.int/prism/country/NU/stats/Nu_Environment/NU_Land/Land.htm ''The Total Land Area of Niue'']</ref><br />km² || align="right"| Bevolkingsdigtheid<br />Bevolking/km² |- |style="background: #EEE;" colspan="5" align="center"| '''Motu''' (historiese stamgebied in die noorde) |- |align="right"| 1|| [[Makefu]] || align="right"| 87 || align="right"|17,13 || align="right"| 5,1 |- |align="right"| 2|| [[Tuapa]]|| align="right"| 129 || align="right"| 12,54 || align="right"| 10,3 |- |align="right"| 3|| [[Namukulu]]|| align="right"| 14|| align="right"| 1,48 || align="right"| 9,5 |- |align="right"| 4|| [[Hikutavake]]|| align="right"| 65 || align="right"| 10,17 || align="right"| 6,4 |- |align="right"| 5|| [[Toi]]|| align="right"| 31 || align="right"| 4,77 || align="right"| 6,5 |- |align="right"| 6|| [[Mutalau]]|| align="right"| 133 || align="right"| 26,31 || align="right"| 5,1 |- |align="right"| 7|| [[Lakepa]]|| align="right"| 88|| align="right"| 21,58 || align="right"| 4,1 |- |align="right"| 8|| [[Liku]]|| align="right"| 73 || align="right"| 41,64 || align="right"| 1,8 |- |style="background: #EEE;" colspan="5" align="center"| '''Tafiti''' (historiese stamgebied in die suide) |- |align="right"| 9|| [[Hakupu]]|| align="right"| 227 || align="right"| 48,04 || align="right"| 4,7 |- |align="right"| 10|| [[Vaiea]]|| align="right"| 62 || align="right"| 5,40 || align="right"| 11,5 |- |align="right"| 11|| [[Avatele]]|| align="right"| 150 || align="right"| 13,99 || align="right"| 8,9 |- |align="right"| 12|| [[Tamakautoga]]|| align="right"| 140 || align="right"| 11,93 || align="right"| 11,7 |- |align="right"| 13|| [[Suid-Alofi]] || align="right"| 358||rowspan="2" align="right"| 46,48 ||rowspan="2" align="right"| 13,2 |- |align="right"| 14|| [[Noord-Alofi]] || align="right"|256 |-style="background: #DDD;" | align="right"| ||'''Niue'''|| align="right"| 1&nbsp;788 || align="right"| 261,46 || align="right"| 6,8 |} == Politiek == === Internasionale erkenning === [[Lêer:Diplomatic relations of Niue.svg|duimnael|400px|Buitelandse betrekkinge van Niue]] Die volgende lande het formele diplomatieke betrekkinge met Niue gevestig. {|width=70% style="background:transparent" |-width=35% valign=top | '''[[Oseanië]] (9 lande)''' * {{vlagland|Australië}} (2013) * {{vlagland|Cookeilande}} (2013) * {{vlagland|Fidji}} (2023) * {{vlagland|Marshalleilande}} (2024) * {{vlagland|Nauru}} (2004) * {{vlagland|Nieu-Seeland}} (1993) * {{vlagland|Papoea-Nieu-Guinee}} (2014) * {{vlagland|Samoa}} (2014) * {{vlagland|Tuvalu}} (2022) <br />'''[[Europa]] (6 lande)''' * {{vlagland|Duitsland}} (2026) * {{vlagland|Frankryk}} (2012) * {{vlagland|Italië}} (2015) * {{vlagland|Kosovo}} (2015) * {{vlagland|Switserland}} (2023) * {{vlagland|Turkye}} (2014) |<br />'''[[Asië]] (10 lande)''' * {{vlagland|Indië}} (2012) * {{vlagland|Indonesië}} (2019) * {{vlagland|Israel}} (2023) * {{vlagland|Japan}} (2015) * {{vlagland|Filippyne}} (2022) * {{vlagland|Maleisië}} (1996) * {{vlagland|Singapoer}} (2012) * {{vlagland|Suid-Korea}} (2023) * {{vlagland|Thailand}} (2013) * {{vlagland|Volksrepubliek China}} (2007) <br />'''[[Amerikas]] (6 lande)''' * {{vlagland|Brasilië}} (2016) * {{vlagland|Chili}} (2021) * {{vlagland|Kanada}} (2023) * {{vlagland|Kuba}} (2014) * {{vlagland|Peru}} (2020) * {{vlagland|Verenigde State}} (2023) |} == Sport == [[Lêer:Niuean haka.jpg|duimnael|links|Niue se nasionale sewesrugbyspan voer die Takalo op, 2006]] Die sokkerbeheerliggaam ''Niue Island Soccer Association'' is nie 'n lid van die wêreldbeheeliggaam [[FIFA]] nie en slegs 'n geassosieerde lid van die kontinentale beheerliggaam [[OFC]]. Vervolgens kan die land nóg vir die [[Sokker-Wêreldbeker]] nóg vir Oseanië-sokkerkampioenskappe kwalifiseer. Tot dusver het 'n nasionale sokkerspan net in twee wedstryde tydens die Suid-Pasifiese spele 1983 verskyn. Hulle het beide wedstryde verloor, teen [[Papoea-Nieu-Guinee]] (met 0–19) en [[Tahiti]] (met 0–14). [[Rugby]] is die gewildste [[sport]]soort op Niue<ref>{{en}} {{cite book |title=South Pacific and Micronesia |publisher=Lonely Planet |year=2006 |page=53 |isbn=1-74104-304-2 |url=https://archive.org/details/lonelyplanetsout00geer/page/53/mode/2up }}</ref> en hulle beskik oor 'n taamlik suksesvolle nasionale rugbyspan wat aan die [[Rugbywêreldbeker 2007]]-kwalifisering deelgeneem het. Tydens die kwalifisering het hulle op 23 Julie 2005 'n oorwinning oor Tahiti (met 55–8) aangeteken, maar hulle is twee weke later deur die Cookeilande verslaan (met 5–24), waardeur hulle die toernooi misgeloop het. In [[sewesrugby]] het Niue tydens die Wêreldrugby-sewesreeks ook suksesse aangeteken. Veral twee oorwinnings teen die hoër geplaaste [[Japan]] tydens die Wellington Sewes 2003 het opskudding veroorsaak. == Kaart == <gallery> Lêer:Niue.jpg|Niue tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == ; Algemeen ---- * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Niue|title=Niue|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=9 Januarie 2026}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/niue/|title=Niue|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|accessdate=9 Januarie 2026}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{en}} [http://www.gov.nu/ Amptelike webwerf van Niue se regering] {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Normdata}} [[Kategorie:Niue| ]] [[Kategorie:Voormalige Britse kolonies]] ce7vzrqqwo05o6spgk60xgz2k8ti07a 0 51507 2903237 2828873 2026-05-12T06:35:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903237 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Chief Hintsa of the Gcaleka Xhosa.jpg|duimnael|Skets van koning Hintsa ka Khawuta in die 1800's]] '''Hintsa ka Khawuta''' (1789-1835) was 'n [[Xhosas|Xhosaopperhoof]] van die [[Galekaland|Gcaleka]]-stam. Hy is laat in die agtiende eeu gebore, en tree op die voorgrond tydens die [[Sesde Grensoorlog]] van [[1835]] teen die [[Kaapkolonie]]. Hy het uiteindelik vrede gesluit en aangebied om die Britte te help met die opspoor van gebuite [[bees]]te. Op een van die togte probeer hy egter ontsnap en hy word doodgeskiet op 12 Mei [[1835]]. Hy is opgevolg deur sy seun, [[Kreli]]. == Bronne == * ''[[Ensiklopedie van Suidelike Afrika]]'', [[Eric Rosenthal]], 1967 {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1789]] [[Kategorie:Sterftes in 1835]] [[Kategorie:Xhosas]] 0syprx1r8jmy2es3ic4qxgp3wli3aj9 0 57515 2903146 2865093 2026-05-11T17:41:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903146 wikitext text/x-wiki [[Lêer:SOS Homophobie.JPG|duimnael|220px|Demonstrasie teen homofobie in Parys, 2005]] '''Homofobie''' (afgelei van ''homo'' vir "homoseksueel" en ''fobie'' vir "vrees, angs"; albei Griekse woorde) is letterlik die angs vir [[homoseksualiteit]]. Die woord is in die 20ste eeu geskep, aanvanklik met 'n negatiewe betekenis: 'n haat vir of afkeer van homoseksuele en homoseksualiteit. Die woord '''homohaat''' word ook soms vir die verskynsel ingespan. 'n Persoon wat homofobiese gedrag toon, word 'n homofoob genoem. Dit is egter nie 'n [[fobie]] in die ware sin van die woord nie. Homofobie sluit 'n reeks negatiewe houdings en gevoelens in jeens [[homoseksualiteit]] of mense wat hulle identifiseer (of beskou word) as [[Lesbiër|lesbies]], gay, [[Biseksualiteit|biseksueel]] of [[transgender]] ([[LGBT]] ).<ref>{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref><ref>{{cite book|first1=Claire M.|last1=Renzetti|first2=Jeffrey L.|last2=Edleson|title=Encyclopedia of Interpersonal Violence|isbn=978-1452265919|publisher=Sage Publications|year=2008|page=338|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=lP1yAwAAQBAJ&pg=PT372|quote=In a culture of homophobia (an irrational fear of gay, lesbian, bisexual, and transgender [GLBT] people), GLBT people often face a heightened risk of violence specific to their sexual identities.}}</ref><ref>{{cite book|first1=Kerri Durnell|last1=Schuiling|first2=Frances E.|last2=Likis|title=Women's Gynecologic Health|isbn=978-0763756376|publisher=Jones & Bartlett Publishers|year=2011|pages=187–188|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=pj_ourS3PBMC&pg=PA186|quote=Homophobia is an individual's irrational fear or hate of homosexual people. This may include bisexual or transgender persons, but sometimes the more distinct terms of biphobia or transphobia, respectively, are used.}}</ref> Die woord word gedefinieer as minagting tot iemand anders, vooroordeel, afkeer en [[haat]], en kan moontlik gebaseer wees op 'n irrasionele [[vrees]]. Dit kan ook verband hou met godsdienstige oortuigings of idees of 'n kombinasie hiervan.<ref name="Homophobia bundle">{{Cite web|url=http://www.webster.com/dictionary/homophobia|title=webster.com|year=2008|archive-url=https://archive.today/20121205072838/http://www.webster.com/dictionary/homophobia|archive-date=2012-12-05|access-date=2008-01-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|title=Religion, Same-Sex Relationships and Politics in Indiana and Arkansas|last=Newport|first=Frank|date=3 April 2015|publisher=Gallup|archive-url=https://web.archive.org/web/20170805015127/http://www.gallup.com/opinion/polling-matters/182300/religion-sex-relationships-politics-indiana-arkansas.aspx|archive-date=5 August 2017|access-date=12 June 2016}}</ref> Homofobie word beskou as, en is waarneembaar in, veral kritiese en vyandige gedrag jeens ander, soos diskriminasie en geweld op grond van [[seksuele oriëntasie]]s wat nieheteroseksueel is. Erkende tipes homofobie sluit in: geïnstitusionaliseerde homofobie, byvoorbeeld godsdienstige homofobie en hoe 'n regering of staat homofobie beskou, en geïnternaliseerde homofobie.<ref name="pmid10788206">{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Frost|first1=David M.|last2=Meyer|first2=Ilan H.|title=Internalized homophobia and relationship quality among lesbians, gay men, and bisexuals|journal=Journal of Counseling Psychology|date=2009|volume=56|issue=1|pages=97–109|doi=10.1037/a0012844|pmid=20047016|pmc=2678796}}</ref> Negatiewe houdings teenoor mense wat hulle as deel van die LGBT-groepe identifiseer, het soortgelyke maar spesifieke name: Lesbofobie is die kruising van homofobie en [[seksisme]] wat teen [[Lesbiër|lesbiërs]] gerig is, gayfobie is die afkeer of haat van [[gay mans]], bifobie teiken biseksualiteit en [[Biseksualiteit|biseksuele]] mense, en transfobie teiken [[transgender]] en transseksuele mense.<ref>[https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC]</ref> == Etimologie == [[Lêer:20051129 northlake-il5.jpg|duimnael|220px|Homofobie]] Alhoewel seksuele gesindhede gevind kan word in [[antieke Griekeland]] – van die 8ste tot die 6de eeue v.C. tot die einde van die [[Klassieke Oudheid|oudheid]] (omstreeks 600 n.C. ) – is die woord deur die akademie as homofobie aangeneem, en dit word gebruik om 'n onverdraagsaamheid teenoor homoseksualiteit en homoseksuele te beskryf wat gedurende die [[Middeleeue]] gegroei het, veral onder aanhangers van [[Islam]] en die [[Christendom]].<ref name="Britannica">{{Cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1758377/homophobia|title=Homophobia (psychology and society)|last=Anderson|first=Eric|website=britannica.com|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=17 February 2015}}</ref> Die term self is egter nog relatief nuut. George Weinberg, 'n [[sielkundige]] in die 1960's,<ref>{{Cite web|url=http://www.glbtq.com/social-sciences/homophobia.html|title=Homophobia|publisher=glbtq|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318135700/http://www.glbtq.com/social-sciences/homophobia.html|archive-date=2012-03-18|access-date=2012-04-14}}</ref> het die term "homofobie" die eerste keer beskryf.<ref>{{Cite web|url=http://oxforddictionaries.com/definition/homophobia|title=Oxford Dictionaries|access-date=14 Mei 2022|archive-date=14 Mei 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514052341/http://oxforddictionaries.com/definition/homophobia|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/homophobia|title=American Heritage Dictionary|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204061410/http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/homophobia|archive-date=2013-12-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?search=homophobia&searchmode=none|title=Online Etymology Dictionary}}</ref> Die woord "homofobie" het vir die eerste keer in druk verskyn in 'n artikel wat geskryf is vir die uitgawe van 23 Mei 1969 van die Amerikaanse pornografiese tydskrif ''Screw'', waarin die woord gebruik is om te verwys na heteroseksuele mans se vrees en angs dat ander kan dink hulle is gay.<ref name="Herek 20042">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> Die idee van anti-LGBT-vooroordeel as 'n gemeenskaplike probleem wat wetenskaplike aandag verdien, is nie nuut nie. In 'n 1969-artikel in die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' word voorbeelde van negatiewe houdings jeens homoseksualiteit as "homofobie" geskryf, insluitend "'n mengsel van afkeer en vrees" wat sommige "homoseksuele paniek" genoem het. In 1971 het Kenneth Smith homofobie as 'n persoonlikheidsprofiel gebruik om die sielkundige afkeer van homoseksualiteit te beskryf.<ref name="Smith1971">{{cite journal|last=Smith|first=Kenneth T|year=1971|title=Homophobia: a tentative personality profile|journal=Psychological Reports|pages=1091–4|volume=29|issue=3|oclc=100640283|pmid=5139344|doi=10.2466/pr0.1971.29.3f.1091|s2cid=13323120}}</ref> Weinberg het dit ook op dié manier gebruik in sy 1972-boek ''Society and the Healthy Homosexual.''<ref name="Weinberg1972">{{cite book|title=Society and the healthy homosexual|last=Weinberg|first=George|year=1973|publisher=Garden City, New York Anchor Press Doubleday & Co|isbn=978-0-385-05083-8|oclc=434538701|url-access=registration|url=https://archive.org/details/societyhealthyho00wein}}</ref> Dit is gepubliseer 'n jaar voordat die Amerikaanse Sielkundevereniging gestem het om homoseksualiteit van sy lys van [[Geestesteuring|geestesversteurings te]] verwyder. Weinberg se term het 'n belangrike hulpmiddel geword vir gay en lesbiese aktiviste, advokate en hul bondgenote.<ref name="Herek 20043">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> In 1981 is homofobie vir die eerste keer in ''[[The Times]]'' van Londen gebruik om te berig dat die Algemene Sinode van die [[Kerk van Engeland]] gestem het om te weier om homoseksualiteit te veroordeel. As die woord egter letterlik opgeneem word, kan homofobie 'n probleemterm wees. Professor David A.F. Haaga sê dat hedendaagse gebruik "'n wye reeks negatiewe emosies, houdings en gedrag teenoor homoseksuele mense" insluit, wat eienskappe is wat nie ooreenstem met aanvaarde definisies van fobies nie, dié van "'n intense, onlogiese of abnormale vrees vir 'n bepaalde ding." Homofobie manifesteer in verskillende vorme, en 'n aantal verskillende tipes is geïdentifiseer, waaronder geïnternaliseerde homofobie, sosiale homofobie, emosionele homofobie, gerasionaliseerde homofobie, en ander.<ref>{{Cite web|url=http://allies.tamu.edu/Did+You+Know/riddle.htm|title=The Riddle Homophobia Scale|archive-url=https://web.archive.org/web/20060904125724/http://allies.tamu.edu/Did%20You%20Know/riddle.htm|archive-date=September 4, 2006|access-date=June 1, 2016}} from Allies Committee website, Department of Student Life, Texas A&M University</ref> Daar was ook idees om homofobie, rassisme en seksisme as 'n "onverdraagsame [[persoonlikheidsteuring]]" te klassifiseer.<ref>{{cite journal|first1=William|last1=O'Donohue|first2=Christine|last2=Caselles|title=Homophobia: Conceptual, definitional, and value issues|journal=J Psychopathol Behav Assess|volume=15|issue=3|date=September 1993|doi=10.1007/BF01371377|pages=177–195|s2cid=144801673}}</ref> == Tipes == ===Geïnstitusionaliseerd=== [[Lêer:Save_Our_Children_From_Homosexuality_Brochure.jpg|duimnael|220px|'n Brosjure wat gebruik is deur Save Our Children, 'n politieke koalisie wat in 1977 in [[Miami]], [[Florida]], VSA gestig is om 'n wetgewende provinsiale ordonnansie omver te werp wat diskriminasie op grond van seksuele oriëntasie verbied het.]] [[Beeld:Protestors at a pride parade in Jerusalem with sign that reads, "Homo sex is immoral (Lev. 18-22)".jpg|thumb|220px|Betogers op 'n [[Gay Pride]]-optog in [[Jerusalem]], [[Israel]].]] ==== Godsdienstige gesindhede ==== Baie wêreldgodsdienste bevat antihomoseksuele verwysings, terwyl ander godsdienste verskillende grade van neutraliteit het of leerstellings insluit wat homoseksuele as 'n derde geslag beskou. Selfs binne sommige godsdienste wat homoseksualiteit oor die algemeen ontmoedig, is daar ook baie mense wat homoseksualiteit as iets positief beskou, en sommige godsdienste seën of bekragtig [[selfdegeslaghuwelik]]e vir dié wat dit so verkies. Daar bestaan ook sogenaamde Queer-godsdienste, wat toegewy is om in die geestelike behoeftes van LGBTQI-persone te voorsien. Queerteologie poog om 'n kontrapunt vir godsdienstige homofobie te verskaf.<ref>{{Cite web|url=http://www.mccchurch.org/AM/Template.cfm?Section=Resources&Template=/CM/HTMLDisplay.cfm&ContentID=614#queerspirit|title=Queer Spirituality|archive-url=https://web.archive.org/web/20070927011751/http://www.mccchurch.org/AM/Template.cfm?Section=Resources&Template=%2FCM%2FHTMLDisplay.cfm&ContentID=614|archive-date=September 27, 2007}}</ref> ==== Christenskap en die Bybel ==== [[Bybel]]verse wat algemeen vertolk word as die veroordeling van homoseksualiteit of seksuele verhoudings van dieselfde geslag word in beide die [[Ou Testament|Ou]] en [[Nuwe Testament]] van die [[Bybel]] gevind. [[Levitikus]] 18:22, sê: "Jy mag nie met 'n man gemeenskap hê soos met 'n vrou nie: dit is 'n gruwel." Die vernietiging van Sodom en Gomorra word ook oor die algemeen beskou as 'n veroordeling van homoseksualiteit. [[Christene]] en [[Jode]] wat homoseksualiteit teëstaan, haal dikwels sulke verse aan. Die historiese konteks en vertolking van die geskrifte is egter baie ingewikkeld. Wetenskaplike debat oor die interpretasie van hierdie gedeeltes van die geskrifte, het daarop gefokus om dit in behoorlike historiese konteks te plaas, byvoorbeeld om daarop te wys dat Sodom se sondes histories geïnterpreteer word as anders as homoseksualiteit, en op die vertaling van seldsame of ongewone woorde in die betrokke gedeeltes berus. In die tydskrif ''Religion Dispatches'' voer Candace Chellew-Hodge aan dat die ses of wat verse wat dikwels aangehaal word om LGBT-mense te veroordeel eerder na "beledigende seks" verwys. Sy verklaar dat die Bybel geen veroordeling het vir “liefdevolle, toegewyde, gay en lesbiese verhoudings” nie en dat [[Jesus van Nasaret|Jesus]] oor die onderwerp geswyg het.<ref>{{Cite web|url=http://www.religiondispatches.org/blog/sexandgender/802/the_%22gay%22_princess_di_bible/|title=The "Gay" Princess Di Bible|date=2 December 2008|access-date=14 Mei 2022|archive-date= 7 September 2012|archive-url=https://archive.today/20120907195917/http://www.religiondispatches.org/blog/sexandgender/802/the_%22gay%22_princess_di_bible/|url-status=dead}}</ref> Hierdie siening word teengestaan deur 'n aantal konserwatiewe evangeliste,<ref>{{Cite web|url=http://peacebyjesus.witnesstoday.org/Homosex_versus_the_Bible.html|title=HOMOSEXUAL RELATIONS and the BIBLE|website=Peace by Jesus|access-date=15 August 2019|archive-date=17 Oktober 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191017215338/http://peacebyjesus.witnesstoday.org/Homosex_versus_the_Bible.html|url-status=dead}}</ref> insluitend Robert A.J. Gagnon.<ref>{{Cite web|url=http://www.robgagnon.net/|title=Dr. Robert A. J. Gagnon|last=Gagnon|first=Robert|website=robgagnon.net/|access-date=15 August 2019}}</ref> ==== Islam en Sjaria ==== In sommige gevalle is die onderskeid tussen godsdienstige homofobie en staatsgeborgde homofobie nie duidelik nie. 'n Sleutelvoorbeeld is gebiede onder [[Islam]]itiese gesag. Alle groot Islamitiese sektes verbied homoseksualiteit, wat 'n misdaad onder [[Sjaria]]-wetgewing is en in die meeste [[Moslem|Moslemlande]] as sodanig behandel word. In [[Afganistan]], byvoorbeeld, is homoseksualiteit onder die [[Taliban]] met die doodstraf veroordeel. Ná die val van die Taliban is homoseksualiteit van ’n doodsmisdaad verander in een wat met boetes en tronkstraf gestraf word. In 2009 het die Internasionale Lesbiese en Gay Vereniging (ILGA) 'n verslag gepubliseer met die titel ''State Sponsored Homophobia 2009'',<ref name="ilga.org">[http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf ILGA: 2009 Report on State Sponsored Homophobia (2009)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091029181019/http://www.ilga.org/statehomophobia/ILGA_State_Sponsored_Homophobia_2009.pdf|date=October 29, 2009}}</ref> wat gebaseer is op navorsing wat by die Södertörn-universiteit in [[Stockholm]], [[Swede]], deur Daniel Ottosson gedoen is. Hierdie navorsing het bevind dat 80 lande regoor die wêreld homoseksualiteit as onwettig beskou en die volgende is uitgewys:<ref>{{Cite web|url=http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50|title=ILGA:7 countries still put people to death for same-sex acts|archive-url=https://web.archive.org/web/20091029185853/http://www.ilga.org/news_results.asp?LanguageID=1&FileID=1111&ZoneID=7&FileCategory=50|archive-date=2009-10-29}}</ref><ref name="religionfacts.com">{{Cite web|url=http://www.religionfacts.com/homosexuality/islam.htm|title=Homosexuality and Islam&nbsp;– ReligionFacts}}</ref> * Vyf van die lande ken die [[doodstraf]] toe vir homoseksuele aktiwiteite, naamlik [[Iran]], [[Mauritanië]], [[Saoedi-Arabië]], [[Soedan]] en [[Jemen]].<ref name="ILGAMAP">{{Cite web|url=http://www.ilga.org/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf|title=ILGA: Lesbian and Gay Rights in the World (2009)|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811114947/http://ilga.org/historic/Statehomophobia/ILGA_map_2009_A4.pdf|archive-date=2011-08-11}}</ref> Sedert die [[Irannese Rewolusie]] van 1979 in Iran het die Irannese regering meer as 4 000 mense tereggestel wat van homoseksuele dade aangekla is.<ref name="BBC20050728">{{cite news|title=Iran 'must stop youth executions'|author=Steven Eke|date=28 July 2005|newspaper=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm|quote=Human Rights Watch calls on Iran to end juvenile executions, after claims that two boys were executed for being gay.}}</ref><ref name="Moore">{{cite news|title=Iran 'must stop youth executions'|author=Steven Eke|date=28 July 2005|newspaper=BBC News|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/middle_east/4725959.stm|quote=Human Rights Watch calls on Iran to end juvenile executions, after claims that two boys were executed for being gay.}}</ref> In Saoedi-Arabië is die maksimum straf vir homoseksualiteit openbare teregstelling, maar die regering sal ander strawwe gebruik, soos boetes, tronkstraf en selfs gedwonge seksverandering as alternatiewe, tensy die regering voel dat mense wat by homoseksuele aktiwiteite betrokke is, staatsgesag uitdaag deur betrokke te raak by sosiale LGBT-bewegings . * Twee doen dit in sommige streke, maar nie noodwendig in die hele land nie, naamlik [[Nigerië]] en [[Somalië]]<ref name="ILGAMAP" /> In 2001 het Al-Muhajiroun, 'n internasionale organisasie wat die vestiging van 'n wêreldwye Islamitiese [[kalifaat]] wil hê, 'n [[fatwa]] uitgereik waarin verklaar word dat alle lede van die Al-Fatiha-stigting (wat die saak van gay, [[Lesbiër|lesbiese]] en [[transgender]] Moslems bevorder) ''murtadd'' is en hulle tot die dood veroordeel. As gevolg van die bedreiging en omdat hulle uit konserwatiewe samelewings kom, verkies baie lede van die stigting se webwerf steeds om anoniem te wees om hul identiteit te beskerm terwyl hulle 'n tradisie van geheimhouding voortsit.<ref name="Aldrich2006">{{cite book|last=Aldrich|first=Robert|year=2006|title=Gay life and culture : a world history|publisher=Universe|isbn=978-0-7893-1511-3|oclc=74909268}}</ref> In sommige streke is gay mense vervolg en vermoor deur Islamitiese milisies,<ref>{{cite news|title=Under ISIS: Where Being Gay Is Punished by Death|url=https://abcnews.go.com/International/isis-gay-punished-death/story?id=39826182|work=ABC News|date=13 June 2016}}</ref> soos die Al-Nusra-front en [[Islamitiese Staat|ISIL]] in dele van Irak en Sirië.<ref>{{cite news|title=ISIS, many of their enemies share a homicidal hatred of gays|url=https://www.cbsnews.com/news/isis-orlando-shooting-gays-execution-torture-ramadan/|work=CBS News|date=13 June 2016}}</ref> ==== Vorige regerings ==== In die [[Middeleeue|Middeleeuse Europa]] is homoseksualiteit as [[sodomie]] beskou en was dit strafbaar met die dood. Vervolgings het hul hoogtepunt bereik tydens die [[Middeleeuse]] [[Inkwisisie]], toe die sektes van [[Kathaar|Katare]] en [[Waldense|Waldensiërs]] van hoerery en sodomie beskuldig is, saam met beskuldigings van [[satanisme]]. In 1307 was beskuldigings van sodomie en homoseksualiteit groot aanklagte wat tydens die Verhoor van die [[Tempelridders]] gedek is. Die teoloog [[Thomas van Aquino|Thomas Aquinas]] was invloedryk in die koppeling van veroordelings van homoseksualiteit met die idee van natuurreg, en het aangevoer dat "spesiale sondes teen die natuur is, soos byvoorbeeld dié wat in stryd is met die omgang van manlike en vroulike natuurlike diere".<ref name="civ2">{{cite book|last1=Crompton|first1=Louis|title=Homosexuality and Civilization|date=2009|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-03006-0|page=187|url=https://books.google.com/books?id=TfBYd9xVaXcC&pg=PA187}}</ref> Alhoewel biseksualiteit in antieke [[China]] as normale menslike gedrag aanvaar is,<ref name="civ">Crompton, Louis, ''Homosexuality and Civilization'', Harvard University, 2003</ref> het homofobie in die laat [[Qing-dinastie]] en die [[Republiek China]] ingeburger geraak as gevolg van interaksies met die Christelike Weste,<ref name="Kang1">Kang, Wenqing. ''Obsession: male same-sex relations in China, 1900–1950'', Hong Kong University Press. Page 3</ref> en homoseksuele gedrag is in 1740 verbied.<ref name="ChinaBehavior">{{cite book|title=The Continuum complete international encyclopedia of sexuality|last1=Francoeur|first1=Robert T.|last2=Noonan|first2=Raymond J.|year=2004|publisher=The Continuum International Publishing Group, Inc|isbn=978-0-8264-1488-5|url=https://books.google.com/books?id=dciuj1-F3fYC&pg=PA1350}}</ref> Tydens die [[Kulturele Rewolusie]] is homoseksualiteit deur die regering as 'n "sosiale skande of 'n vorm van geestesongesteldheid" behandel, en vervolging het individue wat homoseksueel was in die gesig gestaar. Alhoewel daar geen wette spesifiek teen homoseksualiteit was nie, is ander wette gebruik om homoseksuele mense te vervolg; hulle is van "rampokkery" of die "versteuring van die openbare orde" aangekla. Die [[Sowjetunie]] onder [[Wladimir Lenin]] het homoseksualiteit in 1922 gedekriminaliseer, lank voor baie ander Europese lande. Die [[Kommunistiese Party van die Sowjetunie|Sowjetse Kommunistiese Party]] het effektief egskeiding, aborsie en homoseksualiteit gewettig toe hulle al die ou [[Russiese Ryk|Tsaristiese]] wette afgeskaf het en die aanvanklike Sowjetse kriminele kode hierdie liberale seksuele beleid in plek gehou het.<ref>{{cite book|title=Unity and diversity in socialist law|last=Hazard|first=John N|author2=Columbia University. Russian Institute|year=1965|publisher=[New York] Russian Institute, School of International Affairs, Columbia University|oclc=80991633}}</ref> Lenin se emansipasie is 'n dekade later deur [[Josef Stalin]] omgekeer en homoseksualiteit het onwettig gebly kragtens artikel 121 tot die [[Boris Jeltsin|Jeltsin]]-era. In [[Nazi-Duitsland]] is gay mans vervolg en ongeveer 5&nbsp;000 tot 15&nbsp;000 is in [[Nazi]]-[[konsentrasiekamp]]e gevange gehou, en baie van die gay mans het in die kampe gesterf.<ref>{{Cite web|url=https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/persecution-of-homosexuals-in-the-third-reich|title=Persecution of Homosexuals in the Third Reich|publisher=United States Holocaust Memorial Museum|language=en|access-date=9 January 2019}}</ref> ==== Huidige regerings ==== Tans is homoseksualiteit in 74 lande onwettig.<ref>{{Cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/world/gay-lesbian-bisexual-relationships-illegal-in-74-countries-a7033666.html|title=LGBT relationships are illegal in 74 countries, research finds|date=17 May 2016|website=The Independent}}</ref> Die [[Noord-Korea]]anse regering veroordeel Westerse gay kultuur as 'n ondeug wat veroorsaak word deur die "dekadensie" van 'n [[Kapitalisme|kapitalistiese]] samelewing, en dit veroordeel dit as die bevordering van [[Verbruikerisme|verbruikerswese]], [[klassisme]] en promiskuïteit.<ref>Global Gayz. ''{{Cite web|url=http://www.globalgayz.com/northkorea-news.html|title=Gay North Korea News & Reports 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051018160332/http://globalgayz.com/northkorea-news.html|archive-date=2005-10-18}}''. Besoek op 5 Mei 2006</ref> In Noord-Korea kan die “oortreding van die reëls van kollektiewe sosialistiese lewe” met tot twee jaar gevangenisstraf gestraf word.<ref>Spartacus International Gay Guide, page 1217. Bruno Gmunder Verlag, 2007.</ref> Maar, volgens die Noord-Koreaanse regering: "As 'n land wat wetenskap en rasionalisme omhels het, erken die DVK dat baie individue gebore word met homoseksualiteit as 'n genetiese eienskap en behandel dit hulle met die nodige respek. Homoseksuele in die DVK was nog nooit onderworpe aan onderdrukking, soos in baie kapitalistiese regimes regoor die wêreld, nie.” [[Robert Mugabe]], die voormalige president van [[Zimbabwe]], het 'n gewelddadige veldtog teen LGBT-mense gevoer met die argument dat Zimbabwiërs voor kolonisasie nie by homoseksuele dade betrokke was nie.<ref name="HOMO">{{cite book|title=Encyclopedia of sex and gender : men and women in the world's cultures|last1=Ember|first1=Carol R|last2=Ember|first2=Melvin|year=2004|publisher=Kluwer Academic/Plenum Publishers|isbn=978-0-306-47770-6|page=213|oclc=54914021}}</ref> Sy eerste groot openbare veroordeling van homoseksualiteit was in Augustus 1995. Hy het aan 'n gehoor gesê: "As jy sien mense stel hulself as lesbiërs en gays voor, arresteer hulle en gee hulle aan die polisie oor!"<ref name="GAYRANT">[http://www.kaiwright.com/gayzimbabwe_more.php?id=101_0_25_0_M Under African Skies, Part I: 'Totally unacceptable to cultural norms'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060506142037/http://www.kaiwright.com/gayzimbabwe_more.php?id=101_0_25_0_M}} Kaiwright.com</ref> In September 1995 het Zimbabwe se parlement wetgewing ingestel wat homoseksuele dade verbied. In 1997 het 'n hof Canaan Banana, Mugabe se voorganger en die eerste president van Zimbabwe, skuldig bevind aan 11 aanklagte van sodomie en onsedelike aanranding.<ref name="bananadeath">[https://www.theguardian.com/zimbabwe/article/0,2763,1082496,00.html Canaan Banana, president jailed in sex scandal, dies] ''The Guardian''</ref> === Geïnternaliseerd === Dit verwys na negatiewe stereotipes, oortuigings, stigma en vooroordeel oor homoseksualiteit en [[LGBT]] deur mense wat 'n selfdegeslag-aangetrokkenheid het, ongeag of hulle as LGBT identifiseer of nie.<ref name="Herek 20044">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref><ref name="pmid107882062">{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref> Die mate waarin iemand deur hierdie idees geraak word, hang af van hoeveel en watter idees hulle bewustelik en onbewustelik geïnternaliseer het. Hierdie negatiewe oortuigings kan versag word met opvoeding, lewenservaring en terapie,<ref name="pmid107882063">{{cite book|first1=Maurianne|last1=Adams|first2=Lee Anne|last2=Bell|first3=Pat|last3=Griffin|title=Teaching for Diversity and Social Justice|isbn=978-1135928506|publisher=Routledge|year=2007|pages=198–199|access-date=December 27, 2014|url=https://books.google.com/books?id=zgGUAgAAQBAJ&pg=PA198|quote=Because of the complicated interplay among gender identity, gender roles, and sexual identity, transgender people are often assumed to be lesbian or gay (See ''Overview: Sexism, Heterosexism, and Transgender Oppression''). ... Because transgender identity challenges a binary conception of sexuality and gender, educators must clarify their own understanding of these concepts. ... Facilitators must be able to help participants understand the connections among sexism, heterosexism, and transgender oppression and the ways in which gender roles are maintained, in part, through homophobia.}}</ref> veral met gayvriendelike psigoterapie/analise. Geïnternaliseerde homofobie is ook van toepassing op bewustelike of onbewustelike gedrag van 'n persoon om te voldoen aan kulturele verwagtinge van heteronormaliteit. Dit kan uiterse onderdrukking en ontkenning insluit tesame met gedwonge uiterlike vertoon van heteronormatiewe gedrag met die doel om "normaal" of "aanvaarbaar" te probeer lyk en voel. Ander uitdrukkings van geïnternaliseerde homofobie kan ook subtiel wees. Sommige minder openlike gedrag kan insluit die maak van aannames oor die geslag van 'n persoon se romantiese maat, of oor geslagsrolle.<ref name="Herek 20045">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> Sommige navorsers pas hierdie etiket ook toe op [[LGBT]]-mense wat "kompromie"-beleide ondersteun, soos dié wat [[Burgerlike verbintenis|burgerlike verbintenisse]] aanvaarbaar vind in die plek van [[Selfdegeslaghuwelik|selfdegeslaghuwelike]]. Sommige studies het getoon dat mense wat homofobies is meer geneig is om onderdrukte homoseksuele begeertes te hê. In 1996 het 'n gekontroleerde studie van 64 heteroseksuele mans (die helfte het gesê hulle is homofobies deur ervaring) by die Universiteit van Georgia bevind mans wat homofobies is (soos gemeet deur die Indeks van Homofobie) was aansienlik meer geneig om erektiele reaksies te ervaar wanneer hulle aan homo-erotiese beelde blootgestel is as niehomofobiese mans. Weinstein et al. 2012 het soortgelyke resultate gekry toe navorsers bevind het dat studente wat uit "die mees rigiede antigay huise" kom, heel waarskynlik onderdrukte homoseksuele gevoelens wys.<ref name="week">{{cite journal|last1=Weinstein|title=Parental autonomy support and discrepancies between implicit and explicit sexual identities: Dynamics of self-acceptance and defense|s2cid=804948|pmid=22288529|doi=10.1037/a0026854|pages=815–832|issue=4|volume=102|date=2012|journal=Journal of Personality and Social Psychology|first6=Richard M.|first1=Netta|last6=Ryan|first5=Nicole|last5=Legate|first4=Andrew K.|last4=Przybylski|first3=Cody R.|last3=DeHaan|first2=William S.|last2=Ryan|s2cid-access=free}}</ref> Die navorsers het gesê dit verduidelik waarom sommige godsdienstige leiers wat homoseksualiteit aan die kaak stel, later blyk geheime homoseksuele verhoudings te hê.<ref name="week" /> Hulle het opgemerk dat "hierdie mense in oorlog met hulself is en hierdie interne konflik na buite draai."<ref name="week" /> ’n Oogsporingstudie van 2016 het getoon dat heteroseksuele mans met hoë negatiewe impulsreaksies teenoor homoseksuele vir langer tydperke na homoseksuele beelde gekyk het as ander heteroseksuele mans.<ref>{{cite journal|last1=Weinstein|title=Parental autonomy support and discrepancies between implicit and explicit sexual identities: Dynamics of self-acceptance and defense|s2cid=804948|pmid=22288529|doi=10.1037/a0026854|pages=815–832|issue=4|volume=102|date=2012|journal=Journal of Personality and Social Psychology|first6=Richard M.|first1=Netta|last6=Ryan|first5=Nicole|last5=Legate|first4=Andrew K.|last4=Przybylski|first3=Cody R.|last3=DeHaan|first2=William S.|last2=Ryan|s2cid-access=free}}</ref> Volgens Cheval et al. (2016), versterk hierdie bevindinge die noodsaaklikheid om in ag te neem dat homofobie bekommernisse oor seksualiteit in die algemeen en nie homoseksualiteit in die besonder kan weerspieël nie.<ref>{{cite journal|last1=Weinstein|title=Parental autonomy support and discrepancies between implicit and explicit sexual identities: Dynamics of self-acceptance and defense|s2cid=804948|pmid=22288529|doi=10.1037/a0026854|pages=815–832|issue=4|volume=102|date=2012|journal=Journal of Personality and Social Psychology|first6=Richard M.|first1=Netta|last6=Ryan|first5=Nicole|last5=Legate|first4=Andrew K.|last4=Przybylski|first3=Cody R.|last3=DeHaan|first2=William S.|last2=Ryan|s2cid-access=free}}</ref> Daarteenoor het Jesse Marczyk in ''Psychology Today'' aangevoer dat homofobie nie onderdrukte homoseksualiteit is nie.<ref>{{Cite web|url=https://www.psychologytoday.com/us/blog/pop-psych/201608/homophobia-isnt-repressed-homosexuality|title=Homophobia Isn't Repressed Homosexuality And there's no good reason to suspect it would be, either|last=Marczyk|first=Jesse|website=Psychology Today|publisher=Sussex Publishers, LLC|access-date=16 August 2019}}</ref> Die frase "geïnternaliseerde seksuele stigma" word soms gebruik vir geïnternaliseerde homofobie. 'n Geïnternaliseerde stigma ontstaan wanneer 'n persoon negatiewe stereotipes oor homself glo, ongeag waar die stereotipes vandaan kom. Dit kan ook verwys na baie stereotipes buite seksualiteit en geslagsrolle. Geïnternaliseerde homofobie kan ongemak veroorsaak met en afkeuring van 'n mens se eie [[seksuele oriëntasie]] . [[Egodistoniese seksuele oriëntasie]] is byvoorbeeld 'n toestand wat gekenmerk word deur 'n seksuele oriëntasie of 'n aantrekkingskrag wat in stryd is met 'n mens se geïdealiseerde [[selfbeeld]], wat [[angs]] en 'n begeerte veroorsaak om jou oriëntasie te verander of meer gemaklik te raak met jou seksuele oriëntasie. So 'n situasie kan uiterse onderdrukking van homoseksuele begeertes veroorsaak. In ander gevalle kan 'n bewuste interne stryd vir 'n geruime tyd voorkom, wat dikwels diepgewortelde godsdienstige of sosiale oortuigings teen sterk seksuele en emosionele begeertes meebring. Hierdie onenigheid kan [[kliniese depressie]] veroorsaak, en 'n hoër koers van selfmoord onder LGBT-jeug (tot 30 persent van nieheteroseksuele jeugpogings) is aan hierdie verskynsel toegeskryf. Psigoterapie, soos gayregstellende psigoterapie en deelname aan 'n seksueleminderheidsbevestigende groep kan help om die interne konflikte op te los, soos tussen godsdienstige oortuigings en seksuele identiteit. Selfs informele terapieë wat begrip vir en aanvaarding van nieheteroseksuele oriëntasies behandel, kan doeltreffend wees. Baie diagnostiese "skale vir geïnternaliseerde homofobie" kan gebruik word om 'n persoon se ongemak met sy seksualiteit te meet en sommige kan deur mense gebruik word ongeag [[gender]]- of [[seksuele oriëntasie]]. Kritici van die skale merk op dat hulle 'n ongemak met nieheteroseksualiteit veronderstel wat op sigself heternormatiwiteit afdwing.<ref name="Adams962">https://www.apa.org/pubs/journals/releases/cou-56-1-56.pdf</ref> === Sosiaal === Die vrees om as gay uitgewys te word, kan as 'n vorm van sosiale homofobie beskou word. Teoretici, insluitend mense soos Calvin Thomas en [[Judith Butler]], het voorgestel dat homofobie die oorsprong kan wees van 'n individu se vrees om as gay geïdentifiseer te word. Homofobie by mans stem ooreen met onsekerheid oor manlikheid.<ref>{{Cite web|url=http://www.livescience.com/health/050802_masculinity.html|title=Masculinity Challenged, Men Prefer War and SUVs|date=2 August 2005|website=Live Science}}</ref><ref name="PBS">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/independentlens/hiphop/gender.htm|title=Homophobia and Hip-Hop|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013025115/http://www.pbs.org/independentlens/hiphop/gender.htm|archive-date=2018-10-13|access-date=2011-10-16}}</ref> Om hierdie rede is homofobie na bewering baie meer te vinde in sportsoorte soos [[sokker]] en [[rugby]] en in die subkultuur van sy ondersteuners, wat as [[Stereotipe|stereotipies]] manlik beskou word.<ref>{{Cite web|url=http://www.bangkokpost.com/news/sports/34787/fans-culture-hard-to-change|title=Fans' culture hard to change}}</ref> Hierdie teoretici het aangevoer dat 'n persoon wat homofobiese gedagtes en gevoelens uitdruk, dit nie net doen om hul oortuigings oor die klas van gay mense te kommunikeer nie, maar ook om hulself van hierdie klas en sy sosiale status te distansieer en mense te wys dat hulle nie in hierdie tipe gedrag belangstel nie. Deur hulself dus van gay mense te distansieer, bevestig hulle hul rol as 'n heteroseksueel in 'n heteronormatiewe kultuur, en probeer hulle so verhoed dat hulle as 'n gay persoon uitgewys en diensooreenkomsteig behandel word. Hierdie interpretasie sinspeel op die idee dat 'n persoon gewelddadige opposisie teen "die ander" kan stel as 'n manier om hul eie identiteit as deel van die meerderheid te vestig en sodoende sosiale geldigverklaring te kry. Nancy J. Chodorow het genoem dat homofobie beskou kan word as 'n metode of manier om manlikheid te beskerm.<ref>Nancy J. Chodorow. [http://www.cyberpsych.org/homophobia/chodorow.htm Statement in a public forum on homophobia by The American Psychoanalytic Foundation, 1999]</ref> Verskeie [[Psigoanalise|psigoanalitiese]] teorieë verduidelik homofobie as 'n bedreiging vir 'n individu se eie selfdegeslagimpulse, of daardie impulse bestaan of bloot hipoteties is. Hierdie bedreiging veroorsaak onderdrukking, ontkenning of reaksievorming.<ref>West, D.J. ''Homosexuality re-examined.'' Minneapolis: University of Minnesota Press, 1977. {{ISBN|0-8166-0812-1}}</ref> === Verspreidings van houdings === Afkeuring van homoseksualiteit en van gay mense is nie eweredig deur die samelewing versprei nie, maar hang min of meer af van ouderdom, etnisiteit, geografiese ligging, ras, geslag, sosiale klas, opvoeding, partydige identifikasie en godsdiensstatus.<ref name="Herek 20046">{{cite book|last1=Clauss-Ehlers|first1=Caroline S.|title=Encyclopedia of Cross-Cultural School Psychology|date=2010|publisher=Springer|isbn=9780387717982|page=524|edition=2|url=https://www.google.com/books/edition/Encyclopedia_of_Cross_Cultural_School_Ps/PaO3jsaGkeYC|access-date=3 March 2021}}</ref> Volgens die Britse [[MIV]]/[[vigs]]-liefdadigheidsorganisasie AVERT word godsdienstige sienings, gebrek aan homoseksuele gevoelens of ervarings en gebrek aan interaksie met gay mense sterk met sulke sienings verbind.<ref>{{Cite web|url=http://www.avert.org/hsexu3.htm|title=Prejudice & Attitudes to Gay Men & Lesbians|date=2015-06-23}}</ref> Die angs van heteroseksuele individue (veral adolessente wie se konstruksie van heteroseksuele manlikheid deels daarop gebaseer is dat hulle nie as gay beskou wil word nie) dat ander hulle as gay kan identifiseer, is ook deur Michael Kimmel uitgewys as 'n voorbeeld van homofobie.<ref>Kimmel, M. (1994). Masculinity as homophobia: Fear, shame and silence in the construction of gender identity. In H. Brod & M. Kaufman (Eds.), ''Theorizing masculinities'' (pp. 119–141). Newbury Park, CA: Sage</ref> Die uittarting van seuns wat as eksentriek beskou word (en wat nie gewoonlik gay is nie) is na bewering veral 'n probleem in landelike en [[Voorstad|voorstedelike]] Amerikaanse skole, en word verbind met risikonemingsgedrag en uitbarstings van geweld (soos 'n vlaag skoolskietery) deur seuns wat wraak soek of probeer om hul manlikheid te bewys. Homofobiese afknouery is ook baie algemeen in skole in die Verenigde Koninkryk.<ref>{{Cite web|url=http://www.equalityhumanrights.com/key-projects/triennial-review/online-summary/education/|title=How fair is Britain? the first Triennial Review|publisher=Equality and Human Rights Commission|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015143526/http://www.equalityhumanrights.com/key-projects/triennial-review/online-summary/education/|archive-date=15 October 2010|access-date=8 November 2010}}</ref> Minstens 445 LGBT-Brasiliane is in 2017 óf vermoor óf het selfmoord gepleeg. In sommige gevalle is die werke van skrywers wat bloot die woord "Gay" in hul naam het (Gay Talese, Peter Gay) of werke oor dinge wat die woord bevat (Enola Gay) veroordeel. In 1998 het die skrywer, aktivis en [[burgerregte]]leier Coretta Scott King in 'n toespraak gesê "homofobie is soos rassisme, antisemitisme en ander vorme van dwepery deurdat dit poog om 'n groot groep mense te ontmenslik, om hul menslikheid, waardigheid en persoonlikheid te ontken."<ref>Chicago Defender, April 1, 1998, front page</ref> Een studie van wit adolessente mans wat by die Universiteit van Cincinnati deur Janet Baker gedoen is, is gebruik om te argumenteer dat negatiewe gevoelens jeens gay mense ook met ander diskriminerende gedrag verbind word. Volgens die studie is haat vir gay mense, [[antisemitisme]] en [[rassisme]] "waarskynlik metgeselle". Baker het veronderstel dat dit "dalk 'n kwessie is van die neerkyk op alles wat jy dink benede jou is". ’n Studie wat in 2007 in die Verenigde Koninkryk vir die liefdadigheidsorganisasie Stonewall uitgevoer is, berig dat tot 90 persent van die bevolking antidiskriminasiewette ondersteun wat gay en lesbiese mense beskerm. === Teenmaatreëls === [[Beeld:MARCHA LGBTQ+ LA PAZ BOLIVIA 2025 43.jpg|thumb|250px|'n [[Gay Pride]]-optog in [[La Paz]], [[Bolivia]].]] Die meeste internasionale [[menseregte]]-organisasies, soos Human Rights Watch en [[Amnestie Internasionaal]], veroordeel wette wat homoseksuele verhoudings tussen volwassenes wat instem 'n misdaad maak. Sedert 1994 het die [[Verenigde Nasies]] se Menseregtekomitee ook beslis dat sulke wette die reg op privaatheid geskend het wat in die [[Universele Verklaring van Menseregte]] en die Internasionale Verdrag oor Burgerlike en Politieke Regte gewaarborg word. In Maart 2010 het die Komitee van Ministers van die [[Raad van Europa]] 'n aanbeveling aanvaar oor maatreëls om diskriminasie op grond van seksuele oriëntasie of geslagsidentiteit te bekamp. Die sekretaris-generaal van die raad het dit beskryf as die eerste regsinstrument in die wêreld wat spesifiek handel oor een van die langdurigste en moeilikste vorme van diskriminasie om te bekamp.<ref>{{Cite press release|title=Council of Europe to advance human rights for lesbian, gay, bisexual and transgender persons|publisher=Council of Europe|date=1 April 2010|url=https://rm.coe.int/168071fd86|access-date=October 16, 2020}}</ref> Om homofobie te beveg gebruik die LGBT-gemeenskap gebeurtenisse soos [[Gay Pride|gay pride-parades]] en politieke aktivisme. In Augustus 2019 het die Pride in London 'n ander inisiatief geneem om "solidariteit met die LGBT+-gemeenskap te toon" en straatkruisings in reënboogkleure ingekleur vir die jaarlikse parades. Die eerste permanente kruisings is op strate in Lambeth geplaas. Een vorm van georganiseerde weerstand teen homofobie is die Internasionale Dag teen Homofobie (of IDAHO), wat die eerste keer op 17 Mei 2005 in meer as 40 lande gevier is. Die vier grootste lande van Latyns-Amerika ([[Argentinië]], [[Brasilië]], [[Mexiko]] en [[Colombia]]) het sedert 2002 massamediaveldtogte teen homofobie ontwikkel.<ref>"{{Cite web|url=http://new.paho.org/hq/index.php?option=com_content&task=view&id=346&Itemid=355|title=Campaigns against Homophobia in Argentina, Brazil, Colombia, and Mexico|publisher=Pan American Health Organization|access-date=2011-10-16}}</ref> Benewens openbare uitdrukking is wetgewing ontwerp om homofobie teen te staan, soos teen [[haatspraak]], haatmisdaad en diskriminasie op grond van seksuele oriëntasie. Suksesvolle voorkomende strategieë teen homofobiese vooroordeel en afknouery in skole het die onderrig van leerlinge ingesluit oor geskiedkundige figure wat gay was, of wat gely het as gevolg van hul seksualiteit. == Ander terme == Navorsers het alternatiewe terme voorgestel om vooroordeel en diskriminasie teen [[LGBT]]-mense te beskryf. Sommige van hierdie alternatiewe toon meer semantiese deursigtigheid, terwyl ander nie die agtervoegsel "-fobie" insluit nie: * "Homoerotofobie", wat 'n moontlike voorloper van "homofobie" is, is deur Wainwright Churchill geskep en in 1967 in ''Homosexual Behaviour Among Males'' gedokumenteer. * Die etimologie van "homofobie", met verwysing na die vereniging van die woorde "homo" en "fobie", is die basis vir die LGBT-historikus Boswell se kritiek op die term en vir sy voorstel in 1980 van die alternatiewe "homoseksofobie". * "Homonegatiwiteit" is gebaseer op die term ''homonegativism'', wat deur Hudson en Ricketts in 'n 1980-artikel gebruik is; hulle het die term vir hul navorsing geskep om "homofobie" te vermy, wat hulle as onwetenskaplik beskou het. * "Heteroseksisme" verwys na 'n stelsel van negatiewe houdings, vooroordele en diskriminasie. * "Seksuele vooroordeel" – Die navorser Gregory M. Herek aan die Universiteit van Kalifornië het dié term verkies as beskrywend, vry van aannames oor motiverings en sonder waarde-oordele oor die irrasionaliteit of immoraliteit van diegene wat so geëtiketteer is.<ref>{{cite journal|author=Herek GM|title=The context of anti-gay violence: Notes on cultural and psychological heterosexism|journal=J Interpers Violence|volume=5|issue=3|pages=316–333|year=1990|doi=10.1177/088626090005003006|s2cid=145678459}}</ref> Hy het "homofobie", "heteroseksisme" en "seksuele vooroordeel" vergelyk, en die derde term verkies. Hy het egter opgemerk "homofobie" "word waarskynlik algemener gebruik en meer dikwels gekritiseer". === Heterofobie === Die term "heterofobie" word soms gebruik om omgekeerde diskriminasie of negatiewe houdings teenoor heteroseksuele mense en verhoudings van teenoorgestelde geslag op grond van hul seksuele oriëntasie te beskryf. Die wetenskaplike gebruik van "heterofobie" in [[seksuologie]] is beperk tot min navorsers. Tot op hede word die bestaan en omvang van heterofobie meestal nie deur seksuoloë erken nie. Buite seksuologie is daar geen konsensus oor die betekenis van die term nie, want dit word ook gebruik om "vrees vir die teenoorgestelde" te beteken, soos in Pierre-André Taguieff se ''The Force of Prejudice: On Racism and Its Doubles'' (2001). Stephen M. White en Louis R. Franzini het die verwante term "heteronegativisme" bekendgestel om te verwys na die aansienlike reeks negatiewe gevoelens wat sommige gay individue mag hê en teenoor heteroseksuele mense uitdruk. Hierdie term word verkies bo "heterofobie" omdat dit nie 'n uiterse of irrasionele vrees impliseer nie. == Verwysings == {{Verwysings|3}} ==Skakels== * [http://rockway.alliant.edu/ Rockway Institute] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517230040/http://rockway.alliant.edu/ |date=17 May 2008 }} by Alliant International University * [https://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2006-0018+0+DOC+XML+V0//EN [[Europese Parlement]] se resolusie oor homofobie], 2006 * [https://www2.ohchr.org/english/bodies/hrcouncil/docs/19session/A.HRC.19.41_English.pdf ''Discriminatory laws and practices and acts of violence against individuals based on their sexual orientation and gender identity''], [[VN]] se Menseregtekommissie, 2011 * [https://www.rferl.org/a/in-some-countries-being-gay-or-lesbian/30612062.html ''In Some Countries, Being Gay Or Lesbian Can Land You In Prison...Or Worse'']. Radio Free Europe/Radio Liberty, 2020 {{CommonsKategorie-inlyn|Homophobia}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Homophobia}} {{Normdata}} [[Kategorie:Homofobie| ]] [[Kategorie:Homoseksualiteit]] cy9ixmmtuqr68crtotg8niv21vtnxj7 0 64281 2903171 2902693 2026-05-11T20:49:42Z JMK 649 /* Sytakke */ sp 2903171 wikitext text/x-wiki :''Vir die "Krokodilrivier", 'n sytak van die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]], sien [[Krokodilrivier (Limpopo)]].'' {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Krokodilrivier |ander_naam = <small>{{en}} Crocodile River</small> |beeld = Crocodile River (Mpumalanga)-001.jpg |beeld_byskrif = Krokodilrivier stroomop van die [[Kwenadam]] |kaart = |kaart_byskrif = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = [[Komatirivier]] |sytak_links = [[Mbiyamitirivier]], [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] |sytak_regs = [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]], [[Kaaprivier]] |oorsprong = Steenkampsberg, noord van [[Dullstroom]] |monding = [[Komatirivier]] |stroomgebied_lande = [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = 250 |duimdrukkerkaartbyskrif = Krokodilrivier se samevloei met die [[Komatirivier]] op die [[Mosambiek]]grens. |breedtegraad = 25 |breedtegraad_m = 26 |breedtegraad_s = 18 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 58 |lengtegraad_s = 35 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Krokodilrivier''' is 'n groot [[rivier]] wat deur [[Mpumalanga]], Suid-Afrika vloei. == Oorsprong en roete == Die '''Krokodilrivier''' ontspring in die [[Steenkampsberge]] noord van [[Dullstroom]], [[Mpumalanga]], en is 'n takrivier van die [[Komatirivier]]. Dit staan ook bekend as die Krokodilrivier (Oos) om verwarring te voorkom met die [[Krokodilrivier (Limpopo)|Krokodilrivier]] in die weste van die ou [[Transvaal]]. [[Lêer:Crocodile river from Marloth Park.jpg|duimnael|links|300px|Krokodilrivier vanuit [[Marlothpark]] gesien.]] Die Krokodilrivier in Mpumalanga het 'n [[opvanggebied]] van 10 446 km². Stroomop is die gewilde [[forel]]hengelplekke rondom [[Dullstroom]].<ref>[http://www.dullstroom.biz/fishing.htm Hengel in Dullstroom] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402111909/http://www.dullstroom.biz/fishing.htm |date=2015-04-02 }}</ref> Na die [[Kwenadam]] vloei die rivier deur [[Schoemanskloofpas|Schoemanskloof]], oor die Montrose-waterval na die Laeveldse landbougebied. Die stelselmatige afname in die rivier se volume is waarskynlik a.g.v. wateronttrekking vir landboubesproeiing en natlei van vrugteboorde. Daarna vloei dit deur [[Nelspruit]] se nywerheidsgebied, dan langs die suidelike [[Krugerwildtuin]]grens en groot suikerrietplantasies, en naby [[Komatipoort]] vloei die rivier in die [[Komatirivier]] in.<ref>[http://www.kobwa.co.za/index.cfm?objectid=50536F92-E0C4-BB9D-7D5CEF726B5B54B0 The Komati River Basin and Land Use] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315050425/http://www.kobwa.co.za/index.cfm?objectid=50536F92-E0C4-BB9D-7D5CEF726B5B54B0 |date=2014-03-15 }}</ref> == Toerisme-aantreklikhede langs die Krokodil == [[Lêer:Ngwenya Lodge view on Crocodile River, 2011-02-23.jpg|duimnael|regs|300px|Krokodilrivier vanuit Ngwenya Lodge gesien]] [[Lêer:Crocodile river Kruger Park02.JPG|duimnael|regs|300px|Krokodilrivier vanaf Malalane gesien]] [[Lêer:Crocodile river Kruger Park01.JPG|duimnael|regs|300px|'n Nylkrokodil lê en bak in die son op die oewer van die Krokodilrivier naby Malalane]] Die rivier vloei deur die [[Laeveld- Nasionale Botaniese Tuin|Laeveld- Botaniese Tuin]] by [[Nelspruit]], waar dit 'n diep kloof binnegaan, en die [[Nelsrivier]] uit die noorde daarby aansluit. Dit vorm ook die volle suidelike grens van die [[Krugerwildtuin]]. Hier verskaf die oewer uitstekende wildkykgeleenthede, aangesien diere vrylik tussen die Krugerwildtuin en privaat reservate ten suide rondbeweeg. Gewilde oorde sluit onder meer in: # Leopard Creek Gholfbaan, deur [[Gary Player]] ontwerp # Malelaneruskamp in die [[Krugerwildtuin]]<ref>[http://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/malelane/ Malelane Ruskamp]</ref> # [[Marlothpark]] (landgoed en wildbewaringsgebied) # Ngwenya Lodge ('n tyddeeloord) # Krokodilbrugruskamp in die Krugerwildtuin<ref>[http://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/croc_bridge/ Krokodilbrug Ruskamp]</ref> == Sytakke == * [[Bankspruit, Mpumalanga|Bankspruit]] * [[Bumespruit]] (Krugerwildtuin) * [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]], 'n [[sytak]] van die Krokodilrivier bekend om sy etlike watervalle. Dit ontspring in die grasvlaktes van die [[Drakensberg]]plato naby [[Machadodorp]].<ref name="dull">{{Cite web |url=http://www.places.co.za/html/dullstroom.html |title=SA Places - Dullstroom |access-date=18 April 2012 |archive-date= 5 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805014743/http://www.places.co.za/html/dullstroom.html |url-status=dead }}</ref> * [[eMlambenirivier]] (Krugerwildtuin) * [[Hartebeesspruit]] * [[Houtbosloop]] en [[Devil's Creek (spruit)|Devil's Creek]], met mondings digby [[N4 (Suid-Afrika)|Montrosepas op N4]] * [[Kaaprivier]], monding digby [[N4]] langs die [[Krugerwildtuin]] ** met sytakke: [[Suidkaaprivier|Suidkaap-]] en [[Noordkaaprivier]], met voorgenoemde se sytak, die [[Queensrivier]] * [[Mbiyamitirivier]] (Krugerwildtuin) ** met sytak: [[Napispruit]] (Krugerwildtuin) * [[Nelsrivier]], wat te [[Long Tompas]] op die [[Drakensberge]] ontspring<ref name="dull" /> * [[Statsrivier]] * [[Vurhamispruit]] (Krugerwildtuin) * [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] ** met sytakke: [[Blinkwaterspruit (Witrivier)|Blinkwaterspruit]] en [[Boonsteloop]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://duckduckgo.com/1/c/Rivers_of_South_Africa Riviere van Suid-Afrika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134758/https://duckduckgo.com/1/c/Rivers_of_South_Africa |date= 4 Maart 2016 }} {{en}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Riviere in Mpumalanga]] [[Kategorie:Krokodilrivier (Mpumalanga)]] mbbxbfub1e3cib8bij2tf3q74igmv8l 2903192 2903171 2026-05-11T21:02:43Z Oesjaar 7467 Wysigings deur [[Special:Contributions/JMK|JMK]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:Aliwal2012|Aliwal2012]] 2756663 wikitext text/x-wiki :''Vir die "Krokodilrivier", 'n sytak van die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]], sien [[Krokodilrivier (Limpopo)]].'' {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Krokodilrivier |ander_naam = <small>{{en}} Crocodile River</small> |beeld = Crocodile River (Mpumalanga)-001.jpg |beeld_byskrif = Krokodilrivier stroomop van die [[Kwenadam]] |kaart = |kaart_byskrif = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = [[Komatirivier]] |sytak_links = [[Mbiyamitirivier]], [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] |sytak_regs = [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]], [[Kaaprivier]] |oorsprong = Steenkampsberg, noord van [[Dullstroom]] |monding = [[Komatirivier]] |stroomgebied_lande = [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = 250 |duimdrukkerkaartbyskrif = Krokodilrivier se samevloei met die [[Komatirivier]] op die [[Mosambiek]]grens. |breedtegraad = 25 |breedtegraad_m = 26 |breedtegraad_s = 18 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 58 |lengtegraad_s = 35 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Krokodilrivier''' is 'n groot [[rivier]] wat deur [[Mpumalanga]], Suid-Afrika vloei. == Oorsprong en roete == Die '''Krokodilrivier''' ontspring in die [[Steenkampsberge]] noord van [[Dullstroom]], [[Mpumalanga]], en is 'n takrivier van die [[Komatirivier]]. Dit staan ook bekend as die Krokodilrivier (Oos) om verwarring te voorkom met die [[Krokodilrivier (Limpopo)|Krokodilrivier]] in die weste van die ou [[Transvaal]]. [[Lêer:Crocodile river from Marloth Park.jpg|duimnael|links|300px|Krokodilrivier vanuit [[Marlothpark]] gesien.]] Die Krokodilrivier in Mpumalanga het 'n [[opvanggebied]] van 10 446 km². Stroomop is die gewilde [[forel]]hengelplekke rondom [[Dullstroom]].<ref>[http://www.dullstroom.biz/fishing.htm Hengel in Dullstroom] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402111909/http://www.dullstroom.biz/fishing.htm |date=2015-04-02 }}</ref> Na die [[Kwenadam]] vloei die rivier deur [[Schoemanskloofpas|Schoemanskloof]], oor die Montrose-waterval na die Laeveldse landbougebied. Die stelselmatige afname in die rivier se volume is waarskynlik a.g.v. wateronttrekking vir landboubesproeiing en natlei van vrugteboorde. Daarna vloei dit deur [[Nelspruit]] se nywerheidsgebied, dan langs die suidelike [[Krugerwildtuin]]grens en groot suikerrietplantasies, en naby [[Komatipoort]] vloei die rivier in die [[Komatirivier]] in.<ref>[http://www.kobwa.co.za/index.cfm?objectid=50536F92-E0C4-BB9D-7D5CEF726B5B54B0 The Komati River Basin and Land Use] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315050425/http://www.kobwa.co.za/index.cfm?objectid=50536F92-E0C4-BB9D-7D5CEF726B5B54B0 |date=2014-03-15 }}</ref> == Toerisme-aantreklikhede langs die Krokodil == [[Lêer:Ngwenya Lodge view on Crocodile River, 2011-02-23.jpg|duimnael|regs|300px|Krokodilrivier vanuit Ngwenya Lodge gesien]] [[Lêer:Crocodile river Kruger Park02.JPG|duimnael|regs|300px|Krokodilrivier vanaf Malalane gesien]] [[Lêer:Crocodile river Kruger Park01.JPG|duimnael|regs|300px|'n Nylkrokodil lê en bak in die son op die oewer van die Krokodilrivier naby Malalane]] Die rivier vloei deur die [[Laeveld- Nasionale Botaniese Tuin|Laeveld- Botaniese Tuin]] by [[Nelspruit]], waar dit 'n diep kloof binnegaan, en die [[Nelsrivier]] uit die noorde daarby aansluit. Dit vorm ook die volle suidelike grens van die [[Krugerwildtuin]]. Hier verskaf die oewer uitstekende wildkykgeleenthede, aangesien diere vrylik tussen die Krugerwildtuin en privaat reservate ten suide rondbeweeg. Gewilde oorde sluit onder meer in: # Leopard Creek Gholfbaan, deur [[Gary Player]] ontwerp # Malelaneruskamp in die [[Krugerwildtuin]]<ref>[http://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/malelane/ Malelane Ruskamp]</ref> # [[Marlothpark]] (landgoed en wildbewaringsgebied) # Ngwenya Lodge ('n tyddeeloord) # Krokodilbrugruskamp in die Krugerwildtuin<ref>[http://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/croc_bridge/ Krokodilbrug Ruskamp]</ref> == Sytakke == * [[Bankspruit, Mpumalanga|Bankspruit]] * [[Bumespruit]] (Krugerwildtuin) * [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]], 'n [[sytak]] van die Krokodilrivier bekend vir sy baie watervalle, ontspring in die grasvlaktes op die plato van die [[Drakensberg]] naby [[Machadodorp]].<ref name="dull">{{Cite web |url=http://www.places.co.za/html/dullstroom.html |title=SA Places - Dullstroom |access-date=18 April 2012 |archive-date= 5 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805014743/http://www.places.co.za/html/dullstroom.html |url-status=dead }}</ref> * [[Hartebeesspruit]] * [[Houtbosloop]] en [[Devil's Creek (spruit)|Devil's Creek]], mondings digby [[N4 (Suid-Afrika)|Montrosepas op N4]]. * [[Kaaprivier]], monding digby [[N4]] langs die [[Krugerwildtuin]] met sytakke: ** [[Suidkaaprivier]] en [[Noordkaaprivier]] met sy sytak, die [[Queensrivier]]. * [[Mbiyamitirivier]] (Krugerwildtuin) ** sytak: [[Napispruit]] (Krugerwildtuin) * [[Nelsrivier]], ontspring in [[Long Tompas]] op die [[Drakensberge]].<ref name="dull" /> * [[Statsrivier]] * [[Vurhamispruit]] (Krugerwildtuin) * [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] ** sytakke: [[Blinkwaterspruit (Witrivier)|Blinkwaterspruit]] en [[Boonsteloop]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://duckduckgo.com/1/c/Rivers_of_South_Africa Riviere van Suid-Afrika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134758/https://duckduckgo.com/1/c/Rivers_of_South_Africa |date= 4 Maart 2016 }} {{en}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Riviere in Mpumalanga]] [[Kategorie:Krokodilrivier (Mpumalanga)]] ovn98zj8xw8lbq8fix5gxmk3rtgyepx 2903193 2903192 2026-05-11T21:03:04Z Oesjaar 7467 Wysiging deur [[Special:Contributions/Oesjaar|Oesjaar]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:JMK|JMK]] 2903171 wikitext text/x-wiki :''Vir die "Krokodilrivier", 'n sytak van die [[Limpopo (rivier)|Limpopo]], sien [[Krokodilrivier (Limpopo)]].'' {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = Krokodilrivier |ander_naam = <small>{{en}} Crocodile River</small> |beeld = Crocodile River (Mpumalanga)-001.jpg |beeld_byskrif = Krokodilrivier stroomop van die [[Kwenadam]] |kaart = |kaart_byskrif = <!-- *** Familie *** --> |hoofrivier = [[Komatirivier]] |sytak_links = [[Mbiyamitirivier]], [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] |sytak_regs = [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]], [[Kaaprivier]] |oorsprong = Steenkampsberg, noord van [[Dullstroom]] |monding = [[Komatirivier]] |stroomgebied_lande = [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = |monding_hoogte = |afloop = |stroomgebied = |duimdrukkerkaart = Suid-Afrika |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = 250 |duimdrukkerkaartbyskrif = Krokodilrivier se samevloei met die [[Komatirivier]] op die [[Mosambiek]]grens. |breedtegraad = 25 |breedtegraad_m = 26 |breedtegraad_s = 18 |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 31 |lengtegraad_m = 58 |lengtegraad_s = 35 |lengtegraad_OW = O }} Die '''Krokodilrivier''' is 'n groot [[rivier]] wat deur [[Mpumalanga]], Suid-Afrika vloei. == Oorsprong en roete == Die '''Krokodilrivier''' ontspring in die [[Steenkampsberge]] noord van [[Dullstroom]], [[Mpumalanga]], en is 'n takrivier van die [[Komatirivier]]. Dit staan ook bekend as die Krokodilrivier (Oos) om verwarring te voorkom met die [[Krokodilrivier (Limpopo)|Krokodilrivier]] in die weste van die ou [[Transvaal]]. [[Lêer:Crocodile river from Marloth Park.jpg|duimnael|links|300px|Krokodilrivier vanuit [[Marlothpark]] gesien.]] Die Krokodilrivier in Mpumalanga het 'n [[opvanggebied]] van 10 446 km². Stroomop is die gewilde [[forel]]hengelplekke rondom [[Dullstroom]].<ref>[http://www.dullstroom.biz/fishing.htm Hengel in Dullstroom] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402111909/http://www.dullstroom.biz/fishing.htm |date=2015-04-02 }}</ref> Na die [[Kwenadam]] vloei die rivier deur [[Schoemanskloofpas|Schoemanskloof]], oor die Montrose-waterval na die Laeveldse landbougebied. Die stelselmatige afname in die rivier se volume is waarskynlik a.g.v. wateronttrekking vir landboubesproeiing en natlei van vrugteboorde. Daarna vloei dit deur [[Nelspruit]] se nywerheidsgebied, dan langs die suidelike [[Krugerwildtuin]]grens en groot suikerrietplantasies, en naby [[Komatipoort]] vloei die rivier in die [[Komatirivier]] in.<ref>[http://www.kobwa.co.za/index.cfm?objectid=50536F92-E0C4-BB9D-7D5CEF726B5B54B0 The Komati River Basin and Land Use] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140315050425/http://www.kobwa.co.za/index.cfm?objectid=50536F92-E0C4-BB9D-7D5CEF726B5B54B0 |date=2014-03-15 }}</ref> == Toerisme-aantreklikhede langs die Krokodil == [[Lêer:Ngwenya Lodge view on Crocodile River, 2011-02-23.jpg|duimnael|regs|300px|Krokodilrivier vanuit Ngwenya Lodge gesien]] [[Lêer:Crocodile river Kruger Park02.JPG|duimnael|regs|300px|Krokodilrivier vanaf Malalane gesien]] [[Lêer:Crocodile river Kruger Park01.JPG|duimnael|regs|300px|'n Nylkrokodil lê en bak in die son op die oewer van die Krokodilrivier naby Malalane]] Die rivier vloei deur die [[Laeveld- Nasionale Botaniese Tuin|Laeveld- Botaniese Tuin]] by [[Nelspruit]], waar dit 'n diep kloof binnegaan, en die [[Nelsrivier]] uit die noorde daarby aansluit. Dit vorm ook die volle suidelike grens van die [[Krugerwildtuin]]. Hier verskaf die oewer uitstekende wildkykgeleenthede, aangesien diere vrylik tussen die Krugerwildtuin en privaat reservate ten suide rondbeweeg. Gewilde oorde sluit onder meer in: # Leopard Creek Gholfbaan, deur [[Gary Player]] ontwerp # Malelaneruskamp in die [[Krugerwildtuin]]<ref>[http://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/malelane/ Malelane Ruskamp]</ref> # [[Marlothpark]] (landgoed en wildbewaringsgebied) # Ngwenya Lodge ('n tyddeeloord) # Krokodilbrugruskamp in die Krugerwildtuin<ref>[http://www.sanparks.org/parks/kruger/camps/croc_bridge/ Krokodilbrug Ruskamp]</ref> == Sytakke == * [[Bankspruit, Mpumalanga|Bankspruit]] * [[Bumespruit]] (Krugerwildtuin) * [[Elandsrivier (Krokodil, Mpumalanga)|Elandsrivier]], 'n [[sytak]] van die Krokodilrivier bekend om sy etlike watervalle. Dit ontspring in die grasvlaktes van die [[Drakensberg]]plato naby [[Machadodorp]].<ref name="dull">{{Cite web |url=http://www.places.co.za/html/dullstroom.html |title=SA Places - Dullstroom |access-date=18 April 2012 |archive-date= 5 Augustus 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805014743/http://www.places.co.za/html/dullstroom.html |url-status=dead }}</ref> * [[eMlambenirivier]] (Krugerwildtuin) * [[Hartebeesspruit]] * [[Houtbosloop]] en [[Devil's Creek (spruit)|Devil's Creek]], met mondings digby [[N4 (Suid-Afrika)|Montrosepas op N4]] * [[Kaaprivier]], monding digby [[N4]] langs die [[Krugerwildtuin]] ** met sytakke: [[Suidkaaprivier|Suidkaap-]] en [[Noordkaaprivier]], met voorgenoemde se sytak, die [[Queensrivier]] * [[Mbiyamitirivier]] (Krugerwildtuin) ** met sytak: [[Napispruit]] (Krugerwildtuin) * [[Nelsrivier]], wat te [[Long Tompas]] op die [[Drakensberge]] ontspring<ref name="dull" /> * [[Statsrivier]] * [[Vurhamispruit]] (Krugerwildtuin) * [[Witrivier (rivier)|Witrivier]] ** met sytakke: [[Blinkwaterspruit (Witrivier)|Blinkwaterspruit]] en [[Boonsteloop]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://duckduckgo.com/1/c/Rivers_of_South_Africa Riviere van Suid-Afrika] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304134758/https://duckduckgo.com/1/c/Rivers_of_South_Africa |date= 4 Maart 2016 }} {{en}} {{Normdata}} [[Kategorie:Mpumalanga]] [[Kategorie:Riviere in Mpumalanga]] [[Kategorie:Krokodilrivier (Mpumalanga)]] mbbxbfub1e3cib8bij2tf3q74igmv8l 0 65303 2903078 2853164 2026-05-11T13:18:23Z ~2026-28417-57 207488 2903078 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Trix Pienaar | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Aktrise, skrywer | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0682215 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Trix Pienaar''' (geb. [[11 Mei]] [[1938]]) is 'n [[Afrikaans]]e en [[Suid-Afrika]]anse aktrise en skrywer met 'n Swartlandse brei-aksent wat in 'n treinhuis in [[Pringlebaai]] woon. Sy werk aanvanklik in 'n biblioteek en maak in 1971 haar debuut as aktrise in [[Jans Rautenbach]] se rolprent [[Pappa Lap]]. Sy het aanvanklik nie akteurwerk oorweeg nie, maar het as gevolg van haar unieke stem per ongeluk daarin beland. == Filmografie == * Goodbye Bafana, 2007 as Barbara * Boy Called Twist, 2004 as Mev. Brakwater * Country of My Skull, 2004 as B&B Dame * Anna, 1996 * [[Die Storie van Klara Viljee]], 1992 as Rose * [[Die Groen Faktor]], 1984 * [[Broer Matie]], 1984 as Hannie * [[Blink Stefaans]], 1981 * Herfsland (1979) * [[Dingetjie en Idi]], 1977 * [[Kootjie Emmer]], 1977 * Sarah, 1975 * [[Pappa Lap]], 1971 as Donna == Eksterne skakels == * {{Youtube|fGU79Z70KN0|Trix Pienaar op 70}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Pienaar, Trix}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises van die 21ste eeu]] 18qv3v9xerlzc7obnywaj6lt6tyvxfw 0 65907 2903116 2627212 2026-05-11T16:05:01Z CommonsDelinker 1161 Administrateur [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vervang "Public_Seal_of_Niue.svg" met "Public_Seal_of_Niue_(1974–2021).svg" omrede: File:Public_Seal_of_Niue.svg merged with File:Public Seal of Niue (1974–2021).svg 2903116 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NZ Realm of New Zealand.png|duimnael|Gebiede van die Koninkryk van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Royal Standard of New Zealand (1962–2022).svg|duimnael|Vlag van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] in Nieu-Seeland (1962–2022)]] [[Lêer:Flag of the Governor-General of New Zealand.svg|duimnael|Vlag van die Goewerneur-Generaal van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|upright|Koningin Charles III is die koning van Nieu-Seeland]] Die '''Koninkryk van Nieu-Seeland''' ([[Engels]]: ''Realm of New Zealand'') is die hele gebied, waarin die koning van [[Nieu-Seeland]] die staatshoof is. Die Koninkryk bestaan uit [[Nieu-Seeland]], die [[Cookeilande]], [[Niue]], [[Tokelau]] en die [[Ross-Afhanklikheid]] in [[Antarktika]],<ref>{{en}} [http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm Grondwet van Nieu-Seeland], Regering van Nieu-Seeland, besoek op 10 Junie 2012.</ref> en is gedefinieer deur 'n Patentbrief van 31 Oktober 1983 vanaf die kantoor van die goewerneur-generaal van Nieu-Seeland.<ref>{{en}} [http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/1983/0225/latest/DLM90805.html?search=ts_act_waste_resel Letters Patent Constituting the Office of Governor-General of New Zealand (SR 1983/225)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307183523/http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/1983/0225/latest/DLM90805.html?search=ts_act_waste_resel |date= 7 Maart 2012 }}, Parlementêre Raadskantoor van Nieu-Seeland, besoek op 10 Junie 2012.</ref> == Goewerneur-generaal == Die Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland verteenwoordig die staatshoof van Nieu-Seeland ([[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] in sy hoedanigheid as koning van Nieu-Seeland) in die gebied van die Koninkryk. Die Goewerneur-generaal neem hoofsaaklik al die waardigheid en reserwe magte van die staatshoof oor. Die huidige Goewerneur-generaal is sedert 2021 Cindy Kiro. == Soewereiniteit in die Koninkryk == === Cookeilande en Niue === {{Hoofartikel|Cookeilande|Niue}} Die Cookeilande en Niue is selfregerende lande in vrye assosiasie met Nieu-Seeland. Die parlement van Nieu-Seeland is nie gemagtig om eensydig wetgewing ten opsigte van hierdie lande te doen nie. In buitelandse sake en verdedigingskwessies mag Nieu-Seeland nie optree namens hierdie lande nie, maar slegs met hulle raad en toestemming. === Nieu-Seeland === {{Hoofartikel|Nieu-Seeland}} Nieu-Seeland bestaan uit die volgende eilandgroepe: * Die [[Noordeiland]], die [[Suideiland]] en naburige eilande aan die kus wat behoort aan die 16 streke van Nieu-Seeland * Die [[Chatham-eilande]] in die ooste behoort aan die Chatham-eilande-gebied * Die [[Kermadec-eilande]] in die noorde en sub-antarktiese eilande in die suide is almal buite plaaslike owerheidsgrense geleë en word net bewoon deur 'n klein aantal van navorsings- en bewaringspersoneel. === Tokelau === {{Hoofartikel|Tokelau}} Tokelau het 'n mindere mate aan ''[[de jure]]''-onafhanklikheid as die Cookeilande en Niue en beplan 'n status van vrye assosiasie. Nieu-Seeland se verteenwoordiger in Tokelau is die administrateur van Tokelau, wat die mag het om wette wat deur die algemene parlement besluit is te verwerp. Die bevolking van Tokelau het in verskeie referendums, wat deur Nieu-Seeland uitgevoer en deur die Verenigde Nasies ondersteun is, teen 'n stelsel van 'n regering met gelyke magte soos die Cookeilande en Niue gestem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10510595 |title=Tokelau decolonisation high on agenda |publisher=The New Zealand Herald |date=17 Mei 2008 |accessdate=10 Junie 2012}}</ref> === Ross-Afhanklikheid === {{Hoofartikel|Ross-Afhanklikheid}} Die Ross-Afhanklikheid is grondwetlik deel van Nieu-Seeland.<ref>{{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Antarctica/1-New-Zealand-and-Antarctica/index.php ''New Zealand and Antarctica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522033422/http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Antarctica/1-New-Zealand-and-Antarctica/index.php |date=22 Mei 2010 }}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake, besoek op 10 Junie 2012.</ref> Die Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland is ook die goewerneur van die Ross-Afhanklikheid. Die Ross-Afhanklikheid sluit in die [[McMurdo-stasie]] wat bedryf word deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], wat nie Nieu-Seeland se [[soewereiniteit]] oor Ross-Afhanklikheid erken nie. Die toepassing van soewereiniteit in die Ross-Afhanklikheid is daaropvolgend op die toepassing van terme wat in die Antarktiese Verdrag gevind is. === Gebiede van die Koninkryk === {| class="wikitable" ! Vlag ! Wapen ! Gebied ! Verteenwoordiger van die koningin ! Hoof van die Regering ! Wetgewer ! Hoofstad ! Bevolking ! Oppervlakte ! Bevolkingsdigtheid |- | [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|50px]] | [[Lêer:Coat of arms of New Zealand.svg|50px]] | [[Nieu-Seeland]] | Goewerneur-generaal<br />Cindy Kiro | Eerste Minister<br />Jacinda Ardern | Huis van Verteenwoordigers | [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | 5&nbsp;128&nbsp;370<br /><small>(2022)</small> | 268&nbsp;021&nbsp;km² | 19,1/km² |- | [[Lêer:Flag of the Cook Islands.svg|50px]] | [[Lêer:Wapen van die Cookeilande.png|50px]] | [[Cookeilande]] | Verteenwoordiger van die koning<br />Tom Marsters | Eerste Minister<br />Mark Brown | Parlement van die Cookeilande | [[Avarua]] | 17&nbsp;518<br /><small>(2018)</small> | 236,7&nbsp;km² | 42/km² |- | [[Lêer:Flag of Niue.svg|50px]] | [[Lêer:Public Seal of Niue (1974–2021).svg|50px]] | [[Niue]] | Verteenwoordiger van die koning<br />(Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland) | Premier van Niue<br />Dalton Tagelagi | Vergadering van Niue | [[Alofi]] | 1&nbsp;937<br /><small>(2021)</small> | 261,46&nbsp;km² | 6,71/km² |- | [[Lêer:Flag of Tokelau.svg|50px]] |[[Lêer:Badge of Tokelau.svg|63x63px]] | [[Tokelau]] | Administrateur<br />Don Higgins | Ulu-o-Tokelau<br />(Hoof van die Raad van die voortdurende Regering) | Algemene Fono | Wissel jaarliks tussen [[Atafu]], [[Nukunonu]] en [[Fakaofo]] | 1&nbsp;499<br /><small>(2016)</small> | 10&nbsp;km² | 115/km² |- | [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|50px]] | [[Lêer:Coat of arms of New Zealand.svg|50px]] | [[Ross-Afhanklikheid]] | Goewerneur | Uitvoerende Hoof | ''Geen'' | Scott Base | Scott Base: 10–80;<br />McMurdo-stasie: 200–1000 (seisoenaal) | 450&nbsp;000&nbsp;km² | 0/km² |} == Sien ook == * [[Samoa]], wat vroeër deur Nieu-Seeland as [[Volkebond]]maandat en later as VN-trougebied geadministreer is * [[Nauru]], wat vroeër deur [[Australië]], Nieu-Seeland en die [[Verenigde Koninkryk]] as [[Volkebond]]maandat en later as VN-trougebied geadministreer is * [[Pitcairneilande]] * Die [[Koninkryk van die Nederlande]] bestaan uit die lande [[Nederland]], [[Aruba]], [[Curaçao]] en [[Sint Maarten]] * Die [[Frankryk|Franse Republiek]] verwys ná die Metropolitaanse land Frankryk en sy [[Franse oorsese gebiede|oorsese gebiede]] * Die [[Koninkryk van Denemarke]] bestaan uit [[Denemarke]], die [[Faroëreilande]] en [[Groenland]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Realm of New Zealand|Koninkryk van Nieu-Seeland}} * {{en}} [http://www.dpmc.govt.nz/cabinet/manual/letters_patent_constituting.html ''Letters Patent constituting the office of Governor-General of New Zealand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031003003834/http://www.dpmc.govt.nz/cabinet/manual/letters_patent_constituting.html |date= 3 Oktober 2003 }} – gee verduideliking vir die Koninkryk van Nieu-Seeland * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Cook-Islands.php ''Cook Islands''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103015330/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Cook-Islands.php |date= 3 November 2012 }}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Niue.php ''Niue''] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/616rzOCNX?url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Niue.php |date=21 Augustus 2011 }}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Pacific/Tokelau/index.php ''New Zealand and the Tokelau Islands''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605160040/http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Pacific/Tokelau/index.php |date= 5 Junie 2010 }}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/1-Global-Issues/Antarctica/1-New-Zealand-Relationship-with-Antarctica/rossdependency.php ''Ross Dependency''] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/616s0I39b?url=http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Antarctica/index.php |date=21 Augustus 2011 }}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Koloniale ryke}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Realm of New Zealand}} [[Kategorie:Koninkryk van Nieu-Seeland| ]] cp81bnjvzwvi4bzvtxc8zeg9ywgtryc 2903152 2903116 2026-05-11T18:00:16Z SpesBona 2720 Nuwe wapen van Niue 2903152 wikitext text/x-wiki [[Lêer:NZ Realm of New Zealand.png|duimnael|Gebiede van die Koninkryk van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Royal Standard of New Zealand (1962–2022).svg|duimnael|Vlag van [[Elizabeth II van die Verenigde Koninkryk|koningin Elizabeth II]] in Nieu-Seeland (1962–2022)]] [[Lêer:Flag of the Governor-General of New Zealand.svg|duimnael|Vlag van die Goewerneur-Generaal van Nieu-Seeland]] [[Lêer:Charles, Prince of Wales in 2021 (cropped) (3).jpg|duimnael|upright|Koning Charles III is die koning van Nieu-Seeland]] Die '''Koninkryk van Nieu-Seeland''' ([[Engels]]: ''Realm of New Zealand'') is die hele gebied, waarin die koning van [[Nieu-Seeland]] die staatshoof is. Die Koninkryk bestaan uit [[Nieu-Seeland]], die [[Cookeilande]], [[Niue]], [[Tokelau]] en die [[Ross-Afhanklikheid]] in [[Antarktika]],<ref>{{en}} [http://www.gg.govt.nz/role/constofnz.htm Grondwet van Nieu-Seeland], Regering van Nieu-Seeland, besoek op 10 Junie 2012.</ref> en is gedefinieer deur 'n Patentbrief van 31 Oktober 1983 vanaf die kantoor van die goewerneur-generaal van Nieu-Seeland.<ref>{{en}} [http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/1983/0225/latest/DLM90805.html?search=ts_act_waste_resel Letters Patent Constituting the Office of Governor-General of New Zealand (SR 1983/225)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307183523/http://www.legislation.govt.nz/regulation/public/1983/0225/latest/DLM90805.html?search=ts_act_waste_resel |date=7 Maart 2012}}, Parlementêre Raadskantoor van Nieu-Seeland, besoek op 10 Junie 2012.</ref> == Goewerneur-generaal == Die Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland verteenwoordig die staatshoof van Nieu-Seeland ([[Charles III van die Verenigde Koninkryk|Charles III]] in sy hoedanigheid as koning van Nieu-Seeland) in die gebied van die Koninkryk. Die Goewerneur-generaal neem hoofsaaklik al die waardigheid en reserwe magte van die staatshoof oor. Die huidige Goewerneur-generaal is sedert 2021 Cindy Kiro. == Soewereiniteit in die Koninkryk == === Cookeilande en Niue === {{Hoofartikel|Cookeilande|Niue}} Die Cookeilande en Niue is selfregerende lande in vrye assosiasie met Nieu-Seeland. Die parlement van Nieu-Seeland is nie gemagtig om eensydig wetgewing ten opsigte van hierdie lande te doen nie. In buitelandse sake en verdedigingskwessies mag Nieu-Seeland nie optree namens hierdie lande nie, maar slegs met hulle raad en toestemming. === Nieu-Seeland === {{Hoofartikel|Nieu-Seeland}} Nieu-Seeland bestaan uit die volgende eilandgroepe: * Die [[Noordeiland]], die [[Suideiland]] en naburige eilande aan die kus wat behoort aan die 16 streke van Nieu-Seeland * Die [[Chatham-eilande]] in die ooste behoort aan die Chatham-eilande-gebied * Die [[Kermadec-eilande]] in die noorde en sub-antarktiese eilande in die suide is almal buite plaaslike owerheidsgrense geleë en word net bewoon deur 'n klein aantal van navorsings- en bewaringspersoneel. === Tokelau === {{Hoofartikel|Tokelau}} Tokelau het 'n mindere mate aan ''[[de jure]]''-onafhanklikheid as die Cookeilande en Niue en beplan 'n status van vrye assosiasie. Nieu-Seeland se verteenwoordiger in Tokelau is die administrateur van Tokelau, wat die mag het om wette wat deur die algemene parlement besluit is te verwerp. Die bevolking van Tokelau het in verskeie referendums, wat deur Nieu-Seeland uitgevoer en deur die Verenigde Nasies ondersteun is, teen 'n stelsel van 'n regering met gelyke magte soos die Cookeilande en Niue gestem.<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.nzherald.co.nz/nz/news/article.cfm?c_id=1&objectid=10510595 |title=Tokelau decolonisation high on agenda |publisher=The New Zealand Herald |date=17 Mei 2008 |accessdate=10 Junie 2012}}</ref> === Ross-Afhanklikheid === {{Hoofartikel|Ross-Afhanklikheid}} Die Ross-Afhanklikheid is grondwetlik deel van Nieu-Seeland.<ref>{{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Antarctica/1-New-Zealand-and-Antarctica/index.php ''New Zealand and Antarctica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100522033422/http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Antarctica/1-New-Zealand-and-Antarctica/index.php |date=22 Mei 2010}}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake, besoek op 10 Junie 2012.</ref> Die Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland is ook die goewerneur van die Ross-Afhanklikheid. Die Ross-Afhanklikheid sluit in die [[McMurdo-stasie]] wat bedryf word deur die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]], wat nie Nieu-Seeland se [[soewereiniteit]] oor Ross-Afhanklikheid erken nie. Die toepassing van soewereiniteit in die Ross-Afhanklikheid is daaropvolgend op die toepassing van terme wat in die Antarktiese Verdrag gevind is. === Gebiede van die Koninkryk === {| class="wikitable" ! Vlag ! Wapen ! Gebied ! Verteenwoordiger van die koning ! Hoof van die Regering ! Wetgewer ! Hoofstad ! Bevolking ! Oppervlakte ! Bevolkingsdigtheid |- | [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|50px]] | [[Lêer:Coat of arms of New Zealand.svg|50px]] | [[Nieu-Seeland]] | Goewerneur-generaal<br />Cindy Kiro | Eerste Minister<br />Chris Hipkins | Huis van Verteenwoordigers | [[Wellington, Nieu-Seeland|Wellington]] | 5&nbsp;128&nbsp;370<br /><small>(2022)</small> | 268&nbsp;021&nbsp;km² | 19,1/km² |- | [[Lêer:Flag of the Cook Islands.svg|50px]] | [[Lêer:Wapen van die Cookeilande.png|50px]] | [[Cookeilande]] | Verteenwoordiger van die koning<br />Tom Marsters | Eerste Minister<br />Mark Brown | Parlement van die Cookeilande | [[Avarua]] | 17&nbsp;518<br /><small>(2018)</small> | 236,7&nbsp;km² | 42/km² |- | [[Lêer:Flag of Niue.svg|50px]] | [[Lêer:Coat of arms of Niue.svg|50px]] | [[Niue]] | Verteenwoordiger van die koning<br />(Goewerneur-generaal van Nieu-Seeland) | Premier van Niue<br />Dalton Tagelagi | Vergadering van Niue | [[Alofi]] | 1&nbsp;937<br /><small>(2021)</small> | 261,46&nbsp;km² | 6,71/km² |- | [[Lêer:Flag of Tokelau.svg|50px]] | [[Lêer:Badge of Tokelau.svg|63x63px]] | [[Tokelau]] | Administrateur<br />Don Higgins | Ulu-o-Tokelau<br />(Hoof van die Raad van die voortdurende Regering) | Algemene Fono | Wissel jaarliks tussen [[Atafu]], [[Nukunonu]] en [[Fakaofo]] | 1&nbsp;499<br /><small>(2016)</small> | 10&nbsp;km² | 115/km² |- | [[Lêer:Flag of New Zealand.svg|50px]] | [[Lêer:Coat of arms of New Zealand.svg|50px]] | [[Ross-Afhanklikheid]] | Goewerneur | Uitvoerende Hoof | ''Geen'' | Scott Base | Scott Base: 10–80;<br />McMurdo-stasie: 200–1000 (seisoenaal) | 450&nbsp;000&nbsp;km² | 0/km² |} == Sien ook == * [[Samoa]], wat vroeër deur Nieu-Seeland as [[Volkebond]]maandat en later as VN-trougebied geadministreer is * [[Nauru]], wat vroeër deur [[Australië]], Nieu-Seeland en die [[Verenigde Koninkryk]] as [[Volkebond]]maandat en later as VN-trougebied geadministreer is * [[Pitcairneilande]] * Die [[Koninkryk van die Nederlande]] bestaan uit die lande [[Nederland]], [[Aruba]], [[Curaçao]] en [[Sint Maarten]] * Die [[Frankryk|Franse Republiek]] verwys ná die Metropolitaanse land Frankryk en sy [[Franse oorsese gebiede|oorsese gebiede]] * Die [[Koninkryk van Denemarke]] bestaan uit [[Denemarke]], die [[Faroëreilande]] en [[Groenland]] == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|Realm of New Zealand|Koninkryk van Nieu-Seeland}} * {{en}} [http://www.dpmc.govt.nz/cabinet/manual/letters_patent_constituting.html ''Letters Patent constituting the office of Governor-General of New Zealand''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031003003834/http://www.dpmc.govt.nz/cabinet/manual/letters_patent_constituting.html |date=3 Oktober 2003}} – gee verduideliking vir die Koninkryk van Nieu-Seeland * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Cook-Islands.php ''Cook Islands''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121103015330/http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Cook-Islands.php |date=3 November 2012}}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Niue.php ''Niue''] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/616rzOCNX?url=http://www.mfat.govt.nz/Countries/Pacific/Niue.php |date=21 Augustus 2011}}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Pacific/Tokelau/index.php ''New Zealand and the Tokelau Islands''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100605160040/http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Pacific/Tokelau/index.php |date=5 Junie 2010}}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake * {{en}} [http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/1-Global-Issues/Antarctica/1-New-Zealand-Relationship-with-Antarctica/rossdependency.php ''Ross Dependency''] {{Webarchive|url=https://www.webcitation.org/616s0I39b?url=http://www.mfat.govt.nz/Foreign-Relations/Antarctica/index.php |date=21 Augustus 2011}}, Nieu-Seeland se Ministerie van Buitelandse Sake {{Navigasie indeling Nieu-Seeland}} {{Lande van Oseanië}} {{Koloniale ryke}} {{Normdata}} {{en-vertaal|Realm of New Zealand}} [[Kategorie:Koninkryk van Nieu-Seeland| ]] 4dfkgmqarj45fawu7fi23ywt1lceh23 0 66632 2903222 2854544 2026-05-12T06:22:22Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903222 wikitext text/x-wiki <div style="background:#f9f9f9; border:1px solid #aaaaaa; clear:right; float:right; font-size:90%; margin:1em 0 1em 1em; padding:1em; text-align:center; width:20em;"> [[Lêer:Geoffrey Chaucer (17th century).jpg|200px]]<br /><br /> <big>'''Geoffrey Chaucer'''</big> '''Middeleeuse Engelse digter, filosoof, alchemis, sterrekundige en diplomaat''' ---- '''Beduidende werke'''<br /><br /> [[Lêer:Geoffrey Chaucer, Tale of Melibee, Ellesmere Chaucer, mssEL 26 C 9, folio 153v.jpg|160px]]<br /> ''[[The Canterbury Tales]]''<br /><br />''The Book of the Duchess''<br />''House of Fame''<br />''Legend of Good Women''<br />''Troilus and Criseyde'' </div> '''Geoffrey Chaucer''' ([ˈtʃɔːsər]; * omstreeks [[1343]]; † [[25 Oktober]] [[1400]] in [[Londen]]) word algemeen as die beduidendste Engelse digter van die [[Middeleeue]] en as die "vader van die Engelse literatuur" beskou. Hy is veral bekend vir sy verhale, ''[[The Canterbury Tales]]'', een van die belangrikste werke in die [[Engelse letterkunde]]. Dit handel oor ’n groep pelgrims wat na [[Canterbury]] reis en vir mekaar stories vertel.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> Terwyl hy tydens sy leeftyd wye erkenning en waardering as [[skrywer]], [[Filosofie|filosoof]], [[alchemie|alchemis]] en [[Sterrekunde|sterrekundige]] geniet het (hy het vir sy tienjarige seun Lewis 'n wetenskaplike verhandeling oor die [[astrolabium]] geskryf), het hy daarnaas ook 'n suksesvolle loopbaan in die staatsdiens gevolg en hom as burokraat, howeling en diplomaat bekwaam. Chaucer se literêre werk sluit naas ''The Book of the Duchess'', ''House of Fame'', ''Legend of Good Women'' en''Troilus and Criseyde'' veral sy befaamde ''Canterbury Tales'' in. Chaucer het 'n beslissende rol in die taalkundige proses gespeel waardeur [[Middelengels]] as destydse omgangstaal sy status as literêre taal sou herwin, in 'n tyd toe die literêre lewe in Engeland nog deur [[Frans]] en [[Latyn]] oorheers is. Hy was die eerste digter wat in die sogenaamde ''[[Poets' Corner]]'' van die Londense [[Westminster-abdy]] ter ruste gelê is. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * {{Commonskat-inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chaucer, Geoffrey}} [[Kategorie:Engelse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1343]] [[Kategorie:Sterftes in 1400]] i0hze4uw1uukate9mzu5jl7xf6koakd 0 68938 2903311 2290033 2026-05-12T10:58:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903311 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kaz McFadden | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{GDEO|1984|12|16}} | Geboorteplek = [[Pretoria]] | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 2006 - Huidig | Noemenswaardige rolprente = ''[[Die wonderwerker]]'', ''Knysna'', ''Strikdas'' | Webwerf = | imdb = 3325009 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kaz McFadden''' (gebore 16 Desember 1984) is 'n [[Suid-Afrikaanse]] akteur. Hy is veral bekend vir sy rol as Dewald in ''[[7de Laan]]''. Hy het ook in [[kykNET]] se sepies [[Villa Rosa|''Villa Rosa'']] en ''[[Binnelanders]]'' verskyn, asook films soos [[Die wonderwerker|''Die wonderwerker'']], ''Knysna'' en ''Strikdas''.<ref>[http://www.tvsa.co.za/actorprofile.asp?actorid=11677 Profiel op tvsa.co.za], besoek op 22 September 2012</ref> == Biografie == McFadden is op [[16 Desember]] [[1984]] in [[Pretoria]] gebore. Hy matrikuleer in 2002 van die HTS John Vorster in [[Rietfontein, Pretoria|Rietfontein]]. Daarna studeer hy aan die "Performing Arts Lifestyle Institute" in beide teater en film. == Filmografie == * ''[[Egoli: Afrikaners is plesierig]]'', 2009; as Alexander * ''Bakgat 2!'', 2010; as Perry * ''[[Die Wonderwerker]]'', 2012; as Adriaan van Rooyen * ''Angus Buchan's Ordinary People'', 2012; as Jake Cloete * ''Knysna'', 2014; as James Cloete * ''Strikdas'', 2015; as Vossie Voster == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:McFadden, Kaz}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1984]] [[Kategorie:Lewende mense]] qzo34jac9wl9m61tuywwh5i88plwt20 0 69392 2903190 2695829 2026-05-11T21:00:19Z SpesBona 2720 + Navigasie & Hersien 2903190 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Wes-Berlyn'''<br />'''''Berlin (West)'''''<br />'''''<small>1949-1990</small>'''''<br /> [[Lêer:Kurfürstendamm 2003.JPG|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Germany divided Berlin West district names.png|170px|center]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:DEU Berlin COA.svg|50px|center]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flag of Berlin.svg|border|90px|center]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Wes-Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Berlin.svg|border|20px]] Berlyn |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|52|30|N|13|20|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Oppervlakte:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 481 [[vierkante kilometer|vk km]] |- |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (1989) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 2&nbsp;130&nbsp;525 |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 4&nbsp;429/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1/+2 (MET/MEST) |- style="border-top:1px solid #999;" |} '''Berlin (West)''' is die term, wat deur die Wes-Berlynse Senaat amptelik vir die deel van [[Berlyn]] gebruik is, wat ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] deur die drie westelike besettingsmagte [[Verenigde State]], [[Verenigde Koninkryk]] en [[Frankryk]] bestuur is. in Westerse lande gebruik om na die gebied van die Sowjetsektor van [[Berlyn]] te verwys wat in 1945 ná die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] geskep is. Die drie Westerse sektore het as '''Wes-Berlyn''' bekend gestaan. Die Grondwet van die Bondsrepubliek Duitsland van 1949 en die konstitusie van Berlyn van 1950 het Groot-Berlyn, respektiewelik Berlyn as [[Deelstate van Duitsland|deelstaat]] van [[Wes-Duitsland]] beskou, maar hierdie bepaling was tot 1990 beperk. Die Berlyn-ooreenkoms van 1971 het beslis, dat die Westerse sektore nie 'n konstitutiewe deel van Wes-Duitsland is nie, maar ''[[de facto]]'' was Wes-Berlyn tussen 1949 en 1990 'n deelstaat, dus het die Westelike kant, veral die Westelike Geallieerdes en Wes-Duitsland, altyd die "Verbindings tussen Berlyn (Wes) en die Bondsrepubliek" beklemtoon. == Sien ook == * [[Oos-Berlyn]] {{Saadjie}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Deelstate van Duitsland}} [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Wes-Duitsland]] ajre1nuxrzt22hfinl9yelykxk7fa6i 0 69815 2903253 2861644 2026-05-12T07:43:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903253 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Sir John Herschel | beeld = Sir John Herschel with Cap by Julia Margaret Cameron (detail).jpg | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = John Herschel (1867) deur Julia Margaret Cameron | geboortenaam = John Frederick William Herschel | geboortedatum = [[7 Maart]] [[1792]] | geboorteplek = [[Slough]], Engeland | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1792|3|17|1871|5|11}} | sterfteplek = Collingwood, naby Hawkhurst, Kent, Engeland | plek van graf = [[Westminster-abdy]] | blyplek = [[Slough]], [[Kaapstad]] | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} | vakgebied = [[Wiskunde]], [[Sterrekunde]] | werkplek = | alma mater = Sint John se kollege, Cambridge<br />[[Eton-kollege]] | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = die uitvinding van [[fotografie]] | beïnvloed deur = [[William Herschel]] (vader) | invloed op = | toekennings = ''Gold Medal of the Royal Astronomical Society''<br />Copley-medalje (1821)<br />Lalande-medalje (1825)<br />Koninklike medalje (1836, 1840)<br />''Knight of the Royal Guelphic Order'' | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} Sir '''John Frederick William Herschel''' ([[Berkshire]]; [[7 Maart]] [[1792]] – [[11 Mei]] [[1871]])<ref name=HersNAH>"Herschel, sir John Frederick William, 1792–1871, biografie, NAHSTE-projek, Universiteit van Edinburg, [http://www.nahste.ac.uk/isaar/GB_0237_NAHSTE_P0327.html NAHSTE-JHerschel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070510211707/http://www.nahste.ac.uk/isaar/GB_0237_NAHSTE_P0327.html |date=10 Mei 2007 }}</ref> was ’n Britse [[wiskundige]], [[sterrekundige]], apteker en eksperimentele fotograaf/uitvinder.<ref name=HersNAH /> Hy was die seun van sir [[William Herschel]], ook ’n sterrekundige, en die pa van 12 kinders.<ref name=HersNAH /> Hy het hom eers met die wiskunde besig gehou maar later die sterrekundige werk van sy vader voortgesit. In 1834 het hy sy ondersoek na die suidelike deel van die hemelruim uitgebrei. Benewens die sterrekunde was Herschel ook geïnteresseerd in natuur- en skeikunde en fotografie. Hy het in Eton en Cambridge gestudeer, waarna hy hom op die wiskunde toegespits het. Saam met twee vriende, die wiskundiges [[George Peacock]] (1791–1858) en [[Charles Babbage]], het hy tussen 1813 en 1820 'n aantal wiskundige verhandelings geskryf wat aan hom groot bekendheid besorg het. Aan die begin van 1814 het hy besluit om in die regte te gaan studeer, maar sy kennismaking met die fisikus [[William Hyde Wollaston]] (1766–1828) en die sterrekundige [[James South]] (1785-1 867) het hom van studierigting laat verander. [[Lêer:John Herschel00.jpg|duimnael|links|200px|John Herschel in 1829]] [[Lêer:JHerschel telescope.jpg|duimnael|links|200px|John Herschel se teleskoop naby Kaapstad in Suid-Afrika]] Na 'n mislukte poging om in [[Cambridge]] 'n dosent in die chemie te word, het hy hom vir 'n ruk in Slough met die chemie en die fisika besig gehou. In 1816 het hy onder leiding van sy vader met sterrekundige waarnemings begin. Van 1821 tot 1823 het hy met James South saamgewerk in 'n nuwe ondersoek na 380 [[dubbelster]]re wat deur sy vader waargeneem is. Tussen 1825 en 1833 het hy die ondersoek na die noordelike sterrehemeI voortgesit en talle nuwe dubbelsterre en newels ontdek. Dit het die getal ontdekte dubbelsterre op 3 350 te staan gebring en die newels op 525. Deur sy eie waarnemings met die van sy vader te vergelyk, kon hy die bane van ’n groot aantal dubbelsterre bepaal. Sy verhandeling hieroor, ''On the investigations of the orbits of revolving double stars'', het in 1833 verskyn. In dieselfde jaar het hy besluit om die suidelike sterrehemel te bestudeer. Hy het na [[Suid-Afrika]] gekom en in Maart 1834 met sy waarnemings begin. In die volgende vier jaar het hy 'n inventaris van 70 000 sterre opgestel en 1 700 newels en 1 200 dubbelsterre ontdek. Ander waarnemings wat hy gedoen het, sluit in die newel rondom (die ster) [[Eta Carinae]], die bolvormige sterrehoop 47 Tucani, sonvlekke, Halley se komeet (in 1835), die [[Magellaanse Wolke]] en die eerste noukeurige helderheidsmeting van 65 helder sterre. Hierbenewens het hy in 1840 die veranderlike helderheid van [[Betelgeuse]] gemeet. In 1838 het Herschel na [[Engeland]] teruggekeer. In 1847 verskyn sy ''Cape Observations'' met katalogusse en kaarte van newels en sterrehope, die relatiewe posisies en helderheid van dubbelsterre, asook metinge van die helderheid van sterre. Aanvanklik het Herschel, net soos sy vader, gemeen dat die sterre 'n reusagtige, afgeplatte, skyfvormige stelsel is met die son as middelpunt. Later het hy van die teorie afgesien en verskeie ander moontlikhede ondersoek. Hy het vasgestel dat die newels die [[melkwegvlak]] skynbaar vermy en by die [[melkwegpole]] ophoop. Later is bepaal dat dit veroorsaak word deur die absorbsie van lig in die melkwegvlak. Herschel se ''General catalogue of nebulae and clusters of stars'' (1863) het later 'n belangrike bron geword in die studie van sowel die melkwegnewels en sterrehope as die sterrestelsels buite die [[melkweg]]. Herschel het hom nie net met die sterrekunde besig gehou nie maar ook met die natuur- en skeikunde. In 1819 het hy [[natriumtiosulfaat]] as [[fikseersout]] in [[fotografie]] ontwikkel In 1823, ses jaar voor die werk van Foucault, het hy al voorgestel dat dit dalk moontlik sou wees om elke chemiese verbinding deur middel van sy spektrum te analiseer, en in 1839 het hy, onafhanklik van [[Fox Talbot]], die positief-negatief-proses in fotografie ontdek. Herschel het 'n aantal boeke geskryf, waarvan ''On the study of natural philosoph''y 1830 en ''Outlines of astronomy'' (1849) die bekendste is. In 1827 is hy gekies tot voorsitter van die [[Royal Astronomical Society]]. Hy is op 11 Mei 1871 oorlede en in die [[Westminster-abdy]], naby die graf van [[Isaac Newton]], begrawe. Herschel het ook bydraes gelewer op die gebied van kleurblindheid en die chemiese krag van [[ultravioletstrale]]. Die dorpie ''[[Herschel]]'' in die [[Oos-Kaap]] is in [[1873]] na sir John Herschell vernoem twee jaar na sy dood. Die privaat Meisieskool Herschel (gestig in 1922) in Kaapstad is ook na hom genoem.<ref>{{Cite web |url=http://www.herschel.org.za/about/history |title=Die geskiedenis van die Herschel-skool |access-date=27 Oktober 2014 |archive-date=14 Mei 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514213934/http://www.herschel.org.za/about/history |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * ''[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:John Herschel|Engelse Wikipedia]]'' * ''[[Wêreldspektrum]]'', 1982, {{ISBN|0-908409-50-8}} band == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/John-Herschel|title=Sir John Herschel, 1ste Baronet|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=22 Augustus 2020}} * {{en}} {{Find a Grave|7072}} {{Wenners van die Copley-medalje 1801–1850}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Herschel, John}} [[Kategorie:Engelse fotograwe]] [[Kategorie:Britse sterrekundiges]] [[Kategorie:Britse uitvinders]] [[Kategorie:Britse wiskundiges]] [[Kategorie:Geboortes in 1792]] [[Kategorie:Sterftes in 1871]] fn59rlbqz7jhdz7ia6tibt1hkpjjcz4 0 70922 2903227 2877605 2026-05-12T06:27:21Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903227 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Musikale kunstenaar | naam = Hendrik Susan | beeld = | beeldgrootte = | dwarsformaat = | beeldbeskrywing = | beeldonderskrif = | agtergrondkleur = | geboortenaam = Cornelis Henricus Susan | alias = | geboortedatum = [[4 Mei]] [[1903]] | geboorteplek = [[Pretoria]] | oorsprong = | sterfdatum = {{SDEO|1963|4|26|1903|5|4}} | sterfplek = [[Piet Retief]] | genre = | beroep = Musikant | instrument = Viool | jare_aktief = | etiket = | assosiasies = | webwerf = | huidige_lede = | gewese_lede = }} '''Hendrik Susan''' (4 Mei 1903 – 26 April 1963) was 'n orkesleier en [[viool|violis]] wat in vyf [[Afrikaans]]e rolprente opgetree het. Hy was onder andere [[Mimi Coertse]] se begeleier in haar beginjare. Hy het vroeg in die dertigerjare sy eerste plate gemaak.<ref>[http://www.boeremusiek.org.za/Afrikaans/Biografie/Musikante/Susan_Hendrik.htm Biografie van Cornelis Henricus (Hendrik) Susan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120425165215/http://www.boeremusiek.org.za/Afrikaans/Biografie/Musikante/Susan_Hendrik.htm |date=25 April 2012 }}, besoek op 5 Desember 2012</ref> Die trekklavierspeler [[Nico Carstens]] het op 19-jarige ouderdom by sy orkes aangesluit en in 1950 sy eie orkes gestig.<ref name="HAT Taal-en-feitegids">HAT Taal-en-feitegids, Pearson, Desember 2013, {{ISBN|978-1-77578-243-8}}</ref> == Diskografie == * Hendrik Susan groet julle weer, sy laaste langspeelplaat * Kom Dans met Hendrik Susan En vele ander. == Filmografie == * ''[[Kom saam vanaand!]]'', 1949 as homself * ''[[Hier's ons weer!|Hier's ons weer!]]'', 1950 as homself * ''[[Alles sal regkom!]]'', 1951 as homself * ''[[Altyd in my drome]]'', 1952 as homself * ''[['n Plan is 'n boerdery]]'', 1954 == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{DEFAULTSORT:Susan, Hendrik}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse musici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Sterftes in 1963]] 5gdddjjnvadjr2b63mi2elisf0uypzn 0 74459 2903231 2816178 2026-05-12T06:31:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903231 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Ian Strauss | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | imdb = 0833817 | Toekennings = }} '''Ian Strauss''' was 'n Suid-Afrikaanse [[akteur]]. == Filmografie == * ''[[Rip van Wyk]]'', 1959 as Ducktail * ''[[Basie]]'', 1961 * ''[[Stropers van die Laeveld]]'', 1962 * ''Petticoat Safari'', 1969 * ''[[Stadig oor die Klippe]]'', 1969 * ''[[Katrina]]'', 1969 as dr. Paul Winters * ''Wing Commander'', 1975 {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Strauss, Ian}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] jvaba4vdl81rtav7bsugirreqxmkj0n 0 75219 2903109 2834306 2026-05-11T15:34:58Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903109 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Jaco Peyper | beeld = [[Lêer:Jaco Peyper 2022.jpg|200px]] | beeldgrootte = | byskrif = | vollenaam = | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1980|5|13}} | geboorteplek = [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = | gewig = | gewig_opdatering = | beroep = | familie = | skool = | universiteit = | ru_skeidsregkomps = Toetswedstryde<br />[[Die Rugbykampioenskap|Rugbykampioenskap]]<br />[[Superrugby]]<br />[[Curriebeker]] | ru_skeidsregweds = 37<br /><br />82 | ru_skeidsregjare = 2011–<br />2011–<br />2008–<br />2006– | ru_skeidsregopdatering = 1 April 2018 | url = }} '''Jaco Peyper''' (gebore op [[13 Mei]] [[1980]] in [[Bloemfontein]], [[Suid-Afrika]]) is 'n rugby[[skeidsregter]] wat op die [[Suid-Afrikaanse Rugbyunie]] se premierpaneel aangestel is.<ref>[http://www.sarugby.co.za/playerprofile.aspx?id=34173&category=&leagueid=0 SA Rugbyprofiel]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Loopbaan == Peyper het vinnig opgang gemaak as Suid-Afrikaanse rugbyskeidsregter, en maak sy [[Superrugby]]-debuut in 2008 toe hy nog in sy 20's was. In [[2011]] word hy aangewys as 'n beampte tydens die [[2011 IRR Juniorwêreldkampioenskap]] in [[Italië]]. Dit sluit die eindstryd tussen [[Engeland nasionale onder-20 rugbyspan|Engeland]] en [[Nieu-Seeland nasionale onder-20 rugbyspan|Nieu-Seeland]] in, wat Nieu-Seeland met 33-22 gewen het. Gedurende 2012 word Peyper bevorder tot die Internasionale Rugbyraad se elitepaneel, en tree op as skeidsregter tydens die Skotse toer na Australasië in 2012. Die toetse sluit in die [[Skotse nasionale rugbyspan|Skotte]] se 6-9 weg-wen oor [[Wallabies|Australië]], die 25-37 weg-wen oor [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]] en hul 16-17 weg-wen oor [[Samoaanse nasionale rugbyspan|Samoa]]. Hy is opgeroep as skeidsregter vir die [[Argentynse nasionale rugbyspan|Argentynse]] toets teen die [[All Blacks]] in Rondte 5 van die [[2012-Rugbykampioenskapreeks]]<ref>http://www.espnscrum.com/the-rugby-championship/rugby/match/153855.html</ref> en het weer die fluitjie hanteer op 24 Augustus 2013 vir die [[2013-Rugbykampioenskapreeks|Rugbykampioenskaptoets]] tussen die All Blacks en die Wallabies in [[Wellington, Nieu-Seeland]], waartydens die All Blacks die [[Bledisloebeker]] behou het.<ref>{{Cite web |url=http://www.espn.co.uk/the-rugby-championship-2013/rugby/story/195639.html |title=argiefkopie |access-date=26 Augustus 2013 |archive-date= 6 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200906192646/http://en.espn.co.uk/the-rugby-championship-2013/rugby/story/195639.html |url-status=dead }}</ref> Hy tree uit op 19 Januarie 2024.<ref>{{cite news|url=https://maroelamedia.co.za/nuus/sa-nuus/eindfluitjie-vir-voorste-blaser-jaco-peyper/?mc_cid=045a10d624&mc_eid=8e57a652fb |title=Eindfluitjie vir voorste blaser Jaco Peyper|publisher=Maroela Media|author=Christel Cornelissen|date= 19 Januarie 2024}}</ref> == Kollegas == * [[Quinton Immelman]] * [[Craig Joubert]] * [[Marius Jonker]] * [[Lourens van der Merwe]] * [[Stuart Berry]] * [[Jason Jaftha]] * [[Pro Legoete]] * [[Rasta Rasivhenge]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Peyper, Jaco}} [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyskeidsregters]] mk0gnizyt3u3swlx8l1ki66ml28xtp9 0 75568 2903245 2885665 2026-05-12T07:37:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903245 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Peters Great boathouse Saint Peter and Paul Cathedral in Saint Petersburg.jpg|duimnael|Die Katedraal van Petrus en Paulus in Sint Petersburg.]] Die '''Katedraal van Petrus en Paulus''' ([[Russies]]: Петропа́вловский собо́р; ''Petropawlofski sobor'') is ’n [[Russies-Ortodokse Kerk|Russies-Ortodokse]] katedraal in [[Sint Petersburg]], [[Rusland]]. Dit is in die [[Fort van Petrus en Paulus]] geleë en is die stad se eerste en oudste baken. Dit is tussen 1712 en 1733 op [[Zajatsji-eiland]] aan die [[Newarivier]] gebou. Beide die fort en die kerk is aanvanklik deur tsaar [[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]] laat bou en deur Domenico Trezzini ontwerp. Die katedraal se kloktoring is die hoogste Ortodokse toring in die wêreld. [[Lêer:Petropavlovsk Graves.JPG|duimnael|links|240px|Grafte in die katedraal.]] Die katedraal is gewy aan die apostels [[Petrus]] en [[Paulus]], twee van die die stad se [[beskermheilige]]s. Die huidige gebou is die tweede op die terrein; die eerste kerk wat net ná die stad se stigting deur Pieter die Grote laat bou is, is in April 1704 ingewy. Die huidige gebou, die eerste steenkerk in Sint Petersburg, is deur Trezzini ontwerp en tussen 1712 en 1733 gebou. Die goue toring is 123 meter hoog en het ’n goue [[engel]] aan die spits wat ’n kruis vashou. Die engel is een van die belangrikste simbole van die stad. Die katedraal het ook ’n unieke ikonostase, of beeldewand. Dit is gewoonlik ’n plat muur in Oosters-Ortodokse kerke met drie deure in, waaronder die sentrale Heilige Deur. In die Katedraal van Petrus en Paulus vorm die ikonostase egter ’n soort toring oor die heiligdom, of altaar. Die katedraal is in 1919 gesluit en in 1924 in ’n museum omskep. Dit is steeds amptelik ’n museum, hoewel kerkdienste in 2000 hervat is. Feitlik al die Russiese [[tsaar]]s sedert Pieter die Grote is in die katedraal begrawe, ook [[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]] en sy gesin wat in Julie 1998 hier herbegrawe is. Die enigste twee tsaars wat nie hier begrawe is nie, is [[Pieter II van Rusland|Pieter II]] en [[Iwan VI van Rusland|Iwan VI]]. Op 28 September 2006 is keiserin [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]], Nikolaas II se ma, ook in die katedraal herbegrawe om te voldoen aan haar wens om naas haar man, [[Aleksander III van Rusland|Alexander III]], begrawe te word. Sy is op 13 Oktober 1928 in bannelingskap in haar geboorteland, [[Denemarke]], oorlede. Die katedraal was die stad se katedraalkerk (setel van die biskop) tot met die bou van die [[Sint Isak-katedraal]] in 1859. Die huidige katedraalkerk is die Kazankatedraal aan [[Nefski-prospekt]]. ==Geskiedenis== [[Beeld:Derevyannii Petropavlovskii sobor.jpeg||thumb|190px|Die houtkerk.]] [[Beeld:СПб. Петропавловский собор - разрез (с юга) Рис.1826г 484729.jpg|thumb|190px|'n Tekening van die kerk uit 1826.]] In 1703 het [[Pieter die Grote]] die [[Fort van Petrus en Paulus]] aan die oewer van die [[Golf van Finland]] laat bou. Hy het besef die [[Russiese Ryk|nuwe Rusland]] het argitektuur nodig wat die idees van die tyd kon weerspieël. Met die doel om die jong hoofstad se oorheersende posisie onder die stede van Rusland te versterk, het die tsaar 'n nuwe kerk beplan wat hoër sou wees as die Kloktoring van Iwan die Grote en die Mensjikof-toring. Dié nuwe kerk moes die belangrikste gebou in die ryk se hoofstad word en in die hart van die Fort van Petrus en Paulus geleë wees.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Die bou van die kerk het op 29&nbsp;Junie 1703 begin, op die feesdag van die apostels [[Petrus]] en [[Paulus]] (in die 21ste eeu word hierdie fees op 12 Julie gevier), op die terrein van die pas geboude Fort van Petrus en Paulus. Die inwyding van die eerste houtkerk het op 1&nbsp;April 1704 plaasgevind. Op 14&nbsp;Mei 1704 is 'n feestelike diens gehou ter ere van die oorwinning van veldmaarskalk Boris Petrowitsj Sjeremetef oor die Sweedse skepe op die Tsjoedskoje-meer. ===Die katedraal van klip=== In 1712 is die Katedraal van Petrus en Paulus in klip herbou.<ref name=autogenerated3>{{Cite web |url=http://www.spbmuseum.ru/exhibits_and_exhibitions/92/1316/ |title=Музей истории Петербурга. |access-date=2013-05-29 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://www.webcitation.org/65AwRf2H9?url=http://www.spbmuseum.ru/exhibits_and_exhibitions/92/1316/ |deadlink=no }}</ref> Dit is so gebou dat die bestaande houtkerk binne die nuwe struktuur sou bly.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Die werk het plaasgevind onder leiding van die Switserse argitek Domenico Trezzini.<ref name=autogenerated2>{{Cite web |url=http://www.encspb.ru/object/2804010248?lc=ru |title=Энциклопедия Санкт-Петербурга. |access-date=2013-05-29 |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714042050/http://www.encspb.ru/object/2804010248?lc=ru |deadlink=no }}</ref> Die Nederlandse meester Harman van Bolos het aan die oprigting van die spits deelgeneem. Op bevel van Pieter die Grote het die bouwerk met die kloktoring begin.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Weens 'n tekort aan werkers, die wegvlug van boere en 'n gebrek aan boumateriaal is die kloktoring eers in 1720 voltooi.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Die spits van die kloktoring is later met vergulde koperplate bedek.{{sfn|Титов|2003|с=8}} In 1722 het die tsaar met trots sy "paradys" aan ministers gewys en hulle gedwing om na die boonste verdieping van die kloktoring te klim. Die hoogte van die gebou was 112&nbsp;m, wat 32&nbsp;m hoër as die Kloktoring van Iwan die Grote was.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Die hele katedraal is eers in 1733 voltooi, ná die dood van Pieter die Grote.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Van die stigting van die Sint Petersburgse bisdom in 1742 tot die inwyding van die [[Isakkatedraal]] in 1858 was die Katedraal van Petrus en Paulus die hoofkatedraal, waarna dit aan die hofadministrasie oorgedra is.<ref name=autogenerated2 /> In 1756-'57 is die katedraal ná 'n brand herstel. In 1773 is die kapel van Sint Katharina ingewy. In 1776 is 'n klokkespel deur die Nederlandse meester B. Oort Kras op die kloktoring geïnstalleer.<ref name=autogenerated2 /> In 1777 is die spits van die katedraal deur 'n storm beskadig. Restourasiewerk is deur die argitek Pjotr Paton uitgevoer, en die nuwe figuur van 'n engel met 'n kruis is deur Antonio Rinaldi geskep. In 1857-'58 is die houtstrukture van die spits deur metaal vervang.<ref name=autogenerated2 /> Daarna het die hoogte van die gebou met 10,5&nbsp;m toegeneem.{{sfn|Титов|2003|с=8}} In 1864-'66 is die ou koninklike deure deur nuwes van [[brons]] vervang; in 1875-'77 het Giovanni Boldini nuwe plafonskilderye geskilder.<ref name=autogenerated2 /> ===Museum=== In 1919 is die katedraal gesluit en in 1924 is dit in 'n [[museum]] omskep. Die meeste waardevolle voorwerpe uit die einde van die 17de en begin van die 18de eeu (silwer, boeke, kledingstukke en ikone) is na ander museums verskuif.<ref name=autogenerated2 /> In die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die katedraal ernstige skade opgedoen. In 1952 is die fasades gerestoureer en in 1956-'57 die binnekant. In 1954 is die gebou oorgedra aan die Museum van Sint Petersburg se Geskiedenis.<ref name=autogenerated2 /><ref name=autogenerated3 /> Sedert die 1990's word herdenkingsdienste vir die Russiese tsaars gereeld in die katedraal gehou, en sedert 2000 weer kerkdienste.<ref name=autogenerated2 /> In 2008 is die eerste [[Paasfees|Paasdiens]] sedert 1917 in die katedraal gehou. Tans is die hoofpriester van die kerk die argimandriet ([[ab]]) Aleksander (Fjodorof),<ref>{{Cite web |url=http://globus.aquaviva.ru/people/aleksandr-fedorov |title=архимандрит Александр (Федоров Александр Николаевич) |access-date=2017-04-01 |archive-date=2017-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170429222731/http://globus.aquaviva.ru/people/aleksandr-fedorov |deadlink=no }}</ref> wat ook voorsitter is van die biskoplike kommissie vir argitektonies-artistieke sake.<ref>{{Cite web |url=http://globus.aquaviva.ru/eparkhialnaya-komissiya-po-arkhitekturno-khudozhestvennym-voprosam |title=Комиссия по архитектурно-художественным вопросам Санкт-Петербургской епархии |access-date=2017-04-01 |archive-date=2017-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170506013538/http://globus.aquaviva.ru/eparkhialnaya-komissiya-po-arkhitekturno-khudozhestvennym-voprosam |deadlink=no }}</ref> ==Argitektuur== Volgens sy plan en voorkoms lyk die Katedraal van Petrus en Paulus glad nie soos die tradisionele Ortodokse koepel- of tentkerke nie. Dit is 'n langwerpige, reghoekige gebou wat van wes na oos gerig is, tipies van [[Wes-Europa|Wes-Europese]] argitektuur.{{sfn|Титов|2003|с=8}} Dit is 61&nbsp;m lank en 27,5&nbsp;m breed. Die buitekant is eenvoudig, maar indrukwekkend. Die mure is slegs versier met plat pilare en engelgesigte bo die vensters. Aan die oostelike fasade is 'n fresko van kunstenaar P. Titof met die titel "Die apostels Petrus en Paulus staan voor Christus". Die westelike fasade, wat die basis van die kloktoring vorm, is versier met ses pilare aan beide kante van die hoofingang – die portiek. Bo die altaargedeelte is 'n [[Tamboer (boukunde)|koepeltrommel]]. [[Lêer:St Petersburg Peter and Paul Cathedral Angel 01.jpg|duimnael|links|200px|Die engel aan die bopunt van die toring.]] Die dominante deel van die katedraal is die kloktoring aan die westekant, versier met pilare. Die eerste twee verdiepings word geleidelik kleiner na bo, wat 'n gladde oorgang van die hoofgebou na die hoë toring vorm. Die boonste gedeelte van die toring word gekroon deur 'n vergulde agtkantige dak met vier ronde vensters in swaar witsteenraamwerke. Bo-op die dak is 'n agtkantige koepeltrommel met smal, vertikale openinge. Daarbo is 'n hoë, ook agtkantige, goue kroon, en bo-op die kroon is, in plaas van die tradisionele Russiese kruis, 'n fyn goue toring wat die basis vorm van 'n 40&nbsp;m hoë spits. Heel bo-op die spits is die beeld van 'n engel met 'n kruis (die kruis is sowat 6,5&nbsp;m hoog). Die engel is 3,2&nbsp;m hoog, die vlerkspan is 3,8&nbsp;m breed en dit weeg sowat 250&nbsp;kg. Die kloktoring dien as een van die stad se belangrikste oriënteringspunte. Die katedraal, wat 122,5&nbsp;m hoog is, was vir 'n lang tyd die hoogste gebou in Sint Petersburg. Dit is herhaaldelik gerestoureer en herbou, en daarom is dit baie moeilik om vas te stel wat sy oorspronklike voorkoms presies was. Die eerste skets is deur Pieter die Grote self gemaak, na aanleiding van sy reise tydens die [[Pieter_I_van_Rusland#Groot_Ambassade|Groot Ambassade]] (1697-'98). Die eerste weergawe van die engel op die spits (wat verskil van die huidige weergawe) is ontwerp deur Trezzini en is geïnspireer deur die windwyser van die stadsaal in [[Maastricht]]. Die huidige engel (die vierde weergawe, ná 'n brand in 1756 en latere aanpassings) is in 1857 gemaak volgens 'n ontwerp deur die beeldhouer Robert Zalemann. As gevolg van herbouings is die spits aansienlik verhoog, terwyl die oorspronklike hoë dak in Nederlandse styl verlaag is. Hierdie veranderinge het die verhoudings van die katedraal versteur: Die trommel het buitensporig hoog gelyk met 'n klein koepel bo-op. Aan die westekant is 'n tweede paar [[Voluut|volute]] bygevoeg. Die kloktoring het groot veranderings ondergaan (herbouings van 1757-'76 en 1857-'59). Die bygevoegde portiek het die aanvanklike komposisie van die westelike fasade versteur. Die oorspronklike argitektuurplanne het nie behoue gebly nie, maar dit is bekend dat Pieter die Grote opdrag gegee het dat die planne aan graveerders oorhandig word, sodat die gebou reeds op prente kon bestaan het voordat dit voltooi is. In Trezzini se ontwerp het die kloktoring van twee verdiepings as 'n selfstandige struktuur bestaan, ietwat teruggeskuif van die barokfasade, in die Wes-Europese toringstyl en in teenstelling met die Russiese tradisie. ===Inspirasie=== Onder die moontlike voorbeelde vir die katedraal het Boris Vipper die beursgebou van [[Kopenhagen]] (waar Trezzini gewerk het voor sy koms na Rusland) geïdentifiseer. Die naaste prototipes van die kloktoring is die toring van die Kerk van Petrus in Riga (1688-'90, wat Pieter gesien het tydens sy eerste oorsese reis), asook kerke in [[Londen]] wat Pieter besoek het. Dit is merkwaardig dat Trezzini, hoewel hy nie 'n uiters kreatiewe argitek was nie, niks direk gekopieer het nie en nie beskuldig kan word van klakkelose navolging nie. Interessant genoeg het die [[Katolieke Kerk|Katolieke]] Trezzini en die [[Russies-Ortodokse Kerk|Ortodokse]] Pieter geen probleem gesien in die kombinasie van Katolieke en Lutherse kerkelemente in 'n ortodokse kerk nie. Die spitstipe toring, skerper as Noord-Europese voorbeelde, kan as 'n Sint Petersburgse innovasie beskou word. Dié spitsdakke is dikwels met vlae versier, soortgelyk aan die vlaggies van skepe wat op die [[Newa]] vaar. Dit het maklik en goedkoop 'n romantiese en indrukwekkende beeld van die nuwe stad geskep. Die restoureerders van die engel aan die spits van die toring het in 1997 ’n briefie gekry waarin restoureerders van 1953 verskoning vra vir die werk wat hulle gevoel het afgejaag en slordig was (die [[Sowjetunie|Sowjet]]-leier [[Nikita Chroesjtsjof]] wou die engel laat herstel vir die viering van die stad se 250ste bestaanjaar). Daar word beweer die 1997-restoureerders het weer ’n briefie vir die volgende geslagte gelos, maar die inhoud daarvan is nie bekend nie. === Die kloktoring === [[Lêer:Carillon of PeterAndPaulCathedral 2.JPG|duimnael|links|240px|Die kloktoring van binne.]] [[Lêer:Carillon of PeterAndPaulCathedral 1.JPG|240px|links|duimnael|Die grootste klokke in die katedraal.]] Die kloktoring en spits is die oorheersende kenmerk van die katedraal. Dit vervul verskeie funksies as deel van die struktuur: * Dit is 'n argitektoniese simbool en 'n belangrike deel van die katedraal se vorm. * Dit is deel van 'n keiserlike grafkelder. Die grafte is op die grondverdieping. * Dit is 'n weerligafleier wat die katedraal beskerm. * Dit is 'n uitsigplatform waar besoekers van 12:00 tot 18:00 elke uur bymekaarkom. * Dit het 'n klokkespel waarop konserte van tyd tot tyd uitgevoer word. Die eerste klokke is in 1720 deur Pieter die Grote laat aanbring, maar in 1756 het die toring in ’n [[donderstorm]] afgebrand en die klokke is verwoes. In 1757, net 'n jaar ná dié ramp, is nuwe klokke uit Nederland bestel en die klokmaker Barend Oortkras het uit [[Den Haag]] gekom om dit te installeer. Met sy aankoms was die toring egter nog nie klaar herbou nie en hy kon nie die klokke installeer nie. Hy het in Sint Peterburg gebly om dit te doen, maar is in 1764 in armoede dood voordat die toring klaar gebou was. Die klokke is toe in 1776 deur die Duitse klokmaker Johann Erdmann Rudiger geïnstalleer. Hy kon egter nie die klokke goed instem nie, en Russiese klokmakers het dit in die 19de eeu ooringestem. Hulle het egter ook nie veel beter sukses behaal nie. Daarom is 51 nuwe klokke in 2001 in [[Nederland]] laat maak. Die totale gewig van die klokke is 15&nbsp;160&nbsp;kg; die grootste een weeg sowat 1&nbsp;000&nbsp;kg en die kleinste een 10&nbsp;kg. Die klokkespel het ’n omvang van vier oktawe en die meeste klassieke en moderne musiek kan dus daarop gespeel word. Die katedraal se klokkespel is ’n geskenk van die regering van [[Vlaandere]] en meer as 350 borge uit verskillende lande. Dit is geskenk namens die koningin van [[België]], die Belgiese Koning Boudewijn-fonds, die regering van die provinsie Vlaandere, die owerhede van verskeie Vlaamse stede en gemeenskappe en gewone burgers uit talle lande.<ref name="will begin to sound">{{cite news|url=http://www.fontanka.ru/2009/08/26/079/|title=In the Peter and Paul Fortress again will begin to sound carillon {{ru|В Петропавловской крепости снова зазвучит карильон}}|date=2009-08-27|publisher=fontanka.ru |language=ru|accessdate=2009-09-03}}</ref> ===Binneversiering=== [[Beeld:Stpeterandpaulcathedralinterioraltarscreenjuly2010.jpg|thumb|180px|Die Tsaardeure in die katedraal.]] [[Beeld:Петропавловский собор 025.jpg|thumb|180px|Die tsaar se sitplek.]] [[Beeld:Петропавловский собор 031.jpg|thumb|180px|Die preekstoel.]] Die binnekant van die kerk is deur pilare in drie [[Skip (argitektuur)|skepe]] verdeel deur middel van enorme kolomme, wat geskilder is om soos [[marmer]] te lyk en wat aan 'n feessaal herinner. Vir die versiering is marmer, jaspis en rodoniet gebruik. Die vloer is met kalksteenplate uitgeplavei. Die muurskilderye is gemaak deur die kunstenaars Worobjof en Negroebof. Die beeldhouwerk is deur Ignazio Rossi en Antonio Quadri gedoen. Die plafonne in die sentrale skip is deur Pjotr Zibin geskilder, en die Bybelse tonele teen die mure onder leiding van Andrei Matwejef. Die ruimte van die katedraal word verlig deur vyf kroonkandelare gemaak van vergulde brons, gekleurde Venesiese glas en bergkristal. Die kandelaar voor die altaar kom oorspronklik uit die 18de eeu, terwyl die ander ná die Tweede Wêreldoorlog herstel is. Oorkant die altaar is die vergulde preekstoel, wat in 1732 deur Nicholas Kraskop in Wes-Europese barokstyl gemaak is. Die bestaan van so 'n preekstoel in 'n Ortodokse kerk toon Westerse invloed. 'n Houttrap lei na die preekstoel, wat versier is met skilderye wat "In die begin was die Woord" illustreer. Bo die preekstoel is beeldhouwerke van die apostels Petrus en Paulus, die vier [[Evangelie|Evangeliste]], en bo-op 'n duif ('n simbool van die [[Heilige Gees]] en die Goddelike Woord). Die hoofidee is: van die Woord na die Gees. Naby die preekstoel is die tsaar se sitplek vir die keiser, met tekens van mag soos die septer, kroon en swaarde. Die katedraal het lank gedien as monument vir die glorie van die Russiese weermag. Twee eeue lank is oorwinningsvaandels en sleutels van verowerde stede daar gehou. In die vroeë 20ste eeu is dié relieke na die [[Hermitage]] geskuif. Nou is slegs replikas van Sweedse en Turkse vaandels in die katedraal oor. Die kerk het twee altare: die hoofaltaar is gewy aan die heilige apostels Petrus en Paulus, en die tweede in die suidwestelike hoek is gewy aan die groot martelaar sint Katharina. ====Ikonostase==== Die vergulde [[Ikoon|ikonostase]] van houtsneewerk wat amper 20&nbsp;m hoog is, is tussen 1722 en 1726 in Moskou vervaardig. Die oorspronklike ontwerp is deur Trezzini gemaak, en die bouwerk is onder leiding van argitek Iwan Zaroedni gedoen. Die ikonostase is stuk-stuk na Sint Petersburg vervoer. Altesaam 43 ikone, wat in ikoonkaste geplaas is, is van 1726-'29 deur Moskouse ikoonskilders geskilder. Die ikone beeld die [[beskermheilige]]s van Sint Petersburg uit: [[Aleksander Nefski]], die apostels Petrus en Paulus, en heilige prinse van die [[Rjoerik-dinastie]] soos [[Wladimir I van Kiëf|Wladimir]], [[Olga van Kiëf|Olga]] en die martelare [[Boris en Gleb]]. Die ikonostase is buitengewoon en lyk nie soos die tradisionele Russiese ikonostases wat as soliede mure van ikone dien nie. Dit lyk eerder soos 'n triomfboog in die antieke Romeinse styl, 'n allegorie van Rusland se oorwinning in die Groot Noordelike Oorlog teen Swede. Aan weerskante van die Tsaardeure is beelde van die aartsengele [[Gabriël]] met 'n palm en [[Migael (aartsengel)|Migael]] met 'n vlammende swaard wat op 'n draak trap. Langs die sentrale ikoon van Christus se Opstanding is afbeeldings van [[Dawid]] en [[Salomo]], en boaan is [[God]] omring deur engele. ===Keiserlike grafte=== In die tyd van Pieter die Grote was die plek vir die begrafnis van lede van die keiserlike familie nog nie finaal bepaal nie. Familielede is in die Boodskapkerk van die Aleksander Nefski-klooster begrawe. In 1715 is die tweejarige dogter van Pieter en [[Katharina I van Rusland|Katharina]], Natalia, in die onvoltooide katedraal begrawe.<ref>{{cite web |url=https://sites.google.com/view/obo-vsem2/Императорский Российский Дом |author=Саитов В. И. |title=Императорский Российский Дом |date=1912 |publisher=И. Р. (с) 2023 |accessdate=2023-01-05 |lang=ru |archive-date=2023-01-04 |archive-url=https://sites.google.com/view/obo-vsem2/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/%D0%BF%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D1%8C-%D1%81%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%B5%D0%BD-%D0%B2-%D0%B8-%D1%81%D0%B0%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D1%8B%D0%BC-%D1%81%D0%BF%D0%B1-1912-1913/%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B4%D0%BE%D0%BC-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D0%BE%D1%80?authuser=0}}</ref> Die vrou van [[Aleksei Petrowitsj, tsarewitsj van Rusland|tsarewitsj Aleksei Petrowitsj]] is onder die kloktoring begrawe en in 1718 is die oorskot van Aleksei self daar begrawe. In 1716 is die weduwee van tsaar [[Fjodor III van Rusland|Fjodor III]] by die ingang van die katedraal begrawe. [[Beeld:SPB St. Peter and Paul Cathedral, photochrome 1896-1897 (WU).jpg|thumg|links|200px|Die katedraal aan die einde van die 19de eeu.]] Ná die dood van Pieter die Grote is sy kis in 'n tydelike kapel in die onvoltooide katedraal geplaas. Sy amptelike begrafnis het eers op 29 Mei 1731 plaasgevind. Daarna is alle keisers en keiserinne tot en met [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]] daar begrawe, buiten [[Pieter II van Rusland|Pieter II]] (wat in Moskou oorlede is) en [[Iwan VI van Rusland|Iwan VI]] (wat in 1764 in Schlüsselburg vermoor is en wie se begrafnisplek steeds onbekend is). In 1831 het [[Nikolaas I van Rusland|Nikolaas I]] gelas dat sy broer [[Groothertog Konstantyn Pawlowitsj van Rusland|Konstantyn Pawlowitsj]] in die katedraal begrawe word. Van daardie tyd af is nabyfamilielede van die keisers daar begrawe. In 1865 is al die oorspronklike grafmonumente vervang met identiese witmarmersarkofae met vergulde bronskruise. Die keiserlike sarkofae is versier met tweehoofarende. Tussen 1887 en 1906, in opdrag van [[Aleksander III van Rusland|Aleksander III]], is sarkofae gemaak vir sy ouers: die sarkofaag van [[Aleksander II van Rusland|Aleksander II]] van groen jaspis en dié van Maria Aleksandrowna van pienk rodoniet. Op 13 Maart 1990, op die 109de herdenking van die dood van Aleksander II, is 'n herdenkingsdiens vir die "bevryder-tsaar" vir die eerste keer in die [[Sowjetunie|Sowjetera]] daar gehou. {{beeldgroep2|perrow = 2 / 2 / 2|total_width=330|align=right |image1= Peter_I._Портрет_царя_Петра_I_%28прижизненый%29._худ.Moor_v1%28b%29.jpg|caption1=[[Pieter I van Rusland|Pieter die Grote]]. |image2= Carle Vanloo, Portrait de l’impératrice Élisabeth Petrovna (1760).jpg|caption2=[[Elisabeth van Rusland|Elisabeth]]. |image3= Nicolas II photographie couleur.jpg|caption3=[[Nikolaas II van Rusland|Nikolaas II]]. |image4= Catherine II by F.Rokotov after Roslin (1780s, Hermitage) 2.jpg|caption4=[[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]]. }} Op 17 Julie 1998 is die oorskot wat volgens die bevinding van die staatskommissie aan Nikolaas II, keiserin [[Prinses Alix van Hesse-Darmstadt|Aleksandra Fjodorowna]] en die groothertoginne [[Groothertogin Olga Nikolajewna van Rusland|Olga]], [[Groothertogin Tatjana Nikolajewna van Rusland|Tatjana]] en [[Groothertogin Anastasia Nikolajewna van Rusland|Anastasia]] behoort, in die suidwestelike deel van die katedraal herbegrawe. Hulle is in 1918 in [[Jekaterinburg]] vermoor. Dié oorskot is om politieke redes nie deur die [[Russies-Ortodokse Kerk]] erken nie. Saam met hulle is ook begrawe: Jewgeni Botkin (hofdokter), Aleksei Trupp (lakei), Iwan Charitonof (sjef) en Anna Demidowa (kamerdiens). Op 28 September 2006 is die oorskot van keiserin [[Prinses Dagmar van Denemarke|Maria Fjodorowna]], die moeder van Nikolaas II wat in 1928 in [[Denemarke]] oorlede is, in die kerk herbegrawe. Elke jaar word op die volgende datums herdenkingsdienste in die katedraal gehou: *5 Januarie – [[Elisabeth van Rusland|Elisabeth Petrowna]] (†1761) *30 Januarie – Die vermoorde groothertoë (†1918) *10 Februarie – [[Pieter I van Rusland|Pieter I]] (†1725) *3 Maart – Nikolaas I (†1855) *14 Maart – Alexander II (†1881) *24 Maart – [[Paul van Rusland|Paul I]] (†1801) *19 Mei – Katharina I (†1727) *19 Julie – [[Pieter III van Rusland|Pieter III]] (†1762) *13 Oktober – Keiserin Maria Fjodorowna (†1928) *30 Oktober – [[Anna van Rusland|Keiserin Anna Ioannowna]] (†1740) *2 November – Aleksander III (†1894) *20 November – [[Katharina II van Rusland|Katharina die Grote]] (†1796) ==Ander kerke en uitbeeldings== [[Beeld:Banknote 50 rubles 2004 front.jpg|240px|duimnael|links|Die Russiese 50-dollarnoot met die Katedraal van Petrus en Paulus op die agtergrond. Die katedraal is ook 'n watermerk.]] Op die dorp Somino van die Boksitogorski-distrik in die [[Leningrad-oblast]] is ’n katedraal met dieselfde naam. Op sy dak is 'n kleiner weergawe van die engel van die Katedraal van Petrus en Paulus. Op die dorp [[Saratof]] in die [[Saratof-oblast]] is ook 'n [[Katolieke]] kerk met dié naam. Daar is ook Katedrale van Petrus en Paulus op feitlik al die vastelande van die wêreld. Die Katedraal van Petrus en Paulus in Sint Petersburg word op die agtergrond van die voorkant van die moderne Russiese 50-roebelbanknoot uitgebeeld, en was vroeër ook op die 50&nbsp;000-roebelnoot van 1995. Die beeld van die engel op die spits van die Katedraal van Petrus en Paulus was van 2001 tot 2004 die logo van die televisiekanaal Vyfde Kanaal. == Galery == <gallery> Lêer:SPB St. Peter and Paul Cathedral, photochrome 1896-1897 (LoC).jpg|{{Middel|’n Ou poskaart van die Katedraal van Petrus en Paulus.}} Lêer:Воссозданный корабль Полтава 2H1A8328WI.jpg|{{Middel|Die aansig van die Newarivier af.}} Lêer:St peter and paul cathedral royal doors.jpg|{{Middel|Die boonste deel van die ikonostase.}} Lêer:Peter and Paul Cathedral Interior1, St. Petersburg, Russia.jpg|{{Middel|Die heilige deur en onderste deel van die ikonostase.}} Lêer:Peter and Paul Cathedral Interior3, St. Petersburg, Russia.jpg|{{Middel|Die mosaïekplafon en 'n kandelaar.}} Lêer:Витраж в Петропавловском соборе.jpg|{{Middel|’n Glasvenster.}} Lêer:Burials at Peter and Paul Cathedral (St. Petersburg) scheme EN by shakko.jpg|{{Middel|Die uitleg van die tsaars se grafte.}} Lêer:Peter-und-Paul-Festung in Sant-Petersburg..40 origWI.jpg|{{Middel|'n Unieke sonsondergang in Sint Petersburg.}} Lêer:Petropavlovka.jpg|{{Middel|Die verligte kerk in die nag.}} Lêer:St. Peter and Paul Cathedral, Saint-Petersberg.JPG|{{Middel|Die kerk met 'n deel van die stad op die agtergrond.}} </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|3}} ===Bronne=== {{refbegin|3}} * Краеведческие записки. — СПб., 1994. — Вып. 2 : Петропавловский собор и Великокняжеская усыпальница. — 365 с. * ''Логунова М. О., Скоробогая О. В.'' Час иконостаса // Русский меценат. — СПб. Апрель 2013. — С. 22-26. * ''Логунова М. О.'' Тема ключей в иконостасе Петропавловского собора // Труды государственного музея истории Санкт-Петербурга: исследования и материалы. Вып. 22 / Гос. музей истории С.-Петербурга. — СПб., 2012. — С. 157—167. * ''Логунова М. О.'' Печальные ритуалы императорской России // Печальные ритуалы императорской России. — М.-СПб. : Центрполиграф, 2011. * ''Логунова М. О.'' Петропавловская крепость // Петропавловская крепость. — СПб.: Альфа-колор, 2003. * ''DeAgostini'' Православные храмы. Путешествие по святым местам — Выпуск № 11, 2012 — Петропавловский собор (собор во имя первоверховных апостолов Петра и Павла) Санкт-Петербург * ''Gerasimova J.'' The Iconostasis of Peter the Great in the Peter and Paul Cathedral in St. Petersburg (1722—1729).— Amsterdam, 2004 {{refend}} == Skakels == * [https://web.archive.org/web/20100817014152/http://www.spbmuseum.ru/peterpaul/info/ Die amptelike webtuiste van die Katedraal van Petrus en Paulus in Sint Petersburg] * [https://tour-planet.com/articles/50 Artikel oor die Katedraal van Petrus en Paulus] Uitstallings, besigheidsure, hoe om daar te kom en indrukke van toeriste. * [http://walkspb.ru/zd/petrop_sobor.html Die geskiedenis en foto's van die katedraal] by {{Wayback|url=http://walkspb.ru/zd/petrop_sobor.html |date=20100523193254 }} * [http://funeral-spb.narod.ru/necropols/ppk/ppk.html Die Katedraal van Petrus en Paulus op funeral-spb.narod.ru] by {{Wayback|url=http://funeral-spb.narod.ru/necropols/ppk/ppk.html |date=20090214002649 }} {{Commons-kategorie inlyn|Saint_Peter_&_Paul_Cathedral}} {{vertaaluit| taalafk = ru | il = Петропавловский собор}} {{Koördinate|59.9502|N|30.3164|O|type:landmark|aansig=titel}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Sint Petersburg]] [[Kategorie:Katedrale]] [[Kategorie:Kerkgeboue in Rusland]] caop4s14lmqmfesf0ud7r0f5g92ioku 0 76613 2903324 2876240 2026-05-12T11:08:12Z JMK 649 beter hoofprent, ander prente 2903324 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Slanghalsvoël | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003661 |title=''Anhinga rufa'' | assessors=''BirdLife International'' |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 Julie 2012}}</ref> | image = Kruger National Park 160518 Pic 118.jpg | image_caption = In broeidrag naby [[Skukuza]] in Krugerwildtuin | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Suliformes]] | familia = [[Anhingidae]] | genus = ''[[Anhinga]]'' | species = '''''A. rufa''''' | binomial = ''Anhinga rufa'' | binomial_authority = ([[Francois Marie Daudin|Daudin]], 1802) | synonyms = ''Anhinga africana'' | range_map = African Darter Range.png | range_map_caption = {{legend0|#bf675c|&nbsp;verspreiding}} }} Die '''slanghalsvoël''' (''Anhinga rufa'') is 'n [[voël]] wat wydverspreid in Afrika en Madagaskar voorkom. Die subspesie wat inheems aan die [[Midde-Ooste]] is word sterk bedreig, en is reeds plek-plek uitgestorwe. Die spesie is inheems aan al die lande van [[Suider-Afrika]].<!--[[Suid-Afrika]], [[Zimbabwe]], sentrale [[Namibië]] en noord [[Botswana]] voorkom.--> Die voël word 80 tot 92&nbsp;cm groot en weeg 1 tot 1,7&nbsp;kg met 'n vlerkspan van 1,2 tot 1,3 meter. Hulle broei koloniaal in [[boom|bome]], riete en dikwels saam met ander watervoëls. In Engels staan die voël bekend as die ''African darter''. ==Fotogalery== <gallery> Anhinga rufa chantrei MHNT.ZOO.2010.11.45.12.jpg|duimnael|Legsel van ''A. r. chantrei'' uit [[Turkye]], waar die spesie uitgestorwe is Pato aguja africano (Anhinga rufa), parque nacional de Chobe, Botsuana, 2018-07-28, DD 47.jpg|Met [[kurper]]<nowiki>prooi</nowiki> in die Chobe- Nasionale Park Anhinga rufa.jpg|Op rivieroewer te [[Chobe- Nasionale Park]] African darter preening (38184856351).jpg|Die vere word gedroog en getooi te [[Rietvlei-natuurreservaat]] </gallery> == Sien ook == {{Wikispecies|Anhinga rufa}} {{Commons|Anhinga rufa}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bron == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde Uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-928-1}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Slanghalsvoëls]] j22arcshgzick04ljofxcrdl3pgv3xx 0 77230 2903157 2846157 2026-05-11T18:34:24Z JMK 649 beter hoofprent 2903157 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Afrikaanse snip | image = African Snipe, Gallinago nigripennis at Marievale Nature Reserve, Gauteng,South Africa (20896625024).jpg | image_caption = By [[Marievale-voëlreservaat]] in Gauteng | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106002991 |title=''Gallinago nigripennis'' |assessors=''BirdLife International'' |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 Julie 2012}}</ref> | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | ordo = [[Charadriiformes]] | familia = [[Scolopacidae]] | genus = ''[[Gallinago]]'' | species = '''''G. nigripennis''''' | binomial = ''Gallinago nigripennis'' | binomial_authority = [[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1839 }} Die '''Afrikaanse snip''' (''Gallinago nigripennis'') is 'n algemene [[voël|standvoël]] en kom voor in sentraal en die ooste van [[Suider-Afrika]]. Die voël word 28 – 30&nbsp;cm groot en weeg 110 - 140 gram met 'n vlerkspan van 45&nbsp;cm. In Engels staan die voël bekend as die ''African snipe''. [[Lêer:GallinagoNigripennisDavies.jpg|duimnael|links|Illustrasie, 1902]] == Sien ook == {{commonskat|Gallinago nigripennis}} {{wikispecies|Gallinago nigripennis}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bron == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-926-7}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Strandlopers en snippe]] sbk6oj4be98yobmqgbzvx1qexgzttmp 0 77283 2903121 2835092 2026-05-11T16:21:30Z ~2026-28561-12 207497 /* Eksterne skakels */ 2903121 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Abdullah Gül | beeld = Abdullah Gül Senate of Poland.JPG | beeldonderskrif = | orde = 11de president van Turkye | termynaanvang = [[28 Augustus]] [[2007]] | termyneinde = [[28 Augustus]] [[2014]] | vise = | eersteminister = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | voorganger = [[Ahmet Necdet Sezer]] | opvolger = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1950<!-- Jaartal, bv. 1950 --> | geboortemaand = 10<!-- Maandtal, bv. 12 --> | geboortedag = 29<!-- Dagtal, bv. 31 --> | geboorteplek = [[Kayseri]], [[Turkye]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = | orde2 = 24ste premier van Turkye | termynaanvang2 = [[18 November]] [[2002]] | termyneinde2 = [[14 Maart]] [[2003]] | president2 = [[Ahmet Necdet Sezer]] | vise2 = | voorganger2 = [[Bülent Ecevit]] | opvolger2 = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | orde3 = 1ste vise-premier van Turkye | termynaanvang3 = [[28 Maart]] [[2003]] | termyneinde3 = [[28 Augustus]] [[2007]] | eersteminister3 = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | vise3 = | voorganger3 = [[Mehmet Ali Şahin]] | opvolger3 = [[Cemil Çiçek]] | orde4 = Minister van buitelandse sake | termynaanvang4 = [[14 Maart]] [[2003]] | termyneinde4 = [[28 Augustus]] [[2007]] | vise4 = | eersteminister4 = [[Recep Tayyip Erdoğan]] | voorganger4 = [[Yaşar Yakış]] | opvolger4 = [[Ali Babacan]] | eggenoot = Hayrünnisa Gül | alma_mater = Universiteit van [[Istanboel]]<br />Universiteit van [[Exeter]] | religie = [[Soenni]]-[[Islam]] | handtekening = Abdullah Gül's signature.png }} '''Abdullah Gül''' (geb. [[29 Oktober]] [[1950]]) het vanaf 28 Augustus 2007 tot 28 Augustus 2014 die amp as elfde president van [[Turkye]] beklee en is opgevolg deur die vorige premier, [[Recep Tayyip Erdoğan]]. Hy was voorheen vier maande lank die eerste minister (2002 tot 2003) en daarna die minister van buitelandse sake (2003 tot 2007). Die eerste minister, Recep Tayyip Erdoğan, se benoeming van Gül as ’n presidensiële kandidaat het groot teenstand ontlok van ondersteuners van sekularisme in Turkye. In Mei 2007 is Gül se eerste poging om president te word in die wiele gery deur die wetgewende hof<ref>Ercan Yavuz (31 Julie 2008) [http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=148988 "Evidence indicates Ergenekon tried to block presidential election"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091214083031/http://www.todayszaman.com/tz-web/detaylar.do?load=detay&link=148988 |date=14 Desember 2009 }} ''Zaman''. URL besoek op 9 Februarie 2009.</ref> weens kommer oor sienings wat hy voorheen gelug het.<ref>{{cite news|work=CNN Türk|language=Turks|title=Gül'ün adaylığını doğru bulmuyoruz|url=http://www.cnnturk.com/TURKIYE/haber_detay.asp?PID=318&haberID=384226|accessdate=2007-08-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927215124/http://www.cnnturk.com/TURKIYE/haber_detay.asp?PID=318&haberID=384226|archivedate=27 September 2007|url-status=live}}</ref> Nadat Erdoğan se Regs- en Ontwikkelingsparty in 2007 weer die verkiesings gewen het, is Gül eindelik op 28 Augustus van dié jaar tot president verkies. Hy is die eerste openlik [[Islam]]gesinde president in die moderne geskiedenis van Turkye.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6966216.stm Turks elect ex-Islamist president] BBC (28 Augustus 2007). URL besoeki op 9 Februarie 2009.</ref><ref>[http://www.dailymail.co.uk/news/article-478468/Gul-sworn-Turkeys-Islamist-president.html Gul sworn in as Turkey's first former Islamist president] Daily Mail (29 Augustus 2007). URL besoek op 9 Februarie 2009.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.cankaya.gov.tr/ President van Turkye] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070824102736/http://www.cankaya.gov.tr/ |date=24 Augustus 2007 }} {{Commons-kategorie inlyn|Abdullah Gül}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Abdullah Gül|Engelse Wikipedia]] {{Presidente van Turkye}}{{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Gul, Abdullah}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]] [[Kategorie:Ministers van Buitelandse Sake]] [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] ljj6f9zj7sa0dfz1v5irwshlwhg03y9 0 77458 2903088 2902713 2026-05-11T13:49:15Z JMK 649 broei- en trekgewoontes 2903088 wikitext text/x-wiki {{Taksoboks | name = Bosruiter | image = Wood Sandpiper (Tringa glareola) (53061564083).jpg | image_caption = 'n Bosruiter in die suidelike [[Krugerwildtuin]] | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106003025 |title=''Tringa glareola'' |assessors=''BirdLife International'' |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 Julie 2012}}</ref> | domain = [[Eukaryota]] | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordata]] | classis = [[Aves]] | subclassis = [[Neornithes]] | infraclassis = [[Neognathae]] | superordo = [[Neoaves]] | ordo = [[Charadriiformes]] | subordo = ''Scolopaci'' | familia = [[Scolopacidae]] | genus = ''[[Tringa]]'' | species = '''''T. glareola''''' | binomial = ''Tringa glareola'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | synonyms = ''Rhyacophilus glareola'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> | range_map = Wood Sandpiper (Tringa glareola) distribution map.jpg | range_map_caption = {{legend0|#e9ea6b|&nbsp;boreale somer}}&nbsp;&nbsp;{{legend0|#67a1be|&nbsp;australe somer}} {{legend0|#a1d8c3|&nbsp;heeljaar aanwesig (lokaal in Noord-Afrika)}} }} Die '''bosruiter''' (''Tringa glareola'') is 'n algemene [[Ou Wêreld|ouwêreldse]] [[waadvoël]] en langafstand-[[trekvoël]] wat dikwels aan die oewers van varswaterliggame voorkom, en meer selde ook by riviere en kushabitats aandoen. Die Suider-Afrikaanse streeksbevolking is moontlik 50&nbsp;000. Die [[voël]] word 19 tot 21&nbsp;cm lank, 45 tot 80&nbsp;g groot, en het 'n vlerkspan van 56&nbsp;cm. In Engels staan dit as die ''wood sandpiper'' bekend. ==Broeigebied en -gewoontes== Die bosruiter broei regoor die subarktiese boreale woude en [[toendra]]-vleilande van noordelike Eurasië. Dié gebied strek van die [[Skotland|Skotse]] hoogland (sedert die laat-1950's) in die weste, oor Skandinawië en die Baltiese lande, ooswaarts deur Rusland tot in Siberië en [[Kamtsjatka]]. Hul primêre broeihabitats sluit grasryke, moerasagtige vleiland, woud-toendra-struikveld en nat heideveld in, en is dikwels in die nabyheid van [[naaldwoud]]e. Die broeiseisoen duur tipies van Mei tot die middel van Julie. Die nes word op die grond geplaas, dikwels in 'n vlak holtetjie wat met gras uitgevoer word. Soms word egter die ou, verlate boomneste van ander voëls benut. ==Trekpatroon== Uit die broeigebied trek die spesie na Afrika, Suid-Asië en Australië. == Fotogalery == <gallery> Tringa glareola - Laem Phak Bia.jpg|'n Bosruiter in niebroeivere Tringa glareola eating.JPG|Op soek na prooi Flying (7059789627).jpg|By 'n vleiland in [[Hong Kong]] Tringa glareola a4.JPG|By 'n vleiland in Japan Tringa glareola MHNT.ZOO.2010.11.117.1.jpg |Legsel in 'n museum-versameling, afkomstig van Suomussalmi, Finland Bosruiter foeragerend-4961636.webm|Video van ''T. glareola'' wat die vere tooi en prooi soek (4 minute) </gallery> == Sien ook == {{Commons|Tringa glareola}} * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse voëls]] * [[Lys van Suid-Afrikaanse voëls (gegroepeer)]] * [[Lys van Suider-Afrikaanse voëls volgens wetenskaplike name]] == Bron == * ''[[Sasol Voëls van Suider-Afrika]].'' Struik Nature. Vierde uitgawe 2011. {{ISBN|978-1-77007-926-7}} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Steltloperagtiges]] [[Kategorie:Strandlopers en snippe]] n8bs8i008g5y33mw7k2iby9w9kuoxh6 0 77701 2903344 2481680 2026-05-12T11:29:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903344 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rivier |rivier_naam = M'basherivier |ander_naam = Mbhashe, Bashee |beeld = |beeld_byskrif = |kaart = |kaart_byskrif = |hoofrivier = |sytak_links = |sytak_regs = |oorsprong = [[Drakensberg]] |monding = [[Indiese Oseaan]] |stroomgebied_lande = [[Suid-Afrika]] |lengte = |hoogte = 1&nbsp;700 meter |monding_hoogte = 0 |afloop = |stroomgebied = 6&nbsp;030 km² |duimdrukkerkaart = Oos-Kaap |duimdrukkeretiketposisie = links |duimdrukkerkaartgrootte = |duimdrukkerkaartbyskrif = |breedtegraad = 32 |breedtegraad_m = 15 |breedtegraad_s = |breedtegraad_NS = S |lengtegraad = 28 |lengtegraad_m = 54 |lengtegraad_s = |lengtegraad_OW = O }} Die '''M'basherivier''' (ook Bashee en Mbhashe) is een van die groot [[rivier]]e in die [[Oos-Kaap]], [[Suid-Afrika]]. Die rivier ontspring op 2 600m hoog in die [[Drakensberge]] en vloei in 'n suidoostelike rigting. Dit het 'n [[opvanggebied]] van 6&nbsp;030 km².<ref>[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/state_of_rivers/ecape_04/Mbashe%20Trends%20Report%202010.pdf Mbhashe River Trends - 2007/2010]</ref> Die M'bashe word deur die [[Xukarivier|Xuka]]-, Mgwali-, [[Dutywarivier|Dutywa]]- en die Mnyolo-riviere gevoed en vloei deur 'n indrukwekkende kloof. Besonder opvallend is die baie kronkels wat die rivier in die omgewing van [[Collywobbles]] maak. Die rivier mond naby die [[M’bashe Pointvuurtoring]], suid van Mhlanganisweni in die [[Indiese Oseaan]] uit.<ref>[http://lighthouses-of-sa.blogspot.com/2006/11/mbashee-lighthouse.html Lighthouses of S Africa: M'bashee Lighthouse]</ref> Die rivier vorm die suidgrens van [[Tembuland]]. == Geskiedenis == Die [[Portugal|Portugese]] [[skip]], die ''[[São Bento]]'' strand in 1554 by die rivier se monding. Slegs 98 Portugese en 224 slawe oorleef die stranding.<ref>{{Cite web |url=http://www.mpondokingdom.co.za/history.html |title=Mpondo Kingdom - The History of The Kingdom |access-date=28 Junie 2013 |archive-date= 4 Julie 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130704043140/http://www.mpondokingdom.co.za/history.html |url-status=dead }}</ref> [[Nelson Mandela]] is in 1918 in [[Mvezo]], 'n dorpie langs die rivier gebore.<ref>{{Cite web |url=http://www.donaldwoodsfoundation.org/mandela-biko-woods-trail-details.cfm |title=Route and landmarks on the Mandela~Biko~Woods Trail |access-date=28 Junie 2013 |archive-date=10 Oktober 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010094531/http://www.donaldwoodsfoundation.org/mandela-biko-woods-trail-details.cfm |url-status=dead }}</ref> == Ekologie == Van die [[vis]]se wat hier [[Hengel|gevang word]], sluit in [[kleinbek-geelvis]] (''[[Labeobarbus aeneus]]''), [[goud-ghieliemientjie]] (''[[Barbus pallidus]]''), [[dikkop-ghieliemientjie]] (''[[Barbus anoplus]]''), [[varswater-harder]] (''[[Myxus capensis]]''), [[Madagaskar-bontpaling]] (''[[Anguilla marmorata]]'') en [[geelbekpaling]] (''[[Anguilla mossambica]]''). Die geelbekpaling is 'n [[Indringerplant|indringerspesie]] wat nou wydverspreid in die rivierstelsel voorkom.<ref>[http://www.dwaf.gov.za/iwqs/rhp/state_of_rivers/ecape_04/MBHASHE%20RIVER1%20SYSTEMSEPTEMBER%20.pdf Mbhashe River System]</ref> == Sytakke == * [[Dutywarivier]] * [[Candurivier]] * [[Mgwalirivier]] * [[Mnyolorivier]] * [[Mtenturivier]] * [[Xukarivier]] * [[Zalala]] == Eksterne skakel == * [http://www.geonames.org/977718/mbashe.html Google-kaart van die M'basherivier se monding] by Geonames.org (cc-by) == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Riviere in Oos-Kaap]] 00vj6sdgsrxezpl9nf8nr52xg7279vl 0 85381 2903219 2045936 2026-05-12T05:28:49Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903219 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas fossiel | Katalogusnommer = Stw 573 | Algemene naam = Kleinvoet | Beeld = Little Foot 01.jpg | Spesie = ''[[Australopithecus]]'', spesie onbekend | Ouderdom = 2,2–3,3 miljoen jaar | Plek ontdek = [[Sterkfontein]], [[Suid-Afrika]] | Datum ontdek = 1994 | Ontdek deur = Ronald J. Clarke }} '''Kleinvoet''' is die bynaam van die [[fossiel]] van ’n buitengewone, volledige [[Hominini]]-skedel wat in 1994–'98 in die [[Sterkfontein]]grotte in [[Suid-Afrika]] ontdek is. == Ontdekking == [[Lêer:Sterkfontein Caves 19.jpg|duimnael|200px|links|Die grot waar Kleinvoet ontdek is en waar uitgrawings steeds plaasvind.]] [[Lêer:Sterkfontein Caves 6.jpg|duimnael|260px|Kleinvoet se voetbene.]] Terwyl die paleoantropoloog Ronald J. Clarke in 1994 deur museumbokse met die etiket "Cercopithecoids" gekyk het, het hy afgekom op fossielstukke waarvan hy verskeie herken het as dié van ’n hominien. Hy het vier linkervoet-bene gesien wat gelyk het of dit aan dieselfde persoon behoort. Dié stukke was van die Silberberg-grot by Sterkfontein. Hulle is beskyf as dele van die [[genus]] ''Australopithecus'' en is gekatalogiseer as '''Stw&nbsp;573'''.<ref>Clarke, R.J. en P.V. Tobias (1995). Sterkfontein Member 2 foot bones of the oldest South African hominid. Science 269, 521–524.</ref> Omdat die bene so klein was, het hy dit "Kleinvoet" gedoop. Hy het in 1997 nog bene van dieselfde individu in aparte sakke gevind, onder meer ’n deel van die distale skeenbeen wat duidelik van die res van die been afgeskeur is. Hy het twee assistente, Stephen Motsumi en Nkwane Molefe, na die Silberberg-grot gestuur om die passende stuk van die skeenbeen te probeer vind. Twee dae later is die res van die been gevind waar dit uit ’n rots steek. Hier het dr. Clarke en sy span die hele skedel, kakebeen en ander ledemate gevind. Dit is in 1998 aan die pers bekend gemaak en het aansienlike aandag in die wêreldmedia geniet.<ref>Clarke, R.J. (1998). [http://www.gapa-kn.de/GAPA_Band2_PDFs/02.pdf First ever discovery of a well-preserved skull and associated skeleton of an ''Australopithecus'']. South African Journal of Science, 94; 460–463.</ref> Hierna is ’n redelik volledige skelet gevind, onder meer ’n volledige voorarm en hand, dele van die pelvis, ribbes en ruggraat. Uitgrawings word steeds gedoen en die skelet sal waarskynlik baie vollediger wees as die beroemde ''[[Australopithecus afarensis]]''-skelet [[Lucy]] van [[Ethiopië]]. Clarke meen Kleinvoet behoort nie tot die [[spesie]] ''[[Australopithecus afarensis]]'' of ''[[Australopithecus africanus]]'' nie, maar tot ’n unieke ''Australopithecus''-spesie wat vroeër by [[Makapansgat]] en Sterkfontein gevind is, ''[[Australopithecus prometheus]]''.<ref>Clarke, R.J., (2008) "[http://www.scielo.org.za/pdf/sajs/v104n11-12/a1510412.pdf Latest information on Sterkfontein's Australopithecus skeleton and a new look at Australopithecus]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}"; South African Journal of Science, Vol 104, uitg. 11 & 12, Nov./Des. 2008, 443–449. Sien ook "[http://www.witness.co.za/index.php?showcontent&global%5B_id%5D=20908 Who was Little Foot?]" The Witness, 20 Maart 2009.</ref><ref>Bower, Bruce, (2013) "[http://www.sciencenews.org/view/feature/id/351846/description/Notorious_Bones Notorious Bones]"; ''Science News'', 10 Augustus 2013, Vol. 184, No. 3, p. 26.</ref> == Datering == Die ingewikkelde geologie van Sterkfontein maak dit moeilik om die presiese ouderdom van die bene vas te stel omdat daar geen [[vulkaan|vulkaniese]] [[tufsteen]] vir akkurate [[radiometriese datering]] is nie. Daar is aansienlik gedebatteer oor hoe oud Stw&nbsp;573 is. Ramings wissel van byna 4&nbsp;miljoen jaar<ref>Partridge, T.C., Granger, D.E., Caffee, M.W. and Clarke, R.J. (2003) - « Lower Pliocene Hominid Remains from Sterkfontein », ''Science'', Vol. 300, pp. pp. 607–612. ([http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/300/5619/607 abstract])</ref> tot 2,2&nbsp;miljoen jaar.<ref>Walker, J., Cliff, R.A. and Latham, A.G. (2006) - « U-Pb Isotopic Age of the StW 573 Hominid from Sterkfontein, South Africa », ''Science'', Vol. 314, pp. pp. 1592–1594. ([http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/314/5805/1592 abstract])</ref> Volgens ’n magnetochronologiese raming is die skelet sowat 3,3&nbsp;miljoen jaar oud.<ref>Partridge, T.C., Shaw, J., Heslop, D. and Clarke, R.J. (1999) - « [http://www.geo.uu.nl/Research/Paleomagnetism/publications/Partridge99.pdf The new hominid skeleton from Sterkfontein, South Africa: age and preliminary assessment] », ''Journal of Quaternary Science'', 14, pp. 293–298.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [http://www.talkorigins.org/faqs/homs/littlefoot.html TalkOrigins-argief oor Kleinvoet] * {{Commons-kategorie inlyn|Little Foot}} * [[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Little Foot|Engelse Wikipedia]] {{Menslike evolusie}} [[Kategorie:Argeologiese vondste in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Evolusie]] [[Kategorie:Fossiele]] [[Kategorie:Prehistoriese mense]] amobubbho21ey3s8ldt4b0vv978besu 0 85787 2903221 2287271 2026-05-12T06:08:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903221 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Georg Büchmann, Geflügelte Worte, 19. Auflage, 1898.jpg|duimnael|Georg Büchmann se ''Geflügelte Worte'']] 'n '''Gevleuelde uitdrukking''' of '''gevleuelde woord''' is 'n term of segswyse wat in die algemene spraakgebruik van die tyd ingang gevind het. Dit is ontleen aan 'n min of meer bekende vonds van die skepper daarvan, wat dikwels self nie meer daarin genoem of daarmee verband hou nie. Die term is self ook 'n "gevleuelde uitdrukking", ontleen aan ἔπεα πτερόεντα (epea pteróenta) in die [[Ilias]] en die [[Odussee]] van [[Homeros]]. In die [[Nederlands]]e taalgebied is baie van die ouer gevleuelde uitdrukkings ontleen uit die ''Statebybel'' van die 17de eeu, wat 'n sterk invloed gehad het op beide die ontwikkeling, sowel as die behoud, van sekere uitdrukkings in die Nederlandse taal. In die Duitse taalgebied word die bundel ''Geflügelte Worte'' van Georg Büchmann as 'n toonaangewende versameling van dergelike uitdrukkings gesien. In die [[Afrikaans]]e TV-sepie ''[[7de Laan]]'', spreek Oom Oubaas gereeld 'n paar '''gevleuelde woorde''' tydens funksies. {{Saadjie}} {{nl-vertaal|Gevleugelde uitdrukking}} [[Kategorie:Taalkunde]] svevkwkziwt4n0mpct3hvrc35uua6w5 0 86357 2903244 2674604 2026-05-12T07:37:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903244 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = John Maynard Keynes | bynaam = | beeld = Keynes 1933.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = 5 Junie 1883 | geboorteplek = Cambridge, Cambridgeshire, [[Engeland]], Verenigde Koninkryk | dood_datum = 21 April 1946 | sterfteplek = Tilton, naby Firle, East Sussex, Engeland, Verenigde Koninkryk | ouers = | titel = 1ste Baron Keynes | nasionaliteit = | beroep = Ekonoom | ander = | bekend = [[Keynesianisme]]<br />Makroekonomie<br />Likwiditeitsvoorkeure<br />''Spending multiplier''<br />AD-AS-model | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''John Maynard Keynes, 1ste Baron Keynes''' [keɪnz] (* [[5 Junie]] [[1883]] in [[Cambridge]]; † [[21 April]] [[1946]] in Tilton, Firle, [[East Sussex]]) was 'n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[ekonoom]], politikus en [[wiskundige]]. Hy word onder die beduidendste ekonome van die 20ste eeu gereken en is die naamgewer van [[Keynesianisme]], een van die sentrale denkrigtings van moderne makroekonomie. Keynes het sy ekonomiese teorieë oor die voorkoms en aard van ekonomiese siklusse in 1936 in sy werk ''The General Theory of Employment, Interest and Money'' gepubliseer - met gevolgtrekkings wat vandag nog steeds invloed op ekonomiese en politieke teorievorming en die ekonomiese en fiskale beleid van regerings het. [[Lêer:Unemployed men queued outside a depression soup kitchen opened in Chicago by Al Capone, 02-1931 - NARA - 541927.jpg|duimnael|links|[[Chicago]] in 1931: 'n Sopkombuis gee kos aan werkloses. Klassieke ekonomiese teorieë het nòg 'n verklaring nòg 'n oplossing vir die ekonomiese krisis verskaf]] Sentraal in Keynes se werk staan die weerlegging van die Wet van Say waarvolgens elke aanbod sy eie vraag skep. Hierdie wet veronderstel dat daar in 'n ekonomie as geheel nie minder vraag as aanbod kan wees nie en dus ook geen werkloosheid mag voorkom nie. Die ewewig tussen aanbod en vraag word in die tradisionele makroekonomiese ekonomie te eniger tyd deur die rentekoers bewerkstellig wat verhoed dat mense meer geld bespaar as wat hulle belê. Volgens Keynes sal hierdie meganisme nie altyd funksioneer nie aangesien daar in die geldstelsel van 'n [[markekonomie]] geen negatiewe rentekoers kan wees nie. Op 'n gegewe punt sal die ewewig tussen vraag en aanbod nogtans eers met 'n negatiewe rentekoers bereik kan word. Indien die totale aanbod van 'n ekonomie selfs teen 'n rentekoers van 0% hoër is as die totale vraag na goedere, sal 'n nasionale reserwebank nie meer in staat wees om vir 'n ekonomiese ewewig te sorg nie. Burgers sal dan liewer hul geld [[spaar]] as om dit te belê - selfs al kry hulle vir hul kontant net 'n rente van 0%, want ander, minder likiede beleggings bied geen hoër opbrengs as die nul-rentekoers van kontantgeld nie. Na hierdie situasie het Keynes as ''liquidity trap'' of likiditeitsprobleem verwys. Een gevolg daarvan sal massawerkloosheid wees. Dit was juis die situasie waarin ekonomieë hulle gedurende die [[Groot Depressie]] van die vroeë 1930's bevind het. Keynes se aanbeveling aan regerings was om die staatsvraag tydelik te verhoog en hierdie uitgawes deur openbare skuld te finansier. Sy voorstel was rewolusionêr en is ná die [[Tweede Wêreldoorlog]] verder ontwikkel tot 'n model van globale ekonomiese bestuur deur die staat. Nadat in baie westerse lande uitgebreide welvaartstelsels geskep is, was politici uit vrees dat hulle verkiesings sou verloor dikwels nie meer bereid om 'n ander aanbeveling van Keynes te volg nie - naamlik om in tye van ekonomiese voorspoed regeringsbesteding weer te besnoei. In die 1970's het ekonome soos Milton Friedman weens stygende staatsbesteding en hoë inflasiekoerse begin om Keynes se teorie te bevraagteken en vir 'n monetaristiese beleid gepleit. == Sien ook == * [[Keynesianisme]] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Keynes, John Maynard}} [[Kategorie:John Maynard Keynes| ]] [[Kategorie:Geboortes in 1883]] [[Kategorie:Sterftes in 1946]] 3dsjylvcv5v4cb87wcg42t4wrxgh67d 0 86923 2903369 2900439 2026-05-12T11:48:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903369 wikitext text/x-wiki Die volgende is voorbeelde van [[argaïsme]]s. Die eerste reeks woorde is afkomstig uit die [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal]] (HAT), wat bemerk kan word aan "verouderd" of "histories" wat neffens 'n uitdrukking of term aangedui word. Heelparty woorde word uit woordeboeke weggelaat soos die tyd aanbeweeg. Van die redes sluit in: die opsetlike weglaat van streektaalvorme om standaardiseringsdoeleindes; die wysiging van spelreëls soos bepaal word deur die moderne [[AWS]]; die doelbewuste wegdoen van neerhalende, rassistiese, seksistiese of genderleksikon (taalpolitiek); plek wat ingeruim moet word vir [[neologisme]]s; sowel as 'n verskraling in die gebruik van 'n spesifieke woord in 'n sekere tydgleuf.<br /> Die doel van de tweede lys (''Ander voorbeelde'') is om as barometer te dien van watter woorde tans uitgedien is. Dit kan as 'n moontlike toekomstige voedingsbron vir nuwe woorde dien (deur herlewing), of dit kan 'n beter geskiedkundige prentjie skets van taalgeskiedenis wat betref die 20ste eeu. == HAT == === A === * aanbel * aanbelang * aandien * aankomde (volgende, eerskomende) * aapskeloeder * AB-jab * absent (afwesig) * adret * aftob * Algemeenbeskaaf(d) (standaardtaal) * amegtig * ampsbekleder / ampsbekleër (ampsdraer) * [[antimakassar]] * asiel (as 'n inrigting vir kranksinniges) * Avondmaal / Awendmaal * awend (aand) === B === * badplaas (strandplek) * badskamer (badkamer) * baker * beatnik * bedil * bedilal * bedillerig * bedolwe * bedsermoen * beeldradio (televisie) * beeldsend * beeltenis * befloers * behoef * “dit is dan so beslote” * besonke * bestolene * besuide * betoorgrootmoeder * betoorgrootvader * beurtbly * beween * bil * bloubottel * boekanier * boerematriek * bog (vir draai, buiging, kromming) * bombarie * borrie (’n draagbaar om hooi, vrugte ens. te dra) * bors(t)rok * braaf (in die Nederlandse sin van goed, deugsaam – ’n Brawe Hendrikkie) * breekwater (dwangarbeid as vonnis) * busseltjie === C === * Chaldeër (in die sin van ’n sterrewiggelaar, of waarsêer) === D === * daag (dag word) * daagliks/daeliks * “voor dag en dou” * dag (Ek dag jy weet dit) * dagorde (Neerlandisme vir agenda) * damesgek * dandy * dato * denk (as ’n werkwoord op sy eie) * derf/derwe * des (van die) * desennium (dekade) * deser (van hierdie/ van hierdie maand) * deurheen * deursig * dia * diapositief * dien (met dien verstande) * dienaar * donkiebrekfis * doopgetuie * draadloos (vir radio) * [[dragonder]] * drenk (laat drink) * dubbeljoe * [[dubbeltjie]] * duim (maateenheid) * [[duit]] (geldeenheid) * dukaat * durabel * dyn (joune) === E === * eksempel * elkaar * elkers * elpebeen * enerlei * enigerlei * enquête * erd * es (vuurmaakplek) * estimasie (skatting) * estimeer (skat, raam) === F === * faveur * fidusie (vertroue) * fiedel * [[fonograaf]] * fonogram * fonologie (afdeling in die taalkunde wat handel oor klankveranderinge) * fornuis (stoof) * fors * frank (frank en vry) * frivoliteit * frivool === G === * gaarde * gading * gansegaar * garde (krygsmanne) * gebroeders * gedorie(waar) * geheimskrywer (ou benaming vir sekretaris) * gekog * gekrook * gekurkte (sigaret) * gelaars(d) * gelag (is sy letterlike betekenis van gesamentlike koste van ’n geselskap by ’n kroeg of kafee) * gemak (toilet) * gemakshuisie * gemelik * gener (te ~ tyd) * generale (~ sinode/vergadering) * generlei * genote (~ rus, spyse) * geslaene * gesonge * gestig (inrigting) * gestreng * geswind * gevogelte * gewend * gewrog * [[ghienie]] * gimnasium (benaming van enkele skole aan Suid-Afrika) * ginds * glaas- * goedertieren * goedlags * gorletbeker, gorletkan * gorletkom * grammofoon * gramradio * groothertog * groos (trots) === H === * haard * haarlaat * [[haarlemensis]], haarlemmerolie * hak (kap) * halfkap * halftentwa * halsknopie * halsreg * haperig (twyfelend) * hardepad * harlaboerla * harmonika ([[mondfluitjie]]) * harpenaar * “van hawer tot gort” * hebbe * heel (hy “heel” met ’n sindikaat) * heer (menigte of leër) * heerskaar * heester * hefskroefvliegtuig (helikopter) * heidin * heler (iemand wat “heel”) * hendikep * her (gelede; ook “hierheen”/”herwaarts”) * herbergier * herneutermes * heug * “heup en skenkel slaan” * hink-stap-sprong (vir driesprong) * historie * hoepelrok * hof (vir tuin) * Hooghollands (Nederlands, soos in Suid-Afrika vroeër geskryf en geleer is) * hostel (koshuis) * houthakker * houtjie (tolletjie) * huik * huisvrou (as eggenote) * hyserbediener === I === * ieder * iedereen * imperiaal (papierformaat) * ingesonke * innaai (boekbindery, naaldwerk) * insien (nagaan, deurlees) * introduksie * intyds (betyds) === J === * japon * jentelman/jintelman * jingo * jongedame * jongedogter * jongejuffrou * jongeling * jongenskool (seunskool) * jongere * jongetjie * jongslede * juts === K === * kabaal (verbond, samespanning) * kabriolet * kafdoppies * kalamiteit * kaper (seerower) * kapittelstokkie * kaplaars * “’n bende van Kardoes” * karga * karkis * karos * karosserie * karpet * kasjet (stempel) * Kaspaas * katderm (vioolsnaar) * katjang ~boontjie, ~ghorrie (grondboontjie) * katlagter (kanon) * katsels * kavalier * kaveer * keldertjie (kissie met likeurflesse) * kemel * kin (vir “ken”) * kenning * kerkdorp * kerkhuis * kerkvers * keurslyf * kurang * kindere (Die kindere Israels) * kindeke * kindertuin * kinds (kens) * klapbroek * kleedtafel * klereklopper * klipkuil * kloek (dapper) * kloekheid * kloekmoedig * kloot (koeël) * kloset (toilet) * knaap (lessenaar) * knaks * kneding * knee * knikkebol * knoet (Russiese gesel) * knoopstewel * knuis * koen (dapper) * “van Koerland se vleis eet” (lui wees) * koewertuur * koffiehuis (nie-alkoholiese eet-en-drinkplek in die openbaar) * “land van [[Kokanje]]” (luilekkerland) * Kolonialer (vir inwoners in Kaapprovinsie tydens Tweede Vryheidsoorlog) * komaf (afkoms) * kommosie * kompanjie (deesdae word slegs Kie. gebruik) * kompanjon * kompleksie * komplimenteus * kondee * konfiture * konfoor * konsensie * konsent * konserf * konserveer * konterfeit (skilder, afbeeld) * konterfeitsel (portret) * kontramine * kontrarie * kooi (bed) * koorssiekte (Malaria) * kop of munt (eerder kruis of munt) * kopek * koringharp * korselet * kraam (kraambed) * krawat (ou benaming vir das) * kryg (oorlog/stryd) * kryger * kwerulant * [[kwispedoor]] (spoegbakkie) === L === * laars * laken (wolstof) * lakense * “Die land aan iets hê” * landauer * landheer * langwylig * lasaret (hospitaal vir melaatses) * lasarus (melaatsheid) * ledekant * leerjonge * leërskare * leesdiens * leeuin * lemmie (glasalbaster in limonadebottel) * lende (bv. uit die lendene van Abraham) * let (verhinder) * letterbak * letterkas * letterspesie / ~spys * “van liewerlee” langsamerhand * limiet * loes (’n loesing gee, pak gee, tugtig) * loodsout * loopjonge * “te loor gaan” (verlore raak) * lor * lui (“mense”, tans nog deel van sakelui) * luifel * luuksueus * lykmaal === M === * maagskap * magistraat (landdros) * magistratuur * makel (vlek, gebrek) * mandoor * mannin * manuaal (vir handboek) * margine (kantlyn) * marskramer * masjiensetter * mat ([[Spaanse mat (munt)]]) * matesis (wiskunde) * meester (onderwyser) * meesteres * melksalon * menigwerf * merg * metropolis (moederstad, bv. Kaapstad van Suid-Afrika) * “iemand die mette lees” * middelkerk * mikstuur * millibar * mirakuleus * misbakke * misdui * mitsgaders * moede * moedervlek * moestas (snor) * mog * morrie (nooi van ’n eendstert) * mouskakel * mylmeter * mylpaal (afstandspaal) * mylwyser * “gedenk myner” (dink aan my) === N === * naaister * naak (nader) * nael (spyker) * naelvas (met spykers vasgesit) * nagee * nagkabaai * nagwa * Nataller * Natals * Nederduits (Nederlands) * neef (as aanspreekvorm vir ’n man jonger of min of meer dieselfde ouderdom as jy) * negosiant (koopman) * negosie (handel) * negosiegoed * negosiewinkel * nierknyper (’n soort saal of mansbroek) * nig (as aanspreekvorm vir ’n vrou jonger of min of meer dieselfde ouderdom as jy) * node * noi * nonna * noot (neut) * nopens * Normaal (verkorting van Normaalkollege) * nors/noors * notedop * “nu en dan” (af en toe, partykeer) * nuffie * nummer (nommer) * nurks * nutte * nylperd (seekoei) === O === * oblaat (misbrood) * [[oblietjie]] * obsoleet * oggendty * olel * “in die dae van olim” * “per omgaande pos” * omnibus (vervoermiddel) * omroep (uitsaaidiens) * omsons (tevergeefs) * onbesuis * onderseeboot / onderseër (duikboot) * ongans * ongewroke * onnosel (naïef) * onpassabel * ontgaan (wangedrag) * ontketen (van kettings bevry) * ontstentenis (afwesigheid) * onverlet * onverskillig (eenders) * onvrye * oorlap (oorlel) * oorly (sterf) * oortjie (een kwart van ’n pennie) * opdat (met die bedoeling, sodat) * opgaan (gaan aflê) * opsetting * opwag (staan en wag totdat iemand opdaag) * oragie * orasie * oulap (pennie) * ounooi * oupaaijaan * outa, outata * outomobiel === P === * paai (pa, ou kêrel, sukkelaar) * Padvinder (Boy Scout) * page (hofknapie) * pagter * pantoen * papa (pappa) * paregorie * parogie * parool (wagwoord) * pendule (klok) * penkop * pennie * perdekrag * peseta * piano (klavier) * pint * pleeg (gewoon wees) * ploeg (versamelnaam vir ’n werkspan; bv. ’n ploeg arbeiders) * ploegbaas (voorman of opsigter van ’n ploeg arbeiders) * plunje * poliets * portfisiedeur * postiljon * predikaattrein * prikkel (stok waarmee diere aangedryf word) * proefsteen * proewe * promovenda * provenier === R === * ransel (’n rugsak) * rapallie * razzia * rededeel * referte * regentes * regisseuse * (dag)register * regulus * reikhals * rekel (kwajong) * “buite die waard reken” (moeilikhede onderskat) * rekenaar (boek met antwoorde of berekenings of iemand wat knap kan reken) * rekenliniaal * rentmeester (tesourier) * rep (jou haas) * retikule * retirade (toilet) * riempiesvelskoen * riggel * robbies * “soos ’n stem des roepende in die woestyn” (vergelyk Markus 1:3) * Rooie (Engelsman, jingo, Kommunis) * rywiel (fiets) === S === * sabander (weghardloop) * sakkerloot!/sapperloot! ([[tussenwerpsel]]) * sameet (fluweel) * sandkoker * scudo * seëpraal / segepraal * seil (as sinekdogee vir ’n skip) * seilklaar (seeklaar) * sekreet (toilet) * sekse (geslag) * selfbevlekking * seminaris * [[sentenaar]] * sermoen * sesponder * sesvoeter * sethaak * setmasjien * settery * seur * siekehuis (hospitaal) * sieltogend (sterwend) * sieltoog * sier (baie klein, uiters min) * sig (voornaamwoord wat “hom”, “haar” of “jou” vervang) * “by my siks” (by my siel!) * silisium (silikon) * siltig * silwerkollekte * sinds * sinjeur * sipier * sjofel * skaak (’n jong vrou ontvoer) * skaftyd (uitskeityd, etenstyd) * skafuur (etensuur) * “skalt en walt” (rondslenter) * skamelbord * skarminkel (lang, skraal mens) * skeet (’n wind laat) * skier (byna, amper) * skooier (rondloper, bedelaar) * skoolkomitee (“skoolbeheerliggaam”) * skoolmeester (onderwyser) * skort ([[voorskoot]]) * skryfburo (skryftafel) * skryn (kissie) * slaapmus / nagmus * “So maer/sleg lyk soos die dood in Sluiters” * “Met snaar en stramboel (tamboer) reis” (te voetreis) * snee * sneef/snewe * snood (gemeen, slegs, misdadig) * soas (soos) * so-effe (so-ewe) * sokophouer * sollisitant * sollisitasie * sollisitasiebrief * sollisiteer * sosiëteit * sottin * spaaider * vroeë en (spade) reëns * Spanjool (vuilsiekte) * spatbord (modderskerm) * speelster (toneelspeelster) * spesie (muntgeld) * spoelkloset (toilet) * spraakkuns (grammatika) * spraakleer (grammatika) * spreekfilm, spreekrolprent * spreekgestoelte * spreekhoring (vroeër gebruik vir hardhorendes om beter te luister; ook alternatiewe benaming vir megafoon) * springbron, springfontein (natuurlik waterbron waar water uit die grond uitspuit) * springriem (springtou) * spuitvliegtuig ([[straalvliegtuig]]) * spys (kos, voedsel) * staak (lang, dun stok; ook ’n tak van ’n familie die gesamentlike afstammelinge van een gemeenskaplike voorouer) * stadhuiswoord; ~term * stede, stee (as [[wisselvorm]] vir plek) * stibium (antimoon) * stof (spog) * stonde (uur) * stoornis (steurnis) * stout (dapper) * straatgerug (straatrumoer) * strapasie * strapats * strawasie * streepbroek * striem (dik sweephoustreep oor die vel; ’n haal) * strykriem * stuiwer (halfpennie) * stukadoor * subiet (dadelik, onmiddellik) * suffrajet * sulks (dit, so iets) * suurkanol (suurknol) * swaelhoutjie ([[vuurhoutjie]]) * swagtel * swartlakense * swartmerrie (lokomotief) * sweepkoker * te syner tyd (op die regte, die bestemde tyd) * synsgelyke === T === * tafellaken * taggentig (80) * taverne (herberg) * teder (vir “teer”) * teekamer (klein restaurant) * teesuiker * tegnikon / technikon * telg * tentkar * tessie * [[tiekie]] * tienponder * toemotor (sedan) * tonteldroog (baie droog) * toorts * towerlantern * tramas * tribuut (skatting, belasting) * trippens * trofee (enige buit in ’n oorlog was as oorwinningsteken opgerig word) * twaalfponder * tweeponder * tweewerf * twintigponder === U === * U-boot * uitbrand (berispe) * uitgedag (uitgedink) * “om uwentwil” (om u ontwil, ter wille van u) === V === * vagevuur (vaevuur) * valreeptrap * vanslewe * vedel (viool) * veertigponder * vereers (“vir eers”) * vergaar, vergader (versamel, insamel) * “tot jou vaders vergader word” (sterf) * vergange (verlede; nou die dag, onlangs) * vergif (gif) * vergood * vergote * vergrowwing * “die kans is verkeke” die kans is verlore * verlaas (“vir laas”) * “iets sonder “verlet” (uitstel) doen” * “na verluid” * vermaagskap * vermeester * verordineer * veroulaas (“vir oulaas”) * verskote (verbleikte) * versover (“vir sover”) * verstoor * verswind (verdwyn) * veste (vesting, fort) * viktorie * vervas (“vir vas” – ongetwyfeld) * vleël * vliegmasjien (vliegtuig) * voetbalie * voetpond * voetwreef * volbrag * voordese (voorheen) * voorkamer (vir voorhuis) * voorkis * vrind (vriend) * vroegstuk (ontbyt) * “’n Oue vryster” (oujongnooi) * vuurslag * vuurtessie * vyfduimspyp * vyfponder === W === * waard (herbergier, hotelbaas) * waterfiskaal (iemand wat toesig hou oor leiwatergebruik) * wederdoper (anabaptis) * weesheer * wei (weiveld) * werwaarts (waarheen) * wet (skerpmaak) * wetsteen (slypsteen) * win (verkry, toeneem in) * winde (klimop) * wis (het geweet) * witwandband == Ander voorbeelde == === A === * aanbot * aanneme * aantig * Aktinosart * almaskie * alras (baie gou) * ambrosyn (Ambrosia) === B === * balorig (balhorig) * beesrin! (uitroep om beeste in byvoorbeeld 'n kraal te ja) * beesruit! (uitroep om beeste uit byvoorbeeld 'n kraal te ja) * begraaf (begrawe) * belief (behaag) * betjoeana (Tswana) * bevrind (bevriend) * bleek (bleik) * bloudruk * boomgaard (boord) * bordynevol (boordensvol) * boud (vol vertroue, stoutmoedig) * bundu (ouer skryfwyse vir boendoe) === C === * camouflage * caries * centaur * cerebellum * cerebrum * chic (sjiek) * conservatoire (konservatorium) * cornea * corona === D === * derf (mis, ontbeer, skade ly) * deursnede (deursnee) * dewyl (omdat, aangesien, daar) * dikwerf (dikwels) * Diluvium (grond gevorm in die Pleistoseen soos sand en leem) * dispens (spens) * ditsy (hetsy) * diwan (divan) * diwidend (dividend) * dog (maar) * doofstomme-inrigting * doofstommeskool * draadberig (telegram) * draadgesprek (telefoongesprek) * draadloosstasie (radiostasie) * draadloostoestel (radio) * dreef (breë pad) * drempel (drumpel) * driewerf (drie maal) * dubbeltjiesroman (goedkoop sensasieverhaal) * dug (bang wees vir, vrees) * duimkruid (omkoopgeld) <br /> === F === * faamrower (persoon wat iemand anders se reputasie aantas) * fabuleer (fabels maak, leuens vertel) * faëton (ligte rytuig met sitplekke wat vorentoe kyk) * fakties (gegrond op feite, deur feite bewys, feitlik, in werklikheid) * faktitief (kousatief, oorsaaklike werkwoord, oorsaaklik) * faktoor (persoon wat namens 'n ander optree of sake doen; agent wat goedere koop en verkoop teen kommissie; saakgelastigde > vervang met faktor) * faktoriseer (as faktoor optree) * faktorisering (aankoop van uitstaande rekeninge van 'n saak deur 'n faktoor wat daardeur die risiko van verlies aanvaar inruil vir 'n ooreengekome afslag) * falbala (geplooide strook soom aan 'n vrouerok uit die 17de en 18de eeu) * faliekant (verkeerd, mis: ''Dit kom faliekant uit. Dit is faliekant verkeerd'' totaal verkeerd) * faling (mislukking, dwaling) * faljiet (bankrot, ''faljiet gaan'') * falsifikasie (daad van vervalsing, vervalste artikel) * familieswak (gebrek aan familie, blindheid vir gebreke van verwante) * fantasieartikel (snuistery, modeartikel) * fantomig (soos fantomig; spookagtig) * fardegalyn (raamwerk om 'n rok te laat uitstaan; hoepelrok; opgestopte kussinkie om 'n vrou se middel vasgeheg; heupkussing) * farmaseut (apteker) * federaliseer (tot 'n federasie verenig, federeer) * federatief (van, wat betrekking het op 'n federasie ('' 'n federatiewe bond'') * federeer (tot 'n federasie verenig) * feil (vryflap, vloerlap; skrop, opvrywe) * felbewoë (hewig ontroer – '' 'n felbewoë bestaan agter die rug hê'') * felrooi (helder rooi) * Fenicies (vervang deur Fenisies) * ferie (nooi) * ferwelerig (fluweelagtig, soos ferweel) * festyn (fees(maal)) * feudaal (feodaal) * feuilleton (vervolgverhaal of ligte leesstof in 'n koerant) * fielt (skurk) * fielterig (skurkagtig, gemeen) * figuurwerk (werk met figure as vername motief) * fiksatief (fikseermiddel) * filippika (hewige strafrede) * filister (iemand met bekrompe, kleingeestige opvattinge) * finansieë (finansies) * fisiokraat (volgeling van die 18de-eeuse ekonoom, Francois Cluesnay, wat geleer het dat die natuurkragte die bron van nasionale voorspoed is en die regte bron van openbare inkomste) * flaarsie (opgeskote meisie; bakvissie) * flatteer (mooier maak, voorstel as wat iets werklik is. ''Hierdie portret flatteer jou.'' ) * flenterdorper (bewoner van 'n agterbuurt) * flierefluiter (rondloper, niksnuts, boemelaar) * florissant (florerend, voorspoedig, welvarend) * floristies (betreffende plante) * floukop (perd wat maklik flou of pootuit raak) * flousvry (wat fout- en steuringsloos werk – ''flousvrye masjiene'' – word tans gebruik vir ''foolproof'') * fluisteraarster (vroulike vorm van fluisteraar) * fluitskip (outydse soort wagskip met 'n smal, ronde romp en drie maste) * foedraal (houer vir iets, waarin dit presies pas. '' 'n foedraal vir tafelsilwer'') * foeliesel (stof waarmee iets gefoelie word, soos tin of kwik) * foksia (fuchsia) * folmink ([[flamink]]) * foment (warm omslag, kompres, pap waarmee 'n siektetoestand behandel word) * fomentasie (behandeling van siektetoestand deur die oplê van fomente) * fomenteer (met warm omslae of pappe behandel) * fonastenie (swakte van die stem) * fondeer (fundeer) * fontenel (fontanel) * fopper (iemand of iets wat fop) * foproom (nagemaakte room; bv. berei deur botter saam met [[gekondenseerde melk]] te klop) * fopsloop (sierkleedjie wat soos 'n sloop lyk en oor 'n kussing gegooi word) * forelwater (water waarin [[forel]]le hou) * fossilisasie (proses of resultaat van fossiliseer, verstening) * fossiliseer (tot fossiel word, versteen) * fototelegram (telegram oorgesend deur middel van fototelegrafie) * foutspeuring (vasstelling van foute by masjinerie en tegniese toerusting; word tans gebruik in rekenaartaal vir ''trouble shooting'') * frappeer ('n sterk indruk maak) * fraseur (persoon met 'n voorliefde vir niksseggende frases) * fratsryer (ryer wat kunstige toertjies met sy ryding uithaal) * fratsvlieër (vlieër wat kunstige toertjies met sy vliegtuig uithaal) * freser (iemand wat met 'n freesmasjien werk; freeswerker) * freule (Nederlandse titel van en aanspreekvorm vir 'n ongetroude dame van die adelstand) * Friesin (vroulik van Fries) * frikkadelbroodjie (klein, ronde broodjie met gemaalde vleis binne-in.) * friseerlamp (lamp waarmee 'n friseertang warm gemaak word) * friseertang (tang waarmee gefriseer word; krulyster) * friseur (iemand wie se ambag dit is om (veral hare) te friseer) * frisuur (haarkapsel) * frommeloor (oorskulp van bv. 'n rugbyspeler wat a.g.v. bepaalde besering geplooi en inmekaar gekrimp is) * frontignac(druif) (fronteljak(druif)) * frugaal (spaarsaam, suinig, matig) * fruktivoor (plantetende dier) * fuiwer (iemand wat [dikwels] fuif, pretmaker) * fumarole (gat in die aarde waar rook of damp uitkom) * fynbrood (witbrood, ''met fynbrood onder die arm kla'' klae terwyl dit heeltemal goed gaan) * fynklerasie (damesonderklere van fynmateriaal; lingerie) * fynskut (iemand wat besonder sekuur skiet) === J === * jaagbaan (baan waarop resies gejaag word) * jaagfiets (resiesfiets) * jaaglokval (spoedlokval, snelstrik) * jaagmotor (renmotor) * jaagpoort (poort in die boeg van 'n skip waardeur geskut afgevuur word) * jaagstrik (spoedlokval, snelstrik) * jaagtitel (titel wat 'n kampioenjaer verwerf) * jaapsnoet (japsnoet) * jaardag (dag waarop 'n gebeurtenis herdenk word) * jaargemiddelde (gemiddelde vir 'n jaar) * jaargetal (syfer van 'n jaartal) * jaarletter (letterteken vasgestel vir die (her)yk van 'n sekere jaar) * jaarweek (tyd van 7 jaar, sabbatsjaar) * jagbuit (buit op die jag gemaak, bv. vleis, tande, horings, velle van wild) * jaggebied (gebied, streek waar gejag word) * jaggees (lus om te jag) * jaggeluk (geluk tydens die jag ondervind) * jagkoors (baie sterk lus om te jag) * jagpad (pad deur jagters gebaan of gebruik) * jagperd (perd afgerig vir die jag, skietperd) * jagterig (haastig, gejaag, senuweeagtig) * jagterm (term i.v.m. die jag) * jagterslatyn (vaktaal van jagters; oordrewe jagterstaal; fantastiese jagtersverhale) * jagtig (haastig, gejag, jagterig – die jagtige lewe) * jagvermaak (vermaak op, tydens 'n jagtog) * jagvliegtuig (vinnige vegvliegtuig) * Jakarta (Djakarta; ''so oud soos die pad na (van) Jakarta'' stokoud) * jakkalsvanger (persoon of hond wat opgelei is om jakkalse te vang) * jakkalsvry (sonder jakkalse, voorsien van 'n heining wat jakkalse uithou) * jakket (swaelstert) * jammerhart (hart vol medelye, jammerte – die ryk man het 'n jammerhart) * jammerpoel (plek of toestand van groot ellende) * janknaphand (faktotum, nutsman) * janmaat (matroos) * Jannie (''Jannie se baadjie aanhê'' – jaloers wees) * jarowisasie (behandeling wat ontkiemende saad tot vinniger bloei laat kom) * jarowiseer (jarowisasie toepas op) * Jas (''ou Jas'' – die duiwel) * jasbeskermer (bekleding oor raamwerk van 'n fiets se agterwiel) * ja-sêer (persoon wat op alles ja sê) * javelyn (ouderwetse werpspies) * jegens (jeens) * jelei, selei, sjelei (jellie) * jenewermoed (moed van 'n dronkaard) * jesebeldosie (poeierdosie) * jesebelsakkie; jesebeltassie (kleinerige vrouehandsakkie vir skoonheidsmiddels ; smuktassie) * jilletjie (grap, gekskeerdery) * jô (uitroep van verbasing, ongeloof, skrik) * Jodemeisie (Jodin) * Jodeneus (haakneus wat dikwels by Jode voorkom) * Joderig (soos 'n Jood) * Jodestreek (bedrieglike, listige streek) * Jodetaal (taal deur die Jode gepraat, bv. Hebreeus of Aramees. Jiddisj) * joelblok (houtblok wat op Kersaand feestelik verbrand word) * joggiebaas (persoon wat beheer uitoefen oor gholfjoggies) * joljantjie (darteldawie) * jonge (seun) * jongeliede (jongmense, die jeug) * jongelingskap (tydperk van die jongelingsjare; al die jongelinge) * jongelui (jongmense, jongeliede) * jongenskool (skool vir seuns; seunskool) * jongetjieskind (manlike kind, seun) * jongetjiesklere (seunsklere) * jongetjiesmens (mansmens, man, seun) * jongling (wisselvorm van jongeling) * jongmeid (ongetroude gekleurde vrou) * jongperd (perd wat nog nie uitgegroei is nie) * jongvolk (ongetroude gekleurdes) * jonkas (aanspreekvorm teenoor 'n seun of man. Kêrel, ou maat: ''Kom jonkas, ons moet nou loop'') * Joodsheid (eienskap, toestand van Joods te wees; geaardheid van die Jode) * jors (onopgevoede, agterlike persoon) * josefsbeleid (beleid soos dié van Josef in die Bybel om gedurende die vet jare vir die maer jare te spaar) * jubilee (jubeljaar) * judaswerk (verraad) * juffer (aanspreekvorm vir 'n getroude vrou; juffrou) * jugleer (sterk, waterdigte leersoort, gemaak van die vel van jong beeste) * Junker (Jong Duitse edelman. Lid van die grondbesitters van Oos-Pruise; ook, lid van 'n politieke party wat uit die Pruisiese [[aristokrasie]] voortgekom het) * junksie (verbindingspunt; vereniging. Knooppunt van spoorlyne, spoorwegaansluiting) * jurie (joerie) * juwelig (soos 'n juweel; kostelik) === Q === * quart (twee pinte, vervang deur kwart) * quiëtis (vervang deur kwiëtis) * quiëtisme (vervang deur kwiëtis) === T === * tier (luiperd) === V === * vlaktetier (jagluiperd) === W === * waaggeld – (geld vir spekulasie) * waakhond – (waghond) * waangeloof – (bygeloof) * waardeleer – (leer van die waarde van goedere) * waardigheidsbekleder – (hoogwaardigheidsbekleder/-kleër) * waarmaker – (persoon wat sy woord, belofte gestand doen) * wae – (ww. gewae, waag) * waggelaartjie – (kindjie wat nog leer loop, wat val-val voortstrompel) * wagskip – (verouderde oorlogskip gebruik as opleidingskip) * Wanganella – (Merinoskaapras in Australië geteel) * wapenfeit – (oorlogsdaad, krygsverrigting) * wapenpraal – (spoggery met oorlogstuig) * waringin – (Groot Indiese vyeboom met lugwortels, 'n sierboom met oneetbare vrugte) * warklomp – (verwarde massa; deurmekaar bondel) * wartlemoen – (waatlemoen) * wasmous – (smous wat met 'n wa op die platteland handel gedryf het) * waterlander – (traan, bv. ''toe kom die waterlanders'') * waterlemoen – (waatlemoen) * waterplek – (urinaal) * waterproef – (Godsoordeel waarby die verdagte in die water gegooi is en skuldig verklaar is as hy bo dryf) * watertog – (uitstappie op die water van 'n rivier, meer) * waterwerktuigkunde – (hidromeganika) * wederparty – (teenparty, opponent) * weduvrou – (weduwee) * weefster – (vroulik van wewer) * weekse – (vir weeksdae: ''my weekse klere'') * weektenk – (tenk waarin iets geweek word) * weerkeer (terugkeer, -kom: ''Na 'n maand het hy'' '''weergekeer''' ) * weerkry (ww. terugontvang) * weeromslag (terugslag: ''van die weeromslag lag'': lag omdat 'n ander lag) * weerplig (diensplig) * weersyds (wedersyds) * weerwag (plek waar gegewens omtrent die weer ingesamel en verwerk word) * weesmoeder (vrou wat toesig hou oor 'n weeshuis) * wegbêresertifikaat (sertifikaat deur die Weesheer uitgereik wanneer 'n boedel afgehandel is) * weghaas (haastig weggaan) * weide (grasland, wei) * weking (handeling van te week) * weldadigheidsgenootskap (genootskap wat fondse insamel vir weldadigheid en dit uitdeel) * welgebore (titel van 'n adellike persoon) * welvaar (voorspoedig, gesond wees: ''By die onderneming het ons welgevaar'') * welversnede (in die uitdrukking '' 'n welversnede pen'' : 'n baie goeie styl.) * winkbrou (wenkbrou) * wentelbom (kernbom wat in 'n wentelbaan om die aarde geplaas en voor die voltooiing van die wentelbaan op 'n doelwit afgevuur kan word) * werkeloos (wat niks uitvoer nie, leeglê: ''werkeloos staan en aankyk'') * werkgemeenskap (afdeling, studiegroep van 'n vereniging wat take onderneem) * werkploeg (groep werksmense wat saamwerk) * werkvolk (nie-blanke werkers wat in diens is, bv. op 'n plaas) * werkwillige (persoon wat nie by 'n staking deelneem nie) * wewenaarsbeentjie (einabeentjie, kieliebeentjie) * wewenaarspyn (skerp, kortstondige pyn – soos dié wanneer die wewenaarsbeentjie gestamp word) * whê (uitroep om iemand te vermaak, verleë te laat voel, vervang met '''wê''') * wieling (draaikolk, maalstroom) * wielryer (fietser, fietsryer) * Wiking (uit woordeboek vervang met Viking) * wikkelwa (wa wat 'n mens rondskommel – ''Ounooi se wikkelwa'': die trein) * wildekapok (tontelbos) * wildeman (barbaar, woeste mens) * windam (wendam) * windhandel (spekulasie wat net daarop gemik is om voordeel te trek uit prysverskille) * windklep (lugklep) * windkussing (lugkussing) * windmaak (grootpraat) * windpasteitjie (pasteitjie van blaartert met vleis gevul; vol-au-vent) * windruk (skielike en kragtige windbeweging; windstoot) * windskoot (gholf – mishou, hou in die lug sonder dat die bal geraak word) * wingerdluis ([[filloksera]]) * wingewes (verowerde gebied) * winkelruik (ruik van iets wat nuut is) * winner (wenner) * winpaal (wenpaal) * wintergesig (landskap met sneeu, ys; ook afbeelding daarvan) * winterlaars (stewels van binne uitgevoer en van buite opgeryg met veters of met 'n rits vasgemaak) * wipbal (kombinasie van vlugbal en korfbal wat op 'n trampolien gespeel word deur spanne van bv. 8 spelers van wie twee op 'n keer teen mekaar optree) * wipbrug (ophaalbrug) * wiplig (lig wat op- en neergeslaan kan word) * wipper (toestel wat deur te wip sy vrag kan aflaai) * wisselkind (omgeruilde kind) * witboek (witskrif) * witkaffer (albino) * witklei (kaolien) * Witman (blanke, Europeaan) * Witmens (wit man) * witter (iemand wat afwit) * witvoet (dier met 'n wit poot of pote) * woelsiek (onrustig, rusteloos; oproerig) * woelsug (onrustigheid, rusteloosheid; oproerigheid) * wolfent (wolwe-ent) * wolfhok (hok om 'n wolf in te vang) * wolfshond (wolfhond) * wolfskuil (kuil om 'n wolf in te vang) * wolfsvel (vel van 'n wolf) * Woltoon (Bewoner van die Kaapprovinsie) * wolvin (vroulik van wolf) * wonderdoener (persoon wat wondere verrig) * wonderlamp (toorlamp) * wonderolie (kasterolie) * wonderpeper (jamaikapeper, piment) * woonplaas (plaas/boerdery waarop gewoon word, woonplek) * woordaksent (klemtoon van 'n woord) * woordekraam (baie woorde met min inhoud) * woordvoeging (sintaksis, sinsleer) * woudduiwel (mandril) * wrake (wraak: ''Die wrake Gods'') * wurgberowing (vervang deur ''wurgroof'') * wurmartseny (middel wat ingewandswurms afdryf) * wyders (verder, bowendien, owerigens: ''Dit doen my leed, maar wyders kan ek hieraan niks toevoeg nie'') * wyebekgat: (gat met 'n wye opening, bek) * wyngaard (wingerd ''Kom werk in die wyngaard'' : verkondig die Evangelie) * wynkaart (vervang met ''wynlys'') * wynroeier (apparaat of persoon wat die inhoud van vol wynvate opmeet) * wynstokbladluis (druifluis, filloksera) * wynvomitief (braakwyn) * wysheidskies (verstandtand) * wysigingsontwerp (vervang met wysigingswetsontwerp) * wywebeul (vrouebeul) === Y === * ykwese – (alles wat saamhang met die werk en administrasie van yk) * ysboot – (boot wat oor die ys gly) * yskarretjie – ((stoot)karretjie van 'n roomysverkoper) === Z === * zeboe – (Oosterse os met vetbult op die skouer, wat in Oos-Afrika en Suid-Asië voorkom; bultbees.) * zecchino – (Ou goue muntstuk wat teen die end van die 13de eeu in Venesië geslaan is) [[Kategorie:Leksikologie]] q6zt7vn3460u1rfztivm75yquredlfq 0 94730 2903234 2480032 2026-05-12T06:33:28Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903234 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Henk Pretorius | Beeld = | Beeldbeskrywing = | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = ~1982 | Geboorteplek = | Nasionaliteit = Suid-Afrika | Sterftedatum = | Sterfteplek = | Beroep = Akteur, regisseur | Aktiewe jare = | Noemenswaardige rolprente = ''[[Bakgat (rolprent)|Bakgat!]]''<br />''[[Leading Lady]]'' | Webwerf = | imdb = 3067348 | Toekennings = }} '''Henk Pretorius''' is 'n [[Suid-Afrika]]anse akteur, draaiboekskrywer, vervaardiger en regisseur. Pretorius is veral bekend vir rolprente soos [[Bakgat (rolprent)|''Bakgat!'']] (2008) en ''[[Leading Lady]]'' (2014). Hy het in Maart 2014 twee [[SAFTA]]-nominasies ontvang: een as beste regisseur en een as medeskrywer van die rolprent, ''[[Fanie Fourie's Lobola]]''. == Filmografie == As akteur: * ''I Got Rage'', 2004 as Joe Caesar (kortfilm) * ''Four Days,'' 2004 (kortfilm) * ''Kruispad'', 2008 (TV-reeks) as F.G. van den Berg * ''Generation Kill'', 2008 (TV-minireeks) as soldaat by sigaretfabriek As skrywer: * [[Bakgat (rolprent)|''Bakgat!'']], 2008 * [[Bakgat 2!|''Bakgat 2!'']], 2010 * ''Bakgat! tot die mag 3'', 2013 * [[Fanie Fourie's Lobola|''Fanie Fourie's Lobola'']], 2013 * [[Leading Lady|''Leading Lady'']], 2014 As vervaardiger: * ''[[Bakgat!]]'', 2008 * ''[[Hoofmeisie]]'', 2011 * [[Wolwedans in die skemer|''Wolwedans in die skemer'']], 2012 * ''Bakgat! tot die mag 3'', 2013 * [[Leading lady|''Leading Lady'']], 2014 As regisseur: * ''[[Bakgat!]]'', 2008 * [[Bakgat 2!|''Bakgat! 2!'']], 2010 * [[Fanie Fourie's Lobola|''Fanie Fourie's Lobola'']], 2013 * [[Leading lady|''Leading Lady'']], 2014 {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pretorius, Henk}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regisseurs]] [[Kategorie:Lewende mense]] 0k2lopn5ntsphaujwil3dfkwyyehy9k 0 95358 2903217 2898103 2026-05-12T04:17:23Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903217 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Kia Picanto | image = [[Lêer:0 Kia Morning (JA) FL 1.jpg|280px]] | manufacturer = {{vlagikoon|KOR}} [[Kia Motors]] | production = 2003–huidig | class = Stadsmotor | layout = [[Motordryfuitleg|Voorenjin, voorwieldryf]] | engine = 1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' [[inlyndriesilinder|I3]] ([[petrol]] of petrol/LPG)<ref name="Kia Philippines">{{cite web |url=http://www.kia.com.ph/sites/default/files/brochures/picanto.pdf |title=2012 Kia Picanto brosjure |publisher=Kia Motors Philippines |accessdate=2012-07-28 |archive-date=2012-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120619045257/http://www.kia.com.ph/sites/default/files/brochures/picanto.pdf |url-status=dead }}</ref><br />1.0 L ''Kappa II'' I3 (petrol/[[etanol]] - slegs in Brasilië)<ref name="Flex fuel">{{cite web |url=http://www.kia.com.br/downloads/fichas_tecnicas/picanto.pdf |title=FICHA TÉCNICA |publisher=Kia Motors do Brasil |access-date=17 Maart 2014 |language=pt |archive-url=https://web.archive.org/web/20180423102604/https://www.kia.com.br/downloads/fichas_tecnicas/picanto.pdf |archive-date=23 April 2018 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><br />1.25 L ''Kappa'' II [[inlynviersilinder|I4]] (petrol) | transmission = 5-gang [[handratkas|handrat]]<br />4-gang [[outomatiese ratkas|outomaties]] | wheelbase = 2385 mm | length = 3595 mm | width = 1595 mm | height = 1490 mm | weight = 840 - 900 kg | related = [[Hyundai i10]]<br />[[Kia Ray]] | predecessor = [[Hyundai Atos|Kia Visto]] }} Die '''Kia Picanto''' is 'n stadsmotortjie wat sedert 2003 deur die [[Suid-Korea]]anse vervaardiger [[Kia Motors|Kia]] gebou word. Dit is ook bekend as die '''Kia Morning''' in Suid-Korea, [[Hongkong]], [[Taiwan]] en [[Chili]], '''Kia Eurostar''' in Taiwan (eerste generasie), '''Kia New Morning''' in [[Viëtnam]] en die '''Naza Suria''' of '''Naza Picanto''' in [[Maleisië]].<ref>{{cite web |last=Tan |first=Paul |url=http://paultan.org/archives/2006/11/02/naza-suria-locally-assembled-kia-picanto/ |title=Naza Suria |publisher=PaulTan.org |date=3 November 2006 |access-date=17 Januarie 2012 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20090311042956/http://paultan.org/archives/2006/11/02/naza-suria-locally-assembled-kia-picanto/ |archive-date=11 Maart 2009 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Die Picanto word uitsluitlik vervaardig by 'n gesamentlike aanleg met Donghee in Seosan, Suid-Korea.<ref>{{cite web|title=Facilities & Buildings|url=http://www.kiapressoffice.com/Info/10|publisher=Kia Media Site|accessdate=25 Julie 2013}}</ref> Die voertuig is ontwikkel in ooreenstemming met die "ligte motor"-kategorie in Suid-Korea wat belastingaansporings bied vir voertuie met buite-afmetings kleiner as 3500 mm in lengte en 1600 mm in breedte.<ref>{{Cite web|date=2021-05-10|title=한물 간 경차… 기아 모닝은 '고군분투'|trans-title=A light car... Kia Morning 'struggles'|url=http://www.sisaweek.com/news/articleView.html?idxno=143926|access-date=2021-07-17|website=시사위크|language=ko}}</ref><ref>{{Cite web|date=2020-05-15|title=가격 또 오른 기아 모닝, 경차 존재의 이유는 무엇일까?|trans-title=What is the reason for the existence of Kia Morning, a light car?|url=http://www.autocast.kr/newsView/atc202005120001|access-date=2021-07-17|website=오토캐스트|language=ko}}</ref> {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 220 | image1 = 2004 Kia Picanto LX 1.1 Rear.jpg | caption1 = 2004 Kia Picanto LX (VK) | image2 = Interior of Kia Picanto 1.0 Cool 2011.jpg | caption2 = Binneruim }} {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Eerste generasie | image = [[Lêer:2004 Kia Picanto LX 1.1 Front.jpg|220px]] | caption = 2004 Kia Picanto LX (voor opsmuk) (VK) | model_code = SA | aka = {{Plainlist| *Kia Morning *Kia Picanto Morning *Kia Euro Star (Taiwan) *Naza Picanto (Maleisië) }} | production = September 2003–2011 | assembly = {{Plainlist| *[[Suid-Korea]]: Seosan<ref>{{cite web |url=http://www.donghee.co.kr/English/sub03/sub_09.aspx |title=Car Assembly |publisher=Donghee |access-date=2013-06-05 |archive-date=2013-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130224074931/http://www.donghee.co.kr/English/sub03/sub_09.aspx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Kia sales to keep booming with all-new Picanto small car|url=http://press.kia.com/eu/-/media/pressmedia/europe/press%20kits/picanto/1087581685%20picanto_long|publisher=Kia Motors Europe|date=February 2004|access-date=2013-07-25}}{{dead link|date=March 2020|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> *Maleisië: Gurun (Naza)<ref name="NAM legacy models nam.com.my">{{cite web|url=http://www.nam.com.my/products-past.html |title=Naza Automotive Manufacturing - Past |publisher=nam.com.my |date=10 February 2017 |access-date=10 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210031308/http://www.nam.com.my/products-past.html |archive-date=10 February 2017 |url-status=live }}</ref> *Viëtnam: Chu Lai<ref name="Thaco Kia history thacogroup.vn">{{cite web|url=http://www.thacogroup.vn/en/business-activities/manufacturing-trading/kia-passenger/ |title=Thaco Group - Kia Passenger Cars |publisher=thacogroup.vn |date=17 February 2017 |access-date=17 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217021129/http://www.thacogroup.vn/en/business-activities/manufacturing-trading/kia-passenger/ |archive-date=17 February 2017 |url-status=live }}</ref> }} | body_style = 5-deur [[luikrug]] | platform = Hyundai-Kia SA | related = {{Plainlist| *[[Hyundai Atos]]<ref name="related">{{cite web|title=FIRST DRIVE: Hyundai Atos|url=http://www.wheels24.co.za/NewModels/FIRST-DRIVE-Hyundai-Atos-20050208|publisher=Wheels24|access-date=3 August 2013|date=8 February 2005}}</ref><ref name="preview">{{cite web|title=Preview: Kia Picanto|url=http://www.driversa.co.za/kia-picanto/|publisher=Drive RSA|access-date=10 April 2016|date=25 July 2011}}</ref> *[[Hyundai Getz]]<ref name="related"/><ref name="preview"/> *[[Hyundai i10]] }} | engine = {{ubl | '''[[petrol]]:''' | 999&nbsp;cc ''[[Hyundai Epsilon-enjin|Epsilon]]'' [[inlynviersilinder|I4]] | 1086&nbsp;cc ''Epsilon'' I4 | 1248&nbsp;cc ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa]]'' I4 | '''petrol/[[Autogas|LPG]]:''' | 999&nbsp;cc ''Epsilon'' I4 | '''[[Dieselenjin|diesel]]:''' | 1120&nbsp;cc [[inlyndriesilinder|I3]] }} | transmission = {{Plainlist| *5-gang [[handratkas|handrat]] *4-gang [[Outomatiese ratkas|outomaties]] }} | wheelbase = 2370 mm | length = 3535 mm | width = 1595 mm | height = 1480 mm | weight = 836 - 945 kg }} == Eerste generasie (SA; 2003) == Die eerste generasie Picanto is by die 2003 Frankfurt Motorskou onthul. Dit was gebaseer op 'n verkorte platform van die [[Hyundai Getz]] en was 3495 mm lank, met 'n vyfdeur- [[luikrug]]-bakstyl.<ref>{{cite magazine|title=Kia Picanto|url=http://www.autoexpress.co.uk/kia/picanto/15731/kia-picanto|magazine=Auto Express|date=2 March 2004}}</ref> Die motor was beskikbaar met 'n keuse van twee petrolenjins: 'n 1.0-liter, met 61 pk (45 kW) en 86 Nm, of 'n 1.1-liter, met 65 pk (48 kW) en 97 Nm, beide met meerpunt-inspuiting.<ref>{{cite web|title=Kia Picanto specifications|url=http://www.auto-types.com/kia/kia-picanto-5-doors-hatchback-2339/|publisher=Auto-Types| archive-date= 2010-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20101206080117/http://www.auto-types.com/kia/kia-picanto-5-doors-hatchback-2339/|url-status=dead}}</ref> In Europa was 'n 1.1-liter [[Inlyndriesilinder|driesilinder-dieselenjin]] (gebaseer op die [[Kia Cerato]] se 1.5-liter [[Inlynviersilinder|viersilinder]]) ook beskikbaar, met [[Brandstofinspuiting|direkte inspuiting]] en 'n [[turboaanjaer]] met veranderlike geometrie, met 'n krag wat 55 kW bereik het en 'n wringkrag van 153 Nm. Die petrolenjins het 'n gekombineerde verbruik van 5.1 L/100 km gelewer, terwyl die diesel 4,4 L/100 km gebruik het. 'n [[Outomatiese ratkas]] (met wringkragomskakelaar)<ref>{{cite web|title=Kia's Little Baby - Driving impressions of the Kia Picanto 1.1|url=http://carsandgadgets.blogspot.com/2004/10/kias-little-baby-driving-impressions.html|publisher=Cars, gadgets and widgets|access-date=9 September 2013|date=18 October 2004}}</ref> was opsioneel vir die petrolenjins. In sommige lande is dit met 'n 1.2-liter-enjin verkoop, wat ook op die nuwer [[Hyundai i10]] gebruik word. Om sy aantrekkingskrag in die Europese mark te verhoog, is die Picanto toegerus met kenmerke soos 'n CD-speler met MP3-klankterugspeel, lugversorging, elektriese vensters voor en agter, sentrale afstandsluiting en elektriese spieëls. Hierdie kenmerke is geadverteer in 'n kortstondige veldtog met [[Marcus Grönholm]] in die hoofrol. === 2007 en 2009 opkikkering === Die Picanto het in 2007 'n opkikkering ontvang. Onder die klein veranderinge was die ligsamestelle (voor en agter), 'n nuwe buffer en voorste sierrooster. Vir die VK- en Ciprus-markte is die rigtingwyserstang na die teenoorgestelde kant verskuif. Vir die Italiaanse mark het 'n nuwe bi-brandstof LPG- weergawe saam met die 1.0 L- en 1.1 L-enjins gedebuteer. Hierdie model kry ook 'n verandering in kragstuurkonfigurasie van hidroulies na elektries. <gallery widths="200" heights="120"> File:2009 Kia Picanto Strike 1.1 Front.jpg|alt=2009 Kia Picanto Strike (first facelift)|Eerste opkikkering File:2009 Kia Picanto Strike 1.1 Rear.jpg|alt=2009 Kia Picanto Strike (first facelift)|Eerste opkikkering </gallery> In 2009 het die Picanto 'n paar klein veranderinge aan die binnekant en buitekant ondergaan, insluitend 'n nuwe voorkant wat die "tierneus"-sierrooster insluit.<ref>{{cite web |author=Car shipping |url=http://www.kia-world.net/index.php/2009/06/15/2010-kia-picantomorning-unveiled-in-korea/ |title=2010 Kia Picanto Unveiled in Korea |publisher=Kia World |access-date=2012-01-17 |archive-date=2009-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090619175820/http://www.kia-world.net/index.php/2009/06/15/2010-kia-picantomorning-unveiled-in-korea/ |url-status=dead }}</ref> Hierdie opgeknapte model sou nie na Europa uitgevoer word nie. <gallery widths="200" heights="110"> File:Kia Morning LX SA PE Lime (3) (cropped).jpg|Tweede opkikkering File:Kia Morning LX SA PE Lime (11) (cropped).jpg|Tweede opkikkering </gallery> {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Tweede generasie | image = [[Lêer:Kia Picanto Fünftürer Vision 1.0 CVVT Schneeweiß.JPG|200px]] | caption = Picanto 5-deur | model_code = TA | aka = Kia Morning | production = 2011–2017 <br /> Augustus 2019–tans (Pakistan) | assembly = {{Plainlist| *[[Suid-Korea]]: Seosan<ref name="NetCarShow">{{cite web |url=http://www.netcarshow.com/kia/2012-picanto/ |title=Kia Picanto (2012) |publisher=NetCarShow.com |access-date=2013-06-05}}</ref><ref name="Carpages">{{cite web |url=http://www.carpages.co.uk/kia/kia-picanto-review-part-1-02-02-13.asp |title=Kia Picanto City Review (2013) |publisher=Carpages.co.uk |date=2013-02-02 |access-date=2013-06-05 |archive-date=2024-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240615230326/https://www.carpages.co.uk/kia/kia-picanto-review-part-1-02-02-13.asp |url-status=dead }}</ref> *Maleisië: Gurun (Naza) *Taiwan: Hsinchu<ref name="Sime Darby Kia Taiwan launch taipeitimes.com">{{cite web|last=Kao |first=Camaron |url=http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2014/11/14/2003604360 |title=Kia cars re-enter Taiwanese market |publisher=taipeitimes.com |date=14 November 2014 |access-date=17 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217034507/http://www.taipeitimes.com/News/biz/archives/2014/11/14/2003604360 |archive-date=17 February 2017 |url-status=live }}</ref> *Viëtnam: Chu Lai *Algerië: Batna<ref>{{cite web |url=http://www.eco-algeria.com/content/%D8%A3%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D8%A9-%D9%86%D9%85%D8%A7%D8%B0%D8%AC-%D9%85%D9%86-%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D9%83%D9%8A%D8%A7-%D9%81%D9%8A-%D9%85%D8%B5%D9%86%D8%B9-%D8%A8%D8%A7%D8%AA%D9%86%D8%A9 |title=Four models of the Kia brand in the Batna plant |publisher=Eco-Algeria |date=2017-03-19 |access-date=2017-04-13}}</ref> *Pakistan: [[Karatsji]] (Lucky Motor Corporation) }} | designer = Peter Schreyer<br />Park Kee-hong<ref name="KiaBuzz">{{cite web |url=http://kia-buzz.com/all-new-picanto-design-story/ |title=All-new Picanto Design Story |publisher=[[Kia]] |date=2011-03-03 |access-date=2013-08-01}}</ref><br />Cho Kwae-jae<ref>{{cite web |url=http://kia-buzz.com/developing-the-design-of-the-all-new-picanto/ |title=Developing the Design of the All-New Picanto |publisher=Kia |date=2011-05-16 |access-date=2014-04-14}}</ref> | body_style = 3/5-deur [[luikrug]] | related = {{Plainlist| *[[Hyundai i10]] *[[Kia Ray]] }} | engine = {{Plainlist| *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' [[inlyndriesilinder|I3]] ([[petrol]])<ref name="Kia Philippines" /> *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' MPI I3 ([[Turboaanjaer|turbo]] petrol)<ref name="2015 Picanto">{{cite web |url=http://thekoreancarblog.com/2015/01/07/first-official-pictures-of-the-refreshed-2015-kia-picanto/ |title=First Official Pictures of the Refreshed 2015 Kia Picanto |author=Lopez, Jose Antonio |website=The Korean Car Blog |date=2015-01-07 |access-date=2015-01-08 |archive-date=2015-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150110225955/http://thekoreancarblog.com/2015/01/07/first-official-pictures-of-the-refreshed-2015-kia-picanto/ |url-status=dead }}</ref> *1.25 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' MPI [[inlynviersilinder|I4]] (petrol) *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' Autogas I3 (petrol/[[LPG]])<ref name="Autozine">{{cite web |url=http://www.autozine.co.uk/text/940.html |title=Road Test: Kia Picanto |website=Autozine |access-date=2012-08-28}}</ref> }} | transmission = {{Plainlist| *5-gang [[handratkas|handrat]] *4-gang [[Outomatiese ratkas|outomaties]] *[[Palwisselratstelsel|CVT]] }} | wheelbase = 2385 mm | length = 3595 mm | width = 1595 mm | height = 1490 mm | weight = 840 - 900 kg }} == Tweede generasie (TA; 2011)== Die tweede generasie Picanto het sy debuut by die 2011 [[Geneefse Internasionale Motorskou]] gemaak.<ref>{{cite web |url=http://www.autoblog.com/2011/03/03/geneva-2011-2012-kia-picanto-brings-a-game-to-the-a-segment/ |title=Geneva 2011: 2012 Kia Picanto Brings A-Game to the A-Segment |website=Autoblog |date=2011-03-03 |access-date=2012-07-24}}</ref> Die model is ontwerp deur Kia se Europese ontwerpspan gebaseer in [[Frankfurt am Main|Frankfurt]], Duitsland, onder leiding van Peter Schreyer, en het 'n langer wielbasis en algehele lengte as sy voorganger. Die Picanto word aangebied met 'n keuse van twee petrolenjins: 'n 1.0 liter [[inlyndriesilinder]]<ref name="Kia Philippines" /> of 'n 1.25 liter [[inlynviersilinder]]. Die Europa-spesifikasie 1.25 liter-enjin beskik oor ecoDynamics, Kia se [[Stop-aansittegnologie|stop-aansitstelsel]].<ref>{{cite web |url=http://www.scotcars.co.uk/roadtests/2011/may/kia-picanto-1-25-isg-ecodynamics |title=Kia Picanto 1.25 ecoDynamics |website=ScotCars |date=2011-05-20 |access-date=2012-08-24 |archive-date=2013-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130404013545/http://www.scotcars.co.uk/roadtests/2011/may/kia-picanto-1-25-isg-ecodynamics |url-status=dead }}</ref> Daarbenewens is daar ook 'n petrol/[[LPG]]-weergawe van die 1.0 liter-enjin beskikbaar. Die Brasiliaanse weergawe is toegerus met 'n buigsame brandstofweergawe van die 1.0 liter-enjin wat beide petrol en etanol gebruik.<ref name="Flex fuel" /> <gallery widths="200" heights="133"> File:2012 Kia Picanto Halo Ecodynamics 1.2 Front.jpg|3-deur (voor) File:2012 Kia Picanto Halo Ecodynamics 1.2 Rear.jpg|3-deur (agter) File:Kia Picanto Fünftürer Spirit 1.0 CVVT Galaxyschwarz Heck.JPG|5-deur </gallery> Die Picanto was wêreldwyd beskikbaar (behalwe [[Noord-Amerika]], [[Venezuela]], [[China]] en [[Singapoer]]) as 'n 5-deur luikrug, terwyl die Europese mark die eksklusiewe 3-deur variant ontvang het.<ref>{{cite web |url=http://www.motorauthority.com/news/1052247_2011-geneva-motor-show-preview-2012-kia-picanto |title=2011 Geneva Motor Show Preview: 2012 Kia Picanto |author=Vijayenthiran, Viknesh |website=Motor Authority|date=2011-01-03 |access-date=2012-07-24}}</ref> Die 3-deur weergawe is dieselfde lengte as die 5-deur model, maar dit spog met nuwe vensters en deure, verskillende buffers en 'n voorste sierrooster met silwer of rooi afwerking.<ref>{{cite magazine |url=http://www.topgear.com.ph/news/kia-reveals-new-3-door-picanto |title=Kia Reveals New 3-Door Picanto |magazine=Top Gear Philippines |date=2011-08-15 |access-date=2012-08-24}}</ref> In Suid-Korea word die Morning aangebied in 'n Sport Pack, wat bestaan uit die 3-deur se voor- en agterbuffers, sowel as 'n digitale spoedmeter.<ref>{{cite web |url=http://thekoreancarblog.com/2011/06/picanto-gti/ |title=Picanto's five door Sport Pack scooped in South Korea |author=Lopez, Jose Antonio |website=The Korean Car Blog |date=2011-06-16 |access-date=2013-08-01 |archive-date=2013-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130816233201/http://thekoreancarblog.com/2011/06/picanto-gti/ |url-status=dead }}</ref> Die tweede generasie opgeknapte Picanto vir die Pakistanse mark is by die Pakistan Motoronderdeleskou (PAPS) in 2019 bekendgestel. Dit word plaaslik by Lucky Motor Corporation se aanleg in [[Karatsji]] gemonteer. Dit word in twee variante aangebied: een van die variante kom met 'n 5-gang handratkas, terwyl die ander met 'n 4-gang CVT kom. Beide variante is toegerus met die 1.0 liter Kappa II MPI I3 petrolenjin. Produksie het in Augustus 2019 begin, met werklike verkope wat in Oktober 2019 begin het.<ref>{{Cite web|url=https://profit.pakistantoday.com.pk/2019/02/01/kia-lucky-motors-targeting-commercial-production-by-1st-quarter-fy19-20/|title=Kia Lucky Motors targeting commercial production by 1st quarter FY19-20|last=Profit|date=2019-02-01|website=Profit by Pakistan Today|language=en|access-date=2019-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nation.com.pk/19-Dec-2017/kia-lucky-motors-to-set-up-cars-assembly-plant|title=KIA Lucky Motors to set up cars assembly plant|date=2017-12-19|website=The Nation|language=en|access-date=2019-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pakwheels.com/blog/kia-picanto-upcoming-entry-level-hatchback-pakistan/|title=Locally made KIA Picanto to be delivered in October 2019|date=2019-04-17|website=PakWheels Blog|language=en|access-date=2019-06-21}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kia-luckymotorcorp.com/app/uploads/2020/12/Kia-Leaflet-A4.pdf|title=Kia-Leaflet|access-date=23 December 2023}}</ref> === Picanto R-Cross === In November 2013 het Kia Nederland 'n beperkte uitgawe-model genaamd die Picanto R-Cross vrygestel. Hierdie model, wat bemark is om met die [[Volkswagen up!|Volkswagen CrossUp]] mee te ding, het 'n swart bakwerkstel gehad wat om die wielkaste gedraai het en was toegerus met 14"-allooiwiele. Slegs 500 eenhede van die R-Cross is vervaardig.<ref>{{cite web |url=http://www.autoweek.nl/nieuws/25760/kia-picanto-r-cross-gaat-op-avontuur |title=Kia Picanto R-Cross gaat op avontuur |author=Inia, Alexander |magazine=Autoweek |lang=nl|date=2013-11-25 |access-date=2014-03-14}}</ref> {{Inligtingskas Motorvoertuig | name = Derde generasie | image = [[Lêer:2018 Kia Picanto S hatchback front.jpg|250px]] | caption = Voor opsmuk | model_code = JA | aka = Kia Morning | production = Maart 2017–tans | assembly = {{Plainlist| *[[Suid-Korea]]: Seosan *[[Maleisië]]: Gurun (Naza) *[[Algerië]]: Batna<ref>{{cite web |url=https://www.autobip.com/kia-al-djazai-r-global-group-les-premières-nouvelles-kia-picanto-assemblés-à-batna-livrés-à-leurs-clients-actualite-auto-algerie-d4980 |title=Kia Al Djazaïr (Global group) : les premières nouvelles Kia Picanto assemblés à Batna livrés à leurs clients |publisher=Auto Bip |date=2017-11-28 |access-date=2018-01-11}}</ref> *[[Rusland]]: [[Kaliningrad]] (Avtotor) *[[Viëtnam]]: Chu Lai }} | designer = Peter Schreyer | body_style = 5-deur [[luikrug]] | related = {{Plainlist| *Hyundai Casper *[[Hyundai i10|Hyundai i10 (AC3)]] *Kia Syros }} | engine = {{Plainlist| *'''[[Petrol]]:''' *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' [[inlyndriesilinder|I3]] *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' TCI MPI I3 *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' [[Turboaanjaer|T]]-GDI I3 *1.0 L ''Smartstream G1.0'' MPI I3 *1.0 L ''Smartstream G1.0'' T-GDI I3 *1.2 L ''Smartstream G1.2'' MPI [[inlynviersilinder|I4]] *1.25 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa II]]'' MPI I4 *'''[[LPG]]:''' *1.0 L ''[[Hyundai Kappa-enjin|Kappa]]'' LPI I3 }} | transmission = 5-gang [[handratkas|handrat]]<br />4- of 5-gang [[Outomatiese ratkas|outomaties]] | wheelbase = 2400 mm<ref name="Drivers Magazine"/> | length = 3595 mm<ref name="Drivers Magazine"/> | width = 1595 mm | height = 1485 mm | weight = }} == Derde generasie (JA; 2017) == Die derde generasie Picanto het sy amptelike wêrelddebuut by die 2017 [[Geneefse Internasionale Motorskou]] gemaak.<ref>{{cite web |url=http://kia-buzz.com/geneva-motor-show-2017/ |title=Geneva Motor Show 2017 – Kia unleashes a spectacular line-up |publisher=Kia |date=2017-03-10 |access-date=2017-05-22}}</ref> Die nuwe Picanto was toegerus met 'n keuse van drie enjins: die uitgaande model se 1.0-liter Kappa II-driesilinderenjin in die meerpunt-inspuit- en turbo-aangejaagde direk-inspuitweergawes, en die 1.2-liter Kappa II- viersilinderenjin. Beide 1.0-liter-enjins is uitsluitlik met 'n 5-gang handratkas gekoppel, terwyl die 1.2-liter-enjin ook met 'n opsionele 4-gang outomatiese ratkas aangebied is.<ref>{{cite web |url=http://www.topgear.com.ph/news/car-news/latest-all-new-kia-picanto-a00013-20170216?ref=latest?ref=home_feed_1 |title=Here's the latest on the all-new Kia Picanto |author=Laurel, Drei |website=Top Gear Philippines |publisher=Summit Media Group |date=2017-02-17 |access-date=2017-02-17}}</ref><ref name="Drivers Magazine">{{cite web |url=http://www.driversmagazine.com/2018-kia-picanto-revealed-officially-geneva-show/ |title=2018 Kia Picanto Revealed Officially Before Geneva Show |author=Sarkar, Abhjit |magazine=Drivers Magazine |date=2017-01-04 |access-date=2017-01-05 |archive-date=2019-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430150422/http://www.driversmagazine.com/2018-kia-picanto-revealed-officially-geneva-show/ |url-status=dead }}</ref> Die motor beskik oor splinternuwe veiligheidskenmerke soos die ''Torque Vectoring Brake Based (TVBB)''-stelsel, Reguitlynstabiliteit (SLS), Voorwaartse Botsingswaarskuwingstelsel (FCWS) en Outonome Noodrem (AEB).<ref name="Microsite">{{cite web |url=http://www.kia.com/kr/vehicles/all-new-morning/microsite2.html |title=All-New Morning |publisher=Kia |access-date=2017-01-19 }}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <gallery widths="200" heights="150"> File:2018 Kia Picanto S hatchback rear.jpg|Agterkant (voor opsmuk) (Australië) File:2019 Kia Picanto 1.2 EX (28).jpg|Binneruim File:2017 Kia Picanto GT-Line S 1.2 Front.jpg|GT-Line File:2017 Kia Picanto GT-Line S 1.2 Rear.jpg|GT-Line 2018 Kia Picanto X-Line Front.jpg|X-Line (VVK) 2018 Kia Picanto X-Line Rear.jpg|X-Line (VK) </gallery> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{en-vertaal|Kia Picanto}} [[Kategorie:Kia|Picanto]] srkgk7hgid9tz5qa1cnud4n4d8qiqan 0 100289 2903214 2891507 2026-05-12T02:57:43Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903214 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Bitcoin logo.svg|duimnael|regs|Die Bitcoin-logo.]] '''Bitcoin''' ('''₿''') verwys na 'n elektroniese [[geld|geldeenheid]], asook na die [[oopbronsagteware]] wat ontwerp en geskryf is om dit te kan munt en gebruik. Dit is van die eerste implementerings van [[kriptogeld]], wat in [[1998]] beskryf is deur Wei Dai op die ''cypherpunks'' elektroniese poslys. [[Satoshi Nakamoto]] (die [[pseudoniem]] van 'n onbekende persoon of groep) het dit in [[2009]] geïmplementeer.<ref name="ageofcr">{{Cite book |last=Vigna |first=Paul |title=The Age of Cryptocurrency: How Bitcoin and Digital Money Are Challenging the Global Economic Order |last2=Casey |first2=Michael J. |date=January 2015 |publisher=St. Martin's Press |isbn=978-1-250-06563-6 |edition=1 |location=New York}}</ref> Bitcoin is die eerste aanwending van 'n [[blokketting]]. Eienaars van Bitcoin kan van verskeie webwerwe gebruik maak om Bitcoin vir nasionale geldeenhede soos [[Suid-Afrikaanse rand]], [[Amerikaanse dollar]], of [[euro]] te verruil, en kan dit as betaalmiddel vir goedere en dienste by 'n aantal verskaffers gebruik. Bitcoin is 'n gedesentraliseerde digitale geldeenheid, sonder beheer deur 'n sentrale bank of enkele administrateur, wat van gebruiker tot gebruiker in die eweknie-bitcoin-netwerk gestuur kan word sonder dat tussengangers nodig is.<ref name="JSC">{{Cite web |date=19 November 2013 |title=Statement of Jennifer Shasky Calvery, Director Financial Crimes Enforcement Network United States Department of the Treasury Before the United States Senate Committee on Banking, Housing, and Urban Affairs Subcommittee on National Security and International Trade and Finance Subcommittee on Economic Policy |url=https://www.fincen.gov/sites/default/files/2016-08/20131118.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009183700/https://www.fincen.gov/sites/default/files/2016-08/20131118.pdf |archive-date=9 Oktober 2016 |access-date=1 Junie 2014 |website=fincen.gov |publisher=Financial Crimes Enforcement Network}}</ref> Transaksies word deur kriptografiese metodes deur netwerknodusse geverifieer en opgeneem in 'n grootboek wat 'n [[blokketting]] genoem word. Bitcoins word geskep as 'n beloning vir 'n proses wat "mynbou" genoem word. Dit kan verruil word vir ander geldeenhede, produkte en dienste.<ref>{{Cite web |title=What is Bitcoin? |url=https://money.cnn.com/infographic/technology/what-is-bitcoin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151031113913/https://money.cnn.com/infographic/technology/what-is-bitcoin/ |archive-date=31 Oktober 2015 |access-date=16 November 2015 |website=CNN Money}}</ref> Navorsing deur die [[Universiteit van Cambridge]] beraam dat daar in 2017 tussen 2,9 tot 5,8 miljoen unieke gebruikers was wat 'n kripto-geldeenheidsbeursie gebruik het, waarvan die meeste bitcoin gebruik het.<ref name="CU2017">{{Cite web |last=Hileman |first=Garrick |last2=Rauchs |first2=Michel |title=Global Cryptocurrency Benchmarking Study |url=https://www.jbs.cam.ac.uk/fileadmin/user_upload/research/centres/alternative-finance/downloads/2017-global-cryptocurrency-benchmarking-study.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170410130007/https://www.jbs.cam.ac.uk/fileadmin/user_upload/research/centres/alternative-finance/downloads/2017-global-cryptocurrency-benchmarking-study.pdf |archive-date=10 April 2017 |access-date=14 April 2017 |publisher=Cambridge University}}</ref> Bitcoin word gekritiseer vir die gebruik daarvan in onwettige transaksies, die groot hoeveelheid [[elektrisiteit]] wat mynwerkers gebruik, die wisselvalligheid in die prys en diefstalle daarvan op die internet. Sommige ekonome, waaronder verskeie Nobelpryswenners, het dit al as 'n spekulatiewe borrel bestempel. Bitcoin kan ook as 'n belegging gebruik word, hoewel verskeie regulerende agentskappe alreeds beleggerswaarskuwings daaroor uitgereik het.<ref>"Bitcoin". U.S. Commodity Futures Trading Commission. Geargiveer van die oorspronklike op 1 Julie 2018. Besoek op 17 Julie 2018.</ref><ref>{{Cite web |title=SEC.gov {{!}} INVESTOR ALERT: BITCOIN AND OTHER VIRTUAL CURRENCY-RELATED INVESTMENTS |url=https://www.sec.gov/oiea/investor-alerts-bulletins/investoralertsia_bitcoin.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190603183220/https://www.sec.gov/oiea/investor-alerts-bulletins/investoralertsia_bitcoin.html |archive-date=3 Junie 2019 |access-date=2019-06-01 |website=www.sec.gov}}</ref> == Geskiedenis == === Skepping === [[Lêer:ASICMINER_USB_Block_Erupter.jpg|duimnael|regs|'n Bitcoinmyner met 'n ASIC-vlokkie]] Die domeinnaam "bitcoin.org" is op [[18 Augustus]] [[2008]] geregistreer.<ref>{{Cite news |last=Bernard |first=Zoë |date=2 Desember 2017 |title=Everything you need to know about Bitcoin, its mysterious origins, and the many alleged identities of its creator |work=Business Insider |url=http://www.businessinsider.com/bitcoin-history-cryptocurrency-satoshi-nakamoto-2017-12 |url-status=live |access-date=15 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180615010015/http://www.businessinsider.com/bitcoin-history-cryptocurrency-satoshi-nakamoto-2017-12 |archive-date=15 Junie 2018}}</ref> Op 31 Oktober 2008 is 'n skakel na 'n artikel geskryf deur [[Satoshi Nakamoto]], getiteld ''Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System,'' en op 'n kriptografiese poslys geplaas.<ref name="paper">{{Cite web |last=Nakamoto |first=Satoshi |date=31 Oktober 2008 |title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System |url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320135003/https://bitcoin.org/bitcoin.pdf |archive-date=20 March 2014 |access-date=28 April 2014 |publisher=bitcoin.org}}</ref><ref>{{Cite news |last=Finley |first=Klint |date=31 Oktober 2018 |title=After 10 Years, Bitcoin Has Changed Everything—And Nothing |work=Wired |url=https://www.wired.com/story/after-10-years-bitcoin-changed-everything-nothing/ |url-status=live |access-date=9 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181105070656/https://www.wired.com/story/after-10-years-bitcoin-changed-everything-nothing/ |archive-date=5 November 2018}}</ref> Nakamoto het die bitcoin-sagteware as [[oopbronkode]] geïmplementeer en dit in Januarie 2009 vrygestel. <ref>{{Cite web |last=Nakamoto, Satoshi |date=3 Januarie 2009 |title=Bitcoin |url=https://sourceforge.net/p/bitcoin/code/HEAD/tree/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721190347/https://sourceforge.net/p/bitcoin/code/HEAD/tree/ |archive-date=21 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nakamoto, Satoshi |date=9 Januarie 2009 |title=Bitcoin v0.1 released |url=http://www.mail-archive.com/cryptography@metzdowd.com/msg10142.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326174921/http://www.mail-archive.com/cryptography%40metzdowd.com/msg10142.html |archive-date=26 Maart 2014}}</ref> Nakamoto se identiteit is steeds onbekend.<ref>S., L. (2 November 2015). "Who is Satoshi Nakamoto?". [[The Economist]]. The Economist Newspaper Limited. Geargiveer van die oorspronklike op 21 Augustus 2016. Besoek op 23 September 2016.</ref> Op 3 Januarie 2009 is die bitcoin-netwerk geskep toe Nakamoto die beginblok van die ketting, wat bekend staan as die genesis-blok, begin ontgin het.<ref name="Wired:RFB">{{Cite magazine |last=Wallace, Benjamin |date=23 November 2011 |title=The Rise and Fall of Bitcoin |url=https://www.wired.com/magazine/2011/11/mf_bitcoin/ |url-status=live |magazine=Wired |archive-url=https://web.archive.org/web/20131031043919/http://www.wired.com/magazine/2011/11/mf_bitcoin |archive-date=31 Oktober 2013 |access-date=13 Oktober 2012}}</ref><ref>{{Cite web |title=Block 0&nbsp;– Bitcoin Block Explorer |url=http://blockexplorer.com/block/000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015154613/http://blockexplorer.com/block/000000000019d6689c085ae165831e934ff763ae46a2a6c172b3f1b60a8ce26f |archive-date=15 Oktober 2013}}</ref> In die muntbasis van hierdie blok was die teksː "''The Times 03/Jan/2009 Chancellor on brink of second bailout for banks",'' ingebed. <ref>Davis, Joshua (10 Oktober 2011). "The Crypto-Currency: Bitcoin and its mysterious inventor". The New Yorker. Geargiveer van die oorspronklike op 1 November 2014. Besoek op 31 Oktober 2014.</ref> Hierdie aantekening verwys na 'n opskrif gepubliseer deur ''[[The Times]]'' en is geïnterpreteer as 'n tydstempel en 'n opmerking oor die onstabiliteit wat veroorsaak word deur gefragmenteerde reserwebank aktiwiteite.<ref>{{Cite book |last=Pagliery |first=Jose |url=https://books.google.com/books?id=_-wuBAAAQBAJ |title=Bitcoin: And the Future of Money |date=2014 |publisher=Triumph Books |isbn=9781629370361 |access-date=20 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180121071329/https://books.google.com.au/books?id=_-wuBAAAQBAJ |archive-date=21 Januarie 2018 |url-status=live}}</ref> Die ontvanger van die eerste bitcoin-transaksie was die kriptopunk [[Hal Finney]], wat in 2004 die eerste herbruikbare bewys-van-werk-stelsel (RPoW) geskep het.<ref>{{Cite web |date=19 Mei 2013 |title=Here's The Problem with the New Theory That A Japanese Math Professor Is The Inventor of Bitcoin |url=http://www.sfgate.com/technology/businessinsider/article/Here-s-The-Problem-With-The-New-Theory-That-A-4529573.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104063653/http://www.sfgate.com/technology/businessinsider/article/Here-s-The-Problem-With-The-New-Theory-That-A-4529573.php |archive-date=4 Januarie 2015 |access-date=24 Februarie 2015 |website=San Francisco Chronicle}}</ref> Finney het die bitcoin-sagteware op die uitreikdatum afgelaai en op 12 Januarie 2009 tien bitcoins van Nakamoto ontvang.<ref>{{Cite news |last=Peterson |first=Andrea |date=3 Januarie 2014 |title=Hal Finney received the first Bitcoin transaction. Here's how he describes it. |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227213647/http://www.washingtonpost.com/blogs/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/ |archive-date=27 Februarie 2015}}</ref><ref>{{Cite news |last=Popper |first=Nathaniel |date=30 Augustus 2014 |title=Hal Finney, Cryptographer and Bitcoin Pioneer, Dies at 58 |work=NYTimes |url=https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html |url-status=live |access-date=2 September 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140903162835/http://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html |archive-date=3 September 2014}}</ref> Ander vroeë [[kuberpunk]]-ondersteuners was skeppers van bitcoin-voorgangers: Wei Dai, skepper van b-money, en Nick Szabo, skepper van bit gold.<ref>Wallace, Benjamin (23 November 2011). "The Rise and Fall of Bitcoin". Wired. Geargiveer van die oorspronklike op 31 Oktober 2013. Besoek op 13 Oktober 2012</ref> In 2010 het die eerste bekende kommersiële transaksie met bitcoin plaasgevind toe die programmeerder Laszlo Hanyecz twee Papa John pizzas vir 10 000 gekoop het.<ref>{{Cite news |last=Kharpal |first=Arjun |date=18 June 2018 |title=Everything you need to know about the blockchain |work=CNBC |url=https://www.cnbc.com/2018/06/18/blockchain-what-is-it-and-how-does-it-work.html |url-status=live |access-date=13 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180913112144/https://www.cnbc.com/2018/06/18/blockchain-what-is-it-and-how-does-it-work.html |archive-date=13 September 2018}}</ref> Ontleders van blokkettings skat dat Nakamoto ongeveer een miljoen bitcoins <ref>{{Cite news |last=McMillan |first=Robert |title=Who Owns the World's Biggest Bitcoin Wallet? The FBI |work=Wired |publisher=Condé Nast |url=https://www.wired.com/2013/12/fbi_wallet/ |url-status=live |access-date=7 Oktober 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161021221609/https://www.wired.com/2013/12/fbi_wallet/ |archive-date=21 Oktober 2016}}</ref> ontgin het voordat hy in 2010 verdwyn het toe hy die netwerkwaarskuwingsleutel en beheer van die kode-bewaarplek aan Gavin Andresen oorhandig het. Andresen word later hoofontwikkelaar by die Bitcoin Foundation.<ref>{{Cite web |last=Simonite |first=Tom |title=Meet Gavin Andresen, the most powerful person in the world of Bitcoin |url=https://www.technologyreview.com/s/527051/the-man-who-really-built-bitcoin/ |access-date=6 Desember 2017 |website=MIT Technology Review}}</ref><ref name="governance">{{Cite news |last=Odell |first=Matt |date=21 September 2015 |title=A Solution To Bitcoin's Governance Problem |work=TechCrunch |url=https://techcrunch.com/2015/09/21/a-solution-to-bitcoins-governance-problem/ |url-status=live |access-date=24 Januarie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160126051521/http://techcrunch.com/2015/09/21/a-solution-to-bitcoins-governance-problem/ |archive-date=26 Januarie 2016}}</ref> Andresen probeer toe om beheer te desentraliseer. Dit het die geleentheid geskep vir kontroversie oor die toekomstige ontwikkelingspad van bitcoin, in teenstelling met die vermeende gesag van Nakamoto se bydraes.<ref> Vigna, Paul (17 Januarie 2016). "Is Bitcoin Breaking Up?". The Wall Street Journal. Geargiveer van die oorspronklike op 20 Augustus 2016. Besoek op 8 November 2016.</ref> == Sien ook == * [[Bitcoin in El Salvador]] * [[Kriptogeld|Kriptogeldeenheid]] == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Eksterne skakels == * [https://bitcoin.org/en/ Bitcoin-projek] {{Kriptogeld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geldeenhede]] [[Kategorie:Kriptogeld]] 5wz5xjtu0uzvskhf7va32amv1iljv48 0 100530 2903321 2735769 2026-05-12T11:03:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903321 wikitext text/x-wiki Die begrip '''Kragoordrag''' beskryf die tegniese moontlikheid om energie oor te dra, as 'n meganiese krag of draaimoment binne 'n tegniese stelsel, masjien of tussen verskillende komponente, of as elektriese energie. Meganiese kragoordrag in 'n [[masjien]] geskied met [[Handratkas|ratkaste]] en [[Dryfas|dryfaste]], elektriese kragoordrag geskied deur [[Elektriese geleier|geleiers]] en, by [[Elektrisiteitsvoorsiening|elektrisiteitsvoorsieners]], deur [[Elektriese kragtransmissie|transmissie netwerke]]. == Statiese kragoordrag == Die statiese kragoordrag het ten doel om 'n gebalanseerde toestand ('n [[fisika|fisiese]] ewewig) in 'n module of ander tegniese stelsel te bewerkstellig. Daarvolgens behoort die resulterende krag basies nul wees. Dus word die krag of moment, van 'n komponent opgeneemen en met hulp van die verbindungstegniek verder gevoer. == Dynamiese kragoordrag == Met dinamiese kragoordrag (ook bekend as '''kragtransmissie'''), in die sin van fisiese [[dinamika]], word 'n afstand oorbrug en indien nodig word ook die rigting van die fisiese krag of moment verander. Verder bestaan gewoonlik ook die vermoë om die krag te reguleer of te stuur. == Sien ook == * [[Kraggeleiding]] [[Kategorie:Meganiese Kragoordrag]] ivkv2pk6n5h45aci8ubtyj1qna60drd 0 100541 2903148 1892562 2026-05-11T17:44:46Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903148 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Jean Lesage | beeld = Jean Lesage avocat.jpg | beeldonderskrif = Jean Lesage omtrent 1940 | orde = 19de Eerste Minister van Quebec | termynaanvang = [[22 Junie]] [[1960]] | termyneinde = [[22 Junie]] [[1966]] | vise = Onésime Gagnon<br />Paul Comtois<br />Hugues Lapointe (Luitenant-Goewerneurs) | voorganger = Antonio Barrette | opvolger = Daniel Johnson | geboortedatum = {{Geboortedatum|1912|6|10}} | geboortejaar = | geboortemaand = | geboortedag = | geboorteplek = [[Montreal]], [[Quebec]], [[Kanada]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1912|6|10|1980|12|12}} | sterfteplek = Sillery naby [[Quebecstad]] | party = Parti libéral du Québec | orde2 = Lid van die Nasionale Vergadering van Quebec vir Québec-Ouest | termynaanvang2 = [[22 Junie]] [[1960]] | termyneinde2 = [[5 Junie]] [[1966]] | voorganger2 = Jean-Paul Galipeault | opvolger2 = ''Kiesafdeling afgeskaf'' | orde3 = Lid van die Nasionale Vergadering van Quebec vir Louis-Hébert | termynaanvang3 = [[5 Junie]] [[1966]] | termyneinde3 = [[29 April]] [[1970]] | vise3 = | voorganger3 = ''Kiesafdeling nuut geskep'' | opvolger3 = Claude Castonguay | orde4 = Lid van die Kanadese Parlement vir Montmagny-L'Islet | termynaanvang4 = [[11 Junie]] [[1945]] | termyneinde4 = [[13 Junie]] [[1958]] | voorganger4 = Joseph-Fernand Fafard | opvolger4 = Louis Fortin | eggenoot = Corinne Lagarde | kinders = | alma_mater = Université Laval | religie = [[Rooms-Katolieke Kerk]] | handtekening = | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = Ordre du Canada, Décoration des Forces canadiennes }} '''Jean Lesage''' ([ʒɑ̃ ləsaʒ]; * [[10 Junie]] [[1912]] in [[Montreal]], [[Quebec]]; † [[12 Desember]] [[1980]] in Sillery naby [[Quebecstad]]) was 'n [[Kanada|Kanadese]] advokaat, liberale politikus en hervormer in die [[Frans]]sprekende provinsie Quebec. Vanaf 22 Junie 1960 tot 16 Junie 1966 het hy as die 19de premier van dié provinsie gedien. Naas Georges-Émile Lapalme, René Lévesque en ander persoonlikhede word na Jean Lesage dikwels verwys as die "Vader van die [[Stille Rewolusie]]", 'n tydperk van modernisering in Quebec wat met ingrypende politieke en maatskaplike veranderinge gepaard gegaan het.<ref>[http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/jean-lesage/ ''The Canadian Encyclopedia: Jean Lesage. Besoek op 9 Junie 2015'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lesage, Jean}} [[Kategorie:Kanadese politici]] [[Kategorie:Quebec]] [[Kategorie:Geboortes in 1912]] [[Kategorie:Sterftes in 1980]] now333rko9ial1853lf5s1bvu34yebu 0 107034 2903095 2729711 2026-05-11T14:35:56Z Aliwal2012 39067 Oorgeklank met Google uit Estnies 2903095 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep in Suidoos-Asië. Vir die etniese groep in Suid-Afrika, sien [[Kaapse Maleiers]] en vir die taal, sien [[Maleis]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Perkahwinan.jpg|300px]] | onderskrif = Maleiers by 'n huwelik. | groep = Maleiers<br />''Melayu''<br />ملايو | bevolking = ca. 25 miljoen | plek = {{vlagland|Maleisië}} 14&nbsp;749&nbsp;378<ref>{{en}} {{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}</ref><br /> {{vlagland|Indonesië}} 5&nbsp;365&nbsp;399<ref>{{en}} {{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010|p=9}}</ref><br /> {{vlagland|Thailand}} 1&nbsp;964&nbsp;384<ref>{{en}} {{harvnb|World Population Review|2015}}</ref><br /> {{vlagland|Singapoer}} 653&nbsp;449<ref>{{en}} {{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} ~200&nbsp;000<ref>{{en}} [https://joshuaproject.net/people_groups/18995/SF Malay, Cape in South Africa - Joshua Project]</ref><br /> {{vlagland|Sri Lanka}} 40&nbsp;189<ref>{{en}} [http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3 Department of Census and Statistics, Sri Lanka - Population by ethnic group according to districts, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428063924/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3 |date=28 April 2017 }}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 33&nbsp;183<ref>{{en}} [http://profile.id.com.au/australia/ancestry Australia - Ancestry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230103081623/https://profile.id.com.au/australia/ancestry/ |date= 3 Januarie 2023 }}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} ~33&nbsp;000<ref>{{en}} [http://joshuaproject.net/people_groups/13437/UK Malay in United Kingdom - Joshua Project]</ref><br /> {{vlagland|Mianmar}} ~27&nbsp;000<ref>{{en}} [http://joshuaproject.net/people_groups/13437/BM Malay in Myanmar - Joshua Project]</ref> | taal = [[Maleis]] en [[Indonesies]] | geloof = [[Lêer:Star and Crescent.svg|10px]] [[Islam|Soennitiese Islam]] | verwante = [[Kaapse Maleiers]] • [[Javane]] • [[Soendanese]] }} [[Lêer:Malay wedding.jpg|duimnael|links|'n Maleise huwelik in [[Singapoer]]]] Die '''Maleiers''' ([[Maleis]]: ''Melayu'', Jawi: ملايو) is 'n [[etniese groep]] van [[Austronesiese tale|Austronesiese mense]] in [[Suidoos-Asië]] wat oorwegend in die [[Maleise Skiereiland]], die oostelike [[Sumatra]] en die kus van [[Borneo]] woon, asook al die kleiner eilande van die [[Maleise argipel]] – gebiede wat gesamentlik as die Maleise wêreld bekend staan. Hierdie plekke is vandag deel van die moderne nasies van [[Maleisië]], [[Indonesië]], [[Singapoer]], [[Broenei]] en die suide van [[Thailand]]. Daarbenewens leef Maleiers veral in [[Suid-Afrika]] ([[Kaapse Maleiers]]), [[Sri Lanka]], [[Australië]], die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Mianmar]]. [[Lêer:Malay family from Malaysia.jpg|duimnael|links|180px|'n Maleise gesin in tradisionele drag]] Maleiers gebruik oorwegend die Austronesiese tale [[Maleis]] en [[Indonesies]] en is verwant aan etniese groepe soos die Balinese, [[Javane]], Madurese en die [[Soendanese]]. Hulle is aanhangers van die [[Islam|Soennitiese Islam]]. Die Maleiers is histories afstammelinge van die Malakka-skiereiland, die oostelike deel van die eiland Sumatra, die kus van die eiland Kalimantan, en die Riau-argipel van kleiner eilande tussenin. Oorspronklik het mense van Oos-Sumatra na die Malakka-skiereiland of die Riau-argipel gemigreer. Maleiers is divers in terme van taal, kultuur, kuns en lewenswyse. Dit is as gevolg van honderde jare se immigrasie en die assimilasie van etnos en stamme in Maritieme [[Suidoos-Asië]]. Die Maleiers stam af van die vroeë Maleier-sprekende Austronesiese en Austroasiatiese stamme wat maritieme handelsstate en koninkryke gestig het (Brunei, Kedahi, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarati, Pahangi, Melayu, Srivijaya, Pattani en Chăm Pa). [[Lêer:Baju Melayu.jpg|duimnael|regs|240px|Mans wat die cekak musang en songket (linkerkant) of die sarong dra]] Die stigting van die Melakka-sultanaat in die 15de eeu het 'n groot wending in die geskiedenis van die Maleiers veroorsaak, waarvan die betekenis lê in sy wydverspreide politieke en kulturele erfenis. Daar word geglo dat in daardie tyd die algemene kenmerke van Maleiers – Islam, Maleise en Maleise tradisies – ontwikkel het, wat gelei het tot die etnogenese van die Maleiers as 'n etno-godsdienstige groep. In letterkunde, argitektuur, kulinêre (Maleise kookkuns), tradisionele klere, uitvoerende kunste, vegkuns en hoftradisies het Melakka 'n voorbeeld gestel wat latere Maleise sultanate nagevolg het. Gedurende die goue era van die Maleise Sultanate op die [[Malakka]]-skiereiland, [[Sumatra]] en [[Kalimantan]] is baie van hul inwoners geïslamiseer en Malimantan, veral van stamme soos die Bataks, Dayaks, Orang Asli en Orang Laut. Deur die geskiedenis is die konsep van Maleis uitgebrei na ander etnos in die Maleise wêreld. Vandag word hierdie betekenis hoofsaaklik in Maleisië en Singapoer gebruik, waar die afstammelinge van immigrante uit hierdie groepe anak dagang 'kinders van handelaars' genoem word (sien Maleisiërs van Indonesiese afkoms). Hulle is hoofsaaklik afstammelinge van die Indonesiese argipel, soos die Achehs, Banjari, Baweans, Bugs, Mandailing Bataks, Minangkabaus en Java. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Malay people}} {{Normdata}} [[Kategorie:Broenei]] [[Kategorie:Etniese groepe in Indonesië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Maleisië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Singapoer]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Thailand]] 0juhfh6yxj7gbr662nqaj5ep5082tk4 2903163 2903095 2026-05-11T19:00:05Z SpesBona 2720 Opruim & Encyclopædia Britannica 2903163 wikitext text/x-wiki : ''Hierdie artikel handel oor die etniese groep in Suidoos-Asië. Vir die etniese groep in Suid-Afrika, sien [[Kaapse Maleiers]] en vir die taal, sien [[Maleis]].'' {{Etniese groep | beeld = [[Lêer:Perkahwinan.jpg|300px]] | onderskrif = Maleiers by 'n huwelik. | groep = Maleiers<br />''Melayu''<br />ملايو | bevolking = ca. 25 miljoen | plek = {{vlagland|Maleisië}} 14&nbsp;749&nbsp;378<ref>{{en}} {{harvnb|Economic Planning Unit (Malaysia)|2010}}</ref><br /> {{vlagland|Indonesië}} 5&nbsp;365&nbsp;399<ref>{{en}} {{harvnb|Badan Pusat Statistika Indonesia|2010|p=9}}</ref><br /> {{vlagland|Thailand}} 1&nbsp;964&nbsp;384<ref>{{en}} {{harvnb|World Population Review|2015}}</ref><br /> {{vlagland|Singapoer}} 653&nbsp;449<ref>{{en}} {{harvnb|CIA World Factbook|t=Singapore|2012}}</ref><br /> {{vlagland|Suid-Afrika}} ~200&nbsp;000<ref>{{en}} [https://joshuaproject.net/people_groups/18995/SF Malay, Cape in South Africa – Joshua Project]</ref><br /> {{vlagland|Sri Lanka}} 40&nbsp;189<ref>{{en}} {{cite web |url=http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3 |title=Population by ethnic group according to districts, 2012 |publisher=Department of Census and Statistics, Sri Lanka |accessdate=28 April 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170428063924/http://www.statistics.gov.lk/PopHouSat/CPH2011/index.php?fileName=pop42&gp=Activities&tpl=3 |archive-date=28 April 2017 |url-status=dead}}</ref><br /> {{vlagland|Australië}} 33&nbsp;183<ref>{{en}} {{cite web |url=http://profile.id.com.au/australia/ancestry |title=Australia – Ancestry |publisher=Community profile |accessdate=3 Januarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103081623/https://profile.id.com.au/australia/ancestry/ |archive-date=3 Januarie 2023 |url-status=dead}}</ref><br /> {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} ~33&nbsp;000<ref>{{en}} [http://joshuaproject.net/people_groups/13437/UK Malay in United Kingdom – Joshua Project]</ref><br /> {{vlagland|Mianmar}} ~27&nbsp;000<ref>{{en}} [http://joshuaproject.net/people_groups/13437/BM Malay in Myanmar – Joshua Project]</ref> | taal = [[Maleis]] en [[Indonesies]] | geloof = [[Lêer:Star and Crescent.svg|10px]] [[Soenni]]tiese [[Islam]] | verwante = [[Kaapse Maleiers]] • [[Javane]] • [[Soendanese]] }} Die '''Maleiers''' ([[Indonesies]]: ''Suku Melayu''; [[Maleis]]: ''Orang Melayu''; Jawi: ملايو) is 'n [[etniese groep]] van [[Austronesiese tale|Austronesiese mense]] in [[Suidoos-Asië]] wat oorwegend in die [[Maleise Skiereiland]], die oostelike [[Soematra]] en die kus van [[Borneo]] bly, asook al die kleiner eilande van die [[Maleise Argipel]] – gebiede wat gesamentlik as die Maleise wêreld bekend staan. Hierdie plekke is vandag deel van die moderne lande [[Maleisië]], [[Indonesië]], [[Singapoer]], [[Broenei]] en Suid-[[Thailand]]. Daarbenewens bly Maleiers veral in [[Suid-Afrika]] ([[Kaapse Maleiers]]), [[Sri Lanka]], [[Australië]], die [[Verenigde Koninkryk]] en [[Mianmar]]. [[Lêer:Malay wedding.jpg|duimnael|links|'n Maleise huwelik in [[Singapoer]]]] [[Lêer:Malay family from Malaysia.jpg|duimnael|links|'n Maleise gesin in tradisionele drag]] [[Lêer:Baju Melayu.jpg|duimnael|links|Mans wat die ''cekak musang'' en ''songket'' (linkerkant) of die ''sarong'' dra]] Maleiers gebruik oorwegend die Austronesiese tale Maleis en Indonesies en hulle is verwant aan etniese groepe soos die Balinese, [[Javane]], Madurese en die [[Soendanese]]. Hulle is aanhangers van die [[Soenni]]tiese [[Islam]]. Die Maleiers is histories afstammelinge van die Maleise Skiereiland, Oos-Soematra, die kus van Borneo, en die Riau-argipel van kleiner eilande tussenin. Oorspronklik het mense van Oos-Soematra na die Maleise Skiereiland of die Riau-argipel gemigreer. Maleiers is divers in terme van taal, kultuur, kuns en lewenswyse. Dit is as gevolg van honderde jare se immigrasie en die assimilasie van etniese groepe en stamme in Maritieme [[Suidoos-Asië]]. Die Maleiers stam af van die vroeë Maleier-sprekende Austronesiese en [[Austro-Asiatiese tale|Austro-Asiatiese]] stamme wat maritieme handelsstate en koninkryke gestig het (Broenei, Kedahi, Langkasuka, Gangga Negara, Chi Tu, Nakhon Si Thammarati, Pahangi, Melayu, Srivijaya, Pattani en Chăm Pa). Die stigting van die Sultanaat Malakka in die 15de eeu het 'n groot wending in die geskiedenis van die Maleiers veroorsaak, waarvan die betekenis lê in sy wydverspreide politieke en kulturele erfenis. Daar word geglo dat in daardie tyd die algemene kenmerke van Maleiers – Islam, Maleise en Maleise tradisies – ontwikkel het, wat gelei het tot die etnogenese van die Maleiers as 'n etno-godsdienstige groep. In letterkunde, argitektuur, kulinêre (Maleise kookkuns), tradisionele klere, uitvoerende kunste, vegkuns en hoftradisies het Malakka 'n voorbeeld gestel wat latere Maleise sultanate nagevolg het. Gedurende die goue era van die Maleise Sultanate op die Maleise Skiereiland, Soematra en Borneo is baie van hul inwoners geïslamiseer en Malimantan, veral van stamme soos die Bataks, Dayaks, Orang Asli en Orang Laut. Deur die geskiedenis is die konsep van Maleis uitgebrei na ander etniese groepe in die Maleise wêreld. Vandag word hierdie betekenis hoofsaaklik in Maleisië en Singapoer gebruik, waar die afstammelinge van immigrante uit hierdie groepe ''anak dagang'' ("kinders van handelaars") genoem word. Hulle is hoofsaaklik afstammelinge van die Maleise Argipel, soos die Atjehs, Banjari, Baweans, Boeginese, Mandailing Bataks, Minangkabau en Javane. == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Malay people}} * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Malay-people|title=Malay|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Normdata}} [[Kategorie:Broenei]] [[Kategorie:Etniese groepe in Indonesië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Maleisië]] [[Kategorie:Etniese groepe in Singapoer]] [[Kategorie:Etniese groepe in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Etniese groepe in Thailand]] 3g29hzkswqlq70rmx6gbi2mger7wl5f 0 110542 2903328 2541656 2026-05-12T11:11:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903328 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Lawrence Kohlberg | beeld = | breedte = 220 | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1927|10|25}} | geboorteplek = Bronxville, [[New York (deelstaat)|New York]] | sterftedatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1927|10|25|1987|1|19}} | sterfteplek = Winthrop, [[Massachusetts]] | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | vakgebied = [[Sielkunde]] | werkplek = | alma mater = Universiteit van Chicago (verdien baccalaureusgraad in een jaar) | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = Lawrence Kohlberg se fases van morele ontwikkeling | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad = | voetnotas = }} '''Lawrence Kohlberg''' (1927-1987), was ‘n Amerikaanse [[sielkundige]], bekend vir sy teorie oor die stadiums van morele ontwikkeling. Lawrence Kohlberg (1958), het saam met [[Jean Piaget]] (1932) se teorie van morele ontwikkeling gestem, maar hy wou sy idees verder ontwikkel. Hy het Piaget se storie vertelling tegniek om vir mense stories oor morele dilemas te vertel gebruik. Hy het telkens ‘n keuse gestel tussen bv. die regte van ‘n sekere outoriteit en die behoeftes van ‘n verdienstlike individu wat onregverdig behandel word. Kohlberg se vlakke van morele ontwikkeling: * Vlak 1: Pre-konvensionele [[moraliteit]], op 9 jaar en jonger, het ‘n mens nie ‘n persoonlike kode van moraliteit nie, maar dit word eerder gevorm deur die standaard van volwassenes en die gevolge van die onderhouding of verbreking van die reëls. Outoriteit is buite die individu en redenasie is gebasseer op die fisiese gevolge van aksie. * Stadium 1: Gehoorsaamheid en straf oriëntasie * Stadium 2: Individualisasie en uitruiling, verskeie individue het verskillende sienswyses oor wat reg en verkeerd is. * Vlak 2: Konvensionele moraliteit, meestal tieners en volwassenes, begin hul moraliteit internaliseer volgens die standaard van rol modelle. Outoriteit word geinternaliseer maar nie bevraagteken nie en redenasie is gebaseer op die norme van die groep waaraan die persoon behoort. * Stadium 3: Goeie interpersoonlike verhoudings, goedkeuring van die medemens. * Stadium 4: Onderhou die [[sosiale orde]], raak bewus van die wyer reëls van die gemeenskap en onderhou dit. * Vlak 3: Post-konvensionele moraliteit, is gewoonlik die vlak wat nie almal eers bereik nie. Slegs 10-15% kan verby vlak 4 gaan want hiervandaan word meer abstrakte denke vereis. * Stadium 5: [[Sosiale kontrak]] en individuele regte, waar dit belangrik is om regte ten opsigte van lewe op ‘n hoër vlak te plaas as ander minder ernstige sake. * Stadium 6: Universele beginsels, mense ontwikkel hul eie morele standaarde wat by die wet kan pas of nie. Mense werk somtyds teen die gemeenskap om hul eie standaard te bereik. Min mense bereik hierdie vlak volgens Kohlberg. Kritiese evaluasie: Probleme met Kohlberg se metode: # Die dilemmas is nagemaak, meeste dilemmas is onbekend aan meeste mense. ‘n Besluit moet geneem word oor ‘n sekere voorbeeld wat gestel is, deur jong kinders tussen 10 tot 16 oor iets waaroor hulle nog nie ondervinding het nie. # Voorbeeld gebasseer op vooroordeling, want die voorbeeld gaan ‘n reaksie by mans uitlok wat sal verskil van die van ‘n vrou. # Die voorbeeld is hipoteties want dit is nie ‘n ware situasies nie, en mense is geneig om ‘n gemaklike antwoord te gee uit jou gedagte wat sal verskil van die werklikheid. # Gebroke navorsing ontwerp, kinders uit verskillende ouderdoms groepe en areas was getoets, maar dit is nie te sê dat hulle standpunt oraloor dieselfde sal wees by kinders nie. Probleme met Kohlberg se teorie: # Is daar vasgestelde vlakke van morele ontwikkeling, of sal daar variasies wees? # Vergelyk morele oordeel met morele gedrag, al dan nie? # Is oordeel die mees fundamentele beginsel, of moet ander dinge in die omgewing asook die waarde van lewe in aanmerking gebring word? {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kohlberg, Lawrence}} [[Kategorie:Amerikaanse wetenskaplikes]] [[Kategorie:Geboortes in 1927]] [[Kategorie:Sterftes in 1987]] gvwnoa06o11mxwfrfga92jvjn0grldn 0 110804 2903325 2574534 2026-05-12T11:09:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903325 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Calhan Colorado High School Physical Education equipment by David Shankbone.jpg|regs|duimnael|240x240px|Toerusting vir liggaamlike opvoeding  in Calhan, Colorado.]] '''Liggaamlike opvoeding''' (''fisiese onderwys''), ook in baie [[Britse Statebond|Statebondlande]] bekend as '''liggaamsoefening''',<ref>[http://www.telegraph.co.uk/education/2459735/Physical-training-in-schools-should-be-compulsory-says-leading-head.html ''The Daily Telegraph'', 25 July 2008: "Physical training in schools should be compulsory, says leading head"] Linked 2014-04-09</ref> is 'n opvoedkundige kursus wat verband hou met die liggaamsbou van die menslike liggaam. Dit word aangebied tydens primêre en sekondêre onderwys en moedig psigomotoriese vaardighede aan deur middel van spel, of die toepassing van beweging om gesondheid te bevorder.<ref>Anderson, D. (1989).</ref> == Fisiese onderwys in verskillende lande == === Fisiese onderwys in Asië === In [[Singapoer]] word van leerlinge vanaf die laerskool tot in juniorkollege vereis om twee ure se liggaamsoefening elke week te doen, behalwe tydens eksamens. Leerlinge kan speletjies speel soos [[sokker]], [[pluimbal]], kapteinbal, en [[basketbal]] tydens die meeste sessies. Onortodokse sport soos touchball, skermsport en skaatplankry word soms gespeel. In die meer gesogte sekondêre skole en in die juniorkolleges word sporte soos [[gholf]], [[tennis]], skietkuns en [[muurbal]] beoefen. 'n Verpligte fiksheidsondersoek, NAPFA, word jaarliks in alle skole gedoen om die fisiese fiksheid van die leerlinge te bepaal.{{Feit|datum=November 2012}} Leerlinge word aan 'n reeks fiksheidstoetse onderwerp en word evalueer met goud, silwer, brons en druippunte. In [[Maleisië]] moet leerlinge van primêre en sekondêre skole twee periodes of een uur liggaamsoefening doen, behalwe in die week voor die eksamen. In die meeste [[Hoërskool|sekondêre skole]] is speletjies soos [[pluimbal]], sepak takraw, [[sokker]], [[netbal]], [[basketbal]] en [[tennis]] beskikbaar. Leerlinge word toegelaat om hul eie sporttoerusting skool toe te bring met die toestemming van die onderwyser. In die [[Filippyne]] is liggaamsoefening verpligtend vir die hele duur van die skoolloopbaan. Andersins kry leerlinge die opsie om die Leaving Certificate Vocational Programme te doen vir die vyfde en sesde jaar. By sommige skole is daar geïntegreerde gevegskunsopleiding in die fisiese onderwyskurrikulum.<ref>{{Cite web |url=http://www.visayandailystar.com/2008/September/27/sportnews1.htm |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=30 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930151303/http://www.visayandailystar.com/2008/September/27/sportnews1.htm |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.garimot.com/articles/index.html |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=23 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523121915/http://www.garimot.com/articles/index.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imafp.com/Chapters/IMAFP_commissions/IMAFP_mindanao.htm |title=Regional Commissions and Chapters International Modern Arnis Federation Philippines Mindanao Commission |publisher=Imafp.com |access-date=7 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928154249/http://www.imafp.com/Chapters/IMAFP_commissions/IMAFP_mindanao.htm |archive-date=28 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mindanaotimes.com.ph/story.php?id=22801 |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=15 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115150606/http://www.mindanaotimes.com.ph/story.php?id=22801 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://showbizandstyle.inquirer.net/sim/sim/view/20081214-177923/Life-Lessons-from-Karate|title=Sunday Inquirer Magazine: Life Lessons from Karate|publisher=Showbizandstyle.inquirer.net|date=2008-12-14|accessdate=2010-11-07|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304154557/http://showbizandstyle.inquirer.net/sim/sim/view/20081214-177923/Life-Lessons-from-Karate|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:SMATrinitasORBenteng.JPG|duimnael|Indonesiese hoërskool studente speel die tradisionele spel "Benteng"]] In [[Indonesië]] ontvang alle studente, wat wissel van kleuterskool tot[[hoërskool]], liggaamsopvoeding as deel van hul kurrikulum. Die kinders van [[kleuterskool]] tot Graad 3 het [[gimnastiek]], vanaf Graad 4 word leerders bekendgestel aan die tradisionele gevegskuns Pencak Silat en spanspele soos pluimbal, tennis, sokker, futsal, bofbal, basketbal, ens. Met aanvang van Junior Hoërskool word verskeie ander speletjies soos basketbal, vlugbal, krieket, tennis, pluimbal, kho kho, kabaddi, ens. bygevoeg. === Fisiese onderwys in Australië === In [[Australië]] het  liggaamlike opvoeding 'n belangrike deel van die kurrikulum in regeringskole geword in 1981. Die beleid is uiteengesit in 'n Ministeriële Verklaring aan die Victorian Legislative Assembly deur die Minister vir Opvoedkundige Dienste, Norman Lacy LP op 17 September.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/MinisterialStatementOnNewDirectionsInPhysicalEducation#page/n0/mode/1up|title=Ministerial Statement on New Directions in Physical Education|publisher=Archive.org|date=|accessdate=2015-08-13}}</ref> === Fisiese onderwys in Noord-Amerika === In Brits-Kolombië, Kanada, het die regering in die graad een kurrikulum bepaal dat studente vyf keer per week moet deelneem aan fisiese aktiwiteit. Die onderwyser is verantwoordelik vir die beplanning van Daaglikse Fisiese Aktiwiteite (DPA) wat dertig minute van matige fisiese aktiwiteit per dag behels, bo en behalwe die kurrikulum se liggaamlike opvoeding klasse. Die kurrikulum vereis ook dat leerders in ingelig moet wees oor 'n gesonde lewe. Leerders moet byvoorbeeld in staat wees om die voordele van gereelde oefening te beskryf, gesonde keuses identifiseer wat meer fisiese aktiwiteit van hul vereis en die belangrikheid van die keuse van gesonde kos kan verduidelik.<ref>BC curriculum package</ref> Ontario, Kanada het 'n soortgelyke proses in plek. Op 6 oktober 2005 het die Ontario Ministerie van Onderwys (OME) 'n Daaglikse Fisiese Aktiwiteit beleid in laerskole implementeer. Hierdie beleid vereis dat alle leerders in Grade 1 tot 8, insluitend studente met spesiale behoeftes, voorsien word van geleenthede om deel te neem aan 'n minimum van twintig minute van volgehoue matige tot sterk fisiese aktiwiteit elke dag tydens skooltyd.<ref>{{Cite web |url=http://www.edu.gov.on.ca/eng/teachers/dpa1-3.pdf |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=12 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212025619/http://www.edu.gov.on.ca/eng/teachers/dpa1-3.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref>In die Verenigde State van Amerika is die doel van liggaamlike opvoeding "om individue te ontwikkel wat oor die kennis, vaardighede en selfvertroue beskik om 'n leeftyd van gesonde fisiese aktiwiteit te geniet."<ref>{{cite web |title=Shape America Home Page |url=http://www.shapeamerica.org |website=www.shapeamerica.org |access-date=25 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513105354/https://www.shapeamerica.org/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Tendense == [[Lêer:Corta-Mato Escolar 2008.jpg|links|duimnael|Jong Portugese kinders neem deel aan 'n skool resies.]] Nuwe tendense om 'n groter verskeidenheid aktiwiteite – buiten tipiese sportsoorte- in te sluit, het onlangs ontwikkel ten opsigte van fisiese '''onderwys. '''Die bekendstelling van aktiwiteite soos [[kegelspel]], stap of [[frisbee]] op 'n vroeë ouderdom kan studente help om goeie gewoontes te ontwikkel wat sal voortgaan in hul volwasse lewe. Sommige onderwysers het selfs begin met stresvermindering tegnieke soos [[joga]], diep asemhaling en tai chi.<ref>Lu C. (2007)</ref> Die blootstelling van studente aan nie-tradisionele sportsoorte verskaf motivering vir studente om hul aktiwiteitsvlakke te verhoog, en help om studente aan verskillende kulture bloot te stel. Die onderrig van nie-tradisionele (of nie-inheemse) sport bied 'n groot geleentheid om akademiese konsepte van ander vakke te integreer. Liggaamsoefening is belangrik vir studente se gesondheid en algemene welstand. Die Center for Disease Control en Pervention beweer dat vetsug by kinders (ouderdomme 2-5) en adolessente (ouderdomme 12-19) verdubbel het as gevolg van 'n gebrek aan aktiwiteit en dieet. Die kwaliteit van Liggaamlike Opvoedings programme sal tot voordeel van die lewenstyl van jong mense wees. Goeie Liggaamlike Opvoedingsprogramme verskaf struktuur vir studente om hul fiksheid te verbeter, positiewe keuses te maak en om doelwitte te stel en te bereik.<ref>The Importance of Physical Education. (n.d.</ref> [[Lêer:Physical education silhouettes.jpg|duimnael]] 'n Verdere tendens is die inkorporasie van [[gesondheid]] en voedingsleer tot die fisiese onderwys kurrikulum. Die Child Nutrition and WIC Reauthorization Act of 2004 vereis dat alle skole waar die skoolvoedingsprogram federaal befonds word, welstandsbeleide ontwikkel word om voeding en fisiese aktiwiteit aan te spreek.<ref>Pangrazi, Robert (2007) "Dynamic Physical Education for Elementary School Children" 15th ed.</ref> Terwyl studente sport en bewegingskunde leer kan onderwysers ook kort lesse oor gesondheid en voeding aanbied. Met die uitbreek van siektes soos [[varkgriep]] het skooldistrikte dit verpligtend gemaak dat studente moet onderrig ontvang oor goeie [[higiëne]] en ander verwante onderwerpe. Baie state vereis deesdae dat Liggaamsopvoeding onderwysers gekwalifiseer moet wees om gesondheidskursusse aan te bied. Talle kolleges en universiteite bied Fisiese Onderwys en Gesondheid as een kwalifikasie aan. Navorsing toon aan dat daar 'n positiewe korrelasie is tussen breinontwikkeling en fisiese oefening.<ref>{{cite news |last=REYNOLDS |first=GRETCHEN |title=Phys Ed: Can Exercise Make Kids Smarter? |url=http://well.blogs.nytimes.com/2010/09/15/phys-ed-can-exercise-make-kids-smarter/ |access-date=18 April 2013 |newspaper=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424211527/https://well.blogs.nytimes.com/2010/09/15/phys-ed-can-exercise-make-kids-smarter/ |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Studies is gedoen oor hoe liggaamlike opvoeding kan help met die verbetering van akademiese prestasie. In 'n 2007 artikel het navorsers gevind dat daar 'n merkbare verbetering was in studente se English Arts standardized testing: studente wat 56 ure van liggaamlike opvoeding in 'n jaar ondergaan het, het beter presteer in vergelyking met studente wat 28 ure van liggaamlike opvoeding vir 'n jaar ondergaan het.<ref>Trembarche P. Robinson E. Graham L. (2007).</ref> Tegnologie wat gebruik word  in liggaamlike opvoeding: Nuwe tegnologie in liggaamlike opvoeding speel 'n groot rol tydens klasse. Een van die mees bekostigbare en effektiewe hulpmiddels is 'n eenvoudige video-opnemer. Met die gebruik van 'n video-opnemer kan studente die foute sien wat hulle maak in bv. gooibewegings.<ref name="autogenerated1">Wang, L., Myers, D., & Yanes, M. (2010).</ref> Studies toon dat studente dit meer effektief vind as wanneer iemand probeer om te verduidelik wat hulle verkeerd doen.<ref name="autogenerated1">Wang, L., Myers, D., & Yanes, M. (2010).</ref> Opvoeders het ook gevind dat die gebruik van ander tegnologie soos pedometers (treemeters) en hartklopmonitors baie suksesvol is om stap- en hartklopdoelwitte te stel.<ref>Woods, M., Karp, G., Goc, H., & Perlman, D. (2008).</ref> Dit help studente om te verstaan hoe oefening hul liggaam beïnvloed. Ander tegnologie wat gebruik kan word in Liggaamsopvoeding is videoprojektors, [[GPS]] en selfs speletjiesisteme soos Kinect, Wii Fit en Dance Dance Revolution. Projektors kan gebruik word om studente te wys hoe 'n goeie postuur lyk of hoe om sekere speletjies te speel. [[GPS]]-stelsels kan gebruik  word om studente aktief te kry in 'n buitelugsituasie en onderwysers kan studente op maniere wys hoe om fiks te bly binne en buite die klaskamer.<ref>Grimes, G. (21 November 2011).</ref> == Verwysings == {{Verwysings|colwidth=30em}} {{Normdata}} [[Kategorie:Liggaamsbewegings]] [[Kategorie:Skole]] cm0b9z83kvfgkh7my2nbgb8bb8mw5bq 2903326 2903325 2026-05-12T11:09:35Z Oesjaar 7467 /* Fisiese onderwys in Asië */ Ai! 2903326 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Calhan Colorado High School Physical Education equipment by David Shankbone.jpg|regs|duimnael|240x240px|Toerusting vir liggaamlike opvoeding  in Calhan, Colorado.]] '''Liggaamlike opvoeding''' (''fisiese onderwys''), ook in baie [[Britse Statebond|Statebondlande]] bekend as '''liggaamsoefening''',<ref>[http://www.telegraph.co.uk/education/2459735/Physical-training-in-schools-should-be-compulsory-says-leading-head.html ''The Daily Telegraph'', 25 July 2008: "Physical training in schools should be compulsory, says leading head"] Linked 2014-04-09</ref> is 'n opvoedkundige kursus wat verband hou met die liggaamsbou van die menslike liggaam. Dit word aangebied tydens primêre en sekondêre onderwys en moedig psigomotoriese vaardighede aan deur middel van spel, of die toepassing van beweging om gesondheid te bevorder.<ref>Anderson, D. (1989).</ref> == Fisiese onderwys in verskillende lande == === Fisiese onderwys in Asië === In [[Singapoer]] word van leerlinge vanaf die laerskool tot in juniorkollege vereis om twee ure se liggaamsoefening elke week te doen, behalwe tydens eksamens. Leerlinge kan speletjies speel soos [[sokker]], [[pluimbal]], kapteinbal, en [[basketbal]] tydens die meeste sessies. Onortodokse sport soos touchball, skermsport en skaatplankry word soms gespeel. In die meer gesogte sekondêre skole en in die juniorkolleges word sporte soos [[gholf]], [[tennis]], skietkuns en [[muurbal]] beoefen. 'n Verpligte fiksheidsondersoek, NAPFA, word jaarliks in alle skole gedoen om die fisiese fiksheid van die leerlinge te bepaal.{{Feit|datum=November 2012}} Leerlinge word aan 'n reeks fiksheidstoetse onderwerp en word evalueer met goud, silwer, brons en druippunte. In [[Maleisië]] moet leerlinge van primêre en sekondêre skole twee periodes of een uur liggaamsoefening doen, behalwe in die week voor die eksamen. In die meeste [[Hoërskool|sekondêre skole]] is speletjies soos [[pluimbal]], sepak takraw, [[sokker]], [[netbal]], [[basketbal]] en [[tennis]] beskikbaar. Leerlinge word toegelaat om hul eie sporttoerusting skool toe te bring met die toestemming van die onderwyser. In die [[Filippyne]] is liggaamsoefening verpligtend vir die hele duur van die skoolloopbaan. Andersins kry leerlinge die opsie om die Leaving Certificate Vocational Programme te doen vir die vyfde en sesde jaar. By sommige skole is daar geïntegreerde gevegskunsopleiding in die fisiese onderwyskurrikulum.<ref>{{Cite web |url=http://www.visayandailystar.com/2008/September/27/sportnews1.htm |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=30 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080930151303/http://www.visayandailystar.com/2008/September/27/sportnews1.htm |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.garimot.com/articles/index.html |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=23 Mei 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070523121915/http://www.garimot.com/articles/index.html |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imafp.com/Chapters/IMAFP_commissions/IMAFP_mindanao.htm |title=Regional Commissions and Chapters International Modern Arnis Federation Philippines Mindanao Commission |publisher=Imafp.com |access-date=7 November 2010 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928154249/http://www.imafp.com/Chapters/IMAFP_commissions/IMAFP_mindanao.htm |archive-date=28 September 2011 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.mindanaotimes.com.ph/story.php?id=22801 |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=15 Januarie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115150606/http://www.mindanaotimes.com.ph/story.php?id=22801 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://showbizandstyle.inquirer.net/sim/sim/view/20081214-177923/Life-Lessons-from-Karate|title=Sunday Inquirer Magazine: Life Lessons from Karate|publisher=Showbizandstyle.inquirer.net|date=2008-12-14|accessdate=2010-11-07|archive-date=2012-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120304154557/http://showbizandstyle.inquirer.net/sim/sim/view/20081214-177923/Life-Lessons-from-Karate|url-status=dead}}</ref> [[Lêer:SMATrinitasORBenteng.JPG|duimnael|Indonesiese hoërskool studente speel die tradisionele spel "Benteng"]] In [[Indonesië]] ontvang alle studente, wat wissel van kleuterskool tot [[hoërskool]], liggaamsopvoeding as deel van hul kurrikulum. Die kinders van [[kleuterskool]] tot Graad 3 het [[gimnastiek]], vanaf Graad 4 word leerders bekendgestel aan die tradisionele gevegskuns Pencak Silat en spanspele soos pluimbal, tennis, sokker, futsal, bofbal, basketbal, ens. Met aanvang van Junior Hoërskool word verskeie ander speletjies soos basketbal, vlugbal, krieket, tennis, pluimbal, kho kho, kabaddi, ens. bygevoeg. === Fisiese onderwys in Australië === In [[Australië]] het  liggaamlike opvoeding 'n belangrike deel van die kurrikulum in regeringskole geword in 1981. Die beleid is uiteengesit in 'n Ministeriële Verklaring aan die Victorian Legislative Assembly deur die Minister vir Opvoedkundige Dienste, Norman Lacy LP op 17 September.<ref>{{Cite web|url=https://archive.org/stream/MinisterialStatementOnNewDirectionsInPhysicalEducation#page/n0/mode/1up|title=Ministerial Statement on New Directions in Physical Education|publisher=Archive.org|date=|accessdate=2015-08-13}}</ref> === Fisiese onderwys in Noord-Amerika === In Brits-Kolombië, Kanada, het die regering in die graad een kurrikulum bepaal dat studente vyf keer per week moet deelneem aan fisiese aktiwiteit. Die onderwyser is verantwoordelik vir die beplanning van Daaglikse Fisiese Aktiwiteite (DPA) wat dertig minute van matige fisiese aktiwiteit per dag behels, bo en behalwe die kurrikulum se liggaamlike opvoeding klasse. Die kurrikulum vereis ook dat leerders in ingelig moet wees oor 'n gesonde lewe. Leerders moet byvoorbeeld in staat wees om die voordele van gereelde oefening te beskryf, gesonde keuses identifiseer wat meer fisiese aktiwiteit van hul vereis en die belangrikheid van die keuse van gesonde kos kan verduidelik.<ref>BC curriculum package</ref> Ontario, Kanada het 'n soortgelyke proses in plek. Op 6 oktober 2005 het die Ontario Ministerie van Onderwys (OME) 'n Daaglikse Fisiese Aktiwiteit beleid in laerskole implementeer. Hierdie beleid vereis dat alle leerders in Grade 1 tot 8, insluitend studente met spesiale behoeftes, voorsien word van geleenthede om deel te neem aan 'n minimum van twintig minute van volgehoue matige tot sterk fisiese aktiwiteit elke dag tydens skooltyd.<ref>{{Cite web |url=http://www.edu.gov.on.ca/eng/teachers/dpa1-3.pdf |title=argiefkopie |access-date=16 Mei 2016 |archive-date=12 Desember 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061212025619/http://www.edu.gov.on.ca/eng/teachers/dpa1-3.pdf |url-status=bot: unknown }}</ref>In die Verenigde State van Amerika is die doel van liggaamlike opvoeding "om individue te ontwikkel wat oor die kennis, vaardighede en selfvertroue beskik om 'n leeftyd van gesonde fisiese aktiwiteit te geniet."<ref>{{cite web |title=Shape America Home Page |url=http://www.shapeamerica.org |website=www.shapeamerica.org |access-date=25 Oktober 2015 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200513105354/https://www.shapeamerica.org/ |archive-date=13 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> == Tendense == [[Lêer:Corta-Mato Escolar 2008.jpg|links|duimnael|Jong Portugese kinders neem deel aan 'n skool resies.]] Nuwe tendense om 'n groter verskeidenheid aktiwiteite – buiten tipiese sportsoorte- in te sluit, het onlangs ontwikkel ten opsigte van fisiese '''onderwys. '''Die bekendstelling van aktiwiteite soos [[kegelspel]], stap of [[frisbee]] op 'n vroeë ouderdom kan studente help om goeie gewoontes te ontwikkel wat sal voortgaan in hul volwasse lewe. Sommige onderwysers het selfs begin met stresvermindering tegnieke soos [[joga]], diep asemhaling en tai chi.<ref>Lu C. (2007)</ref> Die blootstelling van studente aan nie-tradisionele sportsoorte verskaf motivering vir studente om hul aktiwiteitsvlakke te verhoog, en help om studente aan verskillende kulture bloot te stel. Die onderrig van nie-tradisionele (of nie-inheemse) sport bied 'n groot geleentheid om akademiese konsepte van ander vakke te integreer. Liggaamsoefening is belangrik vir studente se gesondheid en algemene welstand. Die Center for Disease Control en Pervention beweer dat vetsug by kinders (ouderdomme 2-5) en adolessente (ouderdomme 12-19) verdubbel het as gevolg van 'n gebrek aan aktiwiteit en dieet. Die kwaliteit van Liggaamlike Opvoedings programme sal tot voordeel van die lewenstyl van jong mense wees. Goeie Liggaamlike Opvoedingsprogramme verskaf struktuur vir studente om hul fiksheid te verbeter, positiewe keuses te maak en om doelwitte te stel en te bereik.<ref>The Importance of Physical Education. (n.d.</ref> [[Lêer:Physical education silhouettes.jpg|duimnael]] 'n Verdere tendens is die inkorporasie van [[gesondheid]] en voedingsleer tot die fisiese onderwys kurrikulum. Die Child Nutrition and WIC Reauthorization Act of 2004 vereis dat alle skole waar die skoolvoedingsprogram federaal befonds word, welstandsbeleide ontwikkel word om voeding en fisiese aktiwiteit aan te spreek.<ref>Pangrazi, Robert (2007) "Dynamic Physical Education for Elementary School Children" 15th ed.</ref> Terwyl studente sport en bewegingskunde leer kan onderwysers ook kort lesse oor gesondheid en voeding aanbied. Met die uitbreek van siektes soos [[varkgriep]] het skooldistrikte dit verpligtend gemaak dat studente moet onderrig ontvang oor goeie [[higiëne]] en ander verwante onderwerpe. Baie state vereis deesdae dat Liggaamsopvoeding onderwysers gekwalifiseer moet wees om gesondheidskursusse aan te bied. Talle kolleges en universiteite bied Fisiese Onderwys en Gesondheid as een kwalifikasie aan. Navorsing toon aan dat daar 'n positiewe korrelasie is tussen breinontwikkeling en fisiese oefening.<ref>{{cite news |last=REYNOLDS |first=GRETCHEN |title=Phys Ed: Can Exercise Make Kids Smarter? |url=http://well.blogs.nytimes.com/2010/09/15/phys-ed-can-exercise-make-kids-smarter/ |access-date=18 April 2013 |newspaper=The New York Times |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200424211527/https://well.blogs.nytimes.com/2010/09/15/phys-ed-can-exercise-make-kids-smarter/ |archive-date=24 April 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Studies is gedoen oor hoe liggaamlike opvoeding kan help met die verbetering van akademiese prestasie. In 'n 2007 artikel het navorsers gevind dat daar 'n merkbare verbetering was in studente se English Arts standardized testing: studente wat 56 ure van liggaamlike opvoeding in 'n jaar ondergaan het, het beter presteer in vergelyking met studente wat 28 ure van liggaamlike opvoeding vir 'n jaar ondergaan het.<ref>Trembarche P. Robinson E. Graham L. (2007).</ref> Tegnologie wat gebruik word  in liggaamlike opvoeding: Nuwe tegnologie in liggaamlike opvoeding speel 'n groot rol tydens klasse. Een van die mees bekostigbare en effektiewe hulpmiddels is 'n eenvoudige video-opnemer. Met die gebruik van 'n video-opnemer kan studente die foute sien wat hulle maak in bv. gooibewegings.<ref name="autogenerated1">Wang, L., Myers, D., & Yanes, M. (2010).</ref> Studies toon dat studente dit meer effektief vind as wanneer iemand probeer om te verduidelik wat hulle verkeerd doen.<ref name="autogenerated1">Wang, L., Myers, D., & Yanes, M. (2010).</ref> Opvoeders het ook gevind dat die gebruik van ander tegnologie soos pedometers (treemeters) en hartklopmonitors baie suksesvol is om stap- en hartklopdoelwitte te stel.<ref>Woods, M., Karp, G., Goc, H., & Perlman, D. (2008).</ref> Dit help studente om te verstaan hoe oefening hul liggaam beïnvloed. Ander tegnologie wat gebruik kan word in Liggaamsopvoeding is videoprojektors, [[GPS]] en selfs speletjiesisteme soos Kinect, Wii Fit en Dance Dance Revolution. Projektors kan gebruik word om studente te wys hoe 'n goeie postuur lyk of hoe om sekere speletjies te speel. [[GPS]]-stelsels kan gebruik  word om studente aktief te kry in 'n buitelugsituasie en onderwysers kan studente op maniere wys hoe om fiks te bly binne en buite die klaskamer.<ref>Grimes, G. (21 November 2011).</ref> == Verwysings == {{Verwysings|colwidth=30em}} {{Normdata}} [[Kategorie:Liggaamsbewegings]] [[Kategorie:Skole]] 1c4tiamudspmt6oxj2uhpo6i7tivzl4 0 110847 2903238 2298129 2026-05-12T06:35:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903238 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Prof HES Fremantle.jpg|duimnael|regs|190px|Prof. Henry Fremantle.]] '''Henry Eardly Stephen Fremantle''' (Bedwell Park, Hatfield, [[Hertfordshire]], [[Engeland]], [[6 Augustus]] [[1874]] – [[Kaapstad]], [[Kaapland]], [[Suid-Afrika]], [[6 September]] [[1931]]) was ’n Suid-Afrikaanse geleerde en politikus. Fremantle was die enigste gesiene Engelssprekende wat betrokke was by die stigting van die [[Nasionale Party]] in 1915, maar het in 1922 uit die NP bedank toe die party ’n resolusie aanvaar ingevolge waarvan Suid-Afrika die reg moes hê om af te skei (sesessie) van die [[Verenigde Koninkryk]], Fremantle se vaderland, iets waarmee hy hom hoegenaamd nie kon vereenselwig nie. Hy was 'n liberaal wat die verkeerde kamp binnegedwaal het, volgens dr. A.C. Partdrige wat artikels oor hom geskryf het in sowel die ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]]'' as die ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. == Herkoms == [[Beeld:Sir Thomas Fremantle.jpg|duimnael|links|170px|Fremantle se oupagrootjie aan vaderskant, vise-adm. sir Thomas Francis Fremantle (1765–1819).]] [[Beeld:1st Baron Cottesloe.png|duimnael|links|200px|Fremantle se oupa aan vaderskant, die eerste burggraaf Cottesloe (1798–1890).]] Fremantle was die seun van eerw. dr. William Henry Fremantle (12 Desember 1831 – 24 Desember 1916) en sy vrou, Isabella Maria Eardley, dogter van sir Culling Eardley (21 April 1805 – 21 Mei 1863). Mev. Fremantle (oorlede in Julie 1901 in die ouderdom van 66) het aktief deelgeneem aan liefdadigheidswerk in die bisdomme waarin haar man aangestel is en was welbekend vir haar werk onder siek armoediges. Sir Culling was ’n Christenstryder vir godsdiensvryheid en een van die stigters van die Evangeliese Alliansie. Sir Culling, wat talle landgoedere geërf het, het sy van in 1847 met koninklike vergunning van Smith na Eardley verander. Fremantle se ouma aan moederskant (sir Culling se moeder), Charlotte Elizabeth (oorlede in 1826), was die dogter van Sampson Eardley, eerste burggraaf van Eardly, en dus die kleindogter van die [[Jode|Joodse]] finansier Sampson Gideon (Februarie 1699– 17 Oktober 1762). Hy het ’n fortuin van £350 000 nagelaat. Hoewel hy ’n praktiserende Jood was, was sy vrou (Jane, oorlede 1778) ’n Christen en so ook sy seun en twee dogters. Henry Fremantle se oupa aan vaderskant was sir Culling Smith (1768–1829), van [[Hugenoot|Hugenote]]-herkoms. Die titel burggraaf Eardly (aan Henry Fremantle se moederskant) het nie oorleef nie, maar Charlotte Elizabeth het ’n groot deel van die Eardly-erflating geërf. Henry Fremantle se vader, eerw. dr. William Henry Fremantle, was die tweede seun van die eerste burggraaf Cottesloe, Thomas Francis Fremantle (11 Maart 1798 – 3 Desember 1890), bekend (van 1821 tot 1874) as sir Thomas Fremantle, ’n politikus van die Britse [[Konserwatiewe Party (Verenigde Koninkryk)|Konserwatiewe Party]]. Dr. Fremantle was deken van Ripon. Die burggraaf Cottesloe was die oudste broer van adm. sir Charles Fremantle (1 Junie 1800 – 25 Mei 1869) na wie die stad [[Fremantle]] in [[Wes-Australië]] genoem is. == Opleiding == [[Beeld:The University for Wales, Aberystwith.jpeg|duimnael|regs|270px|Die Universiteit vir Wallis, [[Aberystwith]], waar Fremantle enkele jare lank lektor in die klassieke tale was voor sy koms na Suid-Afrika.]] Henry geniet sy opleiding aan [[Eton-kollege|Eton]] en Oriel College, [[Universiteit van Oxford|Oxford]], waar hy 'n voortreflike loopbaan het en 'n eerste klas in ''honours moderations'' sowel as in ''litterae humaniores'' (1895–’97) behaal; daarna lê hy hom op navorsing toe in die London School of Economics. Voor hy in Februarie 1899 as professor vir Engels en wysbegeerte na die [[Suid-Afrikaanse Kollege]] in Kaapstad gaan, beklee hy die akademiese pos van lektor in die klassieke tale, eers aan die Universiteit vir Wallis, [[Aberystwyth]], en toe aan Worcester College, Oxford. Drie jaar ná sy aankoms in Suid-Afrika slaag hy daarin om van Worcester College beurse vir studente van die SA Kollege te verkry, en hieruit ontstaan die idee van die [[Rhodes-beurs]]e. Die Rhodes-beurse was meer aanvaarbaar omdat hulle 10 keer meer werd was as die Worcester-beurse. == Aan die Kaap == In die Kaapse samelewing tree Fremantle spoedig op die voorgrond as 'n vertolker van die staatsleer, finansies en opvoeding. Hy was bedeeld met 'n kragtige intellek en 'n onbeperkte ywer vir openbare sake. Toe hy in 1903 as kandidaat van die Suid-Afrikaanse party (die nuwe naam van [[Onze Jan Hofmeyr|Jan Hendrik Hofmeyr]] se [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]) tot verteenwoordiger van [[Uitenhage]] in die Kaapse wetgewende vergadering verkies word, dwing die senaat van die kollege hom om van sy professorskap afstand te doen. Saam met [[Albert Cartwright]] word hy toe mederedakteur van ''The South African News''. Fremantle sorg dat hy binne vier jaar na sy toetrede tot die politiek tweetalig is (volgens 'n ander bron was hy dit reeds; vandaar sy goeie verhouding met die Afrikanerbond), en deur sy hulp in verband met die finansiële organisasie van die Closer Union Society, werk hy hard vir die nouer vereniging van die Suid-Afrikaanse kolonies wat eindelik in 1910 sou uitloop op [[Uniewording]]. Hy het ''The financial aspect of Union'' (1908) gepubliseer waarin hy geskryf het oor die ekonomiese voordele wat sou volg op die skepping van 'n nasionale skuld deur al die bates en laste van die vier kolonies saam te snoer. ''The New Nation, a survey of the condition and prospects of South Africa'' (Londen, 1909) was 'n meer ambisieuse bestekopname van die toestande en vooruitsigte in 'n verenigde Suid-Afrika. Daar word beskou as sy waardevolste werk. Fremantle neem ywerig deel aan die debatte in die Kaapse wetgewende vergadering wat die aanvaarding van die konsepgrondwet vir die Unie voorafgaan. Aanvanklik is hy 'n voorstander van die beleid van [[John X. Merriman]], die leier van die Suid-Afrikaanse party, maar in 1910 sluit hy hom aan by die pas gestigte Suid-Afrikaanse Nasionale Party (die latere [[Suid-Afrikaanse Party]]) wat genl. [[Louis Botha]], die eerste premier van die [[Unie van Suid-Afrika]], ondersteun. Vanaf 1911 was hy etlike jare lank redakteur van ''The New Nation'', wat hom veral vir die bevordering van vriendskap tussen die rasse (Afrikaners en Engelssprekendes) beywer. Hierdie tydskrif, wat Merriman se beleid aanvanklik steun, is deur A.D. Donovan en [[Daniel Cornelis Boonzaier|D.C. Boonzaier]] gestig. Voor en ná [[Uniewording]] was Fremantle voorsitter van die onderwyskommissie wat uit vyf lede bestaan en op [[12 Januarie]] [[1910]] deur die administrateur van Kaapland aangestel is. Die rapport van hierdie kommissie, gedateer 12 Januarie 1912, handel uitvoerig oor die toestand van die onderwys in Kaapland asook in die ander geweste wat saam met Kaapland op [[31 Mei]] [[1910]] die Unie vorm. Hierdie belangrike Fremantle-verslag is gegrond op getuienis gelewer deur deskundiges uit alle dele van Suid-Afrika en behandel die vernaamste aspekte van die onderwys van wit en bruin mense, insluitende leerplanne vir basiese vakke en die opleiding van onderwysers. Twee lede, J.W. Jagger en P.H.W. Kettlewell, dien 'n minderheidsverslag in oor die opvoedkundige moeilikhede wat uit die gebruik van albei landstale as onderwysmedia sou voortvloei. Reeds in 1909 skryf Fremantle (in ''The New Nation'') dat die reëling waardeur 'n gewelddadige skeiding tussen laer en hoër onderwys ge-maak word deur die hoër onderwys aan die parlement en die laer aan die provinsiale rade toe te vertrou, nie kan deug nie. Teen die end van 1912 skaar hy hom op politieke gebied by genl. [[Barry Hertzog|J.B.M. Hertzog]] wat pas uit die Botha-kabinet gesit is. Fremantle is een van die ses lede wat in die sitting van 1913 saam met Hertzog teen die regering stem, en een van die 12 wat in die buitengewone sitting van 1914 stem teen die Botha-regering se voorstel om [[Duits-Suidwes-Afrika]] te verower. Hy is een van die stigters van die [[Nasionale Party]] op die konferensie van [[9 Junie]] [[1915]] op [[De Aar]], en toe dr. [[D.F. Malan]] in September 1915 op die [[Middelburg, Oos-Kaap|Middelburg]]se kongres tot voorsitter gekies word, word Fremantle in dieselfde jaar adjunkvoorsitter van die Kaaplandse Nasionale Party. Dit verbaas niemand dan ook nie toe hy in die [[Eerste Wêreldoorlog]] by die algemene verkiesing van Oktober 1915 sy setel in die volksraad verloor toe hy net 1 061 stemme vir die NP kry vergeleke met A.H. Garcia van die SAP se 1 646. Nogtans bly hy daarna, as gevolg van sy lidmaatskap van die raad van handel en nywerheid en sy werk in die kommissie vir finansiële betrekkinge, in voeling met openbare aangeleenthede. Sy ander bron van inkomste is die joernalistiek en as redakteur van ''The Interpreter'', van 1915 tot 1917, streef hy daarna om rasseverhoudinge te verbeter. Toe hy in 1925 voorsitter was van die Ekonomiese Genootskap van Suid-Afrika het hy 'n belangrike vlugskrif gepubliseer, ''South African industries and banking'', maar van sy wenk om 'n nywerheidsbank te stig ten einde nasionale nywerhede aan te moedig, kom niks tereg nie. == Waardering == As een van die NP se skeppers, het Fremantle sy invloed in dié party oorskat. Hy was 'n teruggetrokke mens wat, ten spyte van sy skerpsinnigheid, gekultiveerdheid en hoë sin vir burgerlike plig nie maklik vriende gemaak het. Hy was in parlementêre kringe nooit gewild nie; die SAP sowel as die [[Unionisteparty]] het hom gewantrou en as 'n politieke avonturier beskou. Hy was 'n welsprekende en geestige redenaar en 'n man met groot moed wat heel verstandig oor rasseaangeleenthede geskryf het. Hy was spoedig 'n deskundige op finansiële gebied en na sy kritiek op die staatsbegroting is altyd met aandag geluister. Sy ambisieuse loopbaan het as gevolg van sy eie persoonlikheid skipbreuk gely; ondanks sy akademiese aansien en sy vlugheid van gees, was hy te veel van 'n politieke opportunis. Geen party het hom vertrou nie en hy het nooit heeltemal in die Nasionale Party geglo nie. Hy kon nie saamstem met sesessie nie, die verbreking van die band met Brittanje; en op die kongres van 1920 in Bloemfontein bedank hy dan ook uit die party. Dit was egter reeds lank duidelik dat sy sienswyse alte liberaal vir die tradisionaliste van die gewese Boererepubliek was. == Gesinslewe == Hy was twee keer getroud, in 1899 met Margaret McDonald (oorlede 1909), dogter van A. McDonald, bewaarder van die universiteitskunsgalery, Oxford, en in 1910 met Helen Eksteen, dogter van J.J. Eksteen van die plaas Deze Hoek, distrik [[Piketberg]]. Sy enigste dogter, Isabella Margaret Eleanor Fremantle, word professor in die klassieke tale aan die [[Hugenote-kollege]] op [[Wellington, Wes-Kaap|Wellington]]. Ná sy dood het lewensberigte verskyn in die ''[[Cape Times]]'', [[Rand Daily Mail|''Rand Daily Mail'']], [[Cape Argus|''Cape Argus'']], [[Die Burger|''Die Burger'']], [[The Star|''The Star'']], [[Die Volkstem|''Die Volkstem'']] en ''[[Volksblad]]''. == Bronne == * De Kock, W.J. (hoofred.). 1976. ''[[Suid-Afrikaanse Biografiese Woordeboek]], deel I''. Kaapstad: Tafelberg-Uitgewers, namens die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing. * {{en}} Potgieter, D.J. (red.) 1974. ''[[Standard Encyclopaedia of Southern Africa]]''. Cape Town: Nasionale Opvoedkundige Uitgewery Beperk. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Fremantle, Henry}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse politici]] [[Kategorie:Geboortes in 1874]] [[Kategorie:Sterftes in 1931]] tph7q0cgko3unfdz4fm9h5bvs7f514e 0 114064 2903143 2706819 2026-05-11T17:39:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903143 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Islamprofeet |eretitel = Islamitiese profeet |naam = ʾIsmāʿīl<br /><big>إسماعيل</big><br />Ismael |beeld = مشهد الذبح ابراهيم و ولده إسماعيل.jpg |beeldgrootte = 180px |onderskrif = Abraham gereed om Ismael te offer. |plaaslike_naam = إسماعيل |ander_name = |gebore = c. 2424 [[VH]]<br />(c. [[1800 v.C.]]) <br />[[Palestina]] |oorlede = [[Mekka]], [[Arabië]] |verdwyning = |rusplek = |bekend = |voorganger = |opvolger = |vader = [[Abraham in Islam|Ibrahim]] |moeder = [[Hagar in Islam|Hajar]] |gade = |kinders = |ander_familie = Isak (broer) }} {{Ses Islamitiese profete}} '''Ismā'īl''' ([[Arabies]]: إسماعيل) is die Arabiese naam van die [[Bybel]]figuur [[Ismael]]. Hy was die seun van [[Abraham in Islam|Ibrahim]] ([[Abraham]]) en [[Hajar]] ([[Hagar]]). Hy word in [[Islam]] beskou as ’n profeet en ’n voorvader van [[Mohammed]]. Hy word ook verbind met [[Mekka]] en die bou van die [[Kaäba]], die heiligste plek in Islam. Ismael se verhaal word vertel in die [[Koran]], [[hadit]]-versamelings en ander Islamitiese geskrifte.<ref name=Firestone1990>{{cite book|last=Firestone |first=Reuven |title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis |year=1990 |publisher=State University of NY Press |location=Albany, NY |url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C |isbn=978-0-7914-0331-0}}</ref> Sy naam beteken "God sal hoor". == Die storie van Hagar == Die [[farao]] het vir die kinderlose Abraham sy dogter, Hagar, as tweede vrou gegee en sy het vir hom ’n seun, Ismael, gebaar. Volgens Islamitiese geleerdes en bronne het [[Sara]] vir Abraham gevra om Hagar en haar seun weg te stuur omdat sy jaloers was. Abraham het hulle toe na Mekka geneem en in die woestyn gelos. Toe Hagar vir Abraham vra of Allah hom beveel het om dit te doen, het hy ja gesê. Hierop het sy geantwoord: Dan sal Allah ons nie verlaat nie. Gou was die ma en kind dors en Hagar het tussen die heuwels [[Safa en Marwa]] heen en weer gehardloop op soek na water. Ná die sewende keer het sy na Ismael teruggekeer en gesien ’n fontein het ontspring op die plek waar haar seun lê. Dit word nou die [[Zamzam-put]] genoem en is in die moskee in Mekka, [[Al-Masdjid al-Haram]], geleë. == Die offerande == Die meeste Moslems glo Abraham het opdrag gekry om Ismael te offer, hoewel sy naam nie in die Koran genoem word nie. == Die bou van die Kaäba == Baie verskillende weergawes bestaan oor die bou van die Kaäba, maar volgens almal het Abraham dit gebou of gereinig en net daarna het Allah hom opdrag gegee om die [[hadj]], die jaarlikse bedevaart na Mekka, in te stel. Volgens sekere bronne het Abraham en Ismael die fondamente van ’n huis gelê wat deur die meeste kenners as die Kaäba geïdentifiseer word. Allah het aan Abraham die presiese terrein uitgewys, baie na aan die Zamzam-put, waar hy en Ismael omstreeks 2130&nbsp;v.C. met die bou van die Kaäba begin het. Nadat Abraham dit voltooi het, het ’n [[engel]] vir hom die [[Swart Steen]] gebring, ’n klip wat volgens tradisie uit die hemel geval het. Die klip is vermoedelik die enigste oorblyfsel van die oorspronklike struktuur. Die verskillende weergawes verskil egter oor verskeie aspekte, soos of daar ’n bonatuurlike betrokkenheid was, die feit of die Swart Steen deur Abraham in die Kaäba ingebou is en of Ismael sy pa gehelp het. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[[Lêer:Crystal txt.png|15px]] Hierdie artikel is vertaal uit die [[:en:Ishmael in Islam|Engelse Wikipedia]] {{Profete van Islam}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bybelse mense in Islam]] [[Kategorie:Profete van Islam]] m9bgryfvlbhngulq9b706zfr34g02b2 0 114121 2903132 2432139 2026-05-11T17:11:46Z Jcb 223 2903132 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy|datum=Augustus 2017}} '''André Boezak''' is ’n [[predikant]], gemeenskapsleier, [[digter]] en [[skrywer]]. == Lewe en werk == André Boezak is op 29 September 1960 op ’n wynplaas gebore en word op Simondium naby die [[Paarl]] groot.<ref>Willem Pretorius se artikel “Ek bly ’n gevangene van hoop” in ''Beeld'' van 19 September 1991</ref> Hy is die oudste kind van vier kinders, twee seuns en twee dogters, van die onderwyser Alwyn Boezak en sy vrou Elizabeth. In 1975 trek die gesin na die Paarl en hy matrikuleer in 1978 op die dorp aan die Noorder-Paarl Senior Sekondêre Skool. As musikant slaag hy in hierdie tyd sy graad sewe in klavier. Ná skool studeer hy verder in die [[Teologie]] aan die [[Universiteit van die Wes-Kaapland]]. Omdat hy nie ’n beroep kry nadat hy kwalifiseer nie, hou hy vir ’n jaar skool by die “rofste skool” in die [[Boland]], Paulus Joubert,<ref name="beeld">''Beeld'' van 19 September 1991</ref> waarna hy in die bediening tree as predikant van die Verenigende Gereformeerde Kerk. Hy tree in 1986 in die huwelik met Dawn, wat hy op universiteit ontmoet, en die egpaar het drie kinders, met Darren die oudste. Vanaf Maart 1988 bedien die egpaar die gemeente op [[Lady Grey]] in die [[Oos-Kaap]], maar hy aanvaar in Mei 1994 ’n beroep na die gemeente in Bridgton op [[Oudtshoorn]]. In 1991 word hy verkies tot die bestuur van die Afrikaanse Skrywersgilde<ref name="beeld" /> en hy word in 2006 ook ’n direkteur van die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|Klein Karoo Nasionale Kunstefees (KKNK)]]. Verder is hy direkteur en voorsitter van die direksie van die plaaslike radiodiens Suid-Kaap Stereo. By verskeie geleenthede tree hy self by die KKNK op, onder andere vir etlike jare vanaf 1995 in “''Stoepstories''” en in 2008 in “''Karoo digters''”, terwyl hy ook by Woordfees op Stellenbosch as storieverteller optree. Hy is ook ’n bedrewe musikant wat sy graad 7 musiekeksamens in klavier geslaag het. == Skryfwerk == Reeds van jongs af skryf hy rympies en versies. Vanaf 1976 raak sy gedigte egter die uitlaatklep vir sy emosies en frustrasies. Sy verse staan in die teken van die stryd teen apartheid en die onregte van hierdie beleid en word in verskeie versamelbundels opgeneem, waaronder “''Aankoms uit die skemer''”, “''Ons kom van ver af''”, “''Groot verseboek''” en “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”. Die gedig “''Julle kamma sing''” (onder andere in “''Aankoms uit die skemer''” opgeneem), verskaf ’n treffende teenstelling met “''Die stem van Suid-Afrika''” (waarin die besitsverhouding beklemtoon word deur die herhaalde gebruik van die woord “ons”) te stel teen die ervarings van diegene wat van besit ontneem is.  Saam met ander Oudtshoornse digters en skrywers ([[Poem Mooney]], [[Jan van Wyk]] en [[Hans Oosthuizen]]) gee hy ’n gesamentlike bundel uit wat onder die titel “''Die Fonteyn''” verskyn en in 1996 by die [[Klein Karoo Nasionale Kunstefees|KKNK]] bekend gestel word. Die bundel bevat gedigte en prosa. Hy skryf ook sketse en kortverhale, waarvan sommige in ''Ligdraer'' verskyn. Sy kortverhaal “''Die verdwaalde psalm''”, wat in 1997 in ''Rooi Rose'' gepubliseer is, word deur [[Abraham H. de Vries]] in die versamelbundel “''Uit die kontreie vandaan''” opgeneem en munt uit in sy taalgebruik van die streek. Boezak se kortverhale, waarin die kontrei se mense en hulle gewoontes die tema is, word daarna gebundel in “''’n Bek issie ding wat afdraend praat''”. In 2012 debuteer sy drama “''Windbrekers en Wegbrekers''” by die Klein Karoo Nasionale Kunstefees. Hierin word die verhaal vertel van drie mans wat óf windbrekers word (iemand wat goed doen in die lewe en sukses behaal) óf wegbrekers (iemand wat homself en sy oorgelewerde waardes verloor en ’n verkeerde rigting inslaan). == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1996 |Die Fonteyn (saam met Poem Mooney, Jan van Wyk en Hans Oosthuizen) |- |2012 |’n Bek issie ding wat afdraend praat |} == Bronnelys == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Willemse, Hein “Aan die ander kant” Protea Boekhuis Pretoria Eerste uitgawe Eerste druk 2007 === Tydskrifte en koerante === * Pretorius, Willem “Ek bly ’n gevangene van hoop” “Beeld” 19 September 1991 === Internet === * Die Burger: http://m24arg02.naspers.com/argief/berigte/dieburger/1996/04/24/19/12.html{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Die Burger: http://152.111.1.87/argief/berigte/dieburger/2012/03/31/SK/5/SKtisha.html * Facebook: https://www.facebook.com/aboezak * Die Hoorn: http://www.diehoorn.co.za/2012/11/08/heerlikste-kultuurstories/#.VoJqczFumM8{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * Oudtshoorn Courant: http://www.oudtshoorncourant.com/news/Arts--Entertainment/Entertainment/23728/Plaaslike-akteur-debuteer-by-KKNK === Ander verwysings === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Boezak, Andre}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Geboortes in 1960]] jrk672y63zbz791m95cug6fkoq0gedl 0 115791 2903133 2447568 2026-05-11T17:12:40Z Jcb 223 2903133 wikitext text/x-wiki '''André le Roux''' is [[joernalis]] en redakteur van ''[[Sarie]]'' en ’n [[Lys van Afrikaanse digters|Afrikaanse digter]] en [[Lys van Afrikaanse skrywers|skrywer]] van rubrieke, kortverhale en ’n roman. == Lewe en werk == André Abraham le Roux is op 14 Julie 1954 in [[Bellville]] gebore as die jongste van drie kinders en enigste seun van Abrie en Chrissie le Roux. Hy het twee ouer susters, Alida en Netta. Sy pa doen verskeie werke, waaronder skoolbus ry en die bedryf van ’n vis-en-tjips-winkel, maar die grootste deel van sy lewe rig hy staalkonstruksies vir geboue op. By hom leer André om met sy hande te werk. Hy word groot op [[Laingsburg]], [[Matjiesfontein]], [[Franschhoek]], [[Koppies]] in die Vrystaat en [[Parow]], waarna hy aan die Hoërskool President in [[Goodwood]] matrikuleer. As kind kuier hy gereeld by sy ouma in [[Montagu]], waar die samekomste van die plattelandse mense en die verhale wat hulle vertel ’n groot indruk op hom maak en sy oor ontwikkel vir stories en intriges. Na skool studeer hy met ’n onderwysbeurs verder aan die [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]] en behaal ’n B.A.-graad en ’n B.A. Honneurs-graad in Afrikaans-Nederlands. Op universiteit is hy lid van [[D.J. Opperman]] se letterkundige laboratorium. Na afloop van sy studies doen hy sy verpligte militêre opleiding op plekke soos [[Ovamboland]], [[Ladysmith]], [[Pretoria]], [[Bloemfontein]] en [[Johannesburg]]. In hierdie tyd sluit hy vir ’n ruk by die Staande Mag aan. Hy begin sy joernalistieke loopbaan in 1980 by ''[[Beeld]]'' in Johannesburg en bly in [[Hillbrow]], waarna hy terugkeer Kaapstad toe en aansluit by die redaksie van ''[[Huisgenoot]]'', vir wie hy onder andere selfdoen-artikels skryf. Vanaf 1985 werk hy by ''[[Die Burger]]'' as teater, film en boekresensent. Dan word hy assistent-redakteur van [[Sarie Marais|''Sarie'']], maar behartig steeds vir geruime tyd die weeklikse rubriek “''Nou ja toe''” vir ''Beeld''. Later word hy bevorder tot eindredakteur van ''Sarie''. In 1984 word hy aangewys as die eerste wenner van die [[F.A.K.-Volksangbundel|FAK]]-Joernalistiekprys op grond van sy artikels in ''[[Huisgenoot]]'' wat volgens die beoordelaars ’n besondere bydrae tot die Afrikaanse joernalistiek maak. In 2006 verower hy ’n [[Vodacom]] Wes-Kaap Joernalis van die Jaar toekenning as rubriekskrywer van “''Op die vrou af''” in ''Sarie'', terwyl hy in dieselfde jaar ook aangewys word as [[Media24]] se Beste Rubriekskrywer en Media24 se Joernalis van die Jaar. Uit sy eerste huwelik met Ina is twee dogters (Petro en Selene) gebore. Hy is weer getroud, die tweede keer met die kunstenares Marté, en hulle bly in [[Tamboerskloof]] in Kaapstad. == Skryfwerk == In matriek begin hy gedigte skryf en sy werk word saam met dié van onder andere [[Etienne van Heerden]] en [[Marlene van Niekerk]] opgeneem in die versamelbundel “''Poort 1972''”, wat ’n keur is uit die werk van hoërskoolleerlinge. Van sy eerste gedigte verskyn ook in ''Standpunte'' en ''Donga''. Sy debuut is met die digbundel <ref>Brink, André P. “Rapport” 10 Julie 1977</ref>“''Struisbaai-blues''”, waarin hy gedigte bundel wat hy grootliks in matriek en sy eerste jaar op universiteit geskryf het.<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 18 no. 2, Junie 1978</ref> Die gedigte het meestal liefdesvreugde en verdriet as tema. Sommige liefdesverse het sterk erotiese beelding, terwyl die ek en sy verhoudings soms op ongewone wyse betrag word. “''Selene''” is ’n sterk liefdesvers, terwyl “''Storm''”, “''Reën''” en “''Misweer''” sensitiewe natuurwaarnemings bevat. Hy bevind hom van meet af aan die ontvangkant van die streng sensuurwette wat in die sewentiger- en tagtigerjare toegepas word, en “''Struisbaai-blues''” word ’n tyd lank verbied, vermoedelik weens die erotiese aard van sommige van die gedigte. Sy verse word opgeneem in verskeie versamelbundels, waaronder “''Groot verseboek''” en “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”. Hy publiseer ook gedigte in ander letterkundige tydskrifte soos ''The bloody horse'' en van sy gedigte word opgeneem in die April 1985 uitgawe van die Belgiese tydskrif ''Kruispunt''. Dit is egter met sy prosa dat hy sy grootste bydrae tot die Afrikaanse letterkunde maak. Op skool en universiteit stuur hy kortverhale aan ''Huisgenoot'' wat nie gepubliseer word nie, maar sommige word wel onder verskillende skuilname in ''Brandwag'' gepubliseer. In April 1977 verskyn sy kortverhaal “''Struisbaai-blues''” in ''Standpunte'', waarna hy debuteer met die novelle <ref>Olivier, Gerrit “Standpunte” Nuwe reeks 159, Junie 1982</ref>“''Te hel met ouma''”, wat hy ’n “fotoverhaal” noem.<ref name="smuts">Smuts, J.P. “Burgerband” Tafelberg-Uitgewers Beperk Kaapstad Eerste uitgawe 1985</ref> Hierdie subtitel is insiggewend, aangesien die roman geen foto’s bevat behalwe die oneerbiedige een op die voorblad nie,<ref name="smuts" /> en dui dus eerder aan dat die tegniek van die beeldende en gefragmenteerde teks, soos in ’n fotoverhaal, gevolg gaan word. Op eksperimentele wyse word die teks dan gefragmenteer en gejukstaponeer, sodat weinig van die gevestigde roman-verordeninge onaangeraak bly. So wissel die verteller byvoorbeeld op lukrake wyse tussen “ek” en “hy” en is die inleiding ’n onderbreking van die eerste hoofstuk, wat gevolg word deur hoofstuk een. Soos die vertelwyse, is die hoofkarakter moeilik om te peil, ’n hawelose wat doelloos deur die stad swerf. Hy woon in die huis van Ouma ’n bisarre partytjie by wat ontaard in ’n reeks bloedige en uiters gewelddadige tonele. Die boek probeer die anargie, sinloosheid en geweld van die moderne samelewing uitbeeld en vermoedelik is die loshangende tonele en karakters wat nie maklik by die res van die verhaal inskakel nie, deel van hierdie uitbeelding van sinloosheid. In die “nuwe begin” wat na die slot volg, wil dit voorkom asof die hoofkarakter die rampsaligheid oorleef het, wat aan die titel dan ’n addisionele betekenislaag gee, naamlik dié van werklike veroordeling. Soos sy debuutdigbundel, “''Struisbaai-blues''”, word “''Te hel met ouma''”, ook ’n tyd lank verbied. In 1992 verskyn sy eerste werk wat nie kontroversieel is nie, ’n selfhelpboek met die titel “''Huisgenoot Doen-dit-self / You Do-it-yourself''”<ref>Brink, André P. “Rapport” 13 September 1987</ref> “''Sleep vir jou ’n stoel nader''”<ref>Pakendorf, Gunther “Die Burger” 27 Augustus 1987</ref> is ’n kortverhaalbundel waarin daar onemosioneel ingegaan word op die skadukant van die menslike lewe.<ref>Pieterse, Petra “Insig” Augustus 1987</ref> Die verhale is van prostitute, dwelmslawe, die marteling van ’n informant deur soldate in die bosoorlog,<ref>Van Zyl, Ia “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 27 no. 1, Februarie 1989</ref> halssnoermoorde en seks met minderjarige meisies, met politieke ondertone wat die apartheidsregering impliseer. Daardeur word ’n beeld geskep van ’n ontwrigte samelewing waar onmenslikheid en wreedheid alledaags geword het. Die struktuur van die bundel is heg en maak gebruik van verskeie kruisverwysings om verskillende verhale aan mekaar te verbind. “''Sleep vir jou ’n stoel nader''” word ook aangekla by die Sensuurraad, maar dit word nie verbied nie. Hierdie bundel is in 1990 op die kortlys vir die toekenning van die Ou Mutual-prys.<ref>Ohlhoff, Heinrich “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 47 no. 1, Herfs 2010</ref> “''Kom ons sit sommer by die tafel''”<ref>Pakendorf, Gunther “Rapport” 4 Mei 2008</ref> is sy tweede kortverhaalbundel en die titel is ’n direkte verwysing na die titel van sy eerste bundel.<ref>Pienaar, Hans “Beeld” 19 Mei 2008</ref>Al die verhale in “''Sleep vir jou ’n stoel nader''” is dan ook weer in hierdie bundel ingesluit en daar is ’n groot aantal kruisverwysings tussen nuwe verhale en dié wat in die eerste bundel ook verskyn het. Weereens beeld die nuwe verhale die wreedheid van die samelewing uit, met die duidelike implikasie dat die wêreld van die nuwe verhale geensins verbeter het van die vorige verhale nie, ten spyte van die veranderde politieke raamwerk. Huisvroue word deur indringers oorval, kinders word doodgeskiet in die uitbeelding van sinnelose geweld. In navolging van postmodernistiese tegnieke word koerantopskrifte, politieke slagspreuke, nuusberigte en aanhalings uit politieke manifeste in die teks ingesluit, sodat die leser gekonfronteer word met ’n mengelmoes feite wat op die oog af onsamehangend is, maar kollektief die morele bankrotskap van die samelewing uitbeeld. Hy noem sy verhale “dokumentêre fiksie”, wat verhale vertel wat geanker is in dokumente en die werklikheid en hom toelaat om kommentaar te lewer deur waarneming. Sy kortverhaal “''Mupeki pis mos deesdae soos ’n gieter''” (wat oorspronklik in “''Sleep vir jou ’n stoel nader''” verskyn) word in 1987 opgeneem in die versamelbundel “''Forces’ Favourites''” en “''Struisbaai-blues''” (oorspronklik in ''Standpunte'' van April 1977) deur Hennie Aucamp in “''Blommetjie gedenk aan my''”. Ander versamelbundels wat van sy werk opneem sluit in “''Borde borde boordevol''” onder redaksie van Hennie Aucamp, “''Vertellers 2''” van Merwe Scholtz, en “''’n Rooie met ratte, Pa''” onder redaksie van Temple Hauptfleisch en Ulla Schüler. ’n Keur uit sy rubrieke in ''Beeld'' word gebundel onder die titel <ref>Roodt, P.H. “Beeld” 27 Augustus 2001</ref>“''Nou ja toe''” en hierin spreek hy ’n groot verskeidenheid onderwerpe uit die alledaagse lewe aan. ’n Keur uit sy rubrieke in ''Sarie'' word gebundel onder die titels <ref>Aucamp, Hennie “Beeld” 10 Julie 2000</ref>“''Op die man af''” en “''Op die vrou af''” en hierdie rubrieke spreek hoofsaaklik herkenbare situasies in die verhouding tussen die geslagte aan. Die sukses van hierdie bundels lei tot ’n tweede keur wat in “''Op die vrou af 2''” gebundel word.<ref>Van Eeden, Johanna “Beeld” 17 Januarie 2011</ref> “''Kan ek maar aan jou selluliet vat?''” met die subtitel “''Hoe mans se koppe werk (indien wel)''” kan as ’n soort verhoudingshandboek beskryf word, want hy neem die leser deur die hormone wat die partye tot ’n huwelik teister, die probleme wat dit veroorsaak en stel moontlike oplossings voor. Dit word alles aangebied in sy kenmerkende droë humorsin. Hy stel die versamelbundel “''Sarie: 40 flitsverhale''” saam uit kortverhale wat in ''Sarie'' verskyn het. In [[1988]] skryf hy die eenvrou-toneelstuk “''Bybie''” vir Shaleen Surtie-Richards en dit word opgevoer in Johannesburg, Windhoek, Port Elizabeth, Kimberley en by die Grahamstadse Kunstefees. In 1994 is hy een van vier skrywers wat gekies word om aan TV1 se Afrikaanse Drama projek “''Vierspel''” en die opvolg “''Vierspel 2''” deel te neem. Die televisiedrama “''Verlore tyd''” word in 1994 op televisie gebeeldsend. Hierin keer die eienaar van ’n spogplaas se seun van universiteit af terug met ’n bruin vrou, maar die pa jaag hulle van die plaas af weg. Jare later, ná die seun se dood, keer die vrou met haar seuntjie terug na die plaas om hom vir sy oupa te wys en ’n pak briewe wat sy seun aan hom geskryf het aan die ou man af te gee. “''Eendag is eendag''” is ’n televisiedrama wat handel oor ’n vrou wat haar verdwene man ná twee jaar amptelik dood laat verklaar, sodat sy die lewensversekering kan kry. Dan daag hy skielik op. Die rubrieke “''Op die vrou af''” word in 2003 deur Pedro Kruger voorgelees op die ''Volksblad'' Kunstefees en dit is so gewild dat Hennie van Greunen dit omskep in ’n musiekteaterproduksie wat op kunstefeeste voor vol sale opgevoer word. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1977 |Struisbaai-blues |- |1980 |Te hel met ouma |- |1987 |Sleep vir jou ’n stoel nader |- |2000 |Op die man af |- |2001 |Nou ja toe |- |2004 |Op die vrou af |- |2008 |Kom ons sit sommer by die tafel |- |2009 |Op die vrou af |- |2010 |Kan ek maar aan jou selluliet vat? |} == Bronnelys == === Boeke === * Cloete, T.T. (red.) “Die Afrikaanse literatuur sedert sestig” Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * De Vries, Abraham H. “Kort vertel: Aspekte van die Afrikaanse kortverhaal” Suid-Afrikaanse Instituut Amsterdam 1998 * Grové, A.P. “Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans” Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2” Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria  Eerste uitgawe 2005 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel I” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1998 === Tydskrifte en koerante === * Deloof, Jan (samesteller) “Skryf asseblief terug” “Kruispunt” No. 95 April 1985 * Ellis, Zirkea “Skrywersprofiel: André le Roux” “Kaapse Bibliotekaris” Junie/Julie 1988 * Grundling, Erns “Ware verhale” “Boeke-Insig” No. 4 Winter 2008 * Lessing, Carel “Hansies, Boesakke Le Roux se kos” “Plus” 22 Junie 2001 * Nieman, Nols “Gewilde ‘Op die vrou af’ kry ’n ekstra vertoning” “Volksblad” 14 Julie 2004 * Olivier, Nita en Roos, Martjie “TV-blomtyd vir drama-jonges” “Die Burger” 25 Februarie 1994 * Prinsloo, Koos “Jy moet net die knoppies hard genoeg druk” “Die Burger” 29 Julie 1987 * Retief, Hanlie “Dié vakman is niemand se troostannie” “Rapport” 10 Oktober 2010 * Truter, Suzette “Op André af” “Sarie” 9 Februarie 2000 * TV-redaksie “Nuwe talent bring ‘Vierspel’ na kassie” “Die Burger” 23 September 1994 * Van den Berg, Marzanne “G’n pienk wollerigheid, net die waarheid” “Beeld” 24 November 2010 * Van der Merwe, Chris “Is André se storie pornografie?” “Rapport” 25 September 1988 === Internet === * Botes, Zani Oulitnet: http://www.oulitnet.co.za/heupvuur/andreleroux.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170701030042/http://oulitnet.co.za/heupvuur/andreleroux.asp |date= 1 Julie 2017 }} * LitNet ATKV-Skrywersalbum 15. April 2008: www.litnet.co.za * NB-Uitgewers: http://www.nb.co.za/authors/4860 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170709185609/http://www.nb.co.za/Authors/4860 |date= 9 Julie 2017 }} === Resensies === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Le Roux, Andre}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Afrikaanse skrywers]] [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1954]] p1mzbbe64p0459d6gr9layzymdrz75n 0 116241 2903310 2526668 2026-05-12T10:56:58Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903310 wikitext text/x-wiki '''Karel Prinsloo''' is hoof van Plus 50 Media, Direksielid van [[GrysKrag]], asook ’n [[Afrikaans]]e [[digter]] en taalkundige. == Lewe en werk == Karel Petrus Prinsloo is te [[Amersfoort, Mpumalanga|Amersfoort]] in 1943 gebore. Hy studeer aan die [[Universiteit van Pretoria]], waar hy in 1964 die B.A.-graad en in 1968 die M.A.-graad verwerf, lg. met ’n verhandeling oor “''Die beelde in Totius se Psalmberyming''”. Hy behaal die D.Litt. et Phil.-graad in 1972 met ’n proefskrif oor  “''Die tweetaligheid van twee groepe universiteitstudente, en hul ingesteldhede teenoor die tweede taal: ’n sosiolinguistiese ondersoek''”. Vir meer as twintig jaar werk hy by die [[Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing]], onder meer vir sowat elf jaar as hoof van die Instituut vir Taal- en Kunstenavorsing, ’n ruk as hoof van politieke en grondwetlike aangeleenthede en die laaste jaar as hoof van sosiaal-kulturele dinamika. Terwyl hy hier werksaam is, publiseer hy op sy eie en saam met ander verskeie verslae oor taalonderrig in die algemeen en [[Afrikaans]] as taal in die besonder. Hierdie verslae sluit onder andere in “''Language and communication studies in South Africa: current issues and directions in research and inquiry''” (saam met Leonard Walter Lanham, 1978), “''Institutions presently conducting research and inquiry in the field of language in South Africa''” (1978), “''Taalbeplanning vir Suid-Afrika''” (1980), “''Stand van die Afrikaanse taal: tans en die toekoms''” (1981) (later as boek gepubliseer onder die titel “''Afrikaans: Stand, Taak, Toekoms''”), “''Afrikaans: ’n toekomsperspektief''” (1983), “''Gesindhede ten opsigte van taal in die onderwys in Suid-Afrika''” (1984), “''Die status van Afrikaans en die ander hooftale in SWA/Namibië''” (1984), “''Taalbeplanning vir Suid-Afrika''” (1984), “''Die taalsituasie in SWA/Namibië en taal in die onderwys van die land''” (1984). Saam met verskeie ander medewerkers word in twaalf dele gepubliseer “''Aspekte van taal- en kommunikasieaangeleenthede in SWA/Namibië''” (1982), waar elke deel die situasie by ’n spesifieke bevolkingsgroep ontleed. Hy is vanaf 1 Junie 1993 uitvoerende direkteur van die Stigting vir Afrikaans, wat homself ten doel stel om Afrikaans op alle terreine en onder alle mense te bevorder. Vanaf 2004 is hy ook onder andere projekleier van die Afrikaanse Taaloudit, onder die vaandel van die Nasionale Forum vir Afrikaans (NFA) en gesteun deur die [[Akademie vir Wetenskap en Kuns]]. Hy dien ook op die bestuur van die [[Afrikaanse Taalraad]] en die NFA. In laasgenoemde hoedanigheid publiseer hy in 2006 die verslag “''Op pad na ’n taalstrategie vir Afrikaans''” en onder sy leierskap word taalberade in 2004 en 2007 gehou om te besin oor die pad vorentoe vir Afrikaans en die depolitisering van die taal. In verskeie ander meestal private dokumente of kontrak-verslae sit hy die stand van Afrikaans in Suid-Afrika na demokrasie uiteen, onder andere “''Verslag van ’n taaloudit oor Afrikaanse taalprojekte, verenigings en energieë”'' (2004), “''Opname oor Afrikaanse projekte en aktiwiteite op ’n plaaslike munisipale vlak in Suid-Afrika” (2006), “Die Afrikaanse "ons" en die nodigheid van ’n Afrikaanse Taalraad”'' (2008) en “''Die Afrikaanse Taalraad kom tot stand”'' (2008). Hy skryf ook talle vakkundige publikasies wat in tydskrifte verskyn en werk mee aan boeke soos “''Afrikaans in Afrika''” onder redaksie van Christo van Rensburg. As spreker lewer hy referate by verskeie plaaslike en internasionale taalkonferensies, waaronder in 2000 in [[Puerto Rico]]. In 2005 word hy hoofredakteur van ''Plus 50'', ’n twee maandelikse tydskrif vir seniors en is voorsitter van [[GrysKrag]], ’n welwillendheidsorganisasie wat daarop toegespits is om seniors se lewensgehalte te verbeter. Sedert 2016 is hy die uitvoerende vervaardiger van 'n weeklikse TV-joernaalprogram, ''[[Met 'n huppel in die stap]]'', wat deur [[kykNET]] op hul hoofkanaal uitgesaai word. == Persoonlike lewe == Hy is getroud met Dioné, wat ’n doktorsgraad in [[Geskiedenis]] verwerf het en vir lank 'n dosent was aan die Universiteit van Suid-Afrika. Daarna was sy 'n streekhoof van die [[Afrikaanse Taalraad]] en [[hoof- uitvoerende beampte]] van die [[Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns]] (2012-2019). Die egpaar het vyf kinders. == Skryfwerk == Van sy gedigte word in ''Tydskrif vir Letterkunde'' gepubliseer. Hy debuteer in 1990 met sy digbundel <ref>Grové, A.P. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 31 no. 3, September 1991</ref>“''Tussen grensligte''”.<ref>Hugo, Daniel “Rapport” 20 Januarie 1991</ref> Hierdie bundel betrag die mens en sy plek in die wêreld vanuit verskillende hoeke.<ref>Scholtz, Merwe “Die Burger” 5 Maart 1991</ref>Die titel verwys na die grense, bakens of uithoeke van die mens se bestaan, wat deur ligte probeer deurgrond word. Die bundel word in vier afdelings verdeel, waar “''Landskappe''” gedigte oor die natuur bevat en onder andere die teenstellings tussen wilde en vrye groei teenoor beheer op beplande boerderye uitlig. “''Stadskappe''” het die stadsbestaan as tema, met die onnatuurlike van hierdie lewe wat in sterk teenstelling staan met die natuur. “''Miniature''” bevat kort gedigte waarin die stryd van die natuur teenoor die onnatuurlike opgeneem is. In “''Lugscenario''”, wat die twaalf tekens van die astrologiese Diereriem beteken, probeer die digter deur die kosmos sin vind in die bestaan in Afrika. Sy gebruik van assonansrym in plaas van volrym is ’n aanwins vir die poësie.<ref>Olivier, Fanie “Rapport” 26 Augustus 1984</ref> Hierdie bundel word in 1990 genomineer vir die Rapportprys. Die gedig “''Speelkatte''” word opgeneem in “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”. Sy tweede digbundel "[[Slimfoonflitse]]", verskyn in 2018. Dit handel oor verhoudings tussen mense, veroudering, die mens en sy fisiese omgewing, en oor aktuele sake uit die daaglikse lewe. Die bundel word in vyf afdelings aangebied: berg- en stadsflitse, nuusflitse, familieflitse, hospitaal- en krukkeflitse en rondflitsing. Vanweë hulle leebaarheidsaard is etlike van die gedigte in "Slimfoonflitse" deur sangers getoonset, bv. deur [[Helena Hettema]] ("Jeugherinnering' en 'Vir veertig jaar") en deur nagraadse sangstudente van die [[Musiekkonserwatorium]], [[Universiteit Stellenbosch|Universiteit van Stellenbosch]], vir hulle konsert 'Nuwe lied" tydens die [[Woordfees]] van 2019 ("Saam een", 'Waters ver", "Sukkelkultuur" 'Eers as hemelinge" en 'Nagvoorhof"). == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1990 |Tussen grensligte |} == Bronnelys == === Boeke === * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria  Eerste uitgawe 2005 === Tydskrifte en koerante === * Stofberg, Andriette “Afrikaans leef dat dit bars, sê Karel” “Beeld” 31 Julie 1993 === Resensies === {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Prinsloo, Karel}} [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1943]] 3r4oqmuu2z2oa06owf4vlwgcqnkwtca 0 116838 2903145 2887958 2026-05-11T17:40:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903145 wikitext text/x-wiki '''Johan van Wyk''' (20 November 1956 - 27 Maart 2022) was ’n [[Afrikaanse digters|Afrikaanse digter]] en professor aan die [[Universiteit van Durban-Westville]]. == Lewe en werk == André Johan van Wyk is op [[20 November]] [[1956]] in Jansenstraat in [[Welkom]] in die [[Vrystaat]] gebore en word groot op sy geboortedorp. Sy vader is hier ingenieur op die myne, nadat hy in die veertigerjare in armoedige omstandighede as lid van ’n gesin van vyftien op die [[Oos-Rand]] grootgeword het. Johan het nog ’n broer en ’n suster. In Welkom gaan hy skool aan die Laerskool Dagbreek en toe Hoërskool Gimnasium, waarna die gesin in sy st. 7-jaar in 1969 verhuis na [[Mosambiek]], waar sy vader aan die [[Cahora Bassa-dam|Cahora Bassa]]-damprojek werk. Hy sit sy skoolopleiding voort aan [[Bothashof]] in die destydse [[Salisbury]] (nou Harare) in [[Zimbabwe]], waar hy in 1973 matrikuleer. 'n Jaar lank studeer hy aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] en sit dan sy studie voort aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]]. Hier raak hy betrokke by politieke betogings teen die Apartheidsbeleid van die regering, waarvoor hy vir ’n paar weke in hegtenis geneem word. Hierna onderbreek hy sy studie en weier dan ook om militêre diensplig te doen. Onder meer probeer hy diensplig ontduik deur [[Swaziland]] (nou [[eSwatini]]) toe te vlug, waar hy drie maande lank in ’n tent in ’n woonwapark bly, onder meer by Ezulwini. Hy moet noodgedwonge terugkeer na Suid-Afrika om lewensmiddele te bekom en word in hegtenis geneem. Hierna bring hy tyd deur in die militêre detensiebarakke en in die militêre hospitaal. Eindelik word hy om sielkundige redes vrygestel van diensplig toe hy as skisofreen gediagnoseer word. Hy keer dan terug na die akademie waar hy (met twee vakke van die Universiteit van Suid-Afrika) in 1982 sy B.A.-graad voltooi met hoofvakke Afrikaans-Nederlands en Kunsgeskiedenis aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]]. Daarna verwerf hy in 1983 ook sy B.A. Honneurs-graad in Afrikaans-Nederlands. In hierdie tyd (die laat jare sewentig en vroeë jare tagtig) woon hy op ’n kleinhoewe naby Boksburg, waarna hy hom in 1983 in [[Durban]] vestig. Hy promoveer (Ph.D.-graad) in 1987 onder promotorskap van [[André P. Brink]] aan die [[Rhodes-universiteit]] met ’n studie oor ''Die dood, die minnaar en die Oedipale struktuur in die Ingrid Jonker-teks''. Die biografiese gedeelte van hierdie werk publiseer die skrywer self later as ''Gesig van die liefde: Ingrid Jonker''. Hy word in Januarie 1984 ’n junior lektor aan die Universiteit van Durban-Westville en word in 1989 bevorder tot lektor en in 1990 tot senior lektor. In 1989 is hy een van die skrywers wat genooi word om die geskiedkundige beraad met die ANC by die Victoria-waterval by te woon. Hy dien in die keurraad vir die Rapportprys vir Letterkunde in 1992 en vir die ATKV-prys in 1994. In Januarie 1994 word hy medeprofessor en ook koördineerder by die Centre for the Study of Southern African Literature and Languages (CSSALL) aan die Universiteit. Hierdie sentrum gee ook sy eie tydskrif, ''Alternation'', uit. In die negentigerjare is hy verantwoordelik vir multidissiplinêre navorsing in post-apartheid en postkoloniale studies aan hierdie sentrum. In Januarie 2000 word hy bevorder tot vol professor en in 2001 word hy ook waarnemende direkteur van die School of Languages. In sy tyd aan die universiteit woon hy gereeld oorsese konferensies by en lewer ook talle referate. Ten einde deel te wees van die volle integrasie van die samelewing, vestig hy hom in 1998 in Durban in ’n woonstel in Gillespiestraat in die Punt, een van die mindergegoede buurte. Hier gebruik vele jong mense, van alle rasse en ekonomiese agtergronde, sy woonstel as bymekaarkomplek. In 2002 word hy in die hospitaal opgeneem na ’n beroerte-aanval en in November 2002 word hy weer gehospitaliseer nadat ’n besete minnares hom met ’n mes en brandblusser in sy woonstel aangeval het. In 2003 tree hy weens mediese ongeskiktheid af. Hy woon vir ’n ruk hierna by sy ouers in Bloemfontein, waarna hy na Kaapstad verhuis. Tydens sy akademiese loopbaan bied hy verskeie referate aan by plaaslike en internasionale konferensies, onder andere in Brasilië, Kanada, Duitsland, Nederland en [[Pole]] en lewer hy bydraes vir verskeie boeke oor die letterkunde. Sy vakkundige artikels verskyn in tydskrifte soos ''Ensovoort'', ''Standpunte'', ''Stilet'', ''Journal of Literary Studies'', ''Literator'', ''Karring'', ''Insig'' en ''Alternation''. Van sy boekresensies verskyn in ''[[Oggendblad]]'', ''[[Vrye Weekblad]]'', ''Upstream'', ''[[Die Suid-Afrikaan]]'' en ''Alternation''. Hy is ook ’n behendige skilder. Hy is getroud met Liesbet Grobler en die egpaar het twee kinders, maar sy vrou werk en woon meestal in [[Kaapstad]]. Hy het ook ’n kind uit ’n vorige verhouding. Johan van Wyk is op 27 Maart 2022 oorlede. == Skryfwerk == === Poësie === Op skool het hy reeds ’n belangstelling in skryf en sy<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 17 no. 2, Mei 1979</ref> eerste gedigte en verhale verskyn in hierdie tyd.<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 19 no. 3, September 1979</ref> Sommige daarvan word <ref>Malan, Charles “Die Transvaler” 2 Desember 1978</ref> gepubliseer in die skool se jaarblaaie en later verskyn van sy eerste verse in ''Standpunte'' en ''Tydskrif vir Letterkunde''. In die sewentigerjare en vroeg tagtigs is hy saam met Vanda van Spuyk prominent met die uitgee van “ondergrondse letterkunde” in die vorm van afgerolde pamflette as protes teen die streng toepassing van sensuur in daardie tyd en stig hy ook die onafhanklike letterkundige tydskrif ''Spado''. Gedurende hierdie tyd en later verskyn verskeie van sy gedigte in tydskrifte soos ''Donga'', ''Standpunte'', ''Tydskrif vir Letterkunde'', ''Inspan'', ''The bloody horse'', ''Graffier'', ''Ensovoort'', ''Stet'', ''Tagtiger'' en ''Ons Klyntji'', terwyl dit ook opgeneem word in die April 1985 uitgawe van die Belgiese tydskrif ''Kruispunt''. Sy debuutbundel<ref>Brink, André P. “Rapport” 21 November 1976</ref> “''Deur die oog van die luiperd''” verskyn in<ref>Brink, André P. “Tweede Voorlopige Rapport” Human & Rousseau Kaapstad Pretoria Johannesburg Eerste uitgawe 1980</ref> sy tweede jaar op universiteit toe hy slegs negentien jaar oud is. Dit trek onmiddellik die aandag weens die onkonvensionaliteit van die gedigte en die sterk protes wat daar teen die establishment in al sy vorms,<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 17 no.2, Junie 1977</ref> veral die regering en die kerk, uitgespreek word. Die titel van die bundel verwys na Etienne Leroux se formulering<ref>Coetzee, A.J. “Standpunte” Nuwe reeks 137, Oktober 1978</ref> daarvan in “''Een vir Azazel''”, naamlik dat hier gekyk word deur die oog van die swaksinnige idioot, die heilige, die digter en die skrywer, wat die poort oopsluit en die waarnemings groot en intens maak, om sodoende die self innerlik vry te maak. Die gedigte is beskrywend van ’n mens in ’n wêreld van waansin en geweld, waar die enkeling hom gedurig tussen die teenpole van verdoemenis en redding bevind. Soms word onsamehangende of droomtaal gebruik, in lyn met die [[dadaïsme]] wat in opstand is teen die rasionaliteit van die werklikheid, terwyl surrealisme ook oorvloediglik gebruik word. Die stryd tussen die demoniese en die Christelike is ook ’n deurlopende tema. Die openingsgedig, “''hieronymus bosch se koringwa''”, stel reeds die tematiek van die bundel voor en inisieer ’n proses wat later ’n groot invloed op sy digkuns uitoefen, naamlik gedigte oor kunswerke. Die angswekkende visioene van Bosch met hulle perverse seks word hier verbind met die sondeval, terwyl dié wat agter die koringwa loop met die bestaansnood van die hedendaagse mens gevul word. Die bundel word in twee afdelings verdeel, “''Een''” en “''Twee''”. “''Redenasie''” (gedig “''I''”) probeer om in geradbraakte Nederlands meer gesag te verleen aan die “plaastaal” Afrikaans en skreeu uit teen die monster van die politici en geweld en die verskrikkinge wat die kunswerk vasvang. “''XXXI''” (“''Josef Adonis het oor die tou getrap''”) is ’n pervertering van die Christus-verhaal, verplaas na die banale omgewing van ’n stadsagterbuurt. “''XLI''” (“''somerbaiereëns was die beendere''”) beskryf die lyding en veral die vernedering van die swart mense, met die vermaning dat hoewel God se hande magteloos is om in te gryp, sy oë sal onthou. Die opvolgbundel,<ref>Brink, André P. “Rapport” 29 Oktober 1978</ref> “''Heldedade kom nie dikwels voor nie''”,<ref>Brink, André P. “Tweede Voorlopige Rapport” Human & Rousseau Kaapstad Pretoria Johannesburg</ref> toon ’n groter taal- en tegniese vaardigheid as in sy debuut, asook ’n subtieler woordkeuse. Die eerste van drie afdelings maak gebruik van interpretasie van skilderye. Dit lei dus tot herskepping en interpretasie, met die verhouding en afstand tussen die kunswerk en waarnemer as nuwe skeppingspunt. Die kunswerk het nou gestol en die perspektief van die waarnemer word verhef as kommentaar op persoonlike en tydgenootlike probleme. Die openingsgedig is “''Hoe ydel die onsterflikheid''”, waarin die digter heenwys na verskeie van die skilderye wat hy in afsonderlike gedigte ontleed. Die bundeltitel verkry hier ’n ironiese betekenis as die “heldefigure” in die skilderye so blootgestel word aan inspeksie en die helde blyk om alledaags te wees, as’t ware gevangenes in die skildery is, vasgevang in ’n “huwelik van vlees en verf”. “''Die dood van Marat''” (’n skildery deur die Franse skilder Jacques-Louis David) beeld die dood uit van hierdie revolusionêr, wat deur ’n jong vroulike fanatikus, Charlotte Corday, in sy bad doodgesteek is. Die suggestie is duidelik dat [[Jean-Paul Marat|Marat]] geen bevryder was nie, met sy hand “sonder ’n spykermerk”. ’n Belangrike gedig is “''Die vuurhoutjieverkopertjie''”, wat ten spyte van die [[vuurhoutjie]]s wat hy verkoop nie lig of hitte kan maak nie en inderdaad in die donker en koue verkeer, letterlik en figuurlik. Hierdie afdeling word afgesluit met “''Boesmans teken pylskerp''” waarin die digter enkele hoogtepunte uit die kunsgeskiedenis opteken, toe dinge van blywende waarde geskep is. Die tweede afdeling bevat gedigte oor die woordkuns, geweld en menslike wreedhede, met “''Non''” wat die verkragting en moord op ’n non uitbeeld. Die derde afdeling bevat meer persoonlike gedigte, met “''’n Boom''” wat surrealistiese effekte gebruik. Die boom word beskryf as beskermheer van voëls, miere en besies en sy infrastruktuur is ’n verkeersnetwerk vir insekte, wat dan daartoe lei dat die digter die stad met sy motors en busse met hierdie verkeer op die boom assosieer. Die boom is vasgeanker in die grond, wat assosiasies uitlok met die beskerming wat die wind teen die wind en reën bied, terwyl die skaduwee wat die boom gooi oor die grond en die toppunt van die boom wat uitreik na die lug en hemelruim assosiasies met reis, selfs ruimtereis, tot gevolg het. Die bundel bereik telkens treffende surrealistiese effekte met sy besondere manier van kyk. T.T. Cloete noem hierdie ’n bundel “van ’n onvergelyklike suiwerheid en individualiteit”<ref>''Tydskrif vir Letterkunde'' Mei 1979</ref> “''Bome gaan dood om jou''”<ref>Brink, André P. “Standpunte” Nuwe reeks 161, Oktober 1982</ref> is in wese ’n punk- en pop-digbundel wat sterk ek-gerig is,<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 22 no. 2, Junie 1982</ref> met verskeie verwysings na die waansin van die ek in ʼn<ref>Cloete, T.T. “Tydskrif vir Letterkunde” Nuwe reeks 20 no. 3, Augustus 1982</ref> onsimpatieke wêreld. Surrealistiese verse word weer gebruik in hierdie intens intieme losmakingsproses van die digter van homself.<ref>Pretorius, Wessel “Die Transvaler” 10 Augustus 1981</ref> Die bestaan tussen lewe en dood word in die bundel verwoord, tesame met die eensaamheid en die gedurige sloping wat plaasvind, soos reeds in die bundeltitel aangeraak word. Die surrealistiese beelde in “''Skaapkop in ’n pot''” bekoor, terwyl die jeugherinneringe in “''Skoolseunblues''” van die skoolmeisie op wie die spreker verlief was, ook tref. Hoewel hierdie bundel ontdaan is van gedigte oor skilderye, is daar tog ’n surrealistiese vers oor “''Hieronymus Bosch''” opgeneem. Die digbundel “''Oë in ’n kas''” <ref name="ReferenceA">Pieterse, H.J. “Beeld” 30 Julie 2001</ref> neem die surrealistiese<ref name="ReferenceB">Wybenga, Henk “Die Transvaler” 16 April 1980</ref><ref>Bruwer, Johan “Rapport” 20 April 1980</ref> in sy digkuns steeds verder, sodat van die gedigte onverstaanbaar word in die veelheid van effekte en indrukke. Hierdie bundel het as ondertitel “''Aantekeninge van ’n onbewuste''”, wat die aard van die gedigte met sy vrye assosiasies goed tipeer. Hy beskryf self die gedigte in ’n onderhoud as sy “reis na die einde van die nag”<ref>Theunis Engelbrecht se artikel in ''Beeld'' van 25 September 1996</ref> Die lang gedig “''Staatsgreep, Desember 1983''” het as motto ’n uitspraak van Freud waarin hy sê dat ’n droom nie enigiets vir enigiemand wil sê nie, omdat dit nie ’n voertuig vir kommunikasie is<ref>Olivier, Gerrit “Insig” November 1996</ref> nie. Die bundel sluit in ’n mate by hierdie uitspraak aan, met die gedigte wat dan as drome in hierdie betekenis gesien kan word. Soos die titel aandui, speel die visuele ’n belangrike rol en word die gedigte ’n weerspieëling van hoe die oë in die verborgene sien. Die wêreld waarna die gedigte mens neem, is die wêreld van die sosiaal uitgeworpenes, werkloses, boemelaars en ander minder bevoorregtes wat in die skadu of gevangenis (die kas van die titel) leef. Die gedigte word dan ’n disassosiasie met die wêreld en ’n vervreemding, selfs van die self. “''Woorde''” kan gesien word as ’n uiting van die wordende gedig se begeerte om werklikheid te word, terwyl “''Dans van die sjamaan''” ’n suggestieryke gedig is van die smagting na rus. In 1988 gee hy saam met Pieter Conradie en Nik Constandaras die alternatiewe bloemlesing van Suid-Afrikaanse poësie, “''S.A. in poësie / S.A. in poetry''”, uit. Sy gedigte word in die tagtigerjare getoonset en uitgevoer deur die Afrikaanse punkgroep Koos. Van sy gedigte word in verskeie versamelbundels opgeneem, insluitende “''Groot verseboek''”, “''Die Afrikaanse poësie in ’n duisend en enkele gedigte''”, “''Digters en digkuns''”, “''Goudaar''”, “''Kraaines''” en “''Die dye trek die dye aan''”. === Ander skryfwerk === Benewens gedigte skryf hy ook die eksperimentele drama “''Wieretuin''”,<ref name="ReferenceB" /> wat in 1980 in die Markteater opgevoer is. Reeds die titel dui aan die deurmekaar en ineengestrengelde gedagtes en handelinge wat hierdie drama kenmerk, waar die karakters soos diere in ’n dieretuin selfs in hul privaatste oomblikke ontbloot word. Die skisofreniese hoofkarakter Trollop skryf ’n drama oor sy verhouding met Aletta en studeer dit in. Hy skryf ook briewe aan haar wat hy nie pos nie, maar waarvan sy tog wel kennis dra, terwyl hy reageer op haar verbeelde reaksie daarop. Hierdie gebrek aan werklike kommunikasie is aanduidend van die individu se afgeslotenheid binne die massa. Aletta en Madeline het andersins ’n lesbiese verhouding wat eweneens in troebel waters vaar en waarin hulle vasgevang voel, soos diere in ’n hok. Hierdie drama volg hy op met “''Oudisie om die einde van die aarde te verhoed''” en die rockopvoering “''Sloper''”, wat beide ook by die Markteater opgevoer word. Van sy kortverhale word in letterkundige tydskrifte soos ''The bloody horse'' gepubliseer en hy skryf ook die [[fotoverhaal]] “''Trollop slaap te veel''”, wat in verskeie aflewerings in die tydskrif ''Stet'' gepubliseer is. As sy digbundels swak verkoop, slaan hy oor na Engels as medium en gee sy werk onder andere op CD uit en so verskyn die verhaal<ref name="ReferenceA" /> “''My name is Angel''” in 2001 in hierdie formaat. Dit bevat fragmente uit ’n roman wat hy geskryf het, asook elemente uit sy gereelde rubriek op LitNet, “''Gillespiestraat-slenters''”. Met straatgeluide as agtergrond vertel hy hierop die deprimerende verhaal van ontmoetings met prostitute soos Fikile, Imbali, Olivia en Angel. Hy skets die agtergrondgeskiedenis van elkeen van hierdie prostitute. Ná die eet van ’n [[daggakoekie]] ervaar die verteller drie vrouefigure as een tydens sy trip en ervaar die hel as werklikheid. Hy skryf ook die grootliks outobiografiese Engelse roman getiteld “''Man/Bitch''”.<ref>Hambidge, Joan Woorde wat Weeg: http://joanhambidge.blogspot.co.za/2013/02/johan-van-wyk-man-bitch-20012006.html</ref> Die roman beeld veral die chaos in die verteller en ook hoofkarakter Johan se lewe uit, veral na aanleiding van sy verhoudings met ’n groot aantal vrouens en sy soms rampspoedige omgang met talle randfigure van die samelewing. Uit sy literatuurwetenskaplike artikels wat in verskeie tydskrifte verskyn, word die bundel “''Constructs of Identity and Difference in South African Literature''” saamgestel. In 1996 is hy saam met Johannes Smit en Jean-Philippe Wade ook redakteur van “''Rethinking South African Literary History''”.<ref>Anoniem “Beeld” 17 April 2000</ref> “''Gesig van die liefde: Ingrid Jonker''” <ref>Hambidge, Joan Onse Angeltjie: http://www.nmmu.ac.za/onseangeltjie/jonker.htm</ref> is ’n verwerking van die biografiese hoofstuk van sy doktorstesis. Hierin neem hy haar kinderjare, haar stormagtige verhouding met haar pa, die skrywer Abraham H. Jonker, haar liefdesverhoudings met mense soos André P. Brink en [[Jack Cope]], die ontstaansgeskiedenis van haar digbundels en haar selfmoord en begrafnis in oënskou. == Publikasies == {| class="wikitable" !Jaar !Publikasies |- |1976 |Deur die oog van die luiperd |- |1978 |Heldedade kom nie dikwels voor nie |- |1981 |Bome gaan dood om jou |- |1995 |Constructs of Identity and Difference in South African Literature |- |1996 |Oë in ’n kas |- |1999 |Gesig van die liefde: Ingrid Jonker |- |2001 |Man/Bitch |- |2006 |Gedigte 1976–1996 |- | !Samesteller en redakteur |- |1988 |S.A. in poësie/S.A. in poetry (saam met P.J.J. Conradie en Nik Constandaras) |- |1996 |Rethinking South African literary history (saam met Johannes Smit en Jean-Philippe Wade) |} == Bronnelys == === Boeke === * Cloete, T.T. (red.) “Die Afrikaanse literatuur sedert sestig” Nasou Beperk Eerste uitgawe 1980 * Grové, A.P. “Letterkundige sakwoordeboek vir Afrikaans” Nasou Beperk Vyfde uitgawe Eerste druk 1988 * Kannemeyer, J.C. “Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur 2” Academica, Pretoria, Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe Eerste druk 1983 * Kannemeyer, J.C. (red.) “Kraaines” Human & Rousseau Kaapstad en Johannesburg Eerste uitgawe 1988 * Kannemeyer, J.C. “Verse vir die vraestel” Tafelberg-Uitgewers Beperk Eerste uitgawe 1998 * Kannemeyer, J.C. “Die Afrikaanse literatuur 1652-2004” Human & Rousseau Kaapstad en Pretoria Eerste uitgawe 2005 * Nienaber, P.J., Roodt, P.H. en Snyman, N.J. (samestellers) “Digters en digkuns” Perskor-Uitgewers Kaapstad Vyfde uitgawe Sewende druk 2007 * Van Coller, H.P. (red.) “Perspektief en Profiel Deel 2” J.L. van Schaik-Uitgewers Pretoria Eerste uitgawe 1999 === Tydskrifte en koerante === * Brink, André P. “Nuwe koers in poësie?” “Rapport” 5 September 1976 * Deloof, Jan (samesteller) “Skryf asseblief terug” “Kruispunt” No. 95 April 1985 * Engelbrecht, Theunis “Reis na die einde van die nag” “Beeld” 25 September 1996 * Engelbrecht, Theunis “Revolusionêr” “By” 9 Mei 2009 * Hambidge, Joan “Die Olympia-skildery in twee Afrikaanse gedigte, of meer…” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 32 no. 1, Februarie 1994 * Jonckheere, W.F. “Die beeldpoësiesiklus in Johan van Wyk se ‘Heldedade kom nie dikwels voor nie’ (1)” Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 33 no. 4, Desember 1993 * Jonckheere, W.F. “Die beeldpoësiesiklus in Johan van Wyk se ‘Heldedade kom nie dikwels voor nie’ (2)”Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 34 no. 1, Maart 1994 * Jonckheere, W.F. “Die beeldpoësiesiklus in Johan van Wyk se ‘Heldedade kom nie dikwels voor nie’ (3)” Tydskrif vir Geesteswetenskappe” Jaargang 34 no. 2, Junie 1994 * Kleinboer “Digters gaan dood om jou” “Boeke Insig” No. 7, Herfs 2009 * Lessing, Carel “My werk te vreemd vir die volk” “Beeld” 21 Maart 2001 * Lessing, Carel “Die skrywer by sy mense” “Insig” Januarie / Februarie 2002 * Van Coller, H.P. “’Jy is ’n mens ’n verweerde mens’ deur Johan van Wyk” “Tydskrif vir Letterkunde” Jaargang 35 no. 2, Mei 1997 * Wybenga, Henk en Scheepers, André “’n Nihilis en teen alles” “Die Transvaler” 14 Februarie 1981 === Internet === * Barnard-Naudé, Jaco Versindaba: http://versindaba.co.za/2014/04/11/jaco-barnard-naude-die-monsters-van-johan-van-wyk/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161113121842/http://versindaba.co.za/2014/04/11/jaco-barnard-naude-die-monsters-van-johan-van-wyk/ |date=13 November 2016 }} * Facebook: https://www.facebook.com/johan.vanwyk.777158 * Worldcat: http://www.worldcat.org/identities/lccn-no90-19705/ ==== Ongepubliseerde dokumente ==== * Van Wyk Johan “Biografiese skets” [[Nasionale Afrikaanse Letterkundige Museum en Navorsingsentrum]] (NALN) Bloemfontein == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Van Wyk, Johan}} [[Kategorie:Afrikaanse digters]] [[Kategorie:Geboortes in 1956]] 7330zlqtw6ynu6z3t4i5stic0u42ksz 0 117645 2903362 2894584 2026-05-12T11:45:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903362 wikitext text/x-wiki Hierdie lys van medisinale kruie bevat die mees algemene kruie wat in die verlede in [[Suidelike Afrika]] vir medisinale doeleindes gebruik word. Vir die doeleindes van hierdie lys is 'n kruid enige plantmateriaal wat gebruik word om ongewenste simptome te verlig of om 'n mens se algemene gesondheid te verbeter. {{Kantbalk Alternatiewe medisyne}} {{abc}} == A == {{div col|colwidth=20em}} * [[Aalbessie]] * [[Aalwyn]] (''Aloe vera'') * [[Aambeibossie|Aambeibos]] * [[Aambeibossie]] (''Aerva leucura'') * [[Aambeiwortel]] * [[Aandblom]] (''Oenothera biennis'') * [[Aarbossie]] * [[Aaronstaf]] (''Verbascum thapsus'') * [[Aartappelbos]] * [[Adamsnaald]] (''Yucca brevifolia'') * [[Adamsvy]] * [[Lobostemon|Agdaegeneesbossie]] * [[Ajuin]] * [[Akkedispoot]] * [[Akkerboom]] * [[Akkermonie]] * [[Akkerwanie]] * Alant * [[Alsemkruid]] * [[Amadoembie]] * [[Amakwaskoorn]] * [[Amarabossie]] * [[Ambokiaat]] (''[[Erythrophleum africanum]]'') * [[Anaboom]] (''Faidherbia albida'') * Anemoon * Angelbossie * Anosterbossie * [[Anys]] (''Pimpenilla anisum'') * [[Anysboegoe]] * [[Appelblaar]] * [[Appel]]s (''Malus domestica'') * Aroeb (''Chamaecrista biensis'') * [[Armoedbossie]] * [[Armoedsbos]] * [[Anrika|Arnika]] * [[Araceae|Aronskelk]] * [[Artisjok]] * [[Assegaai (boom)|Assegaaibos]] * [[Astragalus]] (''Astralagus membranaceus'') {{div col end}} == B == {{div col|colwidth=20em}} * Baakhout * [[Bakbos]] (''Conyza scabrida'') * Bakhout * Balderjan * Ballerja * Boabab * Barsbessie * Basterdawidjieswortel * Bastermaroela * Bastermopanie (''[[Guibourtia coleosperma]]'') * Basterolienhout * Basterperdepisboom * [[Basterswartysterhout]] * Batokapruim * [[Beerbessie]] (''Arctostaphylos uva-ursi'') * Beesboontjie * Beesbossie (''[[Chrysocoma ciliata]]'') * Beesdubbeltjie * Beespampoen * Beestekruid * Beestongblaar * Belroos * [[Belskruie]] * Bergaalwyn (''[[Aloe littoralis]]'') * Bergaartappel * Bergbas * Bergboegoe * Bergdoring (''[[Senegalia hereroensis]]'') * [[Bergghwarrie]] * [[Bergkaree]] (''Searsia leptodictya'') * Bergkatbos * Bergklapper * Bergolienhout * Bergpatat * Bergpruim * Bergseldery * Bergtee * Bessieboom * Bierkalbas * Bierwortel * Binnewortel * Bitterappel * Bitterappeliefie * Bitterblaar * Bitterboela * [[Bitterbos]] (''Blumea decurrens'')/ (''Chrysocoma ciliata'') * Bitterghaap * Bitterkalbas * Bitterkaree * Bitterkaroo * Bitterwortel * Blaaswier * Bliksembos * [[Blinkblaar]] ( ''Rhamnus prinoides'') * [[Blinkblaar-wag-’n-bietjie]] (''Ziziphus mucronata'') * [[Bloekom]] (''Eucalyptus'', verskeie spesies) * Blomkoolbossie * Blomkweper * Blouaster (''Felicia filifolia'') * Bloubergleliie * Bloubessie * Bloublommetjiesalie * Bloubos * Bloubosbessie (''Vaccinium myrtillus'') * Bloudissel (''Argemone achroleuca'') * Bloughwarrie * Blouhaakdoring * Blouklokkie * Bloukruid * Bloupendoring * Blouslangkop * Bloustinkblaar * Bloustorm (''Calicorema capitata'') * Blousuurpruim * Bloutee * Bloutulp * Bobbejaanhaap * Bobbejaanklapper * [[Bobbejaankos]] * Bobbejaanoor * Bobo * Boechoe * [[Boegoe]] * Boegoebossie * Boerekool * Boereturksvy * Boesmankers * Boesmangifboom (''[[Adenium boehmianum]]'') * Boesmanskruie * [[Boesmanstee]] (''Catha edulis'') * Bokhoring (''Curroria decidua'') * Bokkos * [[Bonsaiplakkie]] (''Crassula sarcocaulis'')<ref name="SANBI_Crassula-sarcocaulis">{{cite web |url=http://pza.sanbi.org/crassula-sarcocaulis |title=Plantzafrica.com (SANBI): Crassula sarcocaulis Eckl. & Zeyh. |access-date=30 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009184910/http://pza.sanbi.org/crassula-sarcocaulis |archive-date=9 Oktober 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> * Bontplakkie * Booghout * Boogdruif * Borrie (''[[Curcuma longa]]'') * Bosbessie * Bosboegoe * Bosghwarrie * Boskoorsbessie * Bospeper * Bossalie * Bosvaalbos * Bosvyeboom * Bosysterhout * Boswellia (''Boswellia serrata'') * Bottelboom * Botterbessiebos * Botterblom * Botterboom * Botterpitte (''Acanthosicyos horridus'') * Braambessie (''Rubus spp.'') * Braakbos (''Geigeria plumosa'') * Braambos * Braamwortel * Brakbos (''Atriplex vestitia'') * Brandblare * Brandkruid (''Acalypha indica'') * Brandnetel (''Urtica dioica'') * Brandneukel * [[Breëblaarweebree]] (''Plantago major'') * Brongras * Bronkorsslaai * Brood-en-botter * Broodwortel * Bruidsboom * Bruidskrans * [[Bruinsalie]] (''Salvia africana-lutea'')<ref name="Growwild_salvia-africana-lutea">{{cite web |url=http://growwild.co.za/trees/salvia-africana-lutea |title=Growwild.co.za: Salvia africana-lutea |publisher=Growwild |access-date=30 Augustus 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180830150402/http://www.growwild.co.za/trees/salvia-africana-lutea |archive-date=30 Augustus 2018 |url-status=live |df=dmy-all }}</ref> * Bruinstinkhout * Buchu * Buffelbal (''Gardenia volkensii'') * Buffelsbal * Buffelsdoring * Buffelsklapper * Byangelbos {{div col end}} == C == * Cabaroe * Cayennepeper (Brandrissie) (''[[Capsicum annuum]]'') * Coleus (''Coleus forskohlii'') == D == {{div col|colwidth=20em}} * Dassieboegoe * Dassiebossie * Dawidjieswortel (''Cissampelos capensis'') * Deurmekaarbos (''Ehretia rigida'') * Deurmekaardoring (''Acacia reficiens'') * Dikbas (''[[Dombeya rotundifolia]]'') * Dikkopbos * [[Disseldoring]] * Doringappel * Doringboom * Doriingkaree * Doringkomkommer * Doringpruim * Doringtee * Dotter * [[Douwurmbos]] * Draaivrugboom (''[[Gyrocarpus americanus]]'') * Drieblaarklawer * Driedoring * Driedoringakasia (''[[Acacia senegal]]'') * [[Droëdaskruie]] (''Pharnaceum lineare'') * [[Dronkwortel]] * [[Dubbeltjie]] * [[Dubbeltjiedoring]] (''Dicerocaryum eriocarpum'') * [[Duinebessie]] * [[Duinetee]] * [[Duisendblad]] * [[Duiwelsklou]] (''Harpagophytum procumbens'') * [[Duisendknoop]] * Duiwelkerwel * [[Duiwelsdoring]] * [[Duiwelstabak]] * [[Duizendknoop]] {{div col end}} == E == {{div col|colwidth=20em}} * [[Ebbehout]] * Elandsboontjie (''Elephantorrhiza elephantina'') * Elandsertjie * [[Enkeldoring]] (''Carissa edulis'') * [[Enkeldoringnoemnoem]] * [[Echinacea]] (''Echinacea purpurea'') * [[Efedra]] (''Ephedra sinica'') * [[Engelkruid]] (''Angelica archangelica'') * [[Erdvarkkomkommer]] (''Cucumis humifructus'') * Esboom * [[Essenhout]] (''Harpephyllum caffrum'') {{div col end}} == F == {{div col|colwidth=30em}} * [[Fakkelkruid]] (''Verbascum thapsus'') * [[Fenegriek]] (''Trigonella foenum-graecum'') * [[Fluitjiesriet]] * Fonteinboegoe * [[Framboos]] (Rubus) * Fynkweekgras {{div col end}} == G == {{div col|colwidth=20em}} * Galbessie * Galsiektebossie * Gammabos * Garies * Garingboom * Geelblommetjiestee * Geelbos (''[[Aizoon africanum]]'') * Geelbotterblom * Geelhout * Geelkatstert * Geelklits * Geelplakkie * Geelpleisterbos * Geelsslangkop * Geelsuring (''Rumex crispus'') * [[Geeltulp]] * Geelwortel * Gelderroos (''Viburnum opulus'') * [[Gemmer]] (''Zingiber officinale'') * Gemsbokboontjie * Gemsbokhoring * Gemsbokkomkommer (''Acanthosicyos naudiniana'') * Gemsbokwortel * Geneesblaarbossie * Gentiaan * [[Ghaap]] (''Hoodia gordonii'') * Ghammeb (''Barleria rigida'') * Ghaiwortel * Ghoenoes (''[[Babiana hypogaea]]'') * Ghoeroes (''Dicoma tomentosa'') * [[Gewone ghwarrie|Ghwarrie]] (''Euclea undulata'') * Gifappel * [[Gifblaar]] (''Dichapetalum cymosum'') * [[Gifbol]] (''Boophone disticha'')/ (''Ammocharis coranica'') * [[Gifboom]] (''Euphorbia virosa'') * Gifbossie * [[Gifhondjie]] (''Gissampelos capensis'') * Gifhoutjie * Ginkgo (''Ginkgo biloba'') * Ginseng (''Panax ginseng'') * Gliwortel * Gnoibos * Goewerneurspruim * Gotu kola (''Centella asiatica'') * Goudroede (''Solidago virgaurea'') * Gousblom (''Calendula officinalis'') * Gousiekteboom * Gousiektebos * Graansorghum * Groenamara * Groendoring * Groenklapper * Groentee (''[[Camellia sinensis]]'') * Gronddruif * Grootblaarharpuis * [[Grootblaarvalsdoring]] (''Albizia versicolor'') * Grootdoring * Groothaakbessie * [[Grootkoorsbessie]] * [[Grootsuurpruim]] * Grypblaar * Grysappel * [[Towerghwarrie|Gwarriesbos]] (''Euclea divinorum'') * Gwenjabessie {{div col end}} == H == {{div col|colwidth=20em}} * [[Haak-en-steekbossie]] (''Achyranthes aspera'') * Haap * [[Haarbobbejaankomkommer]] * [[Haasboegoe]] * [[Haaskos]] * Haip (''Coccinia rehmannii'') * Hanekam (''Amaranthus hybridus'')/(''Amaranthus thunbergii'') * [[Hamamelis]] (''Hamamelis virginiana'') * [[Hardekool]] (''Combretum imberbe'') * [[Hardepeer]] * [[Harpuisboom]] * [[Harpuisbossie]] * [[Hawer]] (''Avena sativa'') * Heemswortel (''Althaea officinalis'')) * Helmkruid (''Scutellaria lateriflora'') * Herderstassie * Hererolandaalwyn (''[[Aloe hereroensis]]'') * Hereroviolet (''Aptosimum albomarginatum'') * Heuningblom * Heuningbos (''Gnidia polycephala'') * Heuninggras * Hisop (''Hyssopus officinalis'') * Hoefblad * Hoenderuintjie (''Cyperus esculentus'') * Hoes (''Commiphora africana'') * Hondeoorbos (''[[Cotyledon orbiculata]]'') * Hondepisbossie * Hondebos * [[Hops]] (''Humulus lupulus'') * Hophout * [[Horingpeultjieboom]] (''Diplorhynchus condylocarpon'') * Hotnotsvy * Hottentotsblare * Hottentotsbrood * Hottentotskooigoed * Hottentotskougoed * Hottentotsteebossie * Hottentotsvy * [[Huilboom]] (''Peltophorum africanum'') * Huilbos * Hydrastis (''Hydrastis canadensis'') {{div col end}} == I == * Inas (''Commiphora angolensis'') * Inkbessie == J == {{div col|colwidth=20em}} * [[Jakkalsbessie]] (''Diospyros mespiliformis'') * Jakkalsbos * Jakkalspruim * Jakob-jong * [[Jankoensedoring]] (''Cliffortia ilicifolia'') * Jantjieberend * Januariebos (''Gnidia polycephala'') * Jobskrale * [[Johannesbroodboom]] (''Ceratonia siliqua'') * Jongosgras {{div col end}} == K == {{div col|colwidth=20em}} * Kaalblad * Kaambessie * Kaapse vy * Kaatjiedrieblaar * Kaberoe * [[Kajatehout]] * Kakiebos * [[Kakieklits]]/[[Kakiekweek]] (''Alternanthera sessilis'') * [[Kakiesuring]] * Kalahariboegoe * [[Kalaharipeulbessie]] (''Dialium engleranum'') * Kalahariskaapsklou * Kalkoenbos * Kalkoenslurp (''Amaranthus thunbergii'') * Kalkoentjiebos * Klawerbossie * [[Kambro]] (''Fockea angustifolia'') * [[Kameeldoring]]boom (''Acacia erioloba'') * Kamille (''Matricaria recutita'') * Kandelaarbos * Kaneelblom * [[Kaneelbol]] * Kanferboegoe * Kanferbos * Kankerblare * Kankerbossie * Kanna * Kannawortel * Kannetjieboom * Kannie * Kanniedood (''Commiphora pyracanthoides'') * Kannika * Kanniep * Kapokbossie * Karkeibos * Karkoer (''Momordica charantia'') * Karmedik * Karmosynbos * Karobboontjie * Karoobos * Karooteebossie * Karooviooltjies * Kasies * Kaskara * Kasterolieboom * Katbosdoring * Katdoring * [[Katdoringbossie]] * [[Katjiedrieblaar]] * [[Katklou]] * [[Katoen]] (''Gossypium herbaceum'') * Katore * [[Katpisbossie]] * [[Katstert]] (''Amaranthus sericoma'') * [[Kattekruid]] (''Nepeta cataria'') * [[Kaw-imp]] * [[Kawa kawa]] (''Piper methysticum'') * [[Keitabossie]] * [[Kerkeibos]] * [[Kerriebossie]] * [[Kersbossie]] * [[Kersdoringboom]] (''Acacia hebeclada'') * [[Kersieblomboom]] (''Albizia anthelmintica'') * Kerwel * [[Khella]] (''Ammi visnaga'') * [[Kiaat]] (Transvaalse) * [[Kiaatboom]] * [[Kiepersol]] (''Cussonia spicata'') * [[Kierieklapper]] (''Combretum hereroense'') * [[Kiesieblaar]] (''Isoglossa densa'') * [[Kinaboom]] (''Rauvolfia caffra'') * Kinkelbos * Klapper * [[Klappertjie]] (''Crotalaria argyraea'') * Kleefgras * Kleinbobbejaankomkommer * Kleingousblom * Kleinkoorsbos * [[Kleinperdepram]] (''Zanthoxylum capense'') * Kleinsuurpruim * Kleinswartstorm * [[Diewekruid|Klimop]] (''Clematis brachiata'') * Klimvy (''[[Ficus ilicina]]'') * [[Klipdagga]] * Klipes (''Heeria argentea'') * Kliphout (''Heeria argentea'') * Kliptee * Klisma * [[Klitskruid]] (''Arctium lappa'') * Klokkiesboontjieboom * Klokplant * Klosaarbossie * Kloudoring * [[Knapsekêrel]] (''Achyranthes aspera'') * Kniesteker * Knoffel (''Allium sativum'') * [[Knolharpuis]] (''Othonna arbuscula'') * Knophout * Knoppiehout * Knoppiesdagga * Knoppieklimop (''Combretum mossambicense'') * Koebosboom * Koedoebessie * Koëlbossie (''Combretum apiculatum'' / ''Conyza scabrida'') * Koegab * [[Koekemakranka]] (''Apodolirion buchananii'') * Koeniebos * Koertjie * Koffie (''[[Coffea arabica]]'') * Koffiebos (''[[Bauhinia petersiana]]'') * Koffiehardepeerhout * [[Kolsuring]] * Komkommer * Komkommerboom * Komkommerkruid * Koning van Kandy (''Haemanthus coccineus'') * Kooltrie * Koopmanstee * Koorsboom * Koorsbossie (''Dicoma anomala'')/ (''Dicoma capensis'') * Koorshoutjie * Koorskruid (''Crysanthemum parthenium'') * Koperdraadgras * [[Kopiva]] * Korakan (''Eleusine coracana'') * Korannaboegoe * Korenteharpuis * Koringblommetjie * Kotrie * Kougoed * Koutrie * Kowerbossie * Kraalbos (''Galenia africana'') * Kraanvoëlbossie (''Amaranthus thunbergii'') * Kremetartboom (''Adansonia digitata'') * Krimpsiektebos (''Cotyledon orbiculata'') * Krinkhout * Krismisblom * Kroppiesklimop * Kruidjie-roer-my-nie * Kruiebossie * Kruisbessie * Krulhaarharpuis * Krulkoppie * [[Kuisboombessie]] (''[[Vitex agnus-castus]]'') * [[Kukamakranka]] (''Apodolirion buchananii'') * [[Kuniebos]] * [[Kurkbos]] (''Commiphora pyracanthoides'') * [[Kuskusgras]] * [[Kwasgras]] (''Chloris virgata'') * [[Kweekgras]] (''Cynodon dactylon'') * Kykee {{div col end}} == L == {{div col|colwidth=20em}} * [[Laeveldkroton]] * [[Laloentjie]] (''Momordica balsamina'') * [[Lakseerbossie]] (''Cyphostemma hereroense'') * [[Langbessie]] (''Berchemia discolor'') * [[Lammerdrol]] (''Maerua juncea'') * [[Langklits]] (''Achyranthes aspera'') * [[Laventel]] (''Lavandula angustifolia'') * [[Laventelboom]] (''Heteropyxis natalensis'') * [[Laventelkoorsbessie]] (''Croton gratissimus'') * [[Lawement]] * [[Leeubossie]] * [[Lekkerruikpeul]] (''Acacia nilotica'') * Lemoenbessie * Lemoenboegoe * Lemoendoring * Lemonadeboom * Lepel (''Cassine transvaalensis'') * [[Lewerkruid]] (''Agrimonia eupatoria'') * [[Lindeboom]] (''Tilia'') * [[Lipbossie]] * [[Litjiestee]] * [[Lobelia]] (''Lobelia inflata'') * [[Lomatium]] (''Lomatium dissectum'') * Longkruid (''Marrubium vulgare'') * [[Looiwortelbos]] (''Elephantorrhiza suffruticosa'') * [[Luibos]] * [[Lusern]] (''Medicago sativa'') * [[Lymbossie]] {{div col end}} == M == {{div col|colwidth=20em}} * Maagbessie * Maagbitterwortel * Maagbossie (''Dicoma anomala'') * Maagpynbos * Maagtee * Maagwortel * Madagaskarpruim * Magatoe * Makaalwyn * Makdissel * Makalmoes * Makkatdoring * Mak-olieboom * Maksalie * Makseringboom * Maksuring * Makwassieboom * Malgif (''Boophane disticha'') * [[Malkopui]] (''[[Dipcadi glaucum]]'') * Malva * Maquassiboom * Maranka * Maroela * Meidebossie * Meidoring (''Crataegus'') * [[Melasse]] * [[Melkbos]] (''Gomphocarpus fruticosus'') * Melkdissel (''Silybum marianum'') * Melkgras * Melkpol * Melktou * Mierhout * [[Minnie-minnies]] (''Abrus precatorius'') * Mirre * [[Misbredie]] (''Amaranthus thunbergii'') * Mobejaantjie * Moederekruid (''Leonurus cardiaca'') * Moerhoutjie * Moerwortel * Monniksbessie (''Vitex agnus-castus'') * Monniksblom * Monniksboom (''Vitex agnus-castus'') * [[Mopanie]] (''Colophospermum mopane'') * Mosterdboom * Mottekruid * Muisdoring (''Ruscus aculeatus'') * Muishondbossie {{div col end}} == N == {{div col|colwidth=20em}} * Naaldbossie * Naaldebossie * Naaldetee * [[Naboom]] (''Euphorbia ingens'') * Naeltjie * Nagskaalbossie * Nagskade * Nagkers (''Oenothera biennis'') * Narrabos * Narradoring * Narras (''Acanthosicyos horridus'') * Nasgal * [[Nastergal]] * [[Natalghwarrie]] * [[Natalkaree]] (''Searsia natalensis'') * [[Natalkrokus]] (''Apodolirion buchananii'') * [[Natalokkerneut]] * [[Nentabos]] * [[Nieshout]] * [[Noem-noem]] * Nonna * [[Nooiensboom]] * Nooienshaar * [[Noorsdoring]] (''[[Euphorbia virosa]]'') * Noorsheuning * Norretjie * Nu-nu {{div col end}} == O == {{div col|colwidth=20em}} * Oesterneut * Oetroos * Ointjie * [[Olienhout]] * Oliepit * Olifantsboegoe * Olifantsdoring * Olifantsoor (''Eriospermum abyssinicum'') * Olifantsvoet * Olm * Olyfhout * Oomsboom * Oondbossie * Oorpynhoutjie * Oorpynpeultjie * Opblaasboontjie * Opgeitjies * Opklim * Opstandingsbossie * Oregondruif (''Berberis aquifolium'') * Ornula * Osbossie * Ostongblaar * Ouheip * Ou-nooibossie * Ou-ooibossie {{div col end}} == P == {{div col|colwidth=20em}} * Paddaklou * Palmbossie * [[Papierbasdoring]] (''Acacia sieberana'') * Pampoentjie * Passieblom (''Passiflora incarnata'') * Patat * Pendoring * Peperbasboom * Peperbossie * Peperhais * Peperment (''Mentha piperita'') * Perdeblom (''Taraxacum officinale'') * Perdebossie (''Galenia africana'') * Perdekastaiing (''Aesculus hippocastanum'') * Perdepisboom * Perdepisbossie * Perdesalie * Perdeskrikbossie (''Acrotome inflata'') * Perdestert (''Equisetum arvense'') * Perdevy * Pieringbessie * Pietjielaporte * Pisgoedbossie * [[Plakkie]] * Platdissel * Pluisdistel * Poeierkwas (''[[Haemanthus coccineus]]'') * Pokkiesblom * Postelein * Pruimbessie * Psillium * Purgeerboontjie * [[Pynappel]] (''Ananas comosus'') {{div col end}} == Q == == R == {{div col|colwidth=20em}} * Raasbessie * [[Raasblaar]] (''Combretum zeyheri'') * Ramnas * Rankroos (''Acacia ataxacantha'') * Rapuisboom * Reisji (''Ganoderma lucidum'') * Rekstokbos * Renosterbossie * Respiesboom * Reukdoring * Reuseblaarvy * Rhodesiese bauhinia * Rhodesiese kiaat (''Baikiaea plurijuga'') * Ribbetjiesgras * Ribboksuring * Ribgras * Riet (''Arundo donax'') * Rivierpampoen * [[Riviervaderlandswilg]] (''[[Combretum erythrophyllum]]'') * Rolbossie * [[Rooi-aarbossie]] (''Hermbstaedtia odorata'') * [[Rooibessie]] * Rooiblaar (''[[Combretum erythrophyllum]]'') * Rooiblom * [[Rooibosbessie]] (''Vaccinium macrocarpon'') * [[Rooibos]]tee (''[[Aspalathus linearis]]'') * [[Rooidagga]] * [[Rooiduiwel]] (''Amaranthus thunbergii'') * Rooihaak (''Acacia reficiens'') * Rooihoutjie * Rooikeurtjie * Rooikiaat * Rooiklawer * Rooikweek * Rooimelkbossie * Rooiopslag * Rooipeultjie * Rooipootjie * [[Rooirabas]] * Rooisering (''[[Burkea africana]]'') * Rooistingelhoutbas * Rooistorm * Rooistormwortel * Rooisuring * Rooiwater * Rooiwortel * Roos (''Rosa'' spesies) * Roos van Jericho * [[Roosmaryn]] (''Rosmarinus officinalis'') * [[Rosyntjiebos]] (''Grewia flava'') * Rysbos {{div col end}} == S == {{div col|colwidth=20em}} * Saagblaarpalmetto (''Serenoa repens'') * [[Saffraan]]bossie * [[Salie]] * Saliehout * Sambokbossie * [[Sambokpeul]] (''Cassia abbreviata'') * Sambreelboom * Sanddoring (''Acacia arenaria'') * Sandharpuis * Sandolien * Sandrapuis * Sarsaparilla * Schisandra * Sebra-aalwyn (''[[Aloe zebrina]]'') * Seepbasboom * Seeroogblaar * [[Seeroogblommetjie]] (''Haemanthus coccineus'')/ (''Ammocharis coranica'') * Seeroogbossie * [[Sekelbos]] (''Dichrostachus cinerea'') * [[Seldery]] (''Apium graveolens'') * [[Seweboom]] (''Juniperus Communis'') * Siberiese ginseng (''Eleutherococcus senticosus'') * Sigoreibos * [[Silwerboom]] (Transvaalse...) * Silwerbos (''[[Combretum psidioides]]'') * [[Sinkingsbossie]] (''Chenopodium ambrosioides'') * [[Sint janskruid]] (''Hypericum perforatum'') * Sirub (''Capparis hereroensis'') * Sitroengras * Sitronella-muishondblaar * [[Sitroenkruid]] (''Melissa officinalis'') * [[Skaapbos]] (''Catophractes alexandri'') * Skaapsuring * Skaapteebos * Skarlakenkomkommer (''Coccinia sessifolia'') * Skerpioendubbeltjie * Skilpadbessie * Skilpadbossie * Skilpadknol * Skilpadkos * Skilpadtee * Skitterybossie * Skoonma-se-tong * Slangappelbos * Slangboon * Slanghoutjie * Slangkomkommer * Slangkop * Slangwortel * Sylbessiebos (''Cordia sinensis'') * Slymbossie * [[Smeerwortel]] (''Symphytum officinale'') * Snotbessie * Snuifdoring * [[Soetdoring]] (''Acacia karoo'') * [[Soethout]] (''Glycyrrhiza glabra'') * Soetnoorsdoring * Sonmelkbos * Sooibrandbossie * Spaansriet * Spanjoolbossie * Spekbossie * [[Spelddoring]] (''Azima tetracantha'') * Speldetee * Spelonktee * Sprinkaanboontjie * [[Sprinkaanbos]] (''Amaranthus thunbergii'') * Sprinkaantee * Sprokiesboom * Stamvrug * Steekappel (''Datura stramonium'') * Steenboksuring * Steentjesgras (''Cyperus rotundus'') * Stekelblaarklapper * Stekelkomkommer (''Cucumis kalahariensis'') * Sterkkos * Stertpeper * Sterwensnood * [[Stinkblaar]] (''Datura stramonium'') * Stinkdoring * Stinkhout * Stinkklawer * Stinkkruid * Stinknet * [[Stinkwitgat]] (''Boscia foetida'') * Stranddagga * Strandkweek * Strandpatat * Stroopbos * Stuipebossie * Suikerbos * Suikerkan * Suikerriet * Suikerteebossie * Suring * Suurbos * Suurklapper * Suurkomkommer * Suurpruim * Swartbasboom * [[Swarthaak]] (''[[Acacia mellifera]]'') * Swartsaaddoring * Swart slangwortel (''Cimicifuga racemosa'') * Swartstorm * Swartteebossie * Swartwaterbossie * Syblom * Sydissel {{div col end}} == T == {{div col|colwidth=20em}} * Taaibos * Tabakboom * Tabakbos * [[Tambotie]]boom (''Spirostachys africana'') * Tandkraalgras * Tandpynblare * Tandtrekbos * Tapaalwyn * Taxusboom * Tee * Teeboom (''Melaleuca alternifolia'') * Teebossie * Teerbessie * Teesuikerkaroo * T´hoegab * [[Tiemie]] (''Thymus vulgaris'') * T´ibitaa * T´kimmie * T´koertjie * T´kymie * T´norra * Tolbossie * Tongblaar * Tongblaarsuring * Tonteldoosbossie * Toublaar * Traap * Treurwilgerboom * Trompetblom * Troubos * Truffel * [[Tsamma]] (''Citrullus lanatus'') * [[Turksvy]] {{div col end}} == U == * [[Ui]]e (''Allium cepa'') * [[Uintjie]] (''Cyperus esculentus'')/ (''Cyperus rotundus'')/ (''Cyperus usitatus'') == V == {{div col|colwidth=20em}} * [[Vaalbos]] (''Croton gratissimus'') * [[Vaalteebossie]] * Valeriaan (''Valeriana officinalis'') * [[Valsboegoe]] * [[Varkblom]] * [[Varkbossie]] (''Amaranthus praetermissus'') * [[Varklelie]] * [[Varkoor]] (''Cotyledon orbiculata'') * [[Varkoortjies]] (''Centella asiatica'') * [[Varkkruid]] (''Amaranthus dinteri'') * [[Vaskloubossie]] * [[Veldpatat]] * [[Velskoenblaar|Veldskoenblaar]] (''Haemanthus coccineus'') * Veldspinnekop * Verfblommetjie * Verfbol * [[Vergeet-my-nietjie]] * Vermeerbos (''Geigeria ornativa'') * Vernietbossie * Vet-en-broodbos * Vingerblaartee * Vingerhoedkruid * [[Vingerkruid]] (''Cleome gynandra'') * Vingerpol * [[Vinkel]] (''Foeniculum vulgare'') * Vinkelbol * Vinkelbossie * Vinkelwortel * Vinkriet * Visboontjie * [[Vlamlelie]] (''Gloriosa superba'') * [[Vlas]] (''Linum usitatissimum'') * Vlasplant * [[Vleirosie]] * Vleirysbos * Vleisbossie * Vlieepisbossie * Vlierboom * Voëlent * Voellym * Voelsitboom * Voelvoetklawer * Vogelstront * [[Vrouebossie]] * Vrouehaar (''Cassytha filiformis'') * Vuilsiekbossie * Vuurdoring * Vuursiektebossie (''Asaemia minuta'') {{div col end}} == W == {{div col|colwidth=20em}} * [[Wag-´n-bietjie]] * [[Wasbessie]] * [[Waterbessie]] * [[Waterbiesie]] * [[Waterblommetjie]] * Waterboom (''Cassine transvaalensis'') * [[Waterkastaiing]] * [[Waterpypie]] * [[Wateruintjie]] (''Aponogeton rehmanii'') * Wattel (Transvaalse) * [[Wedevrouens]] * [[Weegbree]] * [[Wilde-agurkie]] * [[Wildeals]] (''Artemisia afra'') * [[Wilde-appelkoos]] (''Heeria argentea'') * [[Wilde-aspersie]] * [[Wildebegonia]] * [[Wildeboesmanstee]] * [[Wildedadelboom|Wilde-dadel]] (''Berchemia discolor'') * [[Wildedagga]] * [[Wildedruif]] * Wildejam * [[Wildekalbas]] * [[Wildekalmoes]] * [[Wildekamille]] * [[Wildekapok]] (''Asclepias fruticosa'') * [[Wildekardamon]] * [[Wildekatjiepiering]] * [[Wildekomkommer]] (''Cucumis africanus'') * [[Wildekopiva]] * [[Wildekruisement]] * [[Wildekweper]] * Wildelaventel * [[Wildelusern]] (''Cullen obtusifolia'') * [[Wildemalva]] * [[Wildemispel]] * [[Wildemosterd]] * [[Kliphout|Wildenaelboom]] (''Heeria argentea'') * [[Wilde-olyf]] * [[Wildepampoen]] * [[Wildepeper]] * [[Wildepruim]] (''Harpephyllum caffrum'') * [[Wildepynappel]] * [[Wilderabas]] * [[Wilderamenas]] * Wilderoos * [[Wilderoosmaryn]] * [[Wildesalie]] * [[Wildesuikerappel]] * [[Wildetabak]] * [[Wildetee]] * [[Wildetwak]] * Wildeverbena * Wildevinkel * [[Wildeviolet]] * [[Wildevla-appel]] * [[Wildevyeboom]] * [[Trosvy|Wildevy]] (''Ficus sycomorus'') * [[Wildevygie]] * [[Wildewilgerboom]] * [[Wildewingerd]] * [[Wilgerboom]] * [[Witbasboom]] * [[Witbessiebos]] * [[Witgatboom]] (''Boscia albitrunca'') * [[Withaakboom]] (''Acacia erubescens'') * [[Without]] * [[Witkatjiepiering]] * [[Witolienhout]] * [[Witpeer]] * [[Witplakkie]] * [[Witsering]] * [[Witstam]] (''Capparis tomentosa'') * [[Witstamghwarrie]] * [[Witteboom]] * [[Witwilger]] (''Salix alba'') * [[Wolbos]] * [[Wolfboegoe]] * [[Wolfsklou]] * [[Wolfsmelk]] * [[Wolspinnekop]] * [[Worsboom]] * [[Wortel (groente)|Wortel]] (''Daucus carota'') * [[Wortelbas]] (''Viburnum prunifolium'') * [[Wortelboom]] * [[Gewone wildevy|Wurgvy]] (''Ficus thonningii'') * [[Wilde-als|Wurmbossie]] (''Artemisia afra'') * [[Wurmkruid]] * [[Wynruit]] {{div col end}} == Y == * [[Ysterhout]]toppe * [[Ysterkruid]] (''Verbena officinalis'') * [[Ystervarkkos]] * [[Ystervarkpatat]] * [[Ystervarkwortel]] ==Sien ook== * [[Hollandse medisyne]] == Bronne == * Rood, Betsie. "Uit die Veldapteek". Protea Boekhuis (2008), {{ISBN|978-1-86919-274-7}} * Von Koenen, Eberhard. "Heil-, Gift- und Essbare Pflanzen in Namibia". Klaus Hess Verlag, Göttingen (1996). {{ISBN|978-3-9804518-2-6}} == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Kruie]] [[Kategorie:Medisinale plante]] h491nverlwavg3iyi56w4bdlzrhmk9j 0 118624 2903072 2891730 2026-05-11T13:12:52Z Gaius le Roux 203341 Ek het die woord "kantelbalkvlerke" na "sambreelvlerk" verander en die term "kantelbalkvlerk" na "sambreelvlerk" verander en die woord "vrydraervlerk" twee woorde gemaak en dit na "vrydraende vlerk" verander. 2903072 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Consolidated PBY Catalina |subsjabloon= |beeld= Lêer:Consolidated PBY-5A Catalina in flight c1942.jpg |byskrif= <center> 'n PBY-5A op patrollie, 1942-43 </center> |tipe= Bomwerper & vliegboot |vervaardiger= Consolidated Aircraft |ontwerper= |eerste vlug= 21 Maart 1935 |bekendstelling= |vrygestel= |onttrek=Januarie 1957 |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]]<br />[[Britse Lugmag]] |meer gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Consolidated PBY Catalina''' is 'n [[vliegboot]] wat onder andere as 'n [[bomwerper]] en patrollievliegtuig gebruik is tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]]. Dit was ook gebruik om [[Duikboot|duikbote]] te soek en te kelder. Die ''PB'' beteken ''Patrol Bomber'' en die ''Y'' is die kode wat toegeken is aan ''Consolidated Aircraft''. == Ontwikkeling == Die eerste prototipe, XP3Y-1 het op 21 Maart 1935 sy nooiensvlug onderneem. Die ''Consolidated Aircraft'' model-28 was die eerste vliegboot met 'n sambreelvlerk. 'n Bestelling is geplaas vir sestig PBY-1 soos die eerste produksievliegtuig bekendgestaan het. Die eerste vliegtuie is in Oktober 1936 afgelewer. 'n Volgende bestelling van 50 is in 1937/8 afgelewer. Gedurende 1938 is drie PBY-3 en 'n vervaardigingslisensie aan die [[USSR]] verkoop. Die USSR model, hernoem na GST, was toegerus met M-62 motore. Verdere bestellings vir 66 PBY-3's en 33 PBY-4's is aan die [[Amerikaanse Vloot]] afgelewer. Laasgenoemde model bevat die observasieborrels aan die kante van die vliegtuig wat kenmerkend van die meeste modelle daarna was. Die [[Britse Lugmag]] het een evaluasiemodel 28-5 in Julie 1939 ontvang, wat hulle opgevolg het met 'n bestelling van 50 vliegtuie soortgelyk aan die Amerikaanse Vloot model PBY-5. Die Britse naam vir die vliegtuig, Catalina, is daarna ook deur die Amerikaanse Vloot gebruik. Gedurende 1940 het die Britse Lugmag sy bestelling verdubbel. Bestellings is ook ontvang van [[Australië]] (18), [[Kanada]] (50), [[Frankryk]] (30) en [[Nederlands Oos-Indië]] (36). Van die Amerikaanse Vloot se oorspronklike bestelling vir 200 PBY-5's, is die laaste 35 afgelewer as PBY-5A (amfibiese vliegtuie) en 'n addisionele bestelling vir 134 was ook geplaas vir PBY-5A. Twaalf van hulle is oorgeplaas na die Britse Lugmag as Catalina's III en twaalf meer was ingesluit in die Nederlands Oos-Indië- bestelling. == Ontwerp == [[Lêer:Cfmir 1982-00-00 FAGM 797 dust LR her 600x364.jpg|duimnael|250x250px|Die Catalina is ontwerp met ’n sambreelvlerk, sonder die veelvuldige stutte en verspandrade, maar met twee klein I-profielstutte aan elke kant.]] Die Consolidated Model 28, wat deur Isaac Laddon ontwerp is, was een van die suksesvolste vliegbote wat omvattend gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is en die mees talryke vliegboot in die lugvaartgeskiedenis. Die ontwerp het ontstaan uit ’n VSA Vloot-vereiste van laat-1933. Die prototipe-XP3Y-1, wat uit die PY-1/P2Y ontwikkel is en vir die eerste keer op 28 Maart 1935 gevlieg het, het ’n paar onderskeidende kenmerke gehad. Die belangrikste hiervan was die sambreelvlerk wat gebou is op die grondslag van ’n vrydraende vlerk wat geen steunstrukture vereis nie, maar twee klein I-profielstutte is aan elke kant tussen die vlerk en die romp gemonteer. Hierdie weglating van die veelvuldige stutte en verspandrade, wat tot op daardie tydstip tipies van vliegbootontwerpe was, het ’n onmiddellike verbetering in werkverrigting gebied. Nog ’n nuwe kenmerk was die bekendstelling van stabilseerpontons wat in vlug ingetrek is om vlerkpunte te vorm. Baie amfibiese Catalinas, wat wyd gedurende die Tweede Wêreldoorlog gebruik is, is ná die einde van die oorlog vir ’n tyd lank vir lug-en-seereddingstake aangewend.<ref>{{Cite book |last=Taylor |first=Michael |title=Jane’s Encyclopedia of Aviation |date=1995 |publisher=Crescent Books |year=1995 |isbn=0-517-10316-8 |pages=259, 262 |language=en}}</ref> == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Consolidated PBY-5: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motors | 2 |- | Tipe motor | [[Skroef (lugvaart)|Skroef]] |- | Vervaardiger |[[Pratt & Whitney R-1830 Twin Wasp]] Stermotor |- | Kraglewering per motor |1 200 [[perdekrag]] |- | Vlerkspan |31,70 m |- | Lengte |19,47 m |- | Hoogte |5,76 m |- | Maks. opstyg massa |12&nbsp;283 kg |- | Maks. snelheid |306 km/h op 3 200 m |- | Operasionele hoogte |7&nbsp;315 m |- | Togafstand |6&nbsp;437 km |- |Bewapening | Ses 0,303 Vickers masjiengewere. |} == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * ''Bombers 1939–1945'' Kenneth Munson, Bounty Books 2012 {{ISBN|978-0-7537-2172-8}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bomwerpers]] [[Kategorie:Patrollievliegtuie]] [[Kategorie:Vliegtuie van die Tweede Wêreldoorlog]] 3lo2djgsebaahyfxunytvdmrgez64uq 0 119616 2903198 2647721 2026-05-11T23:59:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 3 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903198 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Justin Basson | beeld = [[File:Justin Basson 2022.jpg|200px]] | beeldgrootte = | byskrif = | vollenaam = Justin Johan Basson | bynaam = Voete | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1994|2|10}} | geboorteplek = [[Kaapstad]], [[Suid-Afrika]] | sterftedatum = | sterfteplek = | lengte = 194 cm | gewig = 116 kg | gewig_opdatering = | beroep = Professionele rugbyspeler | familie = | skool = [[Hoër Landbouskool Boland]] [[Paarl]] | universiteit = Sentrale Universiteit vir Tegnologie (SUT) | ru_posisies = [[Slot]] | ru_huidigeposisie = Slot | ru_huidigespan = {{Rut Cheetahs}} | springbokid = | sarugbyno = 123974 | ru_jeugspanne = | ru_amateurjare = 2016 | ru_amateurklubs = CUT Ixias | ru_amateurwedstryde = 1 | ru_amateurpunte = (0) | ru_amopdatering = | ru_klubjare = | ru_proklubs = | ru_klubwedstryde = | ru_klubpunte = | ru_klubopdatering = | ru_provinsiejare = 2015–2018<br/>2021 | ru_provinsie = [[Vrystaat Cheetahs|VS Cheetahs]]<br/>{{nowrap|Westelike Provinsie}} | ru_provinsiewedstryde = 31<br/>3 | ru_provinsiepunte = (10)<br/>(0) | ru_provinsieopdatering = 22 April 2023 | super14 = {{Rut Cheetahs}}<br/>{{Rut Stormers}}<br/>{{Rut Sharks}} | super14jare = 2017–2019<br/>2021<br/>2022 | super14wedstryde = 30<br/>1<br/>1 | super14punte = (5)<br/>(0)<br/>(0) | super14opdatering = 22 April 2023 | ru_huidigeklub = | ru_nasionalejare = | ru_nasionalespan = | ru_nasionalewedstryde = | ru_nasionalepunte = | ru_nsopdatering = | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | url = }} '''Justin Johan Basson''' (*10 Februarie [[1994]], [[Kaapstad]]) is ’n Suid-Afrikaanse rugbyspeler wat tans vir die {{Rut Cheetahs}} in [[Pro14]] en die [[Vrystaat Cheetahs]] om die [[Curriebeker]] speel.<ref>[http://www.sarugby.co.za/playerprofile.aspx?id=123974&fullview=true SARU spelerprofiel - Justin Basson]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 29 Mei 2016</ref> Sy gereelde posisie is op [[slot]]. == Loopbaan == Na sy hoërskoolopleiding het Basson by die Blou Bulle-Akademie aangesluit voor die 2013 seisoen. <ref>{{cite web |url=http://www.supersport.com/rugby/juniors/news/120717/Bulls_scoop_up_schoolboy_stars |title=Bulls scoop up schoolboy stars |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035848/https://www.supersport.com/rugby/juniors/news/120717/bulls_scoop_up_schoolboy_stars |archive-date=1 Desember 2017 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> Hy was een van die eerste-keuse slotte vir die Blou Bulle o/19 tydens die onder-19 Provinsiale Kampioenskappe in 2013. Hy was op die veld met hul 37-21 halfeindoorwinning oor die Luiperds o/19<ref>[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=109104&homeid=14474&awayid=14514&leagueid=1424&fullview=true&template=true SA Rugby: Blou Bulle 37-21 Luiperds]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 27 Julie 2016</ref> en ook in die eindstryd toe die Blou Bulle as kampioene gekroon is na hulle hul [[Gauteng]]se teenstanders, die Goue Leeus o/19, in [[Durban]] met 35-23 geklop het.<ref name="Lions 28-11 Pumas">[http://www.sarugby.co.za/matchbreakdown.aspx?id=109124&homeid=14524&awayid=14474&leagueid=1424&fullview=true&template=true SA Rugby: Goue Leeus 28-11 Pumas]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} URL besoek op 27 Julie 2016</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *{{Springbokke|id=123974|name=Justin Basson}} *[http://www.itsrugby.co.uk/player_34354.html itsrugby.co.uk-profiel] {{DEFAULTSORT:Basson, Justin}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse rugbyspelers]] [[Kategorie:Cheetahs rugbyspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1994]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Sharks rugbyspelers]] [[Kategorie:Stormers rugbyspelers]] l9616m5w62869z0bp77cospoqvdv7k6 0 119723 2903064 2829739 2026-05-11T12:46:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903064 wikitext text/x-wiki [[Lêer:EM spectrum.svg|duimnael|Die elektromagnetiese spektrum met infrarooi langs sigbare lig aangedui.]] '''Infrarooispektroskopie''' (word ook '''IR-spektroskopie''' of '''vibrasiespektroskopie''' genoem) is die meting van die interaksie van die [[infrarooi]]-gedeelte van die [[elektromagnetiese spektrum]] met materie deur [[Spektraallyn|absorpsie, emissie]] of refleksie. Dit word gebruik om [[chemiese verbinding]]s of [[funksionele groep]]e in vaste, vloeibare of gasvormige vorm te bestudeer en te identifiseer. Dit kan gebruik word om nuwe materiale te karakteriseer of bekende en onbekende [[Monster (wetenskap)|monsters]] te identifiseer. Infrarooispektroskopie word uitgevoer met 'n instrument genaamd 'n infrarooi spektrometer (of spektrofotometer) wat 'n infrarooi spektrum produseer. Tipiese frekwensie-eenhede wat in IR-spektra gebruik word, is wederkerige sentimeter (soms genoem golfgetalle), met die simbool cm{{Sup|−1}}. Eenhede van IR-golflengte word gewoonlik in mikrometers aangewys (voorheen genoem "mikrone"), simbool μm, wat op 'n wederkerige manier met golfgetalle verband hou. 'n Algemene laboratoriuminstrument wat hierdie tegniek gebruik, is 'n Fourier-transform infrarooispektrometer (FTIR). Tweedimensionele infrarooispektroskopie is ook moontlik. == Teorie == Infrarooispektroskopie benut die feit dat [[Molekuul|molekules]] frekwensies absorbeer wat kenmerkend is van hul struktuur. Hierdie absorpsies vind plaas teen die resonante frekwensies, dit wil sê die frekwensie van die geabsorbeerde straling pas by die vibrasiefrekwensie. Die energieë word beïnvloed deur die vorm van die molekulêre potensiële energie-oppervlaktes, die massas van die atome en die gepaardgaande vibroniese koppeling. Die molekule se elektroniese grondtoestandvibrasies kan benader word deur 'n harmoniese ossillator en die resonante frekwensies hou dan verband met die normale vibrasiemodusse van hierdie stelsel. Die resonante frekwensies hou ook verband met die sterkte van die binding en die massa van die atome aan weerskante van die binding. Die frekwensie van die vibrasies word dus geassosieer met 'n bepaalde normale bewegingsmodus en 'n bepaalde bindingstipe. (Sien [[#Wiskundige modelle|Wiskundige modelle]] hieronder) [[Lêer:Bromomethane.gif|duimnael|links|3D-animasie van die simmetriese rek-kompressie-modus van die C–H-bindings van broommetaan]] ===Aantal vibrasiemodusse=== Vir 'n virbasionele modus om deur IR-spektroskopie opgespoor te word, moet dit geassosieer word met veranderinge in die dipoolmoment. 'n Permanente dipool is nie nodig nie, aangesien die reël slegs 'n verandering in dipoolmoment vereis.{{R|Atkins}} [[Lêer:HCl2.jpg|duimnael|[[Soutsuur]]spektrum:Hoë resolusie infrarooi-spektrum van soutsuur in die gastoestand.]] 'n Molekule kan op baie maniere vibreer, en elke manier word 'n ''vibrasiemodus'' genoem. Vir molekules met ''N'' aantal atome, het lineêre molekules ''3N'' – 5 grade vibrasiemodusse, terwyl nie-lineêre molekules ''3N'' – 6 grade vibrasiemodusse het (ook genoem vibrasiegrade van vryheid). As 'n voorbeeld sal [[Water|H{{Sub|2}}O]], 'n nie-lineêre molekule, 3 × 3 – 6 = 3 grade van vibrasievryheid, of modusse hê. Eenvoudige [[Diatomiese molekuul|diatomiese molekules]] het net een binding en net een vibrasieband. As die molekule simmetries is, bv. [[Stikstof|N{{Sub|2}}]], word die band nie in die IR-spektrum waargeneem nie, maar slegs in die Raman-spektrum. Asimmetriese diatomiese molekules, bv. [[Koolstofmonoksied|CO]], absorbeer in die IR-spektrum. Meer komplekse molekules het baie bindings, en hul vibrasiespektra is ook meer kompleks, dit wil sê groot molekules het baie pieke in hul IR-spektra. [[Lêer:Methane rotational-vibrational spectrum.png|regs|duimnael|Rotasie-vibrasiespektrum van metaan (CH₄) in die gastoestand met P-, Q- en R-takke.]] Die atome in 'n CH{{Sub|2}}X{{Sub|2}}-groep, wat algemeen in [[organiese verbinding]]s voorkom en waar X enige ander atoom kan verteenwoordig, kan op nege verskillende maniere vibreer, soos in die tabel getoon. {| class="wikitable" |- ! ! simmetries ! Asimmetries |- style="text-align: center;" ! Radiaal | [[Lêer:Symmetrical stretching.gif|50px]]<br/>Simmetriese strek (ν_s) | [[Lêer:Asymmetrical stretching.gif|50px]]<br/>Asimmetriese strek (ν_as) |- style="text-align: center;" ! Breedwydte | [[Lêer:Scissoring.gif|50px]]<br/>Skêr (δ) | [[Lêer:Modo rotacao.gif|50px]]<br/>Wieg (ρ) |- style="text-align: center;" ! Lengtewydte | [[Lêer:Wagging.gif|50px]]<br/>Waggel (ω) | [[Lêer:Twisting.gif|50px]]<br/>Draai (τ) |} == Gebruike en toepassings == [[Lêer:Portable Screening Devices (1435) (8225044148).jpg|duimnael|Draagbare naby-infrarooispektroskopie toestel wat gebruik word om potensieel onwettige stowwe en dwelms op te spoor]] Infrarooispektroskopie is 'n eenvoudige en betroubare tegniek wat wyd gebruik word in beide [[Organiese chemie|organiese]] en [[anorganiese chemie]], in navorsing en industrie. Dit word gebruik in gehaltebeheer, dinamiese meting en monitering toepassings soos die langtermyn meting van [[Koolstofdioksied|CO{{Sub|2}}]] konsentrasies in kweekhuise en groeikamers deur infrarooi gas ontleders. Dit word ook gebruik in forensiese ontleding in beide kriminele en siviele sake, byvoorbeeld in die identifisering van [[polimeer]]degradasie. Dit kan bv. gebruik word om die bloedalkoholinhoud van 'n vermeende dronk bestuurder te bepaal. IR-spektroskopie is suksesvol gebruik in die ontleding en identifikasie van pigmente in skilderye{{R|ColourLex}} en ander kunsvoorwerpe{{R|Derrick}} soos bv. manuskripte.{{R|labnews}} 'n Nuttige manier om vaste monsters te analiseer sonder die behoefte om monsters te sny, gebruik ''verswakte totale reflektansiespektroskopie''. Deur hierdie benadering te gebruik, word monsters teen die gesig van 'n enkele kristal gedruk. Die infrarooi straling gaan deur die kristal en tree slegs in wisselwerking met die monster by die raakvlak tussen die twee materiale. Met toenemende tegnologie in rekenaarfiltrering en manipulasie van die resultate, kan monsters in oplossing nou akkuraat gemeet word (water produseer 'n breë absorpsie oor die reeks van belang, en maak dus die spektra onleesbaar sonder hierdie rekenaarbehandeling). Sommige instrumente identifiseer ook outomaties die stof wat gemeet word vanaf duisende verwysingsspektra wat in stoor gehou word. Infrarooispektroskopie is ook nuttig om die graad van polimerisasie in polimeervervaardiging te meet. Veranderinge in die karakter of hoeveelheid van 'n spesifieke verband word beoordeel deur teen 'n spesifieke frekwensie oor tyd te meet. Moderne navorsingsinstrumente kan so gereeld as 32 keer per sekonde infrarooi metings oor die reeks van belangstelling neem. Dit kan gedoen word terwyl gelyktydige metings met ander tegnieke gedoen word. Dit maak die waarnemings van chemiese reaksies en prosesse vinniger en meer akkuraat. Infrarooispektroskopie is ook suksesvol op die gebied van [[halfgeleier]]mikro-elektronika gebruik: byvoorbeeld, infrarooispektroskopie kan toegepas word op halfgeleiers soos [[silikon]], [[galliumarsenied]], galliumnitried, [[sinkselenied]], amorfe silikon, silikonnitried, ens.{{R|Lau}} Nog 'n belangrike toepassing van infrarooispektroskopie is in die voedselindustrie om die konsentrasie van verskeie verbindings in verskillende voedselprodukte te meet.{{R|NearIR|NearIR2}} Die instrumente is nou klein, en kan vervoer word, selfs vir gebruik in veldproewe. Infrarooispektroskopie word ook gebruik in gaslek opsporing toestelle soos die DP-IR en EyeCGAs.{{R|Optical}} Hierdie toestelle bespeur koolwaterstofgaslekkasies in die vervoer van aardgas en ru-olie. In Februarie 2014 het [[Nasa|NASA]] 'n opgegradeerde databasis aangekondig, gebaseer op IR-spektroskopie, vir die opsporing van polisikliese [[Aromatiese verbinding|aromatiese]] [[Koolwaterstof|koolwaterstowwe]] in die heelal.{{R|Polisikliese}} Volgens wetenskaplikes kan meer as 20% van die koolstof in die heelal geassosieer word met polisikliese aromatiese koolwaterstowwe (PAK's), moontlike beginmateriaal vir die vorming van lewe. PAK's is blykbaar kort na die [[Oerknal]] gevorm, is wydverspreid deur die heelal, en word geassosieer met nuwe sterre en [[Eksoplaneet|eksoplanete]].{{R|Rachel}} Infrarooispektroskopie is 'n belangrike ontledingsmetode in die herwinningsproses van huishoudelike afvalplastiek, en 'n gerieflike metode om plastiek van verskillende polimere te sorteer.{{R|Sort}} Ander ontwikkelings sluit in 'n miniatuur IR-spektrometer wat gekoppel is aan 'n wolkgebaseerde databasis en geskik is vir persoonlike alledaagse gebruik,{{R|spectrum}} en Naby-infrarooispektroskopiese skyfies wat binne in [[Selfoon|selfone]] en verskeie toestelle geplaas kan word.{{R|Tech}} == Wiskundige modelle == === Klassieke model === Die eenvoudigste model wat hierdie proses beskryf is die ''harmoniese ossilator''. Die potensiaalput V wat die binding tussen twee deeltjies (atome) voorstel word in hierdie model as parabolies gesien: : <math>V = \frac{1}{2} kx^{2}</math> : k=kragkonstante : x=afwyking uit die ewewigsposisie as funksie van die tyd t: x(t) In hierdie model is die krag wat die deeltjies probeer na die ewewigsposisie terug te bring eweredig aan die afwyking x :<math>F= ma = m\ddot{x} = m\frac{\partial^2 x}{\partial t^{2}}= -kx</math> Die klassieke oplossing van hierdie differensiaalvergelyking is 'n kosinus of sinusfunksie: :<math>x(t) = Acos(\omega t)</math> Die frekwensie is: :<math>\omega = \sqrt{\frac{k}{\mu}}</math> Die massa μ is die ''gereduseerde massa''. Vir 'n chemiese binding tussen twee atome is hierdie grootheid: :<math>\frac{1}{\mu }= {\frac{1}{m_1} + \frac{1}{m_2} }</math> === Kwantummodel === Omdat in infrarooispektroskopie die ossilatore wat bestudeer word atome betref, is dit nodig om die kwantisasie van die vibrasietoestande te beskou. Die paraboliese potensiaal kan in die Schrödingervergelyking ingevul word: :<math>H\Psi=E\Psi</math> :<math>-\frac{h^{2}}{8\pi^{2}m} \frac{\partial^2 \Psi}{\partial x^{2}} + V(x)\Psi= E\Psi</math> :<math>-\frac{h^{2}}{8\pi^{2}m} \frac{\partial^2 \Psi}{\partial x^{2}} + kx^{2}\Psi= E\Psi</math> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="Atkins">{{cite book| first1 = Peter W | last1 = Atkins | first2 = Julio | last2 = de Paula |title=Elements of physical chemistry |date=2009 |publisher=Oxford U.P |location=Oxford |isbn=978-0-19-922672-6 |pages=459 |edition=5de |language=en}}</ref> <ref name="ColourLex">{{cite web | title=Infrared Spectroscopy | website=ColourLex | date=12 Maart 2021 | url=https://colourlex.com/project/infrared-spectroscopy/ | access-date=19 Januarie 2022 |language=en}}</ref> <ref name="Derrick">{{cite journal | vauthors = Derrick MR, Stulik D, Landry JM | url = http://www.getty.edu/conservation/publications_resources/pdf_publications/pdf/infrared_spectroscopy.pdf | title = Infrared Spectroscopy in Conservation Science, Scientific Tools for Conservation | publisher = Getty Publications | date = 2000 |language=en}}</ref> <ref name="labnews">{{cite web | first = Paola | last = Ricciardi | url = http://www.labnews.co.uk/features/unlocking-the-secrets-of-illuminated-manuscripts-08-11-2012/ | title = Unlocking the secrets of illuminated manuscripts | access-date = 19 Januarie 2022 | language = en }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Lau">{{cite book | vauthors = Lau WS |title= Infrared characterization for microelectronics|url=https://books.google.com/books?id=rotNlJDFJWsC |publisher= World Scientific |date= 1999 |isbn=978-981-02-2352-6 |language=en}}</ref> <ref name="NearIR">{{cite book | last=Osborne | first=Brian G. | title=Near-Infrared Spectroscopy in Food Analysis | publisher=John Wiley & Sons, Ltd | publication-place=Chichester, UK | date=30 Oktober 2000 | doi=10.1002/9780470027318.a1018 |language=en}}</ref> <ref name="NearIR2">{{cite journal | vauthors = Villar A, Gorritxategi E, Aranzabe E, Fernández S, Otaduy D, Fernández LA | title = Low-cost visible-near infrared sensor for on-line monitoring of fat and fatty acids content during the manufacturing process of the milk | journal = Food Chemistry | volume = 135 | issue = 4 | pages = 2756–60 | date = Desember 2012 | pmid = 22980869 | doi = 10.1016/j.foodchem.2012.07.074 |language=en}}</ref> <ref name="Optical">{{Cite web |url=http://heathus.com/product_category/gas/infrared-ir-optical-based/ |title=Infrared (IR) / Optical Based Archives - Heath Consultants |website=Heath Consultants |access-date=19 Januarie 2022 |language=en |archive-date=20 Januarie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220120030138/https://heathus.com/product_category/gas/infrared-ir-optical-based/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Polisikliese">{{cite web | title=NASA Ames PAH IR Spectroscopic Database | website=The Astrophysics & Astrochemistry Laboratory | date=12 September 2019 | url=http://www.astrochem.org/pahdb/ | access-date=19 Januarie 2022 |language=en}}</ref> <ref name="Rachel">{{cite web |last=Hoover |first=Rachel |title=Need to Track Organic Nano-Particles Across the Universe? NASA's Got an App for That |url=http://www.nasa.gov/ames/need-to-track-organic-nano-particles-across-the-universe-nasas-got-an-app-for-that/ |date=21 Februarie 2014 |work=NASA |access-date=19 Januarie 2022 |language=en |archive-date=10 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200510124801/https://www.nasa.gov/ames/need-to-track-organic-nano-particles-across-the-universe-nasas-got-an-app-for-that/ |url-status=dead }}</ref> <ref name="Sort">{{cite journal |title=Detection of Black Plastics in the Middle Infrared Spectrum (MIR) Using Photon Up-Conversion Technique for Polymer Recycling Process |last1=Becker |first1=Wolfgang |last2=Sachsenheimer |first2=Kerstin |last3=Klemenz |first3=Melanie |journal=Polymers |volume=9 |number=9 |doi=10.3390/polym9090435 |doi-access=free |year=2017 |publisher=MDPI |pmid=30965736 |pmc=6418689 |url=https://www.mdpi.com/2073-4360/9/9/435/pdf |language=en}}</ref> <ref name="spectrum">{{Cite web |url=https://spectrum.ieee.org/view-from-the-valley/at-work/start-ups/israeli-startup-consumer-physics-says-its-scio-food-analyzer-is-finally-ready-for-prime-timeso-we-took-it-grocery-shopping |title=What Happened When We Took the SCiO Food Analyzer Grocery Shopping|website=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News |date=14 Maart 2017 |last=Perry |first=Tekla S. |access-date=19 Januarie 2022 |language=en}}</ref> <ref name="Tech">{{Cite web |url=http://www.americanpharmaceuticalreview.com/Featured-Articles/163573-A-Review-of-New-Small-Scale-Technologies-for-Near-Infrared-Measurements/ |title=A Review of New Small-Scale Technologies for Near Infrared Measurements |website=American Pharmaceutical Review |date=18 Junie 2014|last=Coates |first=John |publisher=Coates Consulting LLC |access-date=19 Januarie 2022 |language=en}}</ref> }} [[Kategorie:Analitiese chemie]] [[Kategorie:Fisiese chemie]] 00rs2y6n6bqyen7e44f6s1ntfzfeiyg 0 120313 2903372 2556955 2026-05-12T11:49:29Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903372 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas2 |naam = Minerva |kleur = #e99 |titel = ''Romeinse godin'' |beeld = Minerva-Vedder-Highsmith-detail-1.jpeg |beeld_wydte = 170px |beeld_onderskrif = ’n Mosaïek van die ''Minerva van Vrede'', in die Kongresbiblioteek. |beeld2 = |beeld2_wydte = |beeld2_onderskrif = |opskrif1 = Naam |1 = Minerva |opskrif2 = Ouers |2 = [[Jupiter (mitologie)|Jupiter]] en Metis |opskrif3 = Godin van |3 = Wysheid |opskrif4 = Beskermer&nbsp;van |4 = Kunste, musiek, poësie, medisyne, handel en weefwerk |opskrif5 = Diere |5 = [[Uil]] van Minerva |opskrif6 = Griekse&nbsp;eweknie&nbsp; |6 = [[Atena]] }} '''Minerva''' was in die [[Romeinse mitologie]] die godin van [[wysheid]], [[kuns]], [[Handel (ekonomie)|handel]] en [[strategie]]. Sy is met wapens en al uit [[Jupiter (mitologie)|Jupiter]] se kop gebore.<ref>Encarta World English Dictionary 1998–2004 Microsoft Corporation.</ref> == Mite == Nadat Jupiter die [[Titaan (mitologie)|Titaniese godin]] Metis swanger gemaak het, het hy ’n voorspelling onthou dat sy eie kind hom sal onttroon. Hy was bang sy kind sal sterker as hy word en sy plek as heerser van die lug oorneem, en daarom het hy Metis heel ingesluk. Die godin het wapens en wapenrusting vir haar kind gemaak terwyl sy in binne-in die god was, en die konstante lawaai het Jupiter hoofpyn gegee. Om sy pyn te verlig het [[Vulcanus]] Jupiter se kop met ’n hamer oopgekloof en Minerva, kompleet met wapens en wapenrusting, het as volwassene uit sy kop te voorskyn gekom. Van die 2de eeu v.C. af het die Romeine haar vereenselwig met die [[Griekse mitologie|Griekse godin]] [[Atena]].<ref name=Lar>''Larousse Desk Reference Encyclopedia'', Book People, Haydock, 1995, p. 215.</ref> Sy was die maagdegodin van [[musiek]], [[poësie]], [[medisyne]], [[wysheid]], [[handel]] en [[weefwerk]].<ref name="Candau">{{cite book | title=Coded Encounters: Writing, Gender, and Ethnicity in Colonial Latin America| url=https://books.google.com/books?isbn=0-87023-886-8| last=Candau| first=Francisco J. Cevallos| year=1994| pages=215| publisher=University of Massachusetts Press|isbn=0-87023-886-8}}</ref> Sy word dikwels uitgebeeld met ’n [[uil]],<ref>''Philosophy of Right'' (1820), "Preface"</ref> wat die simbool van haar wysheid en kennis is. Minerva is een van drie maagdegodinne wat ’n eed afgelê het om nooit te trou nie; die ander twee is [[Diana (mitologie)|Diana]] en [[Vesta (mitologie)|Vesta]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Romeinse mitologie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Romeinse mitologie]] kj84w6g5oyy8g1ometfawqk9r1fxjg4 0 123650 2903347 2770364 2026-05-12T11:31:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903347 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Billie Holiday, Downbeat, New York, N.Y., ca. Feb. 1947 (William P. Gottlieb 04251).jpg|duimnael|regs|Amerikaanse jazz-sangeres [[Billie Holiday]] in [[New York Stad]] in 1947.]] 'n '''Lied''' is 'n [[musikale komposisie]] wat deur die [[menslike stem]] uitgevoer word. Die stem dra dikwels die [[melodie]] ('n reeks duidelike en vaste [[Toonhoogte|toonhoogtes]]) met behulp van patrone van [[klank]] en stilte. Liedere het 'n struktuur, soos die algemene [[ABA-vorm]], en bestaan gewoonlik uit dele wat herhaal word of later met variasie uitgevoer word. 'n Lied sonder [[Musiekinstrument|instrumente]] word [[a cappella]] genoem. Geskrewe woorde wat spesifiek vir musiek geskep is, of waarvoor musiek spesifiek geskep word, word [[Liriek|lirieke]] genoem. As 'n bestaande gedig in klassieke musiek met gekomponeerde musiek gepaard gaan, word dit 'n [[kunslied]] genoem. Liedere wat op herhaalde toonhoogtes gesing word sonder duidelike kontoere en patrone wat styg en daal, word [[Gelyksang|gelyksange]] genoem. Liedere wat in 'n eenvoudige styl gekomponeer is en informeel deur die oor geleer word, word dikwels volksliedere genoem. Liedere wat vir die massamark gekomponeer is, ontwerp om deur professionele sangers gesing te word wat hul opnames of lewendige optredes verkoop, word [[gewilde liedere]] genoem. Hierdie liedere, wat 'n breë aantrekkingskrag het, word dikwels deur professionele liedjieskrywers, komponiste en liriekeskrywers geskryf; kunsliedere word deur opgeleide klassieke komponiste vir konsert- of resitaalpoptredes gekomponeer. Liedere word in [[Musiekateljee|ateljees]] uitgevoer en 'n [[Musiekopname|klankopname]] word gemaak, of hulle word lewendig vir 'n gehoor uitgevoer. (In sommige gevalle kan 'n lied lewendig uitgevoer en terselfdertyd opgeneem word.) Liedere kan ook in teater (bv. [[opera]]), rolprente en TV-programme voorkom. 'n Lied kan vir 'n solosanger wees, 'n hoofsanger wat deur [[agtergrondsangers]] ondersteun word, 'n [[duet]], [[Trio (musiek)|trio]], of groter groep met meer stemme wat in harmonie sing, hoewel die term gewoonlik nie gebruik word vir groot klassieke musiekvokale vorme soos opera en [[oratorium]] nie, wat eerder terme soos [[aria]] en [[resitatief]] gebruik.<ref name="Grove">Luise Eitel Peake. 1980. "Song". ''[[The New Grove Dictionary of Music and Musicians]]'', sixth edition, 20 vols., edited by Stanley Sadie, Vol. 17: 510–23. London: Macmillan Publishers; New York: Grove's Dictionaries. {{ISBN|1-56159-174-2}}.</ref> 'n Lied kan sonder begeleiding deur instrumentaliste gesing word (a cappella) of met instrumente begelei word. In gewilde musiek kan 'n sanger saam met 'n akoestiese kitaarspeler, pianis, orrelspeler, trekklavierspeler of 'n begeleidingsorkes optree. In [[jazz]] kan 'n sanger met 'n enkele pianis, 'n klein groep (soos 'n trio of [[kwartet]]), of met 'n groot orkes optree. 'n Klassieke sanger kan met 'n enkele pianis, 'n klein ensemble of 'n jazz-orkes optree. In jazz en blues leer sangers dikwels liedere met die oor en kan hulle sommige melodielyne improviseer. In klassieke musiek word melodieë deur komponiste in bladmusiekformaat geskryf, sodat sangers leer om musiek te lees. Liedere met meer as een stem per deel wat in [[polifonie]] of [[harmonie]] sing, word as [[Koor|koorwerke]] beskou. Liedere kan breedweg in baie verskillende vorme en tipes verdeel word, afhangende van die kriteria wat gebruik word. Deur [[semantiese verbreding]] kan 'n breër betekenis van die woord "lied" na instrumentale werke verwys, soos die 19de-eeuse ''Songs Without Words''-stukke vir soloklavier.<ref>{{Cite web|url=https://noisey.vice.com/en_us/article/9kgnpv/rlyrs-actual-existence-album-stream|publisher=Vice|title=RLYR's 'Actual Existence' Is 40 Minutes of Beautiful Chaos|last1=Ozzi|first1=Dan|date=2018-04-11|website=Noisey|language=en-US|access-date=2019-01-26|archive-date=2019-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190420200931/https://noisey.vice.com/en_us/article/9kgnpv/rlyrs-actual-existence-album-stream|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.treblezine.com/el-ten-eleven-bankers-hill-review|title=El Ten Eleven : Banker's Hill Eleven|last=Lewis |first=William |date=2018-08-08|website=treble|language=en-US|access-date=2019-01-26 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509154444/https://www.treblezine.com/el-ten-eleven-bankers-hill-review/ |archive-date= May 9, 2021 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.tokafi.com/15questions/interview-jasper-tx/ |first1=Tobias |last1=Fischer |title=Interview with Jasper TX {{!}} Sweden Experimental interviews|website= tokafi.com|access-date=2019-01-26}}</ref> == Genres == === Kuns === : {{Hoofartikel|Kunslied}} Kunsliedere is liedere wat geskep is vir uitvoering deur klassieke kunstenaars, dikwels met klavier of ander instrumentale begeleiding, hoewel dit ook solo gesing kan word. Kunsliedere vereis sterk vokale tegniek, 'n begrip van taal, diksie en poësie vir interpretasie. Alhoewel sulke sangers ook gewilde of volksliedere in hul programme kan uitvoer, is dit hierdie eienskappe en die gebruik van [[poësie]] wat kunsliedere van gewilde liedere onderskei. Kunsliedere is 'n tradisie uit die meeste Europese lande, en nou ook ander lande met klassieke musiektradisies. Duitstalige gemeenskappe gebruik die term [[kunslied]] (''Kunstlied'') om sogenaamde ernstige komposisies van volksliedjies (''Volkslied'') te onderskei. Die lirieke word dikwels deur 'n digter of liriekskrywer geskryf en die musiek afsonderlik deur 'n komponis. Kunsliedere kan formeler en meer ingewikkeld wees as gewilde of volksliedjies, alhoewel baie vroeë ''Lieder'' deur figure soos [[Franz Schubert]] in eenvoudige [[strofiese vorm]] is. Die begeleiding van Europese kunsliedere word beskou as 'n belangrike deel van die komposisie. Sommige kunsliedere word so hoog geag dat hulle kenmerke van nasionale identifikasie aanneem. Kunsliedere spruit uit die tradisie van die sing van romantiese [[Hoofse liefde|liefdesliedere]], dikwels aan 'n ideale of verbeelde persoon, en uit godsdienstige liedere. Die [[Troebadoer|troebadoere]] en [[Bard|barde]] van Europa het die gedokumenteerde tradisie van romantiese liedere begin, wat voortgeset is deur die Elizabethaanse [[Luit|luitspelers]]. Sommige van die vroegste kunsliedere word gevind in die musiek van [[Henry Purcell]]. Die tradisie van die romanse, 'n liefdeslied met 'n vloeiende begeleiding, dikwels in driekwartmaat, het in die 19de eeu die opera betree en vandaar deur Europa versprei. Dit het uitgebrei na [[gewilde musiek]] en een van die grondslae van gewilde liedere geword. Terwyl 'n romanse oor die algemeen 'n eenvoudige begeleiding het, het kunsliedere geneig om ingewikkelde, gesofistikeerde begeleiding te hê wat die stem ondersteun, verfraai, illustreer of kontrasteer. Soms het die begeleidingspeler die melodie, terwyl die stem 'n meer dramatiese deel sing. === Volksliedjies === : {{Hoofartikel|Volksmusiek}} Volksliedjies is liedere wat dikwels van anonieme oorsprong is (of in die [[publieke domein]] is) en [[Mondelingse tradisie|mondelings]] oorgedra word. Hulle is gereeld 'n belangrike aspek van nasionale of kulturele [[identiteit]]. Kunsliedere bereik dikwels die status van volksliedjies wanneer mense vergeet wie die outeur was. Volksliedjies word ook dikwels nie-mondelings oorgedra (dit wil sê as [[bladmusiek]]), veral in die moderne era. Volksliedjies bestaan in byna elke kultuur. Die Duitse term ''Volkslied'' is aan die einde van die 18de eeu geskep, tydens die proses van die versameling van ouer liedere en die skryf van nuwes. Gewilde liedere kan uiteindelik volksliedjies word deur dieselfde proses van losmaking van hul bron. Volksliedjies is min of meer per definisie in die publieke domein, alhoewel daar baie folk-kunstenaars is wat oorspronklike materiaal met kopiereg publiseer en opneem. Hierdie tradisie het ook gelei tot die sanger-liedskrywer-styl van optrede, waar 'n kunstenaar [[belydenispoësie]] of persoonlike stellings skryf en dit met musiek sing, meestal met kitaarbegeleiding. Volksliedjies sluit ballades, [[Wieglied|wiegliedere]], [[Liefdeslied|liefdesliedere]], rouliedere, dansliedere, [[Werklied|werkliedere]], [[Ritueel|rituele]] liedere en vele meer in. === Gewilde musiek === Daar is baie genres van gewilde liedere, insluitend [[Fakkellied|fakkelliedere]], [[Ballade|ballades]], [[nuwigheidslied|nuwigheidsliede]], volksliedagtige liedere, ''rock''-, ''blues''- en ''soul''-liedere sowel as ''indie''-musiek. Ander kommersiële genres sluit [[kletsrym]] in. === Sport === 'n Sportlied is 'n volkslied wat [[Vosjag|vosjag]], [[Perdren|perdren]], [[dobbel]] en ander vorme van ontspanning vier. Alhoewel liedere oor boksers en suksesvolle renperde algemeen was in die negentiende eeu, word min daarvan deur hedendaagse sangers uitgevoer. Veral vosjag word as [[Politieke korrektheid|politiek inkorrek]] beskou. Die bekendste lied oor 'n vosjagter, "[[D'ye ken John Peel]]", is in 1906 in ''[[The National Song Book]]'' (Engels; "Die nasionale liedboek") opgeneem en word nou dikwels as 'n marsdeuntjie gehoor. [[A. L. Lloyd]] het twee [[Kortspeler|kortspelers]] van sportballades opgeneem: "Bold Sportsmen All" (1958) en "Gamblers and Sporting Blades (Songs of the Ring and the Racecourse)" (1962). Die [[High Level Ranters]] en Martin Wyndham-Read het in 1977 'n album genaamd ''English Sporting Ballads'' opgeneem. ''[[The Prospect Before Us]]'' (1976) deur [[The Albion Dance Band]] bevat twee selde gehoorde jagliedere. === Luit === : {{Hoofartikel|Luitlied}} Die term "luitlied" word gegee aan 'n musiekstyl uit die laat 16de eeu tot vroeë 17de eeu, laat [[Renaissance]] tot vroeë [[Barok]], wat hoofsaaklik in [[Engeland]] en [[Frankryk]] voorkom het. Luitliedere was oor die algemeen in strofiese vorm of versherhalend met 'n [[Homofonie|homofoniese]] tekstuur. Die komposisie is geskryf vir 'n solostem met 'n begeleiding, gewoonlik die [[Luit|luit]]. Dit was nie ongewoon vir ander vorme van begeleiding soos [[Basklavier|basklavier]] of ander [[Snaarinstrument|snaarinstrumente]] nie, en kon ook vir meer stemme geskryf word. Die komposisie kon óf solo óf met 'n klein groep instrumente uitgevoer word. === Deel === : {{Hoofartikel|Deellied}} 'n Deellied of deelgesang is 'n vorm van [[Koormusiek|koormusiek]] wat bestaan uit 'n [[Sekulariteit|sekulêre]] (teenoor kerklike) lied wat geskryf of verwerk is vir verskeie [[Stemtipe|vokale dele]]. Deelliedere word gewoonlik deur 'n [[SATB]]-koor gesing, maar soms vir 'n uitsluitlik manlike of uitsluitlik vroulike ensemble.<ref name="baker">{{cite book|last=Baker|title=A Dictionary of Musical Terms|publisher=Read Books|year=2007|isbn=978-1-4067-6292-1}}</ref> === Patter === : {{Hoofartikel|Patterlied}} Die patterlied word gekenmerk deur 'n matig vinnige tot baie vinnige [[Tempo|tempo]] met 'n vinnige opeenvolging van ritmiese patrone waarin elke lettergreep van die teks met een [[Noot (musiek)|noot]] ooreenstem. Dit is 'n kenmerk van [[Komiese opera|komiese opera]], veral [[Gilbert en Sullivan]], maar dit is ook in [[musiekblyspel|musiekblyspele]] en elders gebruik.<ref name=OnMusic>[http://dictionary.onmusic.org/terms/2507-patter_song "Patter song"], ''OnMusic Dictionary'', Connect For Education, Inc, accessed 2 May 2014</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Marcello Sorce Keller (1984), "The Problem of Classification in Folksong Research: a Short History", Folklore, XCV, no. 1, 100- 104. * Jean Nicolas De Surmont (2017), From vocal poetry to song, toward a Theory of Song Obects" with a foreword by Geoff Stahl, Stuttgart, Ibidem. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Songs}} * {{Wikt-inlyn|lied}} {{Normdata}} [[Kategorie:Liedjies| ]] sqi3of6z4saqw1iweld7oicowrujjwq 0 129085 2903131 2843938 2026-05-11T17:07:28Z InternetArchiveBot 131157 Red 2 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903131 wikitext text/x-wiki Die '''Janssen-medalje''' is 'n [[astrofisika]]-toekenning wat deur die [[Franse Akademie vir Wetenskappe]] toegeken word aan persone wat op hierdie gebied van wetenskap vordering gemaak het. <ref name="general">{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/prix/ptsu.htm Les Prix Thematiques en Sciences de l'Univers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124184805/http://www.academie-sciences.fr/prix/ptsu.htm |date=24 November 2009 }}, French Academy of Sciences website, accessed 23/01/2011</ref> Die toekenning is in 1886 gestig, alhoewel die eerste medalje nie tot 'n jaar later toegeken is nie. Die kommissie wat gestig is om te besluit op die eerste ontvanger van die medalje, het die Duitse fisikus [[Gustav Kirchhoff]] gekies vir sy werk op die wetenskap van [[spektroskopie]]. Kirchhoff het egter op 17 Oktober 1887, 63 jaar oud, gesterf, 'n paar maande voor die toekenning aangekondig sou word. In plaas van om 'n nuwe ontvanger vir die toekenning te kies, het die kommissie by die Akademie se sessie van 26 Desember 1887 aangekondig dat die inlywende medalje op sy graf geplaas sal word tot groot eer van die nagedagtenis van hierdie groot geleerde van [[Heidelberg]]. <ref>{{fr}} ''[[Comptes rendus de l'Académie des sciences]]'' (1887), pp.1322-1323. The French phrase partially translated here is: ''"L'Académie voudra donner à la mémoire du grand savant d'Heidelberg ce suprême hommage, qui sera une première consécration de sa gloire et une consolation pour sa famille."''</ref> Die toekenning was bedoel om tweejaarliks te wees, maar is in 1888 en weer in 1889 toegeken. In die 1889-reeks ''Comptes rendus de l'Academie des Sciences'' is verduidelik dat die toekenning jaarliks vir die eerste sewe jaar aangebied sal word, en dan twee jaarliks vanaf 1894. <ref>{{fr}} ''[[Comptes rendus de l'Académie des sciences]]'' (1889), pp.1095-1096</ref> Hierdie toekenning word onderskei van die [[Prix Jules Janssen]] (geskep in 1897), 'n jaarlikse toekenning aangebied deur die [[Franse Sterrekundige Vereniging]]. Beide toekennings is vernoem na die Franse sterrekundige Pierre Janssen (1824-1907) (beter bekend as [[Jules Janssen]]). Janssen het die Akademie-toekenning gevestig, en was 'n lid van die inleidende kommissie. == Laureate == *1887 - [[Gustav Kirchhoff]]<ref name="Wilson">[http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1913PA.....21..377./0000383.000.html Prizes of the French Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170902230000/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1913PA.....21..377./0000383.000.html |date= 2 September 2017 }}, Ralph E. Wilson, General Notes, Popular Astronomy, Vol. 21, 1913, pp.383-385. This gives all the Janssen Medal awards between 1887 and 1912 that were known to US astronomer [[Ralph E. Wilson]] (1886-1960) the author of the note.</ref> (postuum) *1888 - [[William Huggins]]<ref name="Wilson"/><ref>[http://www.oxforddnb.com/view/article/34039 Huggins, Sir William (1824–1910)], Barbara J. Becker, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, 2004; online edn, Jan 2008, accessed 23 Jan 2011</ref> *1889 - [[Norman Lockyer]]<ref name="Wilson"/> *1890 - [[Charles Augustus Young]]<ref name="Wilson"/><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1908PA.....16..218P/0000218.000.html Charles Augustus Young] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303192624/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1908PA.....16..218P/0000218.000.html |date= 3 Maart 2016 }}, John M. Poor, Popular Astronomy, vol. 16 (1908), pp.218-230. The Janssen Medal award is mentioned on page 229.</ref> *1891 - [[Georges Rayet]]<ref name="Wilson"/> *1892 - [[Pietro Tacchini]]<ref name="Wilson"/><ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1905PA.....13..306M Pietro Tacchini], Hector MacPherson, Jr., Popular Astronomy, vol. 13 (1905), pp.306-308. The Janssen Medal award is mentioned on page 308.</ref> *1893 - [[Samuel Pierpont Langley]]<ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1894PASP....6R..66. Award of the JANSSEN Prize to Dr. LANGLEY], Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 6 (1894), No. 34, p.66</ref> *1894 - [[George Ellery Hale]]<ref name="Wilson"/> *1896 - [[Henri Deslandres]]<ref name="Wilson"/> *1898 - [[Aristarkh Belopolsky]]<ref name="Wilson"/> *1900 - [[Edward Emerson Barnard]]<ref name="Wilson"/> *1902 - [[Aymar de la Baume Pluvinel]]<ref name="Wilson"/> *1904 - [[Aleksey Pavlovitch Hansky]]<ref name="Wilson"/> *1905 - [[Gaston Millochau]]<ref name="Wilson"/><ref>The 1905 statement in ''Comptes rendus'' relating to this award stated that the gold medal award would be made in 1906, but that an award of a silver medal would be made in 1905 to [[Gaston Millochau]]. See the 1905 volumes of ''[[Comptes rendus de l'Académie des sciences]]''.</ref> *1906 - [[Annibale Ricco]]<ref name="Wilson"/> *1908 - [[Pierre Puiseux]]<ref name="Wilson"/> *1910 - [[William Wallace Campbell]]<ref name="Wilson"/> *1912 - [[Alfred Perot]]<ref name="Wilson"/> *1914 - [[René Jarry-Desloges]]<ref>[http://www.springerlink.com/content/g7832148q75136h8/ Jarry‐Desloges, René]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Patrick Fuentes, The Biographical Encyclopedia of Astronomers, 2007, Part 10, 589-590, {{DOI|10.1007/978-0-387-30400-7_714}}</ref> *1916 - [[Charles Fabry]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1917PA.....25..214. General Notes], Popular Astronomy, Vol. 25, 1917, p.214-216. The Janssen Medal is mentioned on page 215, along with a note about two silver medals awarded to Fabry's colleagues at the Marseilles Observatory, [[Henri Buisson]] and [[Henry Bourget]].</ref> *1918 - [[Stanislas Chevalier]]<ref name="Comptes rendu">The citations for all these recipients are located in the corresponding issue of ''Comptes rendus de l'Académie des sciences'' for the year of the award.</ref> *1920 - [[William Coblentz]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1921PASP...33..120. General Notes], Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 33, No. 192, pp.120-122 (1921). The reference to the Janssen Medal is on page 122.</ref> *1922 - [[Carl Størmer]]<ref>[http://www.ams.org/journals/bull/1922-28-09/S0002-9904-1922-03639-7/S0002-9904-1922-03639-7.pdf Notes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180724132336/http://www.ams.org/journals/bull/1922-28-09/S0002-9904-1922-03639-7/S0002-9904-1922-03639-7.pdf |date=24 Julie 2018 }}, Bulletin of the American Mathematical Society, December 1922 issue, pp.476-478</ref> *1924 - [[George Willis Ritchey]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1924PASP...36R.360. General Notes], Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 36, No. 214, pp.360-363 (1924). The reference to the Janssen Medal is on page 362.</ref> *1926 - [[Francisco Miranda da Costa Lobo]]<ref name="Comptes rendu"/> *1928 - [[William Hammond Wright]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1959PASP...71..305M William Hammond Wright, 1871-1959], Paul W. Merril, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 71 (1959), No. 421, p.305</ref> *1930 - [[Bernard Ferdinand Lyot]]<ref name="Comptes rendu"/> *1932 - [[Alexandre Dauvillier]]<ref name="Comptes rendu"/> *1934 - [[Walter Sydney Adams]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1956Obs....76..139S Walter S. Adams, 1876-1956], F. J. M. Stratton, The Observatory, Vol. 76, p. 139-140 (1956)</ref> *1936 - [[Henry Norris Russell]]<ref>[http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whowaswho/U242572 RUSSELL, Henry Norris], Who Was Who, A & C Black, 1920–2008; online edn, Oxford University Press, Dec 2007, accessed 23 Jan 2011</ref> *1938 - [[Bertil Lindblad]]<ref name="Comptes rendu"/> *1940 - [[Harlow Shapley]]<ref name="Comptes rendu"/> *1943 - [[Lucien Henri d'Azambuja]]<ref name="Comptes rendu"/> *1944 - [[Jean Rösch]]<ref name="Comptes rendu"/> *1946 - [[Jan Hendrik Oort]]<ref name="Comptes rendu"/> *1949 - [[Daniel Chalonge]]<ref name="Comptes rendu"/> *1952 - [[André Couder]]<ref name="Comptes rendu"/> *1955 - [[Otto Struve]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1956PASP...68...84. General Notes], Publications of the Astronomical Society of the Pacific, Vol. 68, No. 400, pp.84-85 (1956)</ref> *1956 - [[Victor Ambartsumian]]<ref>{{Cite web |url=http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/ambartsumian/ |title=argiefkopie |access-date=20 November 2017 |archive-date=25 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125081729/http://www.phys-astro.sonoma.edu/brucemedalists/ambartsumian/ |url-status=dead }}</ref> *1958 - [[André Lallemand]]<ref name="Comptes rendu"/> *1961 - [[Pol Swings]]<ref>{{fr}} [http://www.francquifoundation.be/fr/Rapport%20Jury%20Swings_fr.htm Pol Swings - Curriculum Vitae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309222148/http://www.francquifoundation.be/fr/Rapport%20Jury%20Swings_fr.htm |date= 9 Maart 2012 }}, Fondation Francqui-Stichting website, accessed 24/01/2011</ref> *1964 - [[Jean-François Denisse]]<ref>{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/membres/d/denisse_jf.htm Jean-François Denisse] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110207140622/http://www.academie-sciences.fr/membres/d/denisse_jf.htm |date= 7 Februarie 2011 }}, French Academy of Sciences website, accessed 23/01/2011</ref> *1967 - [[Bengt Strömgren]]<ref>[http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830906119.html Strömgren, Bengt Georg Daniel], Complete Dictionary of Scientific Biography (2008), retrieved 26/01/2011 from Encyclopedia.com</ref> *1970 - [[Gérard Wlérick]]<ref>{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/membres/w/Wlerick_Gerard.htm Gérard Wlérick] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205011552/http://www.academie-sciences.fr/membres/w/Wlerick_Gerard.htm |date= 5 Desember 2008 }}, French Academy of Sciences website, accessed 28/01/2011</ref> *1973 - [[Lucienne Devan]]<ref>''Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences: Sciences mathématiques'', Volume 277, page 128 (1973)</ref> (silver-gilt award)<ref>The ''Comptes rendus'' citation refers to the award as a ''"médaille en [[vermeil]]"'' - i.e. the award was not a full gold medal.</ref> *1976 - [[Paul Ledoux]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1988Msngr..54...10N Paul Ledoux (1914-1988)], A. Noels, The Messenger, vol. 54, p.10 (1988)</ref> *1979 - [[Jean Delhaye]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1979CRASB.289...95W J. Delhaye received the Prix Jules-César Janssen], C. R. Acad. Sci. Paris, Vie Acad., Tome 289, p. 95 (1979)</ref> *1982 - [[Georges Michaud]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/full/1984BAAS...16..246. Observatory Reports: Université de Montréal], Bulletin of the American Astronomical Society, Vol. 16, p.246 (1984)</ref> *1985 - [[Pierre Lacroute]]<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:M%C3%A9daille_Janssen.pdf], Copied pages listing Janssen Medal winners (in French)</ref> *1988 - [[Lodewijk Woltjer]].<ref>{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/membres/w/woltjer_lodewijk_bio.htm Lodewijk Woltjer]{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, French Academy of Sciences website, accessed 23/01/2011</ref> *1990 - Pierre Charvin<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:M%C3%A9daille_Janssen.pdf], Copied pages listing Janssen Medal winners (in French)</ref> *1992 - [[Hendrik C. van de Hulst|Henk C. Van de Hulst]]<ref>[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:M%C3%A9daille_Janssen.pdf], Copied pages listing Janssen Medal winners (in French)</ref> *1994 - [[Serge Koutchmy]]<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/1994CRASG..11..412. Serge Koutchmy received la médaille Janssen], C. R. Acad. Sci., Sér. Gén., Vie Sci., Tome 11, No. 5, p. 412 (1994)</ref> *1999 - [[Jean-Marie Mariotti]] *2003 - [[Gilbert Vedrenne]]<ref name="general"/> *2007 - [[Bernard Fort]]<ref>{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/prix/prix_2007.htm Laureats des Prix de l'Academie des Sciences en 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324145802/http://www.academie-sciences.fr/prix/prix_2007.htm |date=24 Maart 2010 }}, French Academy of Sciences website, accessed 23/01/2011</ref> *2011 - [[Francois Mignard]]<ref>{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/activite/prix/laureat_janssen.pdf Francois Mignard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130525112325/http://www.academie-sciences.fr/activite/prix/laureat_janssen.pdf |date=25 Mei 2013 }}, French Academy of Sciences website, accessed 03/05/2012</ref> Die bogenoemde lys is op datum tot en met 2011. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne Skakels == *{{fr}} [http://www.academie-sciences.fr/prix/ptsu.htm Les Prix Thematiques en Sciences de l'Univers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091124184805/http://www.academie-sciences.fr/prix/ptsu.htm |date=24 November 2009 }}, includes a description of the Janssen Medal (French Academy of Sciences) *{{fr}} [http://www.iap.fr/Actualites/Archives/LaUneArticles/2008/Distinctions/Distinctions.html Article and photograph on the presentation of the 2007 award to Bernard Fort] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151125105109/http://www.iap.fr/Actualites/Archives/LaUneArticles/2008/Distinctions/Distinctions.html |date=25 November 2015 }} (Paris Institute of Astrophysics) {{Saadjie}} [[Kategorie:Astrofisika]] [[Kategorie:Toekennings]] nssp29bbwpap6w4cjl7r237l99qpjl5 0 129681 2903262 2631133 2026-05-12T07:48:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903262 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Saint Mungo Underground Crypt.jpg|duimnael|links|Die katedraal se [[kript]], ook "Laer Kerk" genoem. Dit het teen die middel van die 13de eeu ontstaan as 'n meer gepaste laaste rusplek vir sint Kentigern, 'n vroeë Middeleeuse biskop van Glasgow aan wie die katedraal gewy is.]] [[Lêer:Glasgow-cathedral-may-2007.jpg|duimnael|Die wesfasade van die Katedraal van Glasgow.]] [[Lêer:Glasgow Cathedral - Choir.jpg|duimnael|Uitsig in die oostelike rigting oor [[Koor (argitektuur)|koor]], presbiterie en draagbare reliekehouer.]] Die '''Katedraal van Glasgow''' ([[Engels]]: ''Glasgow Cathedral'', ''High Kirk of Glasgow'' of ''St Mungo's Cathedral'') is 'n [[Middeleeue|Middeleeuse]] [[katedraal]] wat tans as vergaderplek van 'n gemeente van die [[Kerk van Skotland]] se Presbiterie van [[Glasgow]] dien. Die Katedraal van Glasgow is noord van High Street en oos van Cathedral Street vlakby die akademiese hospitaal Glasgow Royal Infirmary geleë, sowat 2&nbsp;km oos van die huidige middestad. "Katedraal" word as historiese eretitel gebruik om na die [[Kerk (gebou)|kerkgebou]] te verwys. Die titel het sy oorsprong in die tyd voor die Skotse Hervorming toe die katedraal as [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] moederkerk in die Aartsbisdom van Glasgow en sodoende as ''cathedra'' (setel) van die aartsbiskop van Glasgow gedien het (die huidige moederkerk en setel van die aartsbiskop is St. Andrew's-katedraal). Die eerste Katedraal van Glasgow, wat van steen gebou is, is in 1136 onder biskop John (1117−1147) in teenwoordigheid van koning David I en sy hof gewy, maar is later blykbaar deur 'n brand vernietig.<ref>{{Cite web |url=http://www.glasgowcathedral.org/history/ |title=''Glasgow Cathedral: History. Besoek op 7 Desember 2017'' |access-date= 7 Desember 2017 |archive-date=18 Junie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618132203/http://www.glasgowcathedral.org/history/ |url-status=dead }}</ref> Die huidige [[Gotiese argitektuur|Gotiese]] kerkgebou is in 1197 ingewy en is dus al meer as 800 jaar in gebruik, met enkele uitbreidings. Dit is die enigste Middeleeuse kerkgebou op die Skotse vasteland wat die beeldestorme en ander gewelddadige optrede van teenstanders van die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke geloof]] in die tyd van die [[Protestantse Hervorming]] vanaf 1560 oorleef en tot vandag bewaar gebly het. So dateer die katedraal se oop houtplafon uit die Middeleeue, met hout wat grotendeels in die 14de eeu bewerk is. Latere toevoegings sluit die kerktoring en die gebrandskilderde vensters in. Die oorspronklike kerktoring was 'n houtkonstruksie wat in die vroeë 15de eeu deur 'n bliksemslag aan die brand gesteek en vernietig is. In die volgende dekades het die huidige toring en sy agthoekige spits ontstaan. Die sogenaamde ''Millennium Window'' in die kerkskip se noordmuur is op 3 Junie 1999 deur [[Anne Mountbatten-Windsor]] ingewy.<ref>[https://www.undiscoveredscotland.co.uk/glasgow/cathedral/ ''Undiscovered Scotland: Glasgow Cathedral. Besoek op 7 Desember 2017'']</ref> Volgens oorlewering het die katedraal se [[kript]] regstreeks oor die plek ontstaan waar sint Kentigern (ook Mungo genoem, 518-603) in 612 sy laaste rusplek gevind het. St Kentigern was die eerste biskop in die vroeë Middeleeuse Koninkryk Strathclyde. Ná sy benoeming tot biskop deur koning Rhydderch Hael in 540 was sint Kentigern dertien jaar in Glasgow werksaam. Nadat plaaslike bewoners in opstand teen die nuwe godsdiens gekom het, was sint Kentigern genoodsaak om uit Strathclyde te vlug. In 581 het hy vanuit sy toevlugsoord, die Klooster van Sint David van Menevia, na Glasgow teruggekeer om sy sendingwerk voort te sit. In 1836 het die Katedraal van Glasgow staatsbesit geword. Sedert 1857 word die hele katedraalgebou deur die staat (tans ''Historic Scotland'') bestuur wat sedertdien gedurig herstelwerk uitvoer.<ref>[https://www.historicenvironment.scot/visit-a-place/places/glasgow-cathedral/history/ ''Historic Environment Scotland | Àrainneachd Eachdraidheil Alba: Glasgow Cathedral – History. Besoek op 7 Desember 2017'']</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Glasgow Cathedral}} ;Amptelike webtuiste * [http://www.glasgowcathedral.org.uk/ ''Glasgow Cathedral''] ; Media * [https://www.youtube.com/channel/UCkr8raADdfhEuAtpvaiRwpg ''YouTube.com: Glasgow Cathedral Official Channel''] * [https://www.youtube.com/watch?v=WTSQ3APJt0A ''YouTube.com: Discover Scotland – Glasgow Cathedral Tour''] ; Beeldmateriaal * [http://www.scotcities.com/townhead.htm ''Townhead Glasgow - Cathedral Precinct''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170628041257/http://www.scotcities.com/townhead.htm |date=28 Junie 2017 }} {{Koördinate|55|51|47|N|4|14|05|W|type:landmark|display=title}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Glasgow]] [[Kategorie:Kerkgeboue in die Verenigde Koninkryk]] [[Kategorie:Katedrale]] rcqp6zegp9xjn1c0z6poyr2af6swj87 0 132208 2903232 2723947 2026-05-12T06:31:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903232 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Secretary Clinton Meets With South African International Relations and Cooperation Minister Nkoana-Mashabane (7735220712).jpg|duimnael|Amerikaanse Staatssekretaris [[Hillary Clinton]] vergader met die Suid-Afrikaanse Minister van Internasionale Verhoudings en Samewerking, [[Maite Nkoana-Mashabane]], vir die tweede vergadering van die Suid-Afrika-VSA Strategiese Dialoog in Johannesburg, Suid-Afrika, op 7 Augustus 2012.]] Die '''studie van internasionale verhoudinge''' (ook '''internasionale politiek''', '''internasionale aangeleenthede''', '''internasionale verhoudings''' of '''internasionale betrekkinge''') is 'n onderdeel van die [[politieke wetenskap]] wat fokus op die ondersoek na buitelandse verhoudinge tussen [[staat | state]] en ook internasionale gebeure. Hierby word ook aandag gegee aan die rol van state, inter-regeringsorganisasies (IROs), [[Nieregeringsorganisasie|nieregeringsorganisasies]] (NROs) en multinasionale ondernemings. Dit is sowel 'n veld van akademiese studie as van openbare [[politiek]]. Met die oog hierop word internasionale verhoudinge geanaliseer sowel as beleid geformuleer. == Oorsig van die teorievorming == In die veld van die internasionale verhoudinge kan drie teoretiese hoof strominge of paradigmas as sentraal beskou word. Die strominge is verwant aan die drie belangrikste [[teorie]]ë van die politieke wetenskap. Die eerste hoofstroom is die van die [[Realisme (internasionale betrekkinge)|realisme]], die tweede hoofstroom wat onderskei kan word, is die van die pluralisme wat sterk verwant is aan die [[liberalisme]], en as laaste hoofstroom is die [[strukturalisme]] wat ontstaan het uit die [[marxisme]]. Hierdie drie hoofstrome het baie onderlike konneksies ontwikkel, so kan mens vandag by neorealisme saam met die basisuitgangspunte van die realisme ook baie aanvullings uit die pluralisme ontdek. === Realisme === [[Lêer:Niccolo Machiavelli.jpg|duimnael|Niccolò Machiavelli  Italiaanse diplomaat en politiese filosoof word bekou as ‘n ‘oerrealis'.]] Die basiese stellings van die teorie is: * die staat is die belangrikste akteur in die internasionale betrekkinge; * die staat is 'n eenheidsakteur; * die staat is 'n rasionele akteur wat na maksimalisering van sy eiebelang streef; * veiligheid is die belangrikste tema in die internasionale verhoudinge. Omdat dit hier om 'n teorie gaan, is hierdie basisstellings van metodologiese aard en het die bedoelling om deur vereenvoudiging, uit te kom by 'n model waaruit die internasionale verhoudinge beskryf, verklaar en voorspel kan word. Enkele belangrike realistiese denkers soos Hugo Grotius en Edward Hallett Carr het byvoorbeeld behoorlike aanpassings op die 'standaard' realisme, maar behoort tot dieselfde skool as 'oerrealiste' soos [[Thucydides]], [[Niccolò Machiavelli]], [[Thomas Hobbes]] en [[Carl von Clausewitz]]. Realiste bestudeer die internasionale verhoudinge tussen state, in 'n wêreldwye stelsel wat volgens hulle gekenmerk word deur anargie; naamlik die gebrek aan 'n sentrale owerheid wat norme en regulering vir state oplê. Realiste deel die stelling dat elke staat soewerein is en dat dit self as die hoogste gesag geld en dit dus geen hoër mag bo dit duld nie. 'n Teorie wat hierdie stelling oor anargie meer uitbou is die neorealisme. ==== Neo-realisme ==== Die neo-realisme het betrekking op 'n teorie wat 'n meer deeglike uitwerking van die klassieke realistiese visie dat die internasionale state stelsel gekenmerk word deur anargie en dat state hierin probeer om te oorleef deur soveel moontlik mag te verkry. State is primêre akteurs omdat daar geen politieke monopolie op die bestaande magte is wat bo enige soewereine is nie. Terwyl state die hoofrolspelers bly, word meer aandag aan die magte bo en onder die state gegee deur middel van analise- of struktuur-agentskapsdebat. Die internasionale stelsel word gesien as 'n struktuur wat op die staat impakteer met individue onder die vlak van die staat wat as agentskap op die staat as geheel optree. Die neo-realisme is die eerste geformuleer deur Kenneth N. Waltz (''Theory of International Politics'', [[1979]]). 'n 'Klassieke' realis is [[Hans Morgenthau]] wat (''[[Politics Among Nations]],'' [[1948]]) dekades lank reeds tot die standaard literatuur behoort. 'n Meer onlangse verdediger van die neo-realisme is John Mearsheimer (''The Tragedy of Great Power Politics'', [[1999]]) wat die realisme verdedig in 'n tydperk wat baie dink dat die internasionale samewerking onstuitbaar aan die opmars is. === Pluralisme === Die basisaannames van die teorie is: * Naas state is daar ook nie-staat akteurs van belang; * Die staat is nie 'n eenheidsakteur nie; * [[Buitelandse beleid]] bestaan nie net uit harde konflik politiek nie, samewerking tussen akteurs is moontlik; * Sosiaal-ekonomiese temas is naas nasionale veiligheid belangrike onderwerpe; Die pluralisme is hier duidelik verwant aan die liberalisme, dit het anders as die realisme 'n positiewe mensbeeld en daar is baie aandag vir vreedsame ontwikkelings in die wêreld. Die pluralistiese skool ken daardeur baie teorieë oor samewerking en oorstaats grense integrasie soos die neofunksionalisme van Ernst Haas en die neoliberale institusionele organisasie van Robert Keohane wat baie naby die realisme aansluit. ==== Neo-liberale institusionalisme ==== Die neo-realisme van Waltz, wat verskil van sowel klassieke realiste as die pluraliste, het baie reaksies uitgelok, waaronder die van die [[Neo-liberalisme (Internasionale verhoudinge) |neo-liberale]] institusionele organisasies. Hierdie stroming deel op sigself die realistiese visie dat die staat die belangrikste speler is en dat state in beginsel net hul eiebelang nastreef (vergelyk ook die voordeel maksimaliseerende individu in die [[ekonomie]]), maar meen dat dit nie samewerking hoef te belemmer nie. 'n Prominente verdediger van hierdie posisie is Robert O. Keohane (''After Hegemony'', [[1984]]). Keohane heg baie waarde aan ooreenkomste bestaande uit institusies en norme wat internasionale samewerking fasiliteer onder andere deur te sorg vir die samesmelting van voorkeure. Robert Axelrod (''The Evolution of Cooperation'', [[1984]]) toon aan dat dit ook uit modelle in die spelteorie blyk dat met voorwaardes tot samewerking onder anargie heel moontlik is en meer voorkom as wat die mens dink. === Strukturalisme === Die basis aannames van die teorie is: * Klasse, state en gemeenskappe is 'n onderdeel van die wêreldwye kapitalistiese stelsel; * Internasionale verhoudinge word gesien vanuit die historiese perspektief en die ontwikkeling van die wêreldwye [[kapitalisme]]; * Die belangrikste verhouding tussen klasse, state en gemeenskappe is daar een van dominantie en afhanklikheid; * Ekonomiese faktore is bepalend vir die internasionale verhoudinge. Die [[strukturalisme]] het ontstaan uit die marxisme maar het in die 1970s onder invloed van nie-marxiste 'n breë skool oor internasionale politiek ontwikkel. Belangrikste onderwerpe van navorsing is die historiese ontwikkeling van die kapitalisme en die afhanklikheids verhouding van die 'derde wêreld' ten opsigte van die 'eerste wêreld'. Onder teoretici in die 'derde wêreld' bestaan dan ook baie aandag vir hierdie skool. ==== (Neo)marxisme ==== Die belangrikste invloed op die strukturele skool kom ongetwyfeld uit die werke van [[Karl Marx]] en [[Friedrich Engels]]. Hulle was diegene wat eerste die aandag gevestig op die wêreldstelsel in plaas van die individuele akteurs en vanuit hierdie perspektief verklarings gesoek vir politieke prosesse. Ook die Russiese revolusionêre [[Wladimir Lenin]] het 'n belangrike bydrae gelewer ter ontwikkeling van die (neo) marxistiese internasionale teorie. Sy analise van die werk van Marx, Engels en Hobson lei tot die teorie wat die imperialisme as hoogste stadium van die kapitalisme beskou. Een van die latere invloedryke (neo) Marxistiese is [[Antonio Gramsci]] wat in die invloed van [[ideologie]] as metode van dominansie ondersoek. Ook die afhanklikheid teorie en die wêreldstelsel teorie behoort tot die strukturele skool maar dit is nie marxisties nie. ===Ander skole=== Ander skole is onder andere die ekologie en die [[Konstruktivisme (internasionale betrekkinge)| sosiale-konstruktivisme]]. ==== Internasionale politieke ekonomie ==== Internasionale [[politieke ekonomie]] is die ekonomiese subterrein van internasionale verhoudinge en hou hom veral besig met internasionale handel, kapitaalverkeer, [[globalisering]] en ontwikkelingsvraagstukke. == Studie == Daar is 'n aantal universiteite wat spesialiseer in die studie van internasionale verhoudinge. Die mees prominente universiteite op hierdie gebied wêreldwyd is onder andere: * Georgetown Universiteit (Edmund A. Walsh School of Foreign Service) * Johns Hopkins Universiteit (Paul H. Nitze School of Advanced International Studies) * George Washington Universiteit (Elliot School of International Affairs) * Harvard Universiteit (JFK School of Government) * Tufts Universiteit (Fletcher School of Law and Diplomacy) * Columbia Universiteit (School of International and Public Affairs) * Universiteit van St Andrews (Department van Internasionale Verhoudinge) * London School of Economics (Department van Internasionale Verhoudinge) * [[Universiteit van Oxford]] * Universiteit van Birmingham (Department of Politieke Wetenskap en Internasionale Studies) * Universiteit van Kopenhagen (Department of Politieke Wetenskap) == Teoretiese literatuur == === Inleidende literatuur === * Joseph S. [[Joseph Nye|Nye]], ''Understanding International Conflicts. An Introduction to Theory and History'', New York, Addison Wesley Longman, 2000/2003. * Bob Reinalda, ''Handboek internationale organisaties'', Nijmegen, Radboud Universiteit Nijmegen, 2003/2004/2005. * Paul Viotti, ''International Relations Theory. Realism, pluralism, globalism and beyond'', Needham Heights, Allyn and Bacon, 1999 ===Gevorderde literatuur=== * Martha Finnemore, ''The Purpose of Intervention. Changing Beliefs about the Use of Force,'' Ithaca, Cornell University Press, 2003. * Robert O. Keohane, ''After Hegemony. Cooperation and Discord in the World Political Economy'', Princeton, Princeton University Press, 1984. * Robert H. Lieshout, ''Anarchie en hiërarchie. Een theorie van internationale betrekkingen en buitenlandse politiek,'' Bussum, Coutinho, 1993. * Alexander Wendt, ''Social Theory of International Politics,'' Cambridge University Press, 1999, == Sien ook == * [[Internasionale samelewing|Internasionale Samelewing]] * [[Geopolitiek]] == Notas == {{nl-vertaal|Internationale_betrekkingen}} {{Internasionale betrekkinge}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internasionale betrekkinge]] 9uthvumudg9mg1ojuxdceir8iictmg5 0 138047 2903213 2863544 2026-05-12T02:56:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903213 wikitext text/x-wiki [[Lêer:JC (Kay) de Villiers.jpg|duimnael|regs|240px|<center>JC (Kay) de Villiers</center>]] '''Jacquez Charl (Kay) de Villiers''' [[7 Maart]] [[1928]], Klerksdorp, Tv[[Paarl|l]] - [[5 Junie]] [[2018]], Kaapstad was 'n Suid-Afrikaanse neurochirurg. Hy was die derde kind van Carel (Callie) van der Merwe de Villiers en Susanna Johanna Joubert.<ref>Juna Malherbe en Alet Malan: Geslagsregister van die Familie De Villiers in Suid-Afrika, Hugenote Stigting, 1997</ref> Hy kwalifiseer as geneesheeer aan die [[Universiteit van Kaapstad]], en werk as huisdokter in Swellendam, KP. Hierna studeer hy nagraads in die neurochirurgie onder sir Wylie McKissock<ref>{{Intertaalskakel|Wylie McKissock|en}}</ref> by die ''University College Hospital'' in [[Londen]], [[Engeland]]. Na sy terugkeer na Suid-Afrika word hy aangestel in die personeel van die Fakulteit Geneeskunde aan die Universiteit van Kaapstad, waar hy in 1970 bevorder word tot voltydse hoof van die Departement Neurochirurgie,<ref>Principles and Practice of Pediatric Neurosurgery {{Outeur|A. Leland Albright, Ian F. Pollack, P. David Adelson}} Thieme, 2014, {{ISBN|1-60406-801-9}}, {{ISBN|978-1-60406-801-6}}</ref> en in 1972 tot medeprofessor. In 1976 word hy die eerste bekleër van die ''Helen en Morris Mauerberger leerstoel'' in neurochirurgie. Hy was die ontvanger van talle toekennings en lid van verskeie wetenskaplike verenigings oor die wêreld, was besoekende professor aan verskeie akademiese departemente, sowel plaaslik as in die buiteland, ontvanger van twee ere-doktorsgrade, en aangestel as Spesiale Besoekende Wetenskaplike van die SAMNR ([[Suid-Afrikaanse Mediese Navorsingsraad]]). Hy tree op 12 Desember 1952 op [[Stellenbosch]] in die huwelik met Christina (Kina) Meta Botha, wat hom in 1967 ontval. Die volgende jaar trou hy op 24 Maart 1968 te [[Rondebosch]] met Jeanne Marié Erica du Plessis, wat hom op 20 November 2016 ontval het. Hy word oorleef deur twee kinders, Charl Christian en Elfrida Susan, en vier kleinkinders. Prof De Villiers het ‘n sterk belangstelling getoon in die [[Anglo-Boereoorlog]] en het wyd navorsing gedoen oor die mediese omstandighede tydens die oorlog. Sy gesaghebbende twee-volume mediese geskiedenis van die oorlog, getiteld ''Healers, Helpers and Hospitals'' - a history of Military Medicine in the Anglo-Boer War<ref>http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0256-95742009000900013{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (uitgegee deur Protea Boekhuis, 2009) is deur die Universiteit van Kaapstad vereer met die prestige 2011 ''UCT Book Award''. In 2011 het sy boek ''Dwarstrekkers, Dwepers en Dokters''<ref>https://www.netwerk24.com/Stemme/Menings/n-lewe-hy-was-soms-ongewild-by-skynheiliges-20180617</ref> die lig gesien, met die subtitel ''Merkwaardige vertellings uit die Anglo-Boereoorlog;'' daarin skryf hy oor ’n hele aantal eksentrieke karakters wat hy tydens sy navorsing vir sy groot historiese werk teëgekom het. Hy is medeskrywer van ''Yeoman of the Karoo'' en was stigter van die ''Kaapse Mediese Museum.'' Die ''Hugenote-Vereniging van SA'' het hom in 2014 vereer met lewenslange ere-lidmaatskap vir sy jarelange diens as lid van die bestuur. Hy was ook bekend as ’n uithalerstorieverteller, ’n lewensgenieter en iemand wat wyd gelees het. Prof Kay de Villiers is op 5 Junie 2018 in Kaapstad na 'n kort hospitaalverblyf oorlede. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} ssdhxdfon5w2j86bgi1khvvbk3woe9y 3 138322 2903090 2892039 2026-05-11T13:51:10Z MediaWiki message delivery 55541 /* This Month in GLAM: April 2026 */ nuwe afdeling 2903090 wikitext text/x-wiki == Welkom == {| class="toccolours" width="100%" style="font-size:100%; margin-bottom:0.5em;" | {| width="100%" cellspacing="0" cellpadding="6" style="font-size:95%; line-height:125%; background-color:#faf6ed; border:1px solid #faecc8;" |- | colspan="4" style="background-color:#faecc8;" |<big>'''{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Hallo,&nbsp;gebruiker vanaf [[IP-adres]] {{BASEPAGENAME}} | Hallo&nbsp;{{PAGENAME}}}},''' [[Wikipedia:Welkom nuwelinge|hartelik welkom]] op die Afrikaanse Wikipedia!</big> |- | colspan="4" | Dankie vir jou belangstelling in [[Wikipedia]]. Ons werk hier aan die ideaal van ’n gratis en vrylik beskikbare, vrylik bewerkbare, neutrale en volledige ensiklopedie. |- | colspan="4" | Die [[Afrikaanse Wikipedia]] bestaan al sedert Desember 2001 en bevat reeds ''{{NUMBEROFARTICLES}}'' artikels. Vanaf die begin van die projek het die gebruikers ’n aantal riglyne en uitgangspunte vir artikelbewerking en onderlinge samewerking opgestel. Nuwelinge kan hieruit voordeel trek. Jy mag dit behulpsaam vind om van die skakels in hierdie raampie te volg en met die projek vertroud te raak voordat jy begin bydra. Indien jou vingers jeuk om te eksperimenteer, kan jy gerus ons [[Wikipedia:Sandput|Sandput]] besoek: dit is juis vir die rede daar. Uiteindelik wil ons dat al ons gebruikers [[Wikipedia:Voel vry en gaan jou gang|vry voel om hulle gang te gaan]], maar dit doen natuurlik geen kwaad om ’n bietjie houvas te kry voor 'n mens in die diep kant in spring nie! Besoek gerus ook ons [[Wikipedia:Geselshoekie|Geselshoekie]], ons gebruikers staan gereed om hand by te sit, of bloot net hand te skud. |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Books-aj.svg aj ashton 01.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Verifieerbaarheid}} | [[Wikipedia:Verifieerbaarheid|'''Verifieerbaarheid''']]<br />Die eerste van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Konversation.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geselshoekie}} | [[Wikipedia:Geselshoekie|'''Geselshoekie''']]<br />Die gewilde bymekaarkomplek |- | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=OrgChem Nomen pictograph.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing}} | width="38%" | [[Wikipedia:Geen oorspronklike navorsing|'''Geen oorspronklike navorsing''']]<br/>Die tweede van Wikipedia se drie kernbeleide | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Bucket in the sand.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Sandput}} | width="38%" | [[Wikipedia:Sandput|'''Sandput''']]<br />Eksperimenteer na hartelus |- | align="right" |{{Klik|Afbeelding=Unbalanced scales.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Neutrale standpunt}} | [[Wikipedia:Neutrale standpunt| '''Neutrale standpunt''']]<br />Die derde van Wikipedia se drie kernbeleide | width="8%" align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon tools.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Redigeringsinstruksies}} | [[Wikipedia:Redigeringsinstruksies|'''Redigeringsinstruksies''']]<br />Hoe maak ek: teks wat skuinsgedruk is? ’n opskrif? tabelle? |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Nuvola apps important yellow.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie}} | [[Wikipedia:Wat Wikipedia nie is nie|'''Wat Wikipedia nie is nie''']]<br />Daar is ook ’n paar dinge wat ons nié hier doen nie | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Icon - upload photo 2.svg|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beelde}} | [[Wikipedia:Beelde|'''Beelde''']]<br />As jy jou kiekies wil oplaai |- | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app ksmiletris.png|Grootte=30px|Link=Wikipedia:Beleefdheid}} | [[Wikipedia:Beleefdheid|'''Beleefdheid''']]<br />Ken jou maniere | align="right" | {{Klik|Afbeelding=Crystal Clear app kedit.svg||Grootte=30px|Link=Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel}} | [[Wikipedia:Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel|'''Wenke vir die skryf van ’n goeie artikel''']]<br />Soms sê die naam alles {{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{!}}- {{!}} colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" {{!}}Jou bydrae word nou geregistreer onder jou IP-adres. Daar is verskeie voordele gebonde aan die skep van ’n rekening - sluit gerus by ons aan!| }} |- | colspan="4" style="border-top:2px solid #faecc8;" | Hierdie bladsy, wat nou op jou skerm staan, is trouens jou persoonlike besprekingsbladsy. Die plek waar ander Wikipediane jou in die toekoms kan kontak en jy hulle dan kan beantwoord. Elke gebruiker het so ’n bladsy. Jy kan dus ook boodskappe op ander gebruikers se besprekingsbladsye los. Sluit boodskappe en besprekings altyd af met <big><nowiki>~~~~</nowiki></big> of deur op die handtekeningknop in die wysigingsvenster te kliek: sodoende word jou boodskap onderteken met jou gebruikersnaam en die datum en tyd waarop die boodskap voltooi is. Kliek dan as laaste op "Stoor bladsy" om enige bewerkings te stoor. |} |} K175 ([[Gebruikerbespreking:K175|bespreking]] | [[Spesiaal:Bydraes/K175|bydraes]]) 08:07, 12 Junie 2018 (UTC) == [[Jos]] == Onthou asb om bronne by te voeg! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 15:02, 12 Junie 2018 (UTC) == ''This Month in GLAM'': August 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VIII, August 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Strategic salon around GLAM perspectives * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Continuing our work with the Saami communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Digitization of banknotes and introduction to structured data on Commons (continued) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikidata map making workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Women in Red: collaboration with The National Library in Norway and Oslo Metropolitan University * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: GLAM communities of practice; Problematic data * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/UK report|UK report]]: New and old collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Special story|Special story]]: Wikimania GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Recent presentations, workshops and blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Work for us, or just tell us what you think of us * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:20, 11 September 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19359039 --> == Skryfweek Maandag, 23 September 2019 – Sondag, 29 September 2019 == Hallo, A3 Baard, onthou asb. om onderwerpe te nomineer vir volgende week se [[Wikipedia:Skryfweek|skryfweek!]] [[Namibië]] loop tans voor, met [[Indonesië]] in die tweede plek! –&nbsp;[[Gebruiker:K175|K175]]&nbsp;([[Gebruikerbespreking:K175|gesels&nbsp;met&nbsp;my]]&nbsp;|&nbsp;[[Spesiaal:Bydraes/K175|my&nbsp;bydraes]]) 17:02, 22 September 2019 (UTC) == ''This Month in GLAM'': September 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue IX, September 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: The GLAM team from Wikimedia Colombia in OpenConLatAm * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Photographs and events * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/France report|France report]]: European Heritage Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Image donation by Indonesian Air Force * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikimedia Italia Summer School * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Open cultural heritage; More libraries in Africa on Wikidata; Global MIL Week 2019 Feature Conference; Kulturhistoria som gymnasiearbete; Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford, Khalili Collections and Endangered Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/USA report|USA report]]: Hispanic Heritage and Disability Awareness Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Special story|Special story]]: Help the Movement Learn about Content Campaigns & Supporting newcomers in Wikidata training courses! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Tie a knot in your handkerchief * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM Manager Role Announced! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:32, 8 Oktober 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19436590 --> == ''This Month in GLAM'': October 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue X, October 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiD at the Design Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wikimedia Colombia in Argentinean event * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wikipedia Week of Libraries in Broumov * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Nordic cooperation + Wikisource + library information * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Collaborative histories * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/France report|France report]]: GLAM working group at WMFr; Partnership with AAF * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Numismatic items from Sumatran Numismatic Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: Wikipedia Penang Meetup 2 @ Tuanku Fauziah Museum and Gallery, University of Science Malaysia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Share Your Data master classes for GLAMs; New project manager WMNL; Images from Africa * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Radio Cinema at the National Library in Oslo * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Nordic Museum publications on Wikidata and Commons; Wikipedia training in Härnösand; Open cultural heritage data in focus in Visby * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/UK report|UK report]]: Khalili; Museums + Tech; Oxford WIR placement ends * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/USA report|USA report]]: Spooky Autumn meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Special story|Special story]]: #WikiForHumanRights * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Getting started, Tool highlights, Blog posts and presentations about SDC * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 35, July–August 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: We Are Seven * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: October 16th meeting minutes * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Community Wishlist Survey 2020 and Wiki Advanced Training 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: 1Lib1Ref, Wikimedia Sweden Research and other updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:01, 12 November 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19505891 --> == ''This Month in GLAM'': November 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue XI, November 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Combining the old and the new * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/France report|France report]]: Wikimedia training workshops; Conference in the city of Arles * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: IHLIA starts monthly Wikipedia writing sessions, Wiki Techstorm 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wellington talks and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Transgressing the boundaries of internal academic discourse * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Minor grants and Library training * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/USA report|USA report]]: A busy conference season, a new Caribbean community and introducing a tool for adding artwork metadata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Continued development, documentation, and blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes-Issue 36, September–October 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Research published * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Results of Community Wishlist Survey 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:04, 10 Desember 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19624126 --> == ''This Month in GLAM'': December 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue XII, December 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: GLAM+Wikidata Collaboration between Armenia and Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Edit-a-thon Prachatice 2 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Transitional Justice edit-a-thon held in Prishtina * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikipedian in Residence and a Wikipedian writes * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Plaintext Wikipedia dumps for the National Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Swedish Performing Arts Agency; Bibliographic data about Swedish periodicals * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/USA report|USA report]]: White Elephant; WikiWednesday Salon; Cascadia Wikimedians annual meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Job vacancies and item 80 million * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Mapping GLAM-Wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:24, 11 Januarie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19644376 --> == ''This Month in GLAM'': January 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue I, January 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Burning * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Wikiviews from Benin: Wikipedia in the Tower of Babel * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/France report|France report]]: Paris musées; Bibliothèque Sainte Geneviève * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 1st PD Day in Indonesia; visitation to GLAM institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: Brand new and old faithful wikimedian in residence! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Macrons and museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Sámi cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs Challenge; Art by Edvard Munch from the Thiel Gallery; More European archives on Wikidata; OpenGLAM now! – watch the presentations; Wikipedia in Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wikidata for Libraries Hackday Series * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/USA report|USA report]]: Knowledge Graphs and Meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Special story|Special story]]: New Book * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:29, 10 Februarie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19782286 --> == ''This Month in GLAM'': February 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue II, February 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Wiki project on Museums with My Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Moreira Salles Institute GLAM initiative in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: The Helsinki then and now exhibition * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/France report|France report]]: GLAM related blogposts * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Proposing collaboration with museums in Bali; First Wikisource training in the region * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Students write articles about Media artists, Public Domain Day 2020, Wiki Goes Caribbean, WikiFridays at Ihlia - Wikimedia Nederland in January & February 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Wikipedia editing workshop with the Norwegian Network for Museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Great dedication of librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Historic photos; Support for international Wikimedia community; Library training tour; Many GLAMs improved on Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/UK report|UK report]]: Kimonos and Khalili * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Winning photos Wiki Loves Monuments shown in different cities; Libraries Lead an All-Ukrainian Challenge * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and Open Access Anniversaries * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Summary of pilot projects, and what's next * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Leap into Wikidata! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: New Team Leadership, GLAM-Focused Grants Review, OpenGLAM Declaration Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:02, 10 Maart 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19882815 --> == ''This Month in GLAM'': March 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue III, March 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Know My Name; Public libraries of Queensland join Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Gender gap, Wikipedia and Libraries from the GLAM team * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/France report|France report]]: WikiGoths; WikiTopia Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Volunteers' meet-up; Wiki Cinta Budaya 2020 structured data edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Video tutorials; Celtic Knot Conference 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: WoALUG and NGO Germin call Albanian Diaspora to contribute to Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Nationaal Museum van Wereldculturen contributes to Wikimedia Commons again; Student research on GLAM-Wiki at Erasmus University Rotterdam * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March Highlights - Everything is postponed * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs; Wikipedia in libraries; Art from the Thiel Gallery Collections; Kulturhistoria som gymnasiearbete * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/UK report|UK report]]: Colourful Kimonos from Khalili * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/USA report|USA report]]: Women & Editing in the time of virus * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Special story|Special story]]: COVID-19 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Lockdown Levellings * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Mapping GLAM-Wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:24, 9 April 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19949739 --> == ''This Month in GLAM'': April 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue IV, April 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAMce at Museu Paulista: making things machine-readable * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: WikiGap 2020 in Czech Republic; International event; support for Wikimedia community; edit-a-thon run with the US embassy and the Swedish Embassy * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/France report|France report]]: Association des Archivistes Francais; Palladia, a museum collection portal based on Wikimedia resources * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Hunt Museum image donation; Livesteaming and video demonstrations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: Archivio Ricordi, webinars and videos * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: One Village, One Article for each village in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Photo collections Afrika-Studiecentrum Leiden; meetup and media donations for Wiki goes Caribbean; first online WikiFriday * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Skrivstuga (edit-a-thon) online – Wikipedia in libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: More women on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/UK report|UK report]]: Japanese silk and Spanish iron * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/USA report|USA report]]: Earth Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Seven Million People Can't Be Wrong * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:49, 11 Mei 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20062053 --> == ''This Month in GLAM'': May 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue V, May 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Edit-a-thon dedicated to International Museum Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: A #1Lib1Ref to close the gender gap * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: #1Lib1Ref 2020 from 26 to 28 May in Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/France report|France report]]: WikiArchives; IMD 2020: Cross-Chapter Collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2020 recap; International Museum Day 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: New collaborations and contents! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Analysis of Dutch GLAM-Wiki projects in relation to the Dutch Digital Heritage Reference Architecture, Content donation from Utrecht Archives, Detecting Wikipedia articles strongly based on single library collections and Collection highlights of the KB * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music on Wikipedia; NHB webinars; Wikipedia in libraries – Projekt HBTQI * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Museum Day 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/USA report|USA report]]: Workshops & COVID-19 Symposium * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Special story|Special story]]: Content partnership category - your help is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM metadata standards and Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:21, 10 Junie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20155977 --> == ''This Month in GLAM'': June 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VI, June 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2020 in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Taking training online * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia in Brazil in times of pandemics * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/France report|France report]]: Association des archivistes français * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Mexico report|Mexico report]]: México free and diverse representation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki goes Caribbean meetup and media donation & Making references to Dutch newspapers in Wikipedia more sustainable * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: More than 130 new articles about insects * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: June Highlights - Let’s make new agreements * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Taiwan report|Taiwan report]]: Research Case of the White Paper Cooperation Writing Between Taiwan Gallery and Wikidata Taiwan * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/UK report|UK report]]: New project on Islamic art * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/USA report|USA report]]: Juneteenth2020 +Pride * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Special story|Special story]]: Creative Commons invites Open GLAM stories from underrepresented communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Departure of Sandra Fauconnier * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:57, 10 Julie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20268385 --> == ''This Month in GLAM'': July 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VII, July 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedia CEE Spring 2020 in Albania and Kosova * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: New WikiClub and Australian GLAM Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Important records of Brazilian history: images, metadata and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Rephotography walks during the pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/France report|France report]]: Bibliothèque Sainte Geneviève * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Hacking the Arts * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: October history month East-West, Pictures as a legacy to the world & Photos of Mali * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikimedia Serbia is working on new activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More Swedish music – of all sorts * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Sensitisation of GLAM institutions in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/UK report|UK report]]: The effect of a Commons Picture of the Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/USA report|USA report]]: AfroCROWD, AAPB, Philadelphia, Smithsonian * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:40, 12 Augustus 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20342708 --> == ''This Month in GLAM'': August 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VIII, August 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikivoyage edit-a-thon - Editing Albania and Kosovo’s travel destinations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open innovation and dissemination activities: wrapping up great achievements on a major GLAM in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: First Prague Wiki Editathon held in Prague * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Virtual exhibition about Polish-Estonian relations. Rephotography and cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: KulTour in Swabia and 8000 documents new online * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/India report|India report]]: Utilising Occasion for Content donation: A story * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WMIN & WMNL collaboration & Japanese propaganda films * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Enriching Wiki projects in different ways * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music and new recordings of songs in the public domain; Autumn in the libraries; Yes, you can hack the heritage this year – online! * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Participating in the African Librarians Week (24-30 May 2020) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/UK report|UK report]]: Spanish metal and ... * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/USA report|USA report]]: Wiknic & Black Artists Matter & Respect Her Crank * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikipedia Library, new WikiCite grant programs, and GLAM office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:10, 11 September 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20437068 --> == ''This Month in GLAM'': September 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue IX, September 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikidata birthday celebrations, Wiki Loves Monuments, new partnerships and more! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: GLAM and virtual education * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/France report|France report]]: AAF training course; Workshops in Strasbourg; European Heritage Days: Rennes; Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Ahoy! Wikipedians set sail to document the reality of modern seafaring * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: New GLAM partnerships on data donation; Commons structured data edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Students taking on GLAM Wiki women in red * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Musikverket: more folk music and photos; Hack for Heritage 2020; Wiki Loves Monuments; Wikipedia in the libraries; Digital Book Fair on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/UK report|UK report]]: National Lottery; Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/USA report|USA report]]: Virtual events MetFashion, 19SuffrageStories, WikiCari Festival and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Open Access report|Open Access report]]: New publication about access to digitised cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Launching Wikisource Pagelist Widget * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Events|Calendar]]: ctober's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:44, 13 Oktober 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20528305 --> == ''This Month in GLAM'': October 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue X, October 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wikipedia in African Libraries Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Abre-te Código hackathon, Wikidata related events and news from our partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Postponed Hack4FI GLAM hackathon turned into an online global Hack4OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/France report|France report]]: Partnership with BNU Strasbourg * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Coding da Vinci cultural data hackathon heads to Lower Saxony * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/India report|India report]]: Mapping GLAM in Maharashtra, India * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Bulan Sejarah Indonesia 2.0; Structured data edit-a-thon; Proofreading mini contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: National History Month: East to West, Dutch libraries and Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: The Sámi Languages on wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Many activities are in our way * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Librarians learn about Wikidata; More Swedish literature on Wikidata; Online Edit-a-thon Dalarna; Applications to the Swedish Innovation Agency; Kulturhistoria som gymnasiearbete; Librarians and Projekt HBTQI; GLAM Statistical Tool * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/UK report|UK report]]: Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/USA report|USA report]]: American Archive of Public Broadcasting; Smithsonian Women in Finance Edit-a-thon; Black Lunch Table; San Diego/October 2020; WikiWednesday Salon * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:37, 11 November 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20644673 --> == ''This Month in GLAM'': November 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XI, November 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Launch of Wikipedia in African Libraries Project Pilot Cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Accessibility through audio descriptions, GLAM tutorials, WikidataCon 2021 and more updates on Brazilian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Taking a tour of CAPACOA workshops and some recent example sets from commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: German symphony orchestra releases audio samples under free license * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/India report|India report]]: Re-licensing of content on water & rivers in India * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: #WikiSejarah WPWP Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikipedia and Education, Funding granted for two projects in 2021, KB completes collection highlights project * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM in Serbia makes important steps in the digitization of cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Spain report|Spain report]]: Edit-a-thons on women scientists and painters * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Music, UNESCO and Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/UK report|UK report]]: Hundreds of Khalili images * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/USA report|USA report]]: Black Lunch Table & Museum Computer Network * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:29, 11 Desember 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20736167 --> == ''This Month in GLAM'': December 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XII, December 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wrap up of the Wikipedia in African Libraries project pilot cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Branding Toolkit released by the Canadian Museums Association for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Hundreds of thousands of new photos released * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: The Karl-Preusker-Medal 2020 goes to Wikimedia Deutschland e. V. * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Documentation of workflows for the ingestion of bibliographic data into Wikidata; Wikipedia & Africa: Why contributing to Wikipedia matters * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Māori Women Weavers Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous end of 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wiki Loves Monuments submissions livestreamed; Nordiska museet uploads; Sjung med oss, Mamma! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/UK report|UK report]]: Wales, Women in Leeds, and the Hajj * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America and Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: The GLAM & Culture office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:42, 12 Januarie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20941536 --> == ''This Month in GLAM'': December 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XII, December 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wrap up of the Wikipedia in African Libraries project pilot cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Branding Toolkit released by the Canadian Museums Association for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Hundreds of thousands of new photos released * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: The Karl-Preusker-Medal 2020 goes to Wikimedia Deutschland e. V. * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Documentation of workflows for the ingestion of bibliographic data into Wikidata; Wikipedia & Africa: Why contributing to Wikipedia matters * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Māori Women Weavers Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous end of 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wiki Loves Monuments submissions livestreamed; Nordiska museet uploads; Sjung med oss, Mamma! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/UK report|UK report]]: Wales, Women in Leeds, and the Hajj * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America and Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: The GLAM & Culture office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:32, 12 Januarie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20941536 --> == ''This Month in GLAM'': January 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue I, January 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: The Public Domain Tool; Data Donations; Wiki Loves Heritage Belgium 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Heading 2021 with new (and renewed!) GLAM-Wiki projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Public domain day in Colombia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: AvoinGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref; Training courses; What's next ?; Wikidata and archaeology vocabulary * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: Coding da Vinci Niedersachsen wraps up * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the spirit of references * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Record numbers of digital museum visits * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/UK report|UK report]]: Protests & Suffragettes - Wikipedia work in 2020; Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki 20 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Digital Public Library of America makes an impact in 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:37, 9 Februarie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21034985 --> == ''This Month in GLAM'': February 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue II, February 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Recruiting two PMs; Budget Report 2020; Wikipedia 20th Bday * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Who do we think we are? * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: New GLAM tutorials in Portuguese * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: WikiMuseum * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Focus on learning * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: PD Day 2021 in Indonesia, #1lib1ref, Wikisource workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Historical Maps; Share your Data on colonial heritage; Knowledge platform for heritage institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Amazing results of the January #1Lib1Ref campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Medieval ballads; Project HBTQI * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: 50 Years Women's Suffrage in Switzerland & More * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and Smithsonian anniversary * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Project Grants, Analytics for GLAMs, and Shared Citations * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:00, 11 Maart 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21206861 --> == ''This Month in GLAM'': March 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue III, March 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wikipedia in African Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Folklore 2021; I edit Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: The Brazilian House is the theme of new GLAM dissemination activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Enriching indigenous items in Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: A virtual exhibition on 20 years of Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikimedians in Residence for Media Art Project LIMA, Wikimedia and libraries, Wikimedia training related to shared heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: GLAM in Sweden in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/UK report|UK report]]: Leeds Museums & Galleries, the British Library and the Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month in the US * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Media Search, Image Suggestion API, and Project Grants * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:53, 11 April 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21294881 --> == ''This Month in GLAM'': April 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue IV, April 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap 2021; Workshop “When State Security was engaged in Science”; Women in STEM; International Roma Day Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: A Wealth of Wiki Women * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Projects by Wikimedia Belgium * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Festa da Wiki-Lusofonia celebrates Wikipedia 20 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: WikiGap 2021 report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/DRCongo report|DRCongo report]]: WMDRC - UG report: Wikipedia in library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Finding new ways of making art visible + 360° panoramas of Estonian museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Saami place names * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/France report|France report]]: Journée Wikimédia Culture et numérique 2021; French open content report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: Northern Exposure for cultural heritage data * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/India report|India report]]: Proofread competition on Bengali Wikisource in collaboration with British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2021; Museum Daerah Deli Serdang is now on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: A Wikipedian in residence at the Civic Museum of Modena: report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiVrijdagen with Atria and IHLIA, Wikimedians in Residence will increase the visibility of media art on Wikipedia, Wikimedia training: shared heritage, Papiamentu and Papiamento: Wikipedia is up and ready to go! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast WikiCon and Performing Arts Aotearoa * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Great impact of cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: New partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More music; Enriching GLAM photos with SDC; Swedish GLAM survey * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAMhack 2021 & more * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/UK report|UK report]]: University of Edinburgh Library Wikimedia Community of Interest; Khalili Collections; British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/USA report|USA report]]: The Met, Smithsonian, and a busy Edit-a-thon season * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Fostering Connections: Wikimedia and Libraries Global Meetup * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Extended Date Time Format for Wikibase * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikimedia Hackathon, Product Updates, and Office Hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:54, 12 Mei 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21418797 --> == ''This Month in GLAM'': May 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue V, May 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: A busy month at AfLIA * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Museum, Archives and Libraries on May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Presence of Museums in Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Librarians unite across Australia and Aotearoa New Zealand for 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Bahia: 2021 is the year of Bahia on Wikipedia in Portuguese * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 29 May in Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/India report|India report]]: Collaboration continues with British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: #1lib1ref in Indonesia; Online talk show with Wikimedia Nederland * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Conference, webinar and projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: National Gallery of Kosovo Collection now on Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Over 15,000 images available from Elsinga Collection, 1.9 million records on slavery and slave trade digitally accessible * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A busy month in Aotearoa * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM activities of GLAM Macedonia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the sign of edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Viquiprojecte:Muixeranga * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Working with UN Human Rights; Aftermath to the fiddler competition; Music manuscripts from the 18th century; Digital visions; Should museums work with Wikipedia?; Wikidata project with museums has results * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Strengthening GLAM Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Wikipedia for Museums in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library, Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/USA report|USA report]]: Hackathon outputs, data roundtripping and Asian American heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Special story|Special story]]: Wikimedia Hackathon report: Upgrading GLAM tech tools and PAWS * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Indic Wikisource community online gathering * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Grants and conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Wiki World Heritage UG report|Wiki World Heritage User Group report]]: May's report * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:09, 10 Junie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21497818 --> == ''This Month in GLAM'': June 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VI, June 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: African Librarians Week 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: A course on opening cultural collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Edit-a-thons with Wiki Women Design * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A metadata roundtripping model for museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/France report|France report]]: European Archaeology Days; Edit-a-thon in Romanity Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Guinea report|Guinea report]]: GLAM with Harmattan Guinée 15 June 2021 in Conakry * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Festival and edit-a-thon dedicated to the world of archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Training at Het Nieuwe Instituut in Rotterdam; training for Suriname and the Dutch Caribbean has concluded * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Making artists visible * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikidata development and culture of Rudnik and Takovo region * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Museums writing challenge and Viquimarató Carmelina Sánchez-Cutillas * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music; Kulturarv som gymnasiearbete; Statistics Sweden – now as open data; KTH library training * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Wikipedia for Museums in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: #1Lib1Ref in Ukrainian Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/USA report|USA report]]: Meetup/CCCCWI; Vaccine Safety Wikipedia Edit-a-thon; WikiWednesday Salon; San Diego Wiknic; Black Lunch Table / Black visual artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Special story|Special story]]: Play, experiment and cross borders at Hack4OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts Structured Data on Commons development and is searching for two developers * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Conferences and Structured data modeling * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:47, 11 Julie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21652088 --> == ''This Month in GLAM'': July 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VII, July 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Collaboration with the New Vision Organization in Tirana; Summer of Wikivoyage Campaign 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Representation and erasure: opportunities and risks that Wikipedia presents for First Nations knowledges * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A wikicontest to celebrate and make visible the state of Bahia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/India report|India report]]: Rabimas proofread contest ends on Bengali Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand holds its second Wikimedia conference, and a performing arts Wikiproject gathers steam * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New chances for GLAM success * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photos of Childrens theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/UK report|UK report]]: A Thousand Images of Islam, British Library Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Wiki Focus: Black Women in Food History; San Diego 73; Black Lunch Table Black artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: A conversation about depicts and Structured Data on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:23, 11 Augustus 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21849336 --> == ''This Month in GLAM'': July 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VII, July 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Collaboration with the New Vision Organization in Tirana; Summer of Wikivoyage Campaign 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Representation and erasure: opportunities and risks that Wikipedia presents for First Nations knowledges * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A wikicontest to celebrate and make visible the state of Bahia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/India report|India report]]: Rabimas proofread contest ends on Bengali Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand holds its second Wikimedia conference, and a performing arts Wikiproject gathers steam * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New chances for GLAM success * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photos of Childrens theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/UK report|UK report]]: A Thousand Images of Islam, British Library Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Wiki Focus: Black Women in Food History; San Diego 73; Black Lunch Table Black artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: A conversation about depicts and Structured Data on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:42, 11 Augustus 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21849336 --> == ''This Month in GLAM'': August 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VIII, August 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: How Australian libraries are turning to Wikipedia during the global pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Transbordados: WikidataCon's preconference for Latin America discusses GLAM and decolonization * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 10 Juillet en Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence; Some projects for this autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition starts on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer school in July and two new WiR in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 50 cool new things you can now do with KB’s collection highlights, and New old photographs of Algeria, Mali and Morocco by Angeline van Achterberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikimedian at New Zealand Opera * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Villas and castles of Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: History, history and future * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections reaches 30 articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki salons and Kearny Mesa * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Special story|Special story]]: Hack4OpenGLAM is ready to start * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts SDC development * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM conversations and feedbacks for a better Wikimedia movement * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:30, 12 September 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21990260 --> == ''This Month in GLAM'': August 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VIII, August 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: How Australian libraries are turning to Wikipedia during the global pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Transbordados: WikidataCon's preconference for Latin America discusses GLAM and decolonization * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 10 Juillet en Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence; Some projects for this autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition starts on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer school in July and two new WiR in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 50 cool new things you can now do with KB’s collection highlights, and New old photographs of Algeria, Mali and Morocco by Angeline van Achterberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikimedian at New Zealand Opera * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Villas and castles of Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: History, history and future * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections reaches 30 articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki salons and Kearny Mesa * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Special story|Special story]]: Hack4OpenGLAM is ready to start * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts SDC development * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM conversations and feedbacks for a better Wikimedia movement * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:20, 12 September 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21990260 --> == ''This Month in GLAM'': September 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue IX, September 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Diaspora Edits Wikipedia Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: New parnership agreements and more training! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Preserving paralympic history * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wikimedia Belgium GLAM report September 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WikidataCon's right around the corner: find out how to participate * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/France report|France report]]: Wikidata training in Musée de Grenoble * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Call for Italian museums, archives and libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Diaspora Edits Wikipedia Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: GLAM at WikiconNL2021, ISA-campaign Tag the species Naturalis en Rijksmuseum * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New WiR and presentation of our activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Women Gastronomes Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Kulturhistoria som gymnasiearbete; Uploads from museums in Göteborg; Wiki Loves Monuments; LGBTQIA+ edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/USA report|USA report]]: New page patrol not assuming good faith towards workshop editors * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Working towards a thematic hub on content partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: First steps for Wikimedia Commons reconciliation service * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on grant-funded technical projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:34, 12 Oktober 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22102670 --> == ''This Month in GLAM'': October 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue X, October 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Open access as Australia reopens * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wikimedia Belgium GLAM report October 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Wikipedia Art Month + Heritage Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Collaborations and partnership * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: How Wikipedia helped to create a Serbian stamp; Many GLAM-related presentations planned at WikiconNL * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Outreach by members of the Aotearoa New Zealand Wikimedia User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikidata for Libraries and notable Librarians in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A good start to GLAM Fall * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Women Writers Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Constitution of Pylyp Orlyk; More museum data on Wikidata; LGBT edit-a-thon; Local business history in Nyköping; Stockholm City Museum ♥ Wikipedia; Writing about fashion at Nordiska museet * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wikiconference North America + Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Needs assessment interviews; Cultural heritage on Wikidata – thousands of monuments in Norway; Structured Data uploads continue * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: A Wikimedia Commons Reconciliation Service, You Say? * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM office hours, GLAM newsletter moving to Meta-wiki, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:19, 11 November 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22311279 --> == ''This Month in GLAM'': November 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XI, November 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/From the team|From the team]]: Migration from Outreach to Meta: your opinion is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/France report|France report]]: Study day on open content; Open content GLAM report * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition ended on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Traing course and conference in November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Art, design and history from the museums of Göteborg; Maps in the National Archives of Sweden * [[outreach:outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Aricle contest for librarians «Local cultural heritage and prominent people» * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian demos new Wiki API Connector tool and other meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: We continue building for the hub; SDC for fun and profit: detecting bad coordinates; Needs assessment – video recorded interviews; Improving ISA * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikisource birthday celebration, Community Tech Wishlist, and upcoming conversation about courses for GLAM professionals * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:53, 9 Desember 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22394007 --> == ''This Month in GLAM'': December 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XII, December 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Writing The Record: the Australian Music Wikipedia project launches * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We were editing about Bogotan writers * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Ab ovo. Towards future reports... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The New Zealand Wikidata thesis project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Poland report|Poland report]]: Safeguarding the heritage of a community * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Commons project with Göteborg museums was a success; Digital humaniora meets Wikidata; HBTQI, Europeana and WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/UK report|UK report]]: 2021 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Institution Training * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Adding more Structured Data on Commons statements * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Some structured data developments * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 10:46, 12 Januarie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22518926 --> == ''This Month in GLAM'': December 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XII, December 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Writing The Record: the Australian Music Wikipedia project launches * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We were editing about Bogotan writers * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Ab ovo. Towards future reports... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The New Zealand Wikidata thesis project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Poland report|Poland report]]: Safeguarding the heritage of a community * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Commons project with Göteborg museums was a success; Digital humaniora meets Wikidata; HBTQI, Europeana and WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/UK report|UK report]]: 2021 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Institution Training * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Adding more Structured Data on Commons statements * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Some structured data developments * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:23, 12 Januarie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22518926 --> == ''This Month in GLAM'': January 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue I, January 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium report * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A portable museum experience to digitize and share collections online * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Let's celebrate the Public domain day with Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Mobile Photo Studio + New Cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Finland report|Finland report]]: Photowalks in Helsinki, autumn 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/France report|France report]]: Training course for Musée de l'armée staff members; Journée Wikimédia Culture et numérique 2022; Wikiway * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Indonesia wrap-up; Public Domain Day 2022 in Indonesia; #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Collaborations and new projects in January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Romania report|Romania report]]: About #1lib1ref activities in Romania (and Moldova) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Successful end of the Old and even more successful beginning of the New year * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: BiBat Museum and libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Uploads of photographs taken by Swedish missionaries in China; Sörmlands museum's first contributions * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections and British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/USA report|USA report]]: Report from DPLA * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Hello, world! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Results and summaries; Helping with getting Pattypan back on track; Working with partners to make content available * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: February 22: Meetup about SDC support in OpenRefine * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikimedia campaigns for librarians and museum workers; Community Wishlist Survey; and Wikimedia query services * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:31, 12 Februarie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22740271 --> == ''This Month in GLAM'': February 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue II, February 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Traditional Food Photography * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Shakespeare is dead - Contemporary playwriting festival; Public Domain Day Belgium 2022 (10/02) report * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: An examples of a visual storytelling – two virtual exhibitions * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in Residence in Clermont Auvergne * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: New agreement for Wiki Loves Monument Italy 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Traditional Food Photography * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: New photo collections of Alkmaar, Wiki goes Caribbean meeting, contemporary art Wikidata import and knowledge platform for GLAMS * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: National Digital Forum and Editing in a Time of COVID * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: 1Lib1Ref 2022 Kwara * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: New GLAM-Wiki partnerships and cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the sign of 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Additional photos from Swedish missionairies; Historical maps of Ukraine * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Stand with Ukraine! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: February in AvoinGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Encyclopaedia of Life release their 2 million species descriptions under CC0 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Editing SDC with OpenRefine; Monthly OpenRefine and Wikimedia office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:19, 12 Maart 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22892827 --> == ''This Month in GLAM'': March 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue III, March 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Visual culture, human rights and digitization * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Australia grows gender equity for International Women's Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Collaboration with GLAM institutes in Belgium * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Pills of GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: ...starting bottom-up in indie archive! * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Glass, Books and Paintings * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/France report|France report]]: Mooc Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/India report|India report]]: Wikimedian-in-Residence program initiated at the Research Institute of World's Ancient Traditions, Cultures and Heritage in Arunachal Pradesh * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: The growth of sharing on Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Letters from Sierra Leone: the Sjoerd Hofstra photo collection in a new light * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Forming Wikimedia Aotearoa and the Aotearoa New Zealand Theses Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: News in Wikipedian in residence projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: WikiToro * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Unique Historical Kalmar County project continues ...; WikiGap x 3; Students writing articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: GLAM Activities by Wikimedia Uruguay * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: UN Environment Programme sharing their knowledge on Wikipedia. Logo competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine: survey for Structured Data on Commons features * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Commons APP calls, Bophana documentaries, and Image Description Week * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:45, 13 April 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23092895 --> == ''This Month in GLAM'': April 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue IV, April 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Growing the record of Australian Music * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: About African Pagnes and Belgian music * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Brazil wins the first place in WLM 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/France report|France report]]: French GLAM meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Work with GLAMs on Wikisourse and Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Mexico report|Mexico report]]: GLAM professionals add an image and become Wikipedians; Edificio Carolino Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: People in Paleontology, Digikult, and copyright term extension for New Zealand * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikidata for Nigerian Novelist and Novel * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikiresidence in progress and workshop Evolution in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Important activities within the GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Training at the National Archives of Sweden; Training at the Stockholm City Museum; Training at the Swedish National Museum of Science and Technology; Improved images from Swedish Performing Arts Agency * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wikidata Coffee Breaks * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimedistas de Uruguay report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/USA report|USA report]]: WVU Libraries; Earth Day-2022-SWC; Wiki-Gap * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Open Access vs NFT, GLAM School, Saami language, family trees * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Enter our logo competition; IGO/INGO; Needs assessments research results; Wrapping up some ISA-things * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: 1Lib1Ref, Image Description Week, Commons calls, and the Add an image events * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:22, 10 Mei 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23247018 --> == ''This Month in GLAM'': May 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue V, May 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Face-to-face and virtual events on May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Over 1000 references added in Australia and Aotearoa New Zealand for #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: New Wikidata Property * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Espírito Santo is a sucess * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: From university to library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Finland report|Finland report]]: Photowalks in Southern Finland, spring 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/France report|France report]]: International Museum Day 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/India report|India report]]: Digitization of Tibetan Buddhist canons, The International Museum Day 2022 Wikidata Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: May in and for museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Cooperation with the National Gallery of Kosova and Summer of Wikivoyage 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: WikiGap Malaysia 2022 @ Kuala Lumpur Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Pacific Arts Aotearoa Wikiproject, Auckland Museum's Exploratory Study and Report back on #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedian in residence in the National Museum in Cracow; Training at the Wawel Royal Castle National Art Collection; How can we make GLAM’s digital resources more reusable in education?; The International Museum Day 2022 Wikidata Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New GLAM brochure and Wikilive 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Rembrandt and others – drawings from the Nationalmuseum in Stockholm; Stockholm Museum of Women’s History; The map book of Heinrich Thome; Sörmland Museum; Wikidata competition – International Museum Day 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimedistas de Uruguay report: 1bib1ref, Museum of Natural History, and more! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/USA report|USA report]]: Hackathons and Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: International Energy Agency share their knowledge and graphics on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Uploading files to Wikimedia Commons with OpenRefine: looking for test uploads! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Results from 1Lib1Ref May 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:14, 13 Junie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23345409 --> == ''This Month in GLAM'': June 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VI, June 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring 2022 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: In the middle of new projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: A celebration, a commitment, an edit-a-thon: Know My Name returns for 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Heritage and Wikimedian in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: FIRST WikiCon Brazil & Three States of GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Network(ing) effect(s) * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/France report|France report]]: French open content report promotion * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Opening and closing projects in June * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Edit-a-thon with Kino Lumbardhi; DokuTech; CEE Spring 2022 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large and Auckland Museum updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedian in residence in the National Museum in Cracow; The next online meeting within the cycle of monthly editing GLAM meetings; Steps to communicate GLAM partnerships better and involve the Wikimedian community * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 memories from the Nordic Museum; Report from the Swedish National Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/UK report|UK report]]: Featured images and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/USA report|USA report]]: Fifty Women Sculptors; Juneteenth Edit-a-thon; Juneteenth Photobooths 2022; Wiknic June 2022; New York Botanical Garden June 2022; LGBT Pride Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Structured data on Commons editing now possible with OpenRefine 3.6; file uploading with 3.7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 03:46, 11 Julie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23471794 --> == ''This Month in GLAM'': July 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VII, July 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Provinces: our main characters * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Brazil holds its National Wiki Conference, and many GLAM partners join * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Colombia report|Colombia report]]: A very busy July for Colombian libraries / Un Julio bastante movido para las bibliotecas colombianas * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence in Clermont-Ferrand * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: News from Auckland Museum, the West Coast, and New Zealand's thesis repositories * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Edit-a-thon in the National Museum in Cracow, GLAM editing contest on the collection of artworks * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Portugal’s first GLAM-Wiki open access museum project is launched!! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Presentation of GLAM activities at Edu Wiki Camp * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/USA report|USA report]]: GLAM for the Masses * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Wikimania activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: What next for 1Lib1Ref? * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:24, 9 Augustus 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23554599 --> == ''This Month in GLAM'': August 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VIII, August 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign in Albania and Kosovo in 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Introducing Wikidata to the City of Sydney * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: In-person and online activities hosted by Brazil during Wikimania 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Summer in WMEE - from collecting professors´ portraits to new potential co-operations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Germany report|Germany report]]: Coins and paintings by the Prussian Cultural Heritage Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 4 Islands Outreach; Digital Clippings; Balinese Wikisource Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Italian institutions ever closer to Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign and Wikivoyage * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: West Africa in the Van der Kraaij Photo Collection 1972-1987 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The summary of GLAM editing contest and the end of residency at the National Museum in Cracow; Cooperation with Wawel Royal Castle; Hack(art)hon for Zachęta * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Linking Portuguese culture to Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Contemporary Art Edit-a-thon and Wikipedian in residence at the Historical Archive of Negotin * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 Bildminnen; Uniforms, images from New Sweden, colonial officers, the map book of Fryderyk Getkant, and more!; Swedish general election 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/UK report|UK report]]: Culturally diversifying Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimuseos & editing clubs in Uruguay * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania, Meetups and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Crisis & GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Tools; Helpdesk; IGO/INGO * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New tool in development utilizing Structured Data * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Capacity building for Bophana Center * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:55, 12 September 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23741699 --> == ''This Month in GLAM'': September 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue IX, September 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves EuroPride in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Behind the scenes with Australia's Wiki Loves Earth 2022 winner * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Austria report|Austria report]]: A Börthday present for Wikidata - the DACH Culture Contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Reopening of Museu Paulista and other news * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/France report|France report]]: Meeting with Prime minister cultural adviser; Residence at the Brittany Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/India report|India report]]: Digitisation of O Bharat, a bilingual biweekly published in Goa from 1912 to 1949 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Socialization; Wikistories for GLAM Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: September month of results and planning * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki Loves Monuments Suriname first edition: 554 photos * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Thesis Project and Te Papa Forget-me-nots * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The results of GLAM editing contest; GLAM Coordinators Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: External projects, great results and high level of independence * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Bookfair back on site; Cultural history in High Schools; More identifiers from National Historical Museums of Sweden on Wikidata; Swedish general election 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/UK report|UK report]]: Islamic art and global art * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/USA report|USA report]]: Advocacy and Invention; New Smithsonian WiR; Called to Create; DC Statehood and Home Rule; Annual meeting; Wikipedian in Residence Opportunity at the Pérez Art Museum Miami * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Workshops on tool prioritization and helpdesk * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! tool development update * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:53, 8 Oktober 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23872369 --> == ''This Month in GLAM'': October 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue X, October 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating Wikidata, and over 400 new Wikipedia pages * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WLM Brazil, HR & Environment Wikicontest, and GLAM with Atlantic Forest National Institut * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Chuvash people in WMEE and Photo contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Talk; Javanese Wikisource Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Touring Club Italiano: updates and uploads * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: About the Dutch Wiki Loves Fashion 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: TDWG2022 and Molluscs * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wiki Loves Monuments 2022 selection process in progress; GLAM online meeting on evaluation of ten editions Wiki Loves Monuments in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous October; Faculty of Dramatic Arts in Belgrade; CEE Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Women and architechture * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/USA report|USA report]]: Asian American Edit-a-thons and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: First batch upload; list of tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! tool: now with Commons category search! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: AfLIA Wikisource webinar, Wiki Rescues Manuscripts & European GLAMwiki Coordinators meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:13, 10 November 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23979654 --> == ''This Month in GLAM'': November 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue XI, November 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Africa report|Africa report]]: Wiki Loves Africa 2022 Winners & 2022 ISA Drive * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: An event at the National History Museum in Tirana * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WLM tool, Wiki Takes, New WMB's Strategy, and 2 new GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/India report|India report]]: Two Open Culture films on India's Odia language, made with volunteer labour * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Open GLAM Conference; Sundanese Wikisource Workshop; Minangkabau books digitization * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Video and photo to share the beauty of Italy's heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Linking heritage data at HackaLOD * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Integrating with the BHL, loading natural science specimens and data * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: How Wiki helps to explore and enjoy art & culture; Wiki workshop for the National Museum in Krakow; GLAM online meeting on ideas for 2023; Wiki Loves Monuments 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in residence at Faculty of Dramatic Arts in Belgrade and National Museum of Zrenjanin * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedian in Residence at Musikverket; Women and architecture; Gymnasiearbete; New uploads from the Swedish National Archives; WLM winners; Images of Äpplet * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Let's GLAM Together in Uruguay: Help us organize the GLAM Wiki Conference 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America 2022; Punk Wikipedia Edit-a-thon; Kensho Technologies Impact-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Special story|Special story]]: We need your opinion: GLAM Wiki Conference 2023 & Your Favorite Tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Survey: your favorite tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:15, 11 Desember 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24181148 --> == ''This Month in GLAM'': December 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue XII, December 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Ongoing projects with open culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: A YEAR in REarVIEW! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Denmark report|Denmark report]]: Edit-a-thon on contemporary Danish artists from the former Yugoslavia * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/India report|India report]]: CIS-A2K launches GLAM projects in Aurangabad, Maharashtra * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Digitalization in Deli Serdang and Yogyakarta; #1Lib1Ref Workshop; Structured Data Marathon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Museo Egizio - collection import * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The Great Macron War, Critter of the Week, and West Couast Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: WikiLovesLibraries Nigeria:An initiative beyond 1Lib1Ref for Librarians in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The first European GLAM Coordinators online meet-up; New articles on the collection of Wawel Royal Castle; Results of Wiki Loves Monuments 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Wikibase in social sciences and Public Domain Day celebrations * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata Birthday and ongoing projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Musikverket; Media literacy graphics; Reports for project and to project partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme: look back to 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Uganda report|Uganda report]]: GLAM in Uganda 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili project year in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Edit-a-Thon: International Volunteer Day; ICP x Art + Feminism * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Wiki Loves Living Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Helpdesk; IGO/INGO * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it!: New FULL version is ready to launch * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM-Wiki Con 2023, DPLA's new Sloan Foundation funding, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:18, 11 Januarie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24342308 --> == ''This Month in GLAM'': January 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue I, January 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Birthday in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: DESINGEL arts centre and Wikimedia platforms * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open Midiateca: Licensing and analysis of collections of Midiateca Capixaba * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Let's celebrate public domain day 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Finland report|Finland report]]: Photo walks for Wiki Loves Monuments and rephotography * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Public Domain Day in Indonesia; #1Lib1Ref Campaign and Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikimedia Italy's calls for free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Opening old books at Maastricht University * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM stepping into 2023; New “did you know” articles on the collection of Wawel Royal Castle * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Spain report|Spain report]]: #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Tekniska museet makes 3000 polar images available on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/UK report|UK report]]: National Trust and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/USA report|USA report]]: Effie Kapsalis remembered; Mathematicians + Wikipedia; Wikipedia Day 2023; San Diego meetup * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Report of survey about Wikimedia content partnerships tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! Editing Functionality: Final Update! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:32, 9 Februarie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24506764 --> == ''This Month in GLAM'': February 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue II, February 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: I Edit Wikipedia Online Campaign 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day Belgium 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM-Wiki initiatives in Brazil spark academic investigation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Activities during first two months of 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Launching of Wikisource Loves Manuscripts; Bincang GLAM continues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: New project and collaboration in February * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: I Edit Wikipedia Online Campaign 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikidata and the Biodiversity Heritage Library, Wellington WikiCon 2023 and Auckland Museum local suburb project funding * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: The European GLAM Coordinators online meet-up; GLAM-Wiki workshop at the Wawel Royal Castle State Art Collection; Wikimedians-in-residence online meet up * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 Bildminnen; Report from The Association of Swedish Museums; Wikipedia for all of Sweden; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/UK report|UK report]]: In Memoriam Jo Pugh / Cultural Diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Wiki Loves Living Heritage launches 17 March 1pm UTC * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Gender, language, and living heritage events in collaboration with affiliates * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:20, 12 Maart 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24700176 --> == ''This Month in GLAM'': March 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue III, March 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap Tirana 2023, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Starting the year at WMAR * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Know My Name edit-a-thon at the National Gallery of Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Pará, Women's month and a huge upload for biologists * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Estonia report|Estonia report]]: From Ruhnu to Vääna a.k.a. Winterspring in WMEE * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/France report|France report]]: Residency at the Brittany Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Javanese Wikisource Competition; 5 More Bincang GLAMs; GLAM Socialization to University of Sriwijaya * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM Spring * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wikivoyage Edit-a-thon in Istog * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland War Memorial Museum Local Suburb Project updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM meet-ups, Wikiresidencies and GLAM partners contributiong to editing contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photo memories from three industrial towns; Update from the archives; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/USA report|USA report]]: Projects and activities in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Mismatch Finder: Resolving Mismatches in Wikidata’s 100 Million Items * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: The Ethics of Open Sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:48, 10 April 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24780501 --> == ''This Month in GLAM'': April 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue IV, April 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day Edit-a-thon in Albania, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: "Every Book its Public" Campaign and Strategic Committee on Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: What's new at GLAM in the Czech Republic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Mini Grants; Structured Data Marathon VIII; Wikisource Online Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Bridges between Wikimedia and culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: BHL Whitepaper and outreach for Citizen Science Month and WeDigBio, Auckland Museum suburbs project update, New Zealand Women in Architecture Wikidata Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Another meeting of EU GLAM Coordinators; Guided tours for Wikipedians in museums in Krakow; Presentation on Art in Wikipedia; Online training on the basics of copyright law; Polish monuments among the top winners of WLM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: ISOF workshop; More articles from students; SAAB veterans shared their knowledge during metadata edit-a-thon; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/UK report|UK report]]: Democratising knowledge and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/USA report|USA report]]: Into the Wikiverse; Earth Day 2023 Bushwick * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Wikipedia day pitches by FAO and IEA * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Activities are starting! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Biodiversity Heritage Library whitepaper and the #1Lib1Ref campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:34, 10 Mei 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24999560 --> == ''This Month in GLAM'': May 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue V, May 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/From the team|From the team]]: E-mail account issue * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Shëngjin, Albania, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Improving Wikipedia pages about Australian women filmmakers at ACMI * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: First GLAM-Wiki partnership from Pará * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Finland report|Finland report]]: Adding authority control templates with Pywikibot * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/India report|India report]]: Digitization of Behar Herald starts in Patna * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Workshop in Madura; Outreach to Bandung; Indonesian Wikisource Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Open access from North to South * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture Edit-a-thon and Auckland suburb updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Philippines report|Philippines report]]: Wikisource promotion at UNC Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Air travel and city streets * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Uganda report|Uganda report]]: These last few months in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/UK report|UK report]]: Promoting cultural diversity on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/USA report|USA report]]: A Spotlight on Black Women Birders; DC Nobel Solution Sessions; Women of Color in the Renwick Gallery; Anthropology and Community Connections; SAGE edit-a-thon; WikiWednesday Salon; Into the Wikiverse: AANHPIs in Science Fiction and Pop Culture; Queering Wikipedia 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Special story|Special story]]: Help Wikimedia Map Your Efforts to Improve Copyright! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/GLAM Wiki conference report|GLAM Wiki conference report]]: GLAM Wiki Conference 2023: Announcing the venue & scholarship application process open * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Photo contests * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WILMA, DPLA + SDAW, and BHL whitepaper updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:47, 12 Junie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25118911 --> == ''This Month in GLAM'': June 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VI, June 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring Campaign 2023, Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Asia report|Asia report]]: Donation of images from the National Centre for Biological Sciences * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Native Brazilian photographer wins Wiki Loves Folklore Brazil 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Half done in 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Germany report|Germany report]]: Museum tour, WLM, handouts and image donation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/India report|India report]]: Wiki Exploration Programme GLAM activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Conclusion of Mini Grants; Second #1Lib1Ref Campaign; Wikisource Workshop in Bali * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: TCI and Turin Academy of Science * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: CEE Spring Campaign 2023, Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: A new book, new Wikipedia articles, videos and further images on Africa * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Report on the Society for the Preservation of Natural History Collections Conference 2023 and Auckland suburb updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Philippines report|Philippines report]]: GLAM outreach activity at University of Nueva Caceres: Digitization, workshops and proofread-a-thons as future collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki workshops for the Czartoryski Library; Work on the GLAM-Wiki Project Page Continues; End of Internship within the "Praktykuj w Kulturze" Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Knowledge overview; Almedalen week * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/UK report|UK report]]: Cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiWednesday returns to Manhattan; Wikimedia NYC and Art+Feminism; WikiConference North America 2023; GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Special story|Special story]]: Flickr Foundation and Wikimedia Foundation partner to build Flickypedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/GLAM Wiki conference report|GLAM Wiki conference report]]: The call for proposals is now open for the GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:11, 10 Julie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25275926 --> == ''This Month in GLAM'': July 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VII, July 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Photowalk Albania and Kosovo, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: First batch of a big upload * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Where's The Source? Adding Citations to Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Two new GLAM-wiki partnerships and Three large uploads * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/France report|France report]]: New milestone reached: already 500 portraits of geographers uploaded on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/India report|India report]]: Open Knowledge Fellowship by Heritage Lab and Wikibase set foot in India * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Videos and filmmakers of Africa, Open Churches Photochallenge and Wiki goes Caribbean meet-up in Dutch National Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: EU GLAM Coordinators; WikiMatejko; Polona; internship program * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in residence raises the standards * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/UK report|UK report]]: Roads, Kingdoms and Assassins * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiWednesday Salon; New York Botanical Garden; Meetup San Diego * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Join Wiki Loves Living Heritage at Wikimania! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WiLMa updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:16, 9 Augustus 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25415835 --> == ''This Month in GLAM'': August 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VIII, August 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Highlights on Wikimania 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Wikimedia Armenia GLAM projects in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Activities in Belgium September-December 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: 4 new GLAM-Wiki partnerships and uploads from several institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Canada report|Canada report]]: Wiki-Wednesdays: Digital Literacy for GLAM workers * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer does not stop the wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: The Wikipedia Pages Wanting Photos in Albania and Kosovo; Wiki Loves Earth in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Public sculpture photo trail: documenting Auckland sculptures in Wikidata; Aotearoa's Wikimedia Laureate * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Presentation for school librarians at Wikiteka, Ongoing projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the shine of Wikidata and new cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Showcasing collaboration with the Nordic Museum at Wikimania 2023; Working with Swedish folk high schools * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/UK report|UK report]]: Islamic art exhibitions and heritage innovation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/USA report|USA report]]: Great North American Wiknic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Wikidocumentaries to import images from the web to Structured Data on Commons – a Google Summer of Code project * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Hub updates at Wikimania 2023; Supporting Wiki Loves Monuments teams * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Open call: OpenRefine-Wikimedia train-the-trainer course, November 2023-April 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Looking back, looking ahead * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/WREN at Wikimania report|WREN at Wikimania report]]: Wikimedians in Residence Exchange Network at Wikimania Singapore * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:01, 12 September 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25585038 --> == ''This Month in GLAM'': September 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue IX, September 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Disseminating open culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Amazonia on Wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wikidata and the editing of Ibero-American scientific journals * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/France report|France report]]: Celebrating Rugby Herstory and History in Toulouse; Les Lorraines sans pages * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/India report|India report]]: Wikimedia Commons Contest connects Pune citizens with the rivers Mula & Mutha * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: 10,000 institutions on the Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki educational activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: With multiple events, September was a busy month for Wikimedia Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedia in education; Continuation at Swedish folk high schools; Wikipedians at the Bookfair * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/UK report|UK report]]: A new WIR and a very old book * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/USA report|USA report]]: Wikimedia New York City Election 2023; San Diego/September 2023; Climate Change and Food Safety * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine and Wikimedia Commons: train the trainer course participants and two surveys * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: European photo contest finalists, Local Contexts Wikiproject at GLAMhack * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikisource Loves Manuscripts, ICOM outreach, Flickr Foundation partnership, OpenRefine adoption, new sources in The Wikipedia Library, Image Description Month events, and the GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:02, 11 Oktober 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25712541 --> == ''This Month in GLAM'': October 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue X, October 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Celebrating Wikipedia's 20th Birthday in Albanian Language * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Content, resources and platforms for open access! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: October Report * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Monuments Brasil 2023 and Open Midiateca * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Open Access Week and Wikidata; Opening Culture and Heritage training * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Wikimedia Côte d'Ivoire and Apsid-ci collaboration for Glam * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Looong summer is over * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Great first results in State Regional Archives and Wikiresident Group coworking * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Wikimedia Community Ireland Host WikiWomen Partner Meeting at Dublin's historical Port * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Results of funded projects within Call GLAM 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki Loves Fashion in the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Biodiversity Information Standards Conference 2023 (TDWG2023) and the Entomological Collection Network Meeting (ECN2023) * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiMatejko, Internships, Open Heritage, folk costumes * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Open Access Week celebrations and an edit-a-thon to increase the visibility of black lusophone communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Dynamic October in Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/South Africa report|South Africa report]]: Edit-a-thon for Librarians at the annual Library and Information Association of South Africa 2023 Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedia for all of Sweden; Museums and Wikidata – why and how?; Photo memories from Stockholm and Rome; Negotiating Knowledge on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/UK report|UK report]]: Good omens for a rosy future * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/USA report|USA report]]: Women in Environmental Justice; October WikiSalon * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM joins the long-awaited GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Let's Connect * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Learning and sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: The Wikimedia and Libraries AI Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 03:15, 11 November 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25792228 --> == ''This Month in GLAM'': November 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue XI, November 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Three-months of Wikimedian in Residence at the Qemal Baholli Public Library in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: New partners in Rio and GLAM WikiCon * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Canada report|Canada report]]: WCNA 2023: an key event for North American users * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wiki GLAM Conf and Bogotá Libraries Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/France report|France report]]: Edit-a-thon Le retour de la momie * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Record edition of Wiki Loves Monuments in Italy * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Share your Data course, history month, REBOOT! and Dutch Public Domain Day event * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Summer students at Auckland Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Conference, WikiMatejko * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Catalan culture and showcasing Wikimedia on both side of the Atlantic * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedians in Residence, GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: National Historical Museums of Sweden contributions; Photo memories from all over the world engage the community; Museum of medieval photo safari * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/UK report|UK report]]: Fifty article milestone * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM at GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: 3,000 medical images on Wikimedia Commons through the Helpdesk * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: 2023 Living Heritage elements are added to Wiki Loves Living Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:40, 11 Desember 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25925124 --> == ''This Month in GLAM'': December 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue XII, December 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves EuroPride in Albania 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Bosnia & Herzegovina report|Bosnia & Herzegovina report]]: A year in review ... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: 2023 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wiki-residents establishing meeting took place in December * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Germany report|Germany report]]: Go-ahead for Wikidata Project of GLAM institutions from Baden-Württemberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: WLM Local winners and funds for 2024 GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum summer updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Intense end to a year of GLAM-Wiki activities in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photo memories project concludes; Sörmlands museum passes 1000 uploads to Wikimedia Commons; Wikimedian in Residence supports an upload of music content; Subject terms from Queerlit; Wikidata for authority control: 3 years of work * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/UK report|UK report]]: 2023 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America 2023; TSU and USF; Philadelphia WikiSalon; Wikimedia DC Annual Membership Meeting; Wikipedia Editing 101 for All; NYC Hacking Night; Upstate NY workshop; Wikiquote She Said Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Thank you for making Wiki Loves Living Heritage happen! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates and invitation to test the Commons Impact Metrics prototype * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:25, 13 Januarie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26019095 --> == ''This Month in GLAM'': January 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue I, January 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Day in Albania 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: First international public domain day celebration in Europe coming up on March 7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A legal infrastructure for sharing public collections in Brazil: the case of Midiateca Capixaba * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: January '24: Institute of Physics photos and Free culture discussion * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Finland report|Finland report]]: Photographing at the second half of 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/India report|India report]]: Documenting ASI (Archaeological Survey of India) Museums in Bihar * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Public Domain Day & Monumental Moments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Aotearoa Wikipedian at Large, and Auckland Museum updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: An update on the Wikimatejko editing action and an invitation to the international community to join the action * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Unveiling Catrapilha: A ReacTive approach to GLAM content import * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Freedom of Panorama in Sweden * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/UK report|UK report]]: Indonesian praise for an Ottoman photograph of Arabia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Day 2024; edit-a-thon; meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Events! Events! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New OpenRefine documentation for Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WiLMa Updates, OpenRefine training, Biodiversity, and Librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:00, 10 Februarie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26180968 --> == ''This Month in GLAM'': February 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue II, February 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: One village, One article in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: On tour * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: News from Rio de Janeiro * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/France report|France report]]: Open Content Observatory letter * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Antarctic Writing Month and GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: One Village, One Article Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject Te Papa Research Expeditions, wrapping up the Auckland / Tāmaki Makaurau local histories project, and the Aotearoa Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiMatejko editing action; The eighth European GLAM Wiki coordinators meet up * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: SMALL GLAM SLAM Pilot 1 Rapid Grant * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Working life museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/UK report|UK report]]: National Trust, Leeds 2023, and Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/USA report|USA report]]: Hacking Night; Seattle Meetups; Denver Huddle; Wikipedia Day LA; San Diego/February 2024; Supreme Court visit * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group February Monthly Highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Working with catalogues: a Wikidata volunteer’s perspective * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on OpenRefine training and Wikisource Loves manuscripts * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:50, 10 Maart 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26279731 --> == ''This Month in GLAM'': March 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue III, March 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap Tirana 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Art+Feminism in Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgian Public domain day and Wiki Loves Heritage awards on March 7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A GLAM focus on Rio de Janeiro; Archivos en vigília * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Making the public domain visible on Wikidata; In Colombia Women are historical * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM call winner projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: GLAMorousToHTML - a tool to list Wikipedia articles that include images from a given Commons category * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Update on Wikidata:WikiProject Te Papa research expeditions and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More photo memories – and the community is helping out; Yearly student project * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/UK report|UK report]]: A small problem with the Ottoman Empire * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/USA report|USA report]]: GLAM CSI and WikiPortraits launch and more meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group March monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: GLAMorousToHTML - a tool to list Wikipedia articles that include images from a given Commons category * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: WikiLearn course for OpenRefine on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Learn to upload to Commons with OpenRefine and get up to date on the International Museum Day, GLAM CSI, WiLMa Network, and WikiWorkshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:56, 11 April 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26483115 --> == ''This Month in GLAM'': April 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue IV, April 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day Editathon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: New images from Central Australia on Wikimedia Commons, Library Science WikiProject students edit Wikipedia & 1Lib1Ref in Australia and New Zealand * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Library Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: 2023 became a promissing year for wiki-residents and partnerships in CR * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: International Roma Day Editathon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Informal GLAM hack session * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Te Papa research expeditions and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Climate Changes and GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in April * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: SMALL GLAM SLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 bildminnen; Metabase * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/UK report|UK report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/USA report|USA report]]: Heaven on Earth at last? * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group April monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AI Sauna quick reflection * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine online courses in more languages, and certified trainers * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenRefine course in three more languages and International Museum Day challenges * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:43, 11 Mei 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26483115 --> == ''This Month in GLAM'': May 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue V, May 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Kruja; Traditional Albanian food photography competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open licensing guide from Midiateca Capixaba; Activities in Rio de Janeiro; First batch from LabDOC; New batch from NeuroMat; Hercule Florence photowalk * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: International discussion on the role of media and new GLAM partnership on the horizon * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization concludes for Behar Herald and a digitization workshop held for libraries in Maharashtra * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Kruja & Traditional Albanian food photography competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiconNL 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture Edit-a-thon, Wikidata Te Papa research expeditions project and 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: The Search for the Lost Manuscripts * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/UK report|UK report]]: Our first Igbo language article * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Article campaigns for Ukrainian librarians, partnership with a national library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/USA report|USA report]]: WikiPortraits & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group May monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/GLAM Wiki Meta pages revamp|GLAM Wiki Meta pages revamp]]: GLAM Wiki Meta pages kicking off the Working Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Introducing Alice Kibombo, a new dataset, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:26, 9 Junie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26893904 --> == ''This Month in GLAM'': June 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VI, June 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Living Heritage in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Partner Project between Wikimedia Australia, the Australian and New Zealand Society of Indexers (ANZSI) and the School of Information and Communication Studies at Charles Sturt University (CSU SICS) * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Mato Grosso * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAM digital with the August Bebel Institute - "Wiki Loves Democracy Part III" and new GLAM-on-Tour-Film released * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 2024 Half-a-year in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Open science conference and Wikimedians in Sicily * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wiki Loves Earth in Albania & Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject Te Papa Research Expeditions and WikiProject IBC 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Climate Changes Edit-a-thons by Wikimedia MKD * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in June * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Serbia report|Serbia report]]: News in GLAM Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/UK report|UK report]]: Using Wikipedia in interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/USA report|USA report]]: GLAM CSI user stories feedback requested and US events * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group June monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Bridging Digital Art Practices with Institutional Archives: professional knowledge exchange on digital art archiving * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: 20th Century Press Archives – history in newspaper clippings, made accessible by ZBW and Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:30, 12 Julie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27031050 --> == ''This Month in GLAM'': July 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VII, July 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: For what matters most for your community * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Mid-term digitization update * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Structuring Wiki Loves Monuments through a Wikidata portal * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: CCA Hosts Inaugural Wiki Edit-a-Thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Germany report|Germany report]]: The flight over the "Rosinenbomber" - drone deployment for Free Knowledge; Kicking off a German-language community of practice for building cultural heritage linked open data with the wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/India report|India report]]: GLAM partner ventures into 'Digitisation Plus' programs with Wikimedians * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Prompting what's most important - our community in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject International Botanical Congress 2024, a presentation to the Natural History Museum, London & Kew Gardens staff and a Research expeditions edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/UK report|UK report]]: Translations galore * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikicurious WikiNYC Civic Hall; San Diego 111; #5WomenArtists campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group July monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Special story|Special story]]: GLAM GLobal meetup & GLAM Global Calls * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:59, 12 Augustus 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27242105 --> == ''This Month in GLAM'': August 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VIII, August 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Vacancy Wikimedian in Residence for Wikipedia on Aruba - Aruba on Wikipedia project * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Technology and biodiversity: “Amazonian Knowledge on Wiki” * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Colombia in Wikimania Mood * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Cooperation between National Library and Wikimedia CR was presented at Wikimania 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/India report|India report]]: Wikimedians-in-residence assigned to add lexicographical data of 5 endangered languages of West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 10 reasons why the National Library of the Netherlands moved its Wikimedia-related publications from SlideShare to Zenodo, and keeps them on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Looking for Aotearoa's next roving Wikipedian, a Wikidata Te Papa research expeditions publication & the Wikidata WikiProject IBC follow-up workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: An insight of Wkikimedia MKD's 2024 GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/UK report|UK report]]: Indonesian Featured Article award * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania report and meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group August monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Special story|Special story]]: Global GLAM Wiki Meetup - Future meetings and outcomes * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM at Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Content Partnerships Hub at Wikimania; The Helpdesk; Metabase; UN collaboration day * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Commons Impact Metrics, WikiLibCon25, and WikiConference North America * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 10:48, 11 September 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27310248 --> == ''This Month in GLAM'': September 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue IX, September 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence at Elbasan’s Ethnographic Museum in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: GLAM and communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Artbank's edit-a-thon for gender equity in Australian visual arts * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Project 'Belgian distilleries as Linked Open Data' completed * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Photowalks for Wiki Loves Monuments 2024 at five corners of Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/France report|France report]]: 4th edition of the Label Culture Libre * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization at the Museum of Santal Culture, Federation Hall Society Library and Cultural Heritage and Literature in Meghalaya * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Report on the Wikidata WikiProject International Botanical 2024, Conference report for SPNHC-TDWG 2024 and the upcoming New Zealand species edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: Wiki Takes Rural Archaeology * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/UK report|UK report]]: Wiki content in interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/USA report|USA report]]: Banned books and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group September monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Special story|Special story]]: Global GLAM calls from November: short survey, and register! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:38, 10 Oktober 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27548598 --> == ''This Month in GLAM'': October 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue X, October 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Monuments in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Amazon holotypes: how the species were discovered * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: FIMS Graduate Library Wiki Club Lunch & Learn * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: ¿Por qué y para qué usar Wikidata en Colombia? / Why and for what purpose should Wikidata be used in Colombia? * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Empowering Italian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Edit-a-thon at the City Museum of Mitrovica * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Latvia report|Latvia report]]: Wikidata Workshop 2024: National Library of Latvia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Highlights from the Third Wiki Loves Fashion Campaign in the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Wikimedian in Residence, Te Maori edit-a-thons & NZ Species edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: WIKIMEDIA MKD's successful GLAM programme! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: General Archive of the Palace * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/UK report|UK report]]: Memory of the World baseline * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/USA report|USA report]]: October meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group October monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: European encounters * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Baseline report * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata's 12th birthday celebration * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:19, 10 November 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27687486 --> == ''This Month in GLAM'': November 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue XI, November 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Minigrant and Photowalk Projects in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Winners of WLM 2024 Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: WikiConvention francophone 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Croatia report|Croatia report]]: deGrowth in N0vember * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Visual memory presented with collections of East Bohemia Museum in Hradec Kralove * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization starts at Rammohun Library and Free Reading Room * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Wrap up the nine projects funded by 2024 GLAM call and Italian Wikidata Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: NZ Species Editathon, OEGlobal 2024 and Auckland Museum's Summer Students * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Summary of Wikidata Days 2024: Librarians don’t need hammers, they need Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/UAE report|UAE report]]: Highlighting the Impact of Wiki Loves Monuments 2024 in UAE * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Wikimedia UAE and Librarians report|Wikimedia UAE and Librarians report]]: Empowering Knowledge: Librarians and Wikimedia at DILC 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/UK report|UK report]]: Middle-Eastern history and interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/USA report|USA report]]: November meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group November monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Winter Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Wikidata and Wikipedia improvements * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:45, 10 Desember 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27942378 --> == ''This Month in GLAM'': December 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue XII, December 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: The Patrolling Edit-a-thon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Last activities of 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Catrapilha in action: Uploading the Porto Alegre image feed * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/India report|India report]]: Living GLAM project on Santali culture continues in West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: From SlideShare to Zenodo & How Dutch Wikipedia uses the Digital Library for Dutch Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikdata module, Auckland Museum student progress, and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Digitization of Heritage Archives in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Conference for GLAM employees in Skopje * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Wikimedia Portugal and Wiki Editoras Lx Collaborate on a Wiki GLAM, Culture, and Heritage Conference for 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/UK report|UK report]]: 2024 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/USA report|USA report]]: December meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Public Domain Day report|Public Domain Day report]]: Public Domain Day 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group December monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Ways forward * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:01, 11 Januarie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28033195 --> == ''This Month in GLAM'': January 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue I, January 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Africa report|Africa report]]: Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence at the Qemal Baholli Public Library in Elbasan (October - December 2024) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba project has officially begun! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Maranhão * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Germany report|Germany report]]: Exploring Wikidata & Building Community for Cultural Heritage Professionals * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Celebrating Public Domain Day 2025 in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: New Wikimedia Italia Grant for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 3 Million Dutch Cultural Heritage Images in Commons & 400,000 RCE images now in higher resolution & Usage of DBNL in Dutch Wikipedia articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Student led Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki 2024 in Poland: Achievements, Collaborations, and Impact * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikimedia Serbia: Advancing GLAM collaborations and digital heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/UK report|UK report]]: Cairo Geniza * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group January monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Special story|Special story]]: Join the Global GLAM Call – Tuesday, February 11th, 13:30 UTC! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: To the front page! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata at WikiLibCon 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:23, 9 Februarie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28125057 --> == ''This Month in GLAM'': February 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue II, February 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Celebrating the English Wikipedia’s Birthday in Albania! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium Public Domain Day and Dance Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki and COP30 in the Amazon rainforest * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAM digital and seminar on Jewish life * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM call and Progetto cultura * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: [GLAM metrics] Usage of Delpher in Dutch Wikipedia articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikipedia podcast episode, Trilepidea newsletter article, and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD GLAM program for 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/UK report|UK report]]: Islamic and Jewish history * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: GLAM news from Ukraine – events for libraries, #1Lib1Ref, launch of a larger GLAM product * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/USA report|USA report]]: February meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group February monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Connecting Media Art Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: 5.1 million image views * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata event: Data Reuse Days 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Wikisource Conference 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Wikimedia + Libraries International Convention 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:52, 10 Maart 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28357408 --> == ''This Month in GLAM'': March 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue III, March 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap in Albania 2025, and essential initiatives for free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Archives and Human Rights activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: International Women's Day, Wikipedia officially recognised as Digital Public Good and invitation for the General Assembly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Every Book Its Reader is coming * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: New Horizons of Czech GLAM Partnerships in 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/France report|France report]]: Archivist Forum 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Ten winners of Wikimedia Italia 2025 GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: International Womensday; New Wikimedian in Residence at Maastricht University * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: What's on at Auckland Museum, and International Women's Day at University of Otago * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: GLAM in Africa, a Nigerian narrative in knowledge decolonization a case study of Benin City * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Switzerland report * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/UK report|UK report]]: Gold in Bengali and Diversity in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/USA report|USA report]]: Women's History month * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group March monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts of Mali * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Creating an OpenRefine Wikimedia Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:01, 9 April 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28408819 --> == ''This Month in GLAM'': April 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue IV, April 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Event for International Roma Day 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: Highlighting Feminist and women's histories and a Wiki Day at the South Australian Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Catalan areas report|Catalan areas report]]: Campaign to document the 2025 Falla monuments in Valencia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikidata and Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Open Collection Highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture, BHL, and the Commons Workflow * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Strengthening Cultural Heritage through Partnerships and Knowledge Sharing: Insights from World Heritage Day in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's new GLAM collaborations and activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Scholarships and Call for Sessions Proposals for GLAM Wiki 2025 will open soon: Stay tuned! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM Highlights from Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: FemNetzCon 2025; GLAM Meeting Biel/Bienne; Digi Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/UK report|UK report]]: Mapping Museums / Art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/USA report|USA report]]: April meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group April monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Surging forward in Spanish and Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:53, 11 Mei 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28668932 --> == ''This Month in GLAM'': May 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue V, May 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Enhancing the LGBTQ+ content in Albanian Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium Public Domain Day and Dance Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Video resource on Wikimedia Brasil and Casa de Oswaldo Cruz Partnership Released * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Croatia report|Croatia report]]: SPRINGing back activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library of the CR events and important guests * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Europe report|Europe report]]: DARIAH DHwiki WG coming activity * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/India report|India report]]: GLAM project starts with Nanda Talukdar Foundation at Jorhat, Assam * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Wiki Month 2025 in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: From charts to concrete * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Traditional Albanian Food Photography Competition 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Update from Auckland Museum; Let the Wikifying Commence; Listful Thinking * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Architectural Folklore Campaign Series * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Celebrating Museums and strengthening #1Lib1Ref connections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Spain report|Spain report]]: Some news from Spain * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Museum Day 2025; CoCreation PTT-Archive; Scoring Girls * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/UK report|UK report]]: The 18th language * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring GLAM news from Ukraine – first major survey for GLAM institutions & yet another successful #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/USA report|USA report]]: May meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group May monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Preparing the data upload * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:00, 10 Junie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28809506 --> == ''This Month in GLAM'': June 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VI, June 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating Communication History and Women Artists through Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day in Europe 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Expanding Data on Maranhão's Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: First call of Science Month at Wikipedia in the Czech Republic wrapped-up * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/France report|France report]]: WiR and science&GLAM tour in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Another publication from Grant for GLAM Indonesia program & Minangkabau Wikisource Competition upadates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Isoseismals & Icons * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Celebrating Albanian Cuisine Through Photography: Winners of the 2025 Contest Announced! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Open Cultural Data Hackathon in Puebla * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikifying the International Congress of History of Science and Technology; Librarians and Wikipedia; NZ species edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Mapping Heritage Buildings on Wikidata and Wiki Heritage Fellowship * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD Strengthens Ties with Academic Institutions: A Wikimedian-in-Residence at the Institute of Macedonian Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Registration is now open for GLAM WikiCon 2025! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: June highlights from Wikimedia Serbia and beginning of new accredited seminar * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Archives Week 2025; SAPA Performing Arts; GLAM Meeting Biel/Bienne * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/UK report|UK report]]: New Featured Pictures * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/USA report|USA report]]: June meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL Transition update, LivingData2025 and Women Genera paper * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Data upload achieved * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Wiki Knowledge Park report|Wiki Loves Ramadan 2025 report]]: Celebrating Heritage and Faith: Wiki Loves Ramadan 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:35, 12 Julie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28966332 --> == ''This Month in GLAM'': July 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VII, July 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: 10 years of Wikimedians of Albanian Language User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba – From Island to Archive: Aruba’s Journey on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: De Standaard Solidarity Prize and How to Upload Artwork * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Expanding Access to Heritage Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Program Highlights & Volunteer Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: July in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Poster Exhibition, Screening Public Viewing, Women Memorials * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikinics & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL blog by Tiago Lubiana, BHL Wikimedian in Residence, and news on the BHL transition * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Oulu Löyly – we want to hear your thoughts! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Getting the message out * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Culture & Heritage team transitioning to broader Content Enablement team * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:59, 11 Augustus 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29083949 --> == ''This Month in GLAM'': August 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VIII, August 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Expanding Cultural Heritage in Brazil: School communities, Wikisource course, GLAM-Wiki Impact and Wiki Takes Alcântara * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/India report|India report]]: Digitization starts at two more libraries in West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Grant for GLAM Indonesia is open! * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: From food festivals to PhD courses: Wikimedia in Italian academia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: NZ species edit-a-thons, a scholarly article, a course, and Auckland Museum editors at Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Highlights from Wiki Heritage Fellowship and Policy Advocacy in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wiki Loves Film – Collaboration with MakeDox Film Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiChełmoński: When Wikipedia Becomes a Guide in the Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: BAM Hackathon, 3D for Cultural Heritage, Wiki Cite * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/UK report|UK report]]: Working towards more image sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wiknics * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: News on BHL transition and updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Steps towards a sustainable cultural commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: A pivotal month * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Wikisource Reader app released on Google Play Store * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:25, 11 September 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29253474 --> == ''This Month in GLAM'': September 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue IX, September 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia edit-a-thon at the Skampa Theater in Elbasan, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba Initiative: Building Knowledge and Visibility * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: State Library Victoria WikiFest * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Make cultural heritage freely accessible, Hasselt's collections shine online & Let's give women a voice on Wikipedia! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Hidden heritage unveiled: science, history and nature on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikimedia Commons birthday content donation * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikimedian in Residence at the Bioeconomy Science Institute & Wikiproject NZ Women in Architecture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Expanding Access to Culture and Knowledge through Key Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiChełmoński: the Special Guided Tour at the National Museum in Krakow * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Join the Conference Online and Explore Lisbon’s Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: LibreABC, Feminist Voices, Grade Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/UK report|UK report]]: Awards season * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/USA report|USA report]]: September edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: The Memory of the World wiki challenge * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:46, 9 Oktober 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29409147 --> == ''This Month in GLAM'': October 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue X, October 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: From a small language to Wikipedia's Biggest, Share Your Story with the Industry Museum and War Diaries * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Autumn activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: WikiCommon community meet-ups, Wikisource trainings, and the announcement of Grant for GLAM Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Open culture on stage * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Mexico report|Mexico report]]: How Wikimedia México is training cultural and government institutions as wikimedians. * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Open Topstukken project concludes; Network Archives Design and Digital Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Granny's Wonderful Chair, Preparing for Auckland Museum Wiki Summer Students and an the ASBS Introductory Wiki Webinar * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Report on Participation at the 12th International Youth Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: Promoting Open Data and Digital Commons in Culture and Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki Conference 2025 Wrap-Up * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: October in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: DaSCHcon, 3D, Wiki GLAM conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/UK report|UK report]]: A look at Grokipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/USA report|USA report]]: October edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: LivingData 2025, GLAMWiki and a "collector" Wikidata property proposal * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: International outreach * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Sustainable CultureConnect Project report|Sustainable CultureConnect Project report]]: Sustainable CultureConnect: Empowering Youth and Preserving Heritage through Open Knowledge and Leadership * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:29, 10 November 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29516862 --> == ''This Month in GLAM'': November 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue XI, November 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Call for volunteers, Computer's Day and upcoming events * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Czech Radio and Wikimedia CZ launched cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Our Activities in November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Wrap up of the 2025 GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ASBS 2025 Conference, a NZBSI Wikimedian in Residence update & Auckland Museum Summer Students * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD and Cultural Institutions: A Year of Growth, Content, and Collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM Wiki 2025 conference, WiR Meeting and the First National Institute of Museums Training on GLAM–Wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: IT Wikicon, Faces and Masks, Matrimoine @ Genève * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/UK report|UK report]]: Awards season- again! * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/USA report|USA report]]: November edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Here to Help: The Next Stage of the Content Partnerships Hub * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Enriching the data set * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:21, 11 Desember 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29692345 --> == ''This Month in GLAM'': December 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue XII, December 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/From the team|From the team]]: Global GLAM Calls Continue in 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence, 2025, in Elbasan Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Resume of the year * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: AMaGA partnership, signing the Open Heritage Statement and South Australian Museum Partner Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day 2026, Circus Heritage and Fosdem * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Preparándonos para celebrar el día del dominio público - Getting ready for the Public Domain Day celebration * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Exploring Italy and Unlocking Its Heritage: Touring Club Italiano and GLAM Call 2026–2028 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ASBS 2025 Conference follow-up Wiki webinar & Auckland Museum student update * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: Public Domain, Conferences, and Conversations on Open Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM on Tour Bellinzona, Xmas Event, GLAM Wiki Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/UK report|UK report]]: 2025 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/USA report|USA report]]: December meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Public Domain Day report|Public Domain Day report]]: Public Domain Day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: 2025 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:58, 12 Januarie 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29895284 --> == ''This Month in GLAM'': January 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue I, January 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/From the team|From the team]]: Wikipedia at 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Pap-Wikipedia Turns 20: A Milestone for Papiamento/u Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Celebrando el día del dominio público 2026/Celebrating the public domain day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/France report|France report]]: Wikipedia's Birthday in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Gifted by our friends: Loads of presents for Wikipedia25 by German and Austrian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Activities in December-January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Knowledge in action: Barindelli collection and Wikipedia 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Image donation Dutch Book History * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Student Edit-a-thon, the NZBSI Wikimedian in Residence project, and other residencies * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM Program of Wikimedia MKD – 2026 Overview * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Explore Historic Portraits from the Museum of Photography in Kraków * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: January in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum in Chiasso, Alpine Museum, Women Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/UK report|UK report]]: Sharing more of the Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Map the GLAM report|Map the GLAM report]]: Wiki and GLAM: Harnessing Knowledge to Foster Gender Equality * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts on Arabic Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Two key Wikidata Requests for Comments, relevant for future GLAM-Wiki work * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:34, 11 Februarie 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30055818 --> == ''This Month in GLAM'': February 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue II, February 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in 2026 is calling to action! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: A photo safari through Wiki Loves Fashion & a rescue mission with Mission Gourmande! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library overview of 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Cultural Heritage and Memory: 2026 GLAM Call and Executed Renaissance Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Farewelling the Auckland Museum Summer Students and an update on the NZBSI WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedia in Cultural Marketing at Crash Mondays Warsaw * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: February in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata in the GLAM context II * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Neocomensia, SAPA, Atelier Winterthur, GLAM-on-Tour Disentis * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/UK report|UK report]]: New content in African and Asian languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Focus on Indigenous issues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:52, 12 Maart 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30232291 --> == ''This Month in GLAM'': March 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue III, March 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in Equinox * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Celebrating 20 Years of Papiamentu/o Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Bolivia report|Bolivia report]]: The Family Treasures Project Returns, with New GLAM Partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Folklore Brazil defines six categories to represent Brazilian culture on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Architecture in the public domain in libraries in Nariño/Arquitectura en dominio público en bibliotecas nariñenses * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Main Wikimedian in Residence report for 2025 is here * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Art History Loves Wiki 2026 – digital/local. collection loves wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/India report|India report]]: Collaboration resumes with the British Library for Bangla Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: 2026 winners projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Bioeconomy Science Institute Wikimedian in Residence update, a letter published in Nature & Architecture + Women NZ * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's GLAM Highlights: Botany and Beyond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Portugal report|Portugal report]]: March in Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Looking for similar images * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM Wiki Group, Donna, CoCreation PTT-Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/UK report|UK report]]: CILIP MDG 2026 Conference, Library meetups and the World's Enamels * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring 2026 news from Ukraine – Wiki Loves Folklore & more #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/USA report|USA report]]: MoMA's International Traveling Exhibitions and Wikidata on the LD4 Arts Affinity Group April Community Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Oulu Löyly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Indigenous languages on the Main Page * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:20, 9 April 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30344683 --> == ''This Month in GLAM'': April 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IV, April 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/From the team|From the team]]: How the GLAM Community Can Shine in the 2026–27 Annual Plan * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: WikiConf Argentina and GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Asia report|Asia report]]: Documenting and citing oral knowledge in audio and video * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiCon Australia, ICIP, Orphan works and Trans-Tasman partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia Brasil publishes book on the power and challenges of free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We celebrate Public Domain Day with an expert panel / Celebramos el día del dominio público con un Panel de expertas * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Ongoing and New GLAM-Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime event at Auckland Museum & an update for WiR NZBSI * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikimedia Commons Upload Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD in Action: Digitization, Wikisource and Educational Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Developments: Residencies, Partnerships and Audiovisual Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: April in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Le Donne di Villa Massimo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/UK report|UK report]]: A tenth-century Quran and Islamic Art in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/USA report|USA report]]: Wiki MIT launches and US meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Update on the BHL Annual Meeting 27 April - 1 May & BHL Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Eight new articles on MoW inscriptions * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:51, 11 Mei 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30513880 --> i3xf47qfm9p46ygv5v9k5izhv3w2g8t 0 139118 2903079 2726853 2026-05-11T13:23:12Z Aliwal2012 39067 2903079 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:U-47.jpg|duimnael|'n Model van ''U-47'' van die kant af]] [[Lêer:U-47 6.jpg|duimnael|'n Model van ''U-47'' van bo af]] Die '''U-47''' was was 'n [[Tipe VII duikboot|Tipe VIIB]] [[duikboot]] van [[Nazi-Duitsland]] se [[Duitse Vloot| Kriegsmarine]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name=U-47>{{cite web |url=http://uboat.net/boats/u47.htm |title=The Type VIIB boat U-47 |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=28 Februarie 2010 }}</ref> Die duikboot en die kaptein Günther Prien het bekend geword toe hulle die [[HMS Royal Oak|HMS ''Royal Oak'']] gekelder het in [[Scapa Flow]] op 14 Oktober 1939 tydens hulle tweede patrollie. Die duikboot se [[kiel]] is op 27 Februarie 1937 gelê en te water gelaat op 29 Oktober 1938. Die duikboot het op 7 Maart 1941 verdwyn tydens sy tiende patrollie. Tydens U-47 se loopbaan het hy 'n totaal van 31 vyandelike vaartuie gesink, insluitend die Britse slagskip ''HMS Royal Oak'', en nog nege beskadig.<ref name=Hit>{{cite web |url=http://uboat.net/boats/successes/u47.html |title=Ships hit by U-47 |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=28 Februarie 2010 }}</ref> U-47 is een van die suksesvolste Duitse duikbote van die Tweede Wêreldoorlog.<ref name=Top>{{cite web |url=http://uboat.net/ops/successful_boats.htm |title=The Most Successful U-boats |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=23 Maart 2010 }}</ref> In 2016 is een van die foutiewe torpedo's wat op ''HMS Royal Oak'' geskiet is, gevind en geïdentifiseer.<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/03/04/divers-just-found-a-torpedo-that-was-likely-used-during-a-daring-u-boat-raid/ Found torpedo likely used during U-boat raid] 4 Maart 2016, Washington Post.</ref> ==Kelder van die ''HMS Royal Oak''== [[Lêer:U-47 raid.svg|links|duimnael|Kaart van U-47 se roete waartydens dit die verdediging van Scapa Flow infiltreer en die Britse slagskip HMS Royal Oak op 14 Oktober 1939 gekelder het.]] Op 8 Oktober 1939 het U-47 met haar tweede patrollie begin. Op 14 Oktober 1939 (ses dae nadat sy die hawe verlaat het), het sy daarin geslaag om die [[Britse Vloot]] se primêre basis by Scapa Flow binne te dring.<ref name=SF>{{cite web |url=http://uboat.net/ops/scapa_flow.htm |title=The Bull of Scapa Flow |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=21 Maart 2010 }}</ref> Alhoewel die meeste van die tuisvloot nie destyds in die basis was nie, het U-47 daarin geslaag om 'n teiken, die slagskip ''HMS Royal Oak'', te vind. Nadat sy die ''Royal Oak'' gewaar het, het sy met haar [[torpedo]]'s op die skip gevuur. Haar eerste twee salvo's het niks meer gedoen as om 'n ankerketting te sny nie. Nadat die torpedobuise herlaai is, het die laaste salvo van drie torpedo's die Britse oorlogskip getref en erge oorstromings veroorsaak. Met 'n kantel van 15 grade, is haar oop patrypoorte onder water, wat die oorstromings vererger en die kanteling tot 45 grade verhoog het; die ''Royal Oak'' het binne 15 minute gesink met die verlies van meer as 800 man.<ref name=SF/> Na die aanval het Prien die bynaam ''Der Stier von Scapa Flow'' ("Die Bul van Scapa Flow") gekry; die embleem van 'n snorkende bul is toe op die toring van U-47 geverf en die beeld het gou die embleem van die hele 7de ''U-boot''flotilla geword.<ref name=SF/> Prien is bekroon met die Ridderkruis van die Ysterkruis, die eerste matroos van 'n ''U-boot'' en die tweede lid van die ''Kriegsmarine'' wat hierdie toekenning ontvang het. Die res van die bemanningslede is met die Ysterkruis bekroon. Twee ander U-47-bemanningslede het ook later tydens die Tweede Wêreldoorlog die Ridderkruis verwerf: die hoofingenieur (''Leitender Ingenieur'') Johann-Friedrich Wessels en 1ste wagoffisier (''I. Wachoffizier'') Engelbert Endrass. Baie jare later, in September 2002, het een van die onontplofte torpedo's wat U-47 tydens die aanval op die ''Royal Oak'' afgevuur het na die oppervlak gestyg van sy rusplek op die bodem. Die onontplofte torpedo, minus sy plofkop, het geleidelik na die kus gedryf, waar dit deur 'n bemanningslid aan boord van die Noorse olietenkskip ''Petrotrym'' opgemerk is. ’n Britse Vloot sleepboot het die torpedo onderskep, en nadat dit geïdentifiseer is dat dit aan U-47 behoort het, het EOD-personeel (''explosive ammunition disposal'') dit ’n myl van die kus onskadelik gestel. Op 16 April 2016 het deskundiges van die Britse Vloot-bomverwydering 'n Tweede Wêreldoorlog-torpedo wat in Scapa Flow gevind is, ontplof. Dit is vermoedelik een van dié wat deur U-47 op ''Royal Oak'' afgevuur is. ==Ander aktiwiteite== Later het U-47 die vaartuig ''Arandora Star'' gesink omdat dit as 'n gewapende handelskip beskou is. U-47 het tien oorlogspatrollies onderneem en dertig handelskepe gesink en nog agt beskadig. Op 29 Oktober 1940 het Prien 'n ander konvooi, HX79, op pad na [[Engeland]] dopgehou. Hy het vier ander bote ingeroep om by daardie aanval te help: U-38, U-46, U-48 en U-100. Daardie nag het hulle gesamentlik 14 skepe gesink, dadelik nog 'n konvooi teëgekom en nog sewe skepe gesink. As dit by die 17 skepe gevoeg word wat die vorige nag deur 'n ander "wolfpak" gesink is, was die totaal in twee dae 38 skepe met 'n totaal van 325 000 bruto geregistreerde ton. Prien was nou die suksesvolste van alle U-bootbevelvoerders. Aangesien hy die eerste was wat 'n totaal van 100 000 bruto geregistreerde ton gesink het, is hy met die Ridderkruis met eikeblare bekroon. ==Vermis== Die lot van U-47 en sy bemanning van 45 is onbekend. Die U-47 word sedert 7 Maart 1941 vermis en is vermoedelik in die [[Atlantiese Oseaan]] buite Rockall Banks verlore. Daar is aanvanklik gedink dat hy deur die Britse [[fregat]] ''HMS Wolverine'' gesink is, maar dit het later geblyk dat dit 'n ander ''U-boot'' was. Die twee Britse korvette ''HMS Camelia'' en ''HMS Arbutus'' het ook beweer dat hulle die U-47 gesink het. Daarbenewens bly die moontlikheid bestaan dat die U-47 gesink het as gevolg van 'n fout met een van sy eie torpedo's. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Duikbote]] 3ucyqv6uusd255cl9tpcxw1bhayxnxv 2903086 2903079 2026-05-11T13:31:57Z Aliwal2012 39067 /* Kelder van die HMS Royal Oak */ haar-->sy (skepe het nie vroulike geslag nie) 2903086 wikitext text/x-wiki {{Databoks}} [[Lêer:U-47.jpg|duimnael|'n Model van ''U-47'' van die kant af]] [[Lêer:U-47 6.jpg|duimnael|'n Model van ''U-47'' van bo af]] Die '''U-47''' was was 'n [[Tipe VII duikboot|Tipe VIIB]] [[duikboot]] van [[Nazi-Duitsland]] se [[Duitse Vloot| Kriegsmarine]] tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name=U-47>{{cite web |url=http://uboat.net/boats/u47.htm |title=The Type VIIB boat U-47 |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=28 Februarie 2010 }}</ref> Die duikboot en die kaptein Günther Prien het bekend geword toe hulle die [[HMS Royal Oak|HMS ''Royal Oak'']] gekelder het in [[Scapa Flow]] op 14 Oktober 1939 tydens hulle tweede patrollie. Die duikboot se [[kiel]] is op 27 Februarie 1937 gelê en te water gelaat op 29 Oktober 1938. Die duikboot het op 7 Maart 1941 verdwyn tydens sy tiende patrollie. Tydens U-47 se loopbaan het hy 'n totaal van 31 vyandelike vaartuie gesink, insluitend die Britse slagskip ''HMS Royal Oak'', en nog nege beskadig.<ref name=Hit>{{cite web |url=http://uboat.net/boats/successes/u47.html |title=Ships hit by U-47 |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=28 Februarie 2010 }}</ref> U-47 is een van die suksesvolste Duitse duikbote van die Tweede Wêreldoorlog.<ref name=Top>{{cite web |url=http://uboat.net/ops/successful_boats.htm |title=The Most Successful U-boats |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=23 Maart 2010 }}</ref> In 2016 is een van die foutiewe torpedo's wat op ''HMS Royal Oak'' geskiet is, gevind en geïdentifiseer.<ref>[https://www.washingtonpost.com/news/checkpoint/wp/2016/03/04/divers-just-found-a-torpedo-that-was-likely-used-during-a-daring-u-boat-raid/ Found torpedo likely used during U-boat raid] 4 Maart 2016, Washington Post.</ref> ==Kelder van die ''HMS Royal Oak''== [[Lêer:U-47 raid.svg|links|duimnael|Kaart van U-47 se roete waartydens dit die verdediging van Scapa Flow infiltreer en die Britse slagskip HMS Royal Oak op 14 Oktober 1939 gekelder het.]] Op 8 Oktober 1939 het U-47 met sy tweede patrollie begin. Op 14 Oktober 1939 (ses dae nadat hy die hawe verlaat het), het hy daarin geslaag om die [[Britse Vloot]] se primêre basis by Scapa Flow binne te dring.<ref name=SF>{{cite web |url=http://uboat.net/ops/scapa_flow.htm |title=The Bull of Scapa Flow |last=Helgason |first=Guðmundur |website=German U-boats of WWII - uboat.net |access-date=21 Maart 2010 }}</ref> Alhoewel die meeste van die tuisvloot nie destyds in die basis was nie, het U-47 daarin geslaag om 'n teiken, die slagskip ''HMS Royal Oak'', te vind. Nadat hy die ''Royal Oak'' gewaar het, het hy met sy [[torpedo]]'s op die skip gevuur. Sy eerste twee salvo's het niks meer gedoen as om 'n ankerketting te sny nie. Nadat die torpedobuise herlaai is, het die laaste salvo van drie torpedo's die Britse oorlogskip getref en erge oorstromings veroorsaak. Met 'n kantel van 15 grade was sy oop patryspoorte onder water, wat die oorstromings vererger en die kanteling tot 45 grade verhoog het; die ''Royal Oak'' het binne 15 minute gesink met die verlies van meer as 800 man.<ref name=SF/> Na die aanval het Prien die bynaam ''Der Stier von Scapa Flow'' ("Die Bul van Scapa Flow") gekry; die embleem van 'n snorkende bul is toe op die toring van U-47 geverf en die beeld het gou die embleem van die hele 7de ''U-boot''flotilla geword.<ref name=SF/> Prien is bekroon met die Ridderkruis van die Ysterkruis, die eerste matroos van 'n ''U-boot'' en die tweede lid van die ''Kriegsmarine'' wat hierdie toekenning ontvang het. Die res van die bemanningslede is met die Ysterkruis bekroon. Twee ander U-47-bemanningslede het ook later tydens die Tweede Wêreldoorlog die Ridderkruis verwerf: die hoofingenieur (''Leitender Ingenieur'') Johann-Friedrich Wessels en 1ste wagoffisier (''I. Wachoffizier'') Engelbert Endrass. Baie jare later, in September 2002, het een van die onontplofte torpedo's wat U-47 tydens die aanval op die ''Royal Oak'' afgevuur het na die oppervlak gestyg van sy rusplek op die bodem. Die onontplofte torpedo, minus sy plofkop, het geleidelik na die kus gedryf, waar dit deur 'n bemanningslid aan boord van die Noorse olietenkskip ''Petrotrym'' opgemerk is. ’n Britse Vloot sleepboot het die torpedo onderskep, en nadat dit geïdentifiseer is dat dit aan U-47 behoort het, het EOD-personeel (''explosive ammunition disposal'') dit ’n myl van die kus onskadelik gestel. Op 16 April 2016 het deskundiges van die Britse Vloot-bomverwydering 'n Tweede Wêreldoorlog-torpedo wat in Scapa Flow gevind is, ontplof. Dit is vermoedelik een van dié wat deur U-47 op ''Royal Oak'' afgevuur is. ==Ander aktiwiteite== Later het U-47 die vaartuig ''Arandora Star'' gesink omdat dit as 'n gewapende handelskip beskou is. U-47 het tien oorlogspatrollies onderneem en dertig handelskepe gesink en nog agt beskadig. Op 29 Oktober 1940 het Prien 'n ander konvooi, HX79, op pad na [[Engeland]] dopgehou. Hy het vier ander bote ingeroep om by daardie aanval te help: U-38, U-46, U-48 en U-100. Daardie nag het hulle gesamentlik 14 skepe gesink, dadelik nog 'n konvooi teëgekom en nog sewe skepe gesink. As dit by die 17 skepe gevoeg word wat die vorige nag deur 'n ander "wolfpak" gesink is, was die totaal in twee dae 38 skepe met 'n totaal van 325 000 bruto geregistreerde ton. Prien was nou die suksesvolste van alle U-bootbevelvoerders. Aangesien hy die eerste was wat 'n totaal van 100 000 bruto geregistreerde ton gesink het, is hy met die Ridderkruis met eikeblare bekroon. ==Vermis== Die lot van U-47 en sy bemanning van 45 is onbekend. Die U-47 word sedert 7 Maart 1941 vermis en is vermoedelik in die [[Atlantiese Oseaan]] buite Rockall Banks verlore. Daar is aanvanklik gedink dat hy deur die Britse [[fregat]] ''HMS Wolverine'' gesink is, maar dit het later geblyk dat dit 'n ander ''U-boot'' was. Die twee Britse korvette ''HMS Camelia'' en ''HMS Arbutus'' het ook beweer dat hulle die U-47 gesink het. Daarbenewens bly die moontlikheid bestaan dat die U-47 gesink het as gevolg van 'n fout met een van sy eie torpedo's. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Duikbote]] hn7f81yj24snyadpmfltncq6ubwpq9l 1 172937 2903080 2888766 2026-05-11T13:26:44Z Gaius le Roux 203341 /* Die term kantelbalkvlerke */ Antwoord 2903080 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Die term kantelbalkvlerke == Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] en @[[Gebruiker:Rooiratel|Rooiratel]]. Weet julle wat die Engels van "kantelbalkvlerke" is, waarvoor dit staan? Ek is besig om 'n kort stukkie oor die Catalina voor te berei en wil graag weet. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 08:20, 30 Maart 2026 (UTC) :: {{ping|Gaius le Roux}}, kliek op die Engelse artikel en sien die sin onder Initial Development wat begin met: ''Consolidated's XP3Y-1 design (company Model 28) had a parasol wing with external bracing struts,...'' Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:29, 30 Maart 2026 (UTC) :::Dankie, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:06, 30 Maart 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], waar het julle gekry dat "parasol wing" as "kantelbalkvlerk" vertaal word? Ek kry "parasoleenvlerkvliegtuig" (vir ''parasol monoplane'') in die ''Vliegtuigbouterme'', maar weet of dit as analoog voldoende is nie. Ek kry "Parasol" (eienaam) in die ''Dictionary of Aviation'' as 'n eenvlerkvliegtuig, so ek weet nie of die opstellers van die ''Vliegtuigbouterme'' iewers deurmekaar geraak het nie?! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 10:56, 30 Maart 2026 (UTC) :::Hierdie artikel was in Jan 2017 geskep. Kan nie meer onthou nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:07, 30 Maart 2026 (UTC) ::::Dankie, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]! Sal "parasolvlerk" werk, of fouteer die ''Vliegtuigbouterme'' in hierdie geval? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:39, 30 Maart 2026 (UTC) :::::''Kantelbalkvlerk'' is 'n duisend keer meer verstaanbaar as ''parasolvlerk''. My woordeboek vertaal parasol as sambreel, sonskerm, sambreelboom, nooiensboom, kiepersol. Parasol kom nie in die HAT voor nie. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:47, 30 Maart 2026 (UTC) ::::::Dankie, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal by ''kantelbalkvlerk'' bly. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:05, 30 Maart 2026 (UTC) :::::::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het die term "sambreelvlerk" in plaas van "kantelbalkvlerk" gebruik en "vrydraervlerk" na "vrydraende vlerk" verander. Die ''Vliegtuigbouterme'' se "parasoleenvlerkvliegtuig" was eintlik nie verkeerd nie en kan as analoog gebruik word om die term "parasolvlerk" te skep. EK HET EGTER, na aanleiding van 'n navraag wat ek aan Maureen van Helden gerig het, besluit om eerder die term "sambreelvlerk" te gebruik. Die regte vertaling van die Engelse term "parasol wing" is "sambreelvlerk" (met die sinoniem "parasolvlerk"). Ek gaan die e-pos wat ek aan haar gerig het vir jou aanstuur sodat jy die verloop van my navraag kan sien. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:26, 11 Mei 2026 (UTC) nok9zpm1niq42kp2ddnw6fndl0vxdek 1 174864 2903166 2642778 2026-05-11T19:20:56Z Trauenbaum 58938 Naamkeuses in hierdie artikel (voorstel) 2903166 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Besetting == ''..Anders as in België is daar in die tydperk van 1914 tot 1918 egter geen kollaborasie met die Duitse besetters nie...'' :Eh, nee, ek wil dit glo. Dit was glad nie beset nie... [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 15:19, 6 Januarie 2024 (UTC) ''..'n Aantal Vlaamse nasionaliste wat tydens die Tweede Wêreldoorlog met die Duitse Nazi-beweging kollaboreer, bevestig die Franse verwyte...'' :En hoeveel Franse het gekollaboreer? Soos Pétain? Die meeste Frans-Vlaamse organisasies het hulself opgehef. :Hoekom volg af.wiki die propaganda van die repressiewe Franse staat? [[Gebruiker:Jcwf|Jcwf]] ([[Gebruikerbespreking:Jcwf|kontak]]) 15:30, 6 Januarie 2024 (UTC) == Naamkeuses in hierdie artikel (voorstel) == Vir die name van stede en dorpe in die Franse {{lang|vls|Westhoek}} is die [https://namen.taalunie.org/namen-frans-vlaanderen-franse-westhoek lys van die Taalunie] as hoofbron gebruik, aangesien dit die enigste gesaghebbende verwysing vir Nederlandse plekname in hierdie gebied bied. Die name van die geografiese streke van die {{lang|vls|Westhoek}} ({{lang|vls|Blootland}}, {{lang|vls|Houtland}}, {{lang|vls|Leiedaele}}) word in hul plaaslike Wes-Vlaamse vorm gebehou, wat histories korrek is en deur 'n Afrikaanssprekende leser sonder moeite herken kan word. Vir geografiese begrippe buite die {{lang|vls|Westhoek}}, soos {{lang|nl|Oosterbant}} (Ostrevent) en {{lang|nl|Doornikse}} (Tournaisis), is die vorm wat in Vlaams-België gangbaar is gekies, in ooreenstemming met die gebruik van Rysel vir {{lang|fr|Lille}}, wat die Afrikaanse aanpassing is van die Nerderlandse vorm {{lang|nl|Rijsel}}. Opmerkings en alternatiewe voorstelle is welkom. --[[Gebruiker:Trauenbaum|Trauenbaum]] ([[Gebruikerbespreking:Trauenbaum|kontak]]) 19:20, 11 Mei 2026 (UTC) 2fznffh74lain3ndtj64nh7lfj4v362 0 214559 2903138 2576612 2026-05-11T17:27:57Z CommonsDelinker 1161 "Michael_Spears_Z_Nation_(2018).jpg" is verwyder omdat dit in Commons deur [[c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] verwyder is omrede: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by Quillwork7|]] 2903138 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Akteur | Naam = Michael Spears | Beeld = | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Michael Spears | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1977|12|28}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1990–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0817375 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Michael Spears''' (gebore 28 Desember 1977) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] akteur. Hy is bekend vir sy rolle in die rolprente ''[[Dances with Wolves]]'' (1990), ''Yellow Rock'' (2011), en ''The Red Man's View''. == Filmografie == === Rolprente === * 1990: ''Dances with Wolves'' * 2007: ''Imprint'' * 2011: ''Yellow Rock'' * 2014: ''The Activist'' * ''The Red Man's View'' === Televisierolprente === * 1992: ''The Broken Cord'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0817375|Michael Spears}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Spears, Michael}} [[Kategorie:Geboortes in 1977]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Amerikaanse manlike akteurs van die 20ste eeu]] kimij49fg0p2p9gh587h8buc5kz9tiy 0 219370 2903240 2864382 2026-05-12T07:05:11Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903240 wikitext text/x-wiki {{Isotoopkas|beeld=Copper-63.svg |oorskot=-65579,5 keV<ref name="nndc">{{Ref:nndc}}</ref> |status= stabiel<ref name="nndc" /> |kernspin= 3/2-<ref name="nndc" /> |aanwesigheid=69,17%<ref name="nndc" /> |protone=29|neutrone=34 |nw=[[nikkel-61|{{sub sup|61|28|pos=right}}Ni]] |w=[[nikkel-62|{{sub sup|62|28|pos=right}}Ni]] |sw=[[nikkel-63|{{sub sup|63|28|pos=right}}Ni]] |dit='''{{sub sup|63|29|pos=right}}Cu'''<!-- |koh-b=5,66 |ink-b=0 |koh-xs=4,03 |ink-xs=0 |abs-xs=0,05 --> }} '''Koper-63''' (Chemiese notasie: '''{{sub sup|63|29|pos=right}}Cu''') is 'n stabiele isotoop van [[koper]]. Dit is die isotoop met die hoogste voorkoms. == Nukleosintese == Die isotoop word vermoedelik tydens 'n ontploffende koolstofverbranding (''ECB'': ''esplosive carbon burning'') gevorm wat tydens 'n supernova van tipe II kan optree. Neutrone word in die koolstofskil van die ster op 'n tydskaal van < 1 sekonde vrygestel en dit veroorsaak 'n vinnige neutronvangs wat nie heeltemal die [[Nukleosintese#Supernovas|klassieke r-proses]] volg omdat daar nie voldoende neutrone is nie.<ref>[http://adsbit.harvard.edu//full/1981ApJS...45..565W/0000566.000.html The elements just beyond iron – Formation during explosive carbon burning {{Outeur|Wefel, J. P., Schramm, D. N., Blake, J. B., & Pridmore-Brown, D.}} Astrophysical Journal Supplement Series, vol. 45, Apr. 1981, p. 565-584.]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Koper-63 kan egter dalk ook voor die supernova-ontploffing in die swak s-proses gedurende die heliumverbranding gevorm word omdat dit die vervalproduk van ⁶³Ni is. Hierdie nikkelisotoop word in die s-proses gevorm, maar dit is onstabiel. Die halfleeftyd is 101,2±1,5 jaar. Tydens die heliumverbranding is die temperatuur omtrent 0,3 miljard Kelvin en die neutrondigtheid is laag genoeg dat die nikkelisotoop kan verval sonder om nog 'n neutron in te vang en ⁶⁴Ni te vorm. In die later koolstofverbranding is nogtans die temperatuur hoër, omtrent 1 miljard Kelvin en sal die neutronvangs wel gebeur. <ref>[https://idus.us.es/xmlui/bitstream/handle/11441/62528/Neutron%20Capture%20Cross%20Section%20of%20Unstable%2063Ni%20Implications%20for%20Stellar%20Nucleosynthesis.pdf?sequence=1 Neutron Capture Cross Section of Unstable 63Ni: Implications for Stellar Nucleosynthesis {{Outeur|C. Lederer et. al.}} Phys. Rev Letters prl 110, 022501 (2013)]{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == KMR en kwadrupoolresonansie == Koper-63 kan vir [[kernmagnetiese resonansie]] aangewend word. Hoewel die chemiese verskuiwings baie groot is, is die seine ook baie breed vanweë die [[kwadrupool]] wat die kern besit. In groot molekules is die sein te breed om in 'n spektrometer met hoë oplossende vermoë waargeneem te word.<ref>[http://chem.ch.huji.ac.il/nmr/techniques/1d/row4/cu.html Hebreeuse Universiteit van Jerusalem]</ref> Die {{chem|Cu|2+}}-ioon is [[paramagneties]] en in hierdie toestand kan KMR nie gebruik word nie. Die {{chem|Cu|+}} en {{chem|Cu|3+}}-oksidasietoestand kan wel gebruik word. Die laaste toestand is nogtans taamlik seldsaam. Koper-63 KMR is as funskie van die temperatuur in die supergeleier {{chem|Y|Ba|2|Cu|3|O|7}} saam met die kwadrupoolresonansiesein (NQR) gemeet om die supergeleiding te studeer.<ref>Spectroscopic Properties of Inorganic and Organometallic Compounds {{Outeur|Brian E. Mann, Keith B. Dillon, David W. H. Rankin}} Royal Society of Chemistry, 2003, {{ISBN|0-85404-441-8}}, {{ISBN|978-0-85404-441-2}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Isotope van koper]] ta0w1dpzkpmenusxoqgd6apa2uk98tk 3 222624 2903089 2892040 2026-05-11T13:51:10Z MediaWiki message delivery 55541 /* This Month in GLAM: April 2026 */ nuwe afdeling 2903089 wikitext text/x-wiki == ''This Month in GLAM'': October 2018 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume VIII, Issue X, October 2018</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Erbstuecke edit-a-thon; Women in Tech edit-a-thon; Wiki Club Brussels; Wikidata workshop + party * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Brazil report|Brazil report]]: "There is no reason not to participate in a GLAM-Wiki initiative": an interview with the director of the Museum of Veterinary Anatomy * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Estonian art and geoscience collections finding their way to Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Finland report|Finland report]]: (RE)Photographic autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/France report|France report]]: GLAMWiki 2018 Tel Aviv; City of Grenoble * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAMorous Conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: ‘More Gelders Heritage available via Wikimedia’ by Erfgoed Gelderland; Writing week Friesland; Wiki Techstorm * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Norway report|Norway report]]: Wiki Loves Monuments and wikinobel * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Poland report|Poland report]]: Heirlooms - locally and internationally * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Serbia report|Serbia report]]: The growing GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Roundtripping Project, Books Import and Wikidata Imported to SOCH * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Built heritage conservation on Commons; les sans pagEs at a Modern art museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/UK report|UK report]]: Wikidata in Oxford * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/USA report|USA report]]: Wikiconference North America Culture Crawl * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Documentation survey, Structured Data on Commons consultations, blog posts and conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2018/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:16, 9 November 2018 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=18578169 --> == ''This Month in GLAM'': November 2018 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume VIII, Issue XI, November 2018</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Photo Walk Albania 2018; Wiki Loves Monuments Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Singing Wikipedia; Photographs by Vahan Kochar * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Diverse milestones for the Brazilian community * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Denmark report|Denmark report]]: Intercontinental digitisation efforts * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Making contacts both internationally and in Estonia * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Finland report|Finland report]]: Art and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/France report|France report]]: Bibliothèque publique d’information; 3D museum collections on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Conserving and digitizing texts in West Sumatra * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Macedonia report|Macedonia report]]: Wiki Training at National and University Library "St. Clement of Ohrid" * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Equity, Wikidata, and the New York Times * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Norway report|Norway report]]: Collaboration with The National Archives of Norway * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Philippines report|Philippines report]]: Wiki Loves Art * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Poland report|Poland report]]: Archival image uploads, student collaborations and international projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Photo finish of the WIR's * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Swedish Performing Arts Agency; Library data starts to take shape; Learning Wikipedia at the Archives; Wikimedia Commons Data Roundtripping * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/UK report|UK report]]: Sum of All Astrolabes * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/USA report|USA report]]: Wikidata Workshop at Pratt School of Information; Wikidata Presentation for the New York Technical Services Librarians; Wikipedia Asian Month; Cleveland Park Wikipedia Edit-a-thon; Historic Ivy Hill Cemetery Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 31, October–November 2018 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Welcoming Satdeep Gill; Structured Data on Commons; WikiCite * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2018/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:56, 11 Desember 2018 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=18702767 --> == ''This Month in GLAM'': December 2018 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume VIII, Issue XII, December 2018</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Cooperation with Yerevan Drama Theatre Named After Hrachia Ghaplanian; Singing Wikipedia (continuation); Photographs by Vahan Kochar (continuation) * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Australia report|Australia report]]: 2019 Australia's Year of the Public Domain * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Writing weeks German-speaking Community; End of year drink; Wiki Loves Heritage photo contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Google Art and GLAM initiatives in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/India report|India report]]: Collaboration with RJVD Municipal Public Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Italy report|Italy report]]: Challenges and alliances with libraries, WLM and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Macedonia report|Macedonia report]]: Exhibition:"Poland through photographs" & Wikipedia lectures with children in social risk * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: Technology Talk and Update on Wikipedia @ National Library of Malaysia * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Glam Days '18 at the National Library of Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Hats 🎩🧢👒🎓 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/UK report|UK report]]: Oxford * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/USA report|USA report]]: Holiday gatherings and visit to Internet Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata reports * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Structured Data on Wikimedia Commons: pilot projects and multilingual captions * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2018/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:58, 10 Januarie 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=18771797 --> == ''This Month in GLAM'': January 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue I, January 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Photographs by Vahan Kochar (continuation) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public domain day edit-a-thon; Hack The Gender Gap edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM Wiki at the Digital Collections Conference and new partnership with Casa de Rui Barbosa * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: First report from GLAM in Wikimedia Colombia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Prachatice Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref; Museum of Brittany * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Indonesian Wikisource meetup; more documents from Museum Tamansiswa * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Celebrating Wikipedia and remembering the Holocaust * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Diversity in Glam projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM Winter in Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Hackathon with the National Library of Sweden * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/UK report|UK report]]: Wales and Oxford * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/USA report|USA report]]: Snowdays/Shutdowns but Lots of Open Access * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: New year, new newsletter format * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Structured Data on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:59, 9 Februarie 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=18863115 --> == ''This Month in GLAM'': February 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue II, February 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Albania report|Albania report]]: Gjirokastra reads about Musinenë * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: International Digital Curation Conference 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wiki Loves Heritage; Wikipedian in Residence at the King Baudouin Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: "Our experience with Wikimedians has brought collaborative principles of Wikipedia to our work with archival curation": an interview with the coordinator of the GLAM-Wiki initiative with the Brazilian National Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Canada report|Canada report]]: Canada report * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Improving 135 articles during #1Lib1Ref at the Goethe-Institut * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Denmark report|Denmark report]]: Mass uploading and educational materials * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/France report|France report]]: Cinémathèque de Grenoble * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Regional coordinators and Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Wiki Loves Mexico, Editathon at Museo Nacional de Historia and Art and Feminism * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: January - February 2019 activities: Public Domain Day, Wiki Goes Caribbean, Wiki Fridays, Wikimedians in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Art, feminism, rituals and historical portraits * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Domination of librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More Library cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Professional day «GLAM & Wikimedia: review of projects in Switzerland and perspectives with Wikidata (2019)» * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/UK report|UK report]]: Teaching SPARQL with Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month, Wikidata Game & Women's History Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Special story|Special story]]: Wikimedia Commons Data Roundtripping * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 32, January–February 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wired for Sound * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Steering committee election 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Structured Data on Commons: GLAM pilots; Wikimania 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:55, 8 Maart 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=18917724 --> == ''This Month in GLAM'': March 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue III, March 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiFilmat SQ - new articles about the Albanian movie industry! * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Art+Feminism+GLAM, Collaboration with Hovhannes Toumanian museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Art+Feminism 2019 in Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: The GLAM at USP Museum of Veterinary Anatomy: a history of learnings and improvements * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Moving GLAM institutions inside and outside Colombia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Edit-a-thon Prachatice * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/France report|France report]]: Wiki day at the Institut national d'histoire de l'art; Age of wiki at the Musée Saint-Raymond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/India report|India report]]: Gujarat Vishw Kosh Trust content donation to Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Italian librarians in Milan * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Macedonia report|Macedonia report]]: WikiLeague: Edit-a-thon on German Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiconNL, International Womens Day and working together with Amnesty, Field study Dutch Libraries and Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Spring residences and a wiki competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: UNESCO; Working life museums; Swedish Performing Arts Agency shares historic music; Upload of glass plates photographs * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/UK report|UK report]]: Wiki-people and Wiki-museum-data * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month and The Met has two Wikimedians in the house * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Go Siobhan! * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Structured Data on Wikimedia Commons; Bengali Wikisource case study * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:50, 8 April 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=18985903 --> == ''This Month in GLAM'': April 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue IV, April 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Albania report|Albania report]]: Museum of Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Collaboration with Hovhannes Toumanian museum; Art+Feminism+GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Research activity and GLAM-Wiki initiatives * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Edit-a-thon with 15 librarians and ICT professionals, and a new Wikiclub * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/France report|France report]]: Nancy Museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource meetup and letter translations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: All over Italy * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: The Near East: from Leiden to Wikipedia; Wikipedia Workshop at Zeeuws Museum; Wiki Goes Caribbean * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Oslo Freedom Forum, Riddu Riđđu, and Márkomeannu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Outcomes of A+F, new uploads, GLAM conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Serbian Ministry of Culture supporting GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Spain report|Spain report]]: Edit-a-thons in Madrid and Brasilia, Wiki Loves Falles and Club Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs; Sheet music from Musikverket; The first pilot of the Wikimedia Commons Data Roundtripping project is out!; Digikult * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/UK report|UK report]]: Wikidata and Oxford GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/USA report|USA report]]: Women's History * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Upcoming releases, and GLAM pilot projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Just call us u4 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Wikimania report|Wikimania report]]: Updates on the Wikimania conference in Stockholm (Aug 14–18) * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenGLAM Principles, ARL and Wikidata, CC Summit * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:49, 9 Mei 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19078967 --> == ''This Month in GLAM'': May 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue V, May 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/From the team|From the team]]: Your help is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Cooperation with Central Bank of Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Festivals of history, heritage and #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Full catalog of Impressionist painter Eliseu Visconti into Wikidata and Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Canada report|Canada report]]: New partnership with Library and Archives Canada, and a GLAM Wiki Summit in Toronto * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Free Software Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Starting to work with the Saami languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: More Kajawen on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Open air, artistic and historical edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: WikiScout * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: 30 years on: Free elections, free market * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in Residence at Serbian National Theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Spain report|Spain report]]: International Museum Day and FESABID19 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Runic Recordings * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/UK report|UK report]]: Data Week and Data Joy * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/USA report|USA report]]: Asian Pacific American History Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Updates on development; GLAM pilot projects; Wikimania Hackathon with GLAM focus are * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 33, March–April 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Library of Congress recognition; Hackathon results * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Hangout with Wikimedia and Libraries User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Creative Commons Global Summit 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:19, 9 Junie 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19113678 --> == ''This Month in GLAM'': June 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VI, June 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Third round of cooperation with Hovhannes Toumanian Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Toodyaypedia, City of Canning, WoW2019, and the Pilbara * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Partnership with Football Museum brings visibility to entries about women’s soccer on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: #1Lib1Ref edit-athons and restrospective of +190 articles improved * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/France report|France report]]: Regular workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Introduction to Wikimedia Commons and Structured data * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Wiki Loves Mexico * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Image donation; Wiki goes Caribbean meeting on slavery and plantations in Suriname; Dutch open public library data; Field study collaboration Wikimedia and Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: The International Year of Indigenous Languages 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Documentary photographs from National Archives and WikiPlato * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Continuation of residences * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikidata imports; Data roundtripping project * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford and Coventry Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/USA report|USA report]]: LGBTQ+ Pride * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Development updates; GLAM focus area at the Wikimania Hackathon * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Want new tools? We've got 'em! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:54, 9 Julie 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19157272 --> == ''This Month in GLAM'': July 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VII, July 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Members of the National Assembly of Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Staying warm over winter * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Germany report|Germany report]]: Heidelberg symposium * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Cultural Gardener Summer Project in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Collaboration with the PhotoIreland Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Archeology in alpine valleys * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Sámi place names – collaboration with the Sámi Várdobáiki Language Center * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More bibliographic data on Wikidata; National Library of Sweden; GLAM activities Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford and Coventry Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Uganda report|Uganda report]]: #1Lib1Ref Uganda 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/USA report|USA report]]: Summer meetups and Picnics * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Map the GLAM report|Map the GLAM report]]: Visualising the status and the spread of a cultural collection in Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Other statements; Wikimania; blog posts on SDC * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 34, May–June 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: I ain't no square with my corkscrew hair * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenGLAM, Wikimania and Structured Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:20, 10 Augustus 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19268956 --> == ''This Month in GLAM'': August 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue VIII, August 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Strategic salon around GLAM perspectives * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Continuing our work with the Saami communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Digitization of banknotes and introduction to structured data on Commons (continued) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikidata map making workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Women in Red: collaboration with The National Library in Norway and Oslo Metropolitan University * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: GLAM communities of practice; Problematic data * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/UK report|UK report]]: New and old collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Special story|Special story]]: Wikimania GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Recent presentations, workshops and blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Work for us, or just tell us what you think of us * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:20, 11 September 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19359039 --> == Skryfweek Maandag, 23 September 2019 – Sondag, 29 September 2019 == Hallo, LiebeB, onthou asb. om onderwerpe te nomineer vir volgende week se [[Wikipedia:Skryfweek|skryfweek!]] [[Namibië]] loop tans voor, met [[Indonesië]] in die tweede plek! –&nbsp;[[Gebruiker:K175|K175]]&nbsp;([[Gebruikerbespreking:K175|gesels&nbsp;met&nbsp;my]]&nbsp;|&nbsp;[[Spesiaal:Bydraes/K175|my&nbsp;bydraes]]) 16:47, 22 September 2019 (UTC) == ''This Month in GLAM'': September 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue IX, September 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: The GLAM team from Wikimedia Colombia in OpenConLatAm * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Photographs and events * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/France report|France report]]: European Heritage Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Image donation by Indonesian Air Force * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikimedia Italia Summer School * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Open cultural heritage; More libraries in Africa on Wikidata; Global MIL Week 2019 Feature Conference; Kulturhistoria som gymnasiearbete; Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/UK report|UK report]]: Oxford, Khalili Collections and Endangered Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/USA report|USA report]]: Hispanic Heritage and Disability Awareness Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Special story|Special story]]: Help the Movement Learn about Content Campaigns & Supporting newcomers in Wikidata training courses! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Tie a knot in your handkerchief * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM Manager Role Announced! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:32, 8 Oktober 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19436590 --> == ''This Month in GLAM'': October 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue X, October 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiD at the Design Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wikimedia Colombia in Argentinean event * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wikipedia Week of Libraries in Broumov * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Nordic cooperation + Wikisource + library information * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Collaborative histories * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/France report|France report]]: GLAM working group at WMFr; Partnership with AAF * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Numismatic items from Sumatran Numismatic Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: Wikipedia Penang Meetup 2 @ Tuanku Fauziah Museum and Gallery, University of Science Malaysia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Share Your Data master classes for GLAMs; New project manager WMNL; Images from Africa * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Radio Cinema at the National Library in Oslo * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Nordic Museum publications on Wikidata and Commons; Wikipedia training in Härnösand; Open cultural heritage data in focus in Visby * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/UK report|UK report]]: Khalili; Museums + Tech; Oxford WIR placement ends * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/USA report|USA report]]: Spooky Autumn meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Special story|Special story]]: #WikiForHumanRights * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Getting started, Tool highlights, Blog posts and presentations about SDC * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes–Issue 35, July–August 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: We Are Seven * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: October 16th meeting minutes * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Community Wishlist Survey 2020 and Wiki Advanced Training 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: 1Lib1Ref, Wikimedia Sweden Research and other updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:01, 12 November 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19505891 --> == ''This Month in GLAM'': November 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue XI, November 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Australia report|Australia report]]: Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Finland report|Finland report]]: Combining the old and the new * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/France report|France report]]: Wikimedia training workshops; Conference in the city of Arles * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: IHLIA starts monthly Wikipedia writing sessions, Wiki Techstorm 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wellington talks and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Poland report|Poland report]]: Transgressing the boundaries of internal academic discourse * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Minor grants and Library training * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/USA report|USA report]]: A busy conference season, a new Caribbean community and introducing a tool for adding artwork metadata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Continued development, documentation, and blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Books & Bytes-Issue 36, September–October 2019 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Research published * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Results of Community Wishlist Survey 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:04, 10 Desember 2019 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19624126 --> == ''This Month in GLAM'': December 2019 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume IX, Issue XII, December 2019</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Armenia report|Armenia report]]: GLAM+Wikidata Collaboration between Armenia and Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Edit-a-thon Prachatice 2 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Transitional Justice edit-a-thon held in Prishtina * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikipedian in Residence and a Wikipedian writes * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Norway report|Norway report]]: Plaintext Wikipedia dumps for the National Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Swedish Performing Arts Agency; Bibliographic data about Swedish periodicals * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/USA report|USA report]]: White Elephant; WikiWednesday Salon; Cascadia Wikimedians annual meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New blog posts * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Job vacancies and item 80 million * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Mapping GLAM-Wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2019/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:24, 11 Januarie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19644376 --> == ''This Month in GLAM'': January 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue I, January 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Burning * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Wikiviews from Benin: Wikipedia in the Tower of Babel * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/France report|France report]]: Paris musées; Bibliothèque Sainte Geneviève * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 1st PD Day in Indonesia; visitation to GLAM institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: Brand new and old faithful wikimedian in residence! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Macrons and museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Sámi cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs Challenge; Art by Edvard Munch from the Thiel Gallery; More European archives on Wikidata; OpenGLAM now! – watch the presentations; Wikipedia in Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wikidata for Libraries Hackday Series * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/USA report|USA report]]: Knowledge Graphs and Meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Special story|Special story]]: New Book * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:29, 10 Februarie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19782286 --> == ''This Month in GLAM'': February 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue II, February 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Wiki project on Museums with My Armenia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Moreira Salles Institute GLAM initiative in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: The Helsinki then and now exhibition * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/France report|France report]]: GLAM related blogposts * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Proposing collaboration with museums in Bali; First Wikisource training in the region * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Students write articles about Media artists, Public Domain Day 2020, Wiki Goes Caribbean, WikiFridays at Ihlia - Wikimedia Nederland in January & February 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Wikipedia editing workshop with the Norwegian Network for Museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Great dedication of librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Historic photos; Support for international Wikimedia community; Library training tour; Many GLAMs improved on Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/UK report|UK report]]: Kimonos and Khalili * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Winning photos Wiki Loves Monuments shown in different cities; Libraries Lead an All-Ukrainian Challenge * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and Open Access Anniversaries * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Summary of pilot projects, and what's next * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Leap into Wikidata! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: New Team Leadership, GLAM-Focused Grants Review, OpenGLAM Declaration Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:02, 10 Maart 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19882815 --> == ''This Month in GLAM'': March 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue III, March 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Know My Name; Public libraries of Queensland join Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Gender gap, Wikipedia and Libraries from the GLAM team * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/France report|France report]]: WikiGoths; WikiTopia Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Volunteers' meet-up; Wiki Cinta Budaya 2020 structured data edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Video tutorials; Celtic Knot Conference 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: WoALUG and NGO Germin call Albanian Diaspora to contribute to Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Nationaal Museum van Wereldculturen contributes to Wikimedia Commons again; Student research on GLAM-Wiki at Erasmus University Rotterdam * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March Highlights - Everything is postponed * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: FindingGLAMs; Wikipedia in libraries; Art from the Thiel Gallery Collections; Kulturhistoria som gymnasiearbete * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/UK report|UK report]]: Colourful Kimonos from Khalili * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/USA report|USA report]]: Women & Editing in the time of virus * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Special story|Special story]]: COVID-19 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Lockdown Levellings * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Mapping GLAM-Wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:24, 9 April 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=19949739 --> == ''This Month in GLAM'': April 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue IV, April 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAMce at Museu Paulista: making things machine-readable * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: WikiGap 2020 in Czech Republic; International event; support for Wikimedia community; edit-a-thon run with the US embassy and the Swedish Embassy * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/France report|France report]]: Association des Archivistes Francais; Palladia, a museum collection portal based on Wikimedia resources * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Hunt Museum image donation; Livesteaming and video demonstrations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: Archivio Ricordi, webinars and videos * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: One Village, One Article for each village in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Photo collections Afrika-Studiecentrum Leiden; meetup and media donations for Wiki goes Caribbean; first online WikiFriday * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Skrivstuga (edit-a-thon) online – Wikipedia in libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: More women on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/UK report|UK report]]: Japanese silk and Spanish iron * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/USA report|USA report]]: Earth Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Seven Million People Can't Be Wrong * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:49, 11 Mei 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20062053 --> == ''This Month in GLAM'': May 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue V, May 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Edit-a-thon dedicated to International Museum Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: A #1Lib1Ref to close the gender gap * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: #1Lib1Ref 2020 from 26 to 28 May in Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/France report|France report]]: WikiArchives; IMD 2020: Cross-Chapter Collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2020 recap; International Museum Day 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Italy report|Italy report]]: New collaborations and contents! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Analysis of Dutch GLAM-Wiki projects in relation to the Dutch Digital Heritage Reference Architecture, Content donation from Utrecht Archives, Detecting Wikipedia articles strongly based on single library collections and Collection highlights of the KB * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music on Wikipedia; NHB webinars; Wikipedia in libraries – Projekt HBTQI * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Museum Day 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/USA report|USA report]]: Workshops & COVID-19 Symposium * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Special story|Special story]]: Content partnership category - your help is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM metadata standards and Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:21, 10 Junie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20155977 --> == ''This Month in GLAM'': June 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VI, June 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2020 in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: Taking training online * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia in Brazil in times of pandemics * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/France report|France report]]: Association des archivistes français * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Mexico report|Mexico report]]: México free and diverse representation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki goes Caribbean meetup and media donation & Making references to Dutch newspapers in Wikipedia more sustainable * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: More than 130 new articles about insects * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: June Highlights - Let’s make new agreements * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Taiwan report|Taiwan report]]: Research Case of the White Paper Cooperation Writing Between Taiwan Gallery and Wikidata Taiwan * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/UK report|UK report]]: New project on Islamic art * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/USA report|USA report]]: Juneteenth2020 +Pride * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Special story|Special story]]: Creative Commons invites Open GLAM stories from underrepresented communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Departure of Sandra Fauconnier * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:57, 10 Julie 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20268385 --> == ''This Month in GLAM'': July 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VII, July 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedia CEE Spring 2020 in Albania and Kosova * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Australia report|Australia report]]: New WikiClub and Australian GLAM Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Important records of Brazilian history: images, metadata and edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Rephotography walks during the pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/France report|France report]]: Bibliothèque Sainte Geneviève * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Hacking the Arts * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: October history month East-West, Pictures as a legacy to the world & Photos of Mali * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikimedia Serbia is working on new activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More Swedish music – of all sorts * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Sensitisation of GLAM institutions in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/UK report|UK report]]: The effect of a Commons Picture of the Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/USA report|USA report]]: AfroCROWD, AAPB, Philadelphia, Smithsonian * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:40, 12 Augustus 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20342708 --> == ''This Month in GLAM'': August 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue VIII, August 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikivoyage edit-a-thon - Editing Albania and Kosovo’s travel destinations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open innovation and dissemination activities: wrapping up great achievements on a major GLAM in Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: First Prague Wiki Editathon held in Prague * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Virtual exhibition about Polish-Estonian relations. Rephotography and cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: KulTour in Swabia and 8000 documents new online * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/India report|India report]]: Utilising Occasion for Content donation: A story * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WMIN & WMNL collaboration & Japanese propaganda films * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Enriching Wiki projects in different ways * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music and new recordings of songs in the public domain; Autumn in the libraries; Yes, you can hack the heritage this year – online! * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Participating in the African Librarians Week (24-30 May 2020) * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/UK report|UK report]]: Spanish metal and ... * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/USA report|USA report]]: Wiknic & Black Artists Matter & Respect Her Crank * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikipedia Library, new WikiCite grant programs, and GLAM office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:10, 11 September 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20437068 --> == ''This Month in GLAM'': September 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue IX, September 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikidata birthday celebrations, Wiki Loves Monuments, new partnerships and more! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Colombia report|Colombia report]]: GLAM and virtual education * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/France report|France report]]: AAF training course; Workshops in Strasbourg; European Heritage Days: Rennes; Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Ahoy! Wikipedians set sail to document the reality of modern seafaring * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: New GLAM partnerships on data donation; Commons structured data edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: Students taking on GLAM Wiki women in red * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Musikverket: more folk music and photos; Hack for Heritage 2020; Wiki Loves Monuments; Wikipedia in the libraries; Digital Book Fair on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/UK report|UK report]]: National Lottery; Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/USA report|USA report]]: Virtual events MetFashion, 19SuffrageStories, WikiCari Festival and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Open Access report|Open Access report]]: New publication about access to digitised cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Launching Wikisource Pagelist Widget * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Contents/Events|Calendar]]: ctober's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:44, 13 Oktober 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20528305 --> == ''This Month in GLAM'': October 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue X, October 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wikipedia in African Libraries Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Abre-te Código hackathon, Wikidata related events and news from our partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Postponed Hack4FI GLAM hackathon turned into an online global Hack4OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/France report|France report]]: Partnership with BNU Strasbourg * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: Coding da Vinci cultural data hackathon heads to Lower Saxony * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/India report|India report]]: Mapping GLAM in Maharashtra, India * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Bulan Sejarah Indonesia 2.0; Structured data edit-a-thon; Proofreading mini contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: National History Month: East to West, Dutch libraries and Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Norway report|Norway report]]: The Sámi Languages on wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Many activities are in our way * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Librarians learn about Wikidata; More Swedish literature on Wikidata; Online Edit-a-thon Dalarna; Applications to the Swedish Innovation Agency; Kulturhistoria som gymnasiearbete; Librarians and Projekt HBTQI; GLAM Statistical Tool * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/UK report|UK report]]: Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/USA report|USA report]]: American Archive of Public Broadcasting; Smithsonian Women in Finance Edit-a-thon; Black Lunch Table; San Diego/October 2020; WikiWednesday Salon * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:37, 11 November 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20644673 --> == ''This Month in GLAM'': November 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XI, November 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Launch of Wikipedia in African Libraries Project Pilot Cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Accessibility through audio descriptions, GLAM tutorials, WikidataCon 2021 and more updates on Brazilian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Taking a tour of CAPACOA workshops and some recent example sets from commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: German symphony orchestra releases audio samples under free license * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/India report|India report]]: Re-licensing of content on water & rivers in India * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: #WikiSejarah WPWP Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikipedia and Education, Funding granted for two projects in 2021, KB completes collection highlights project * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM in Serbia makes important steps in the digitization of cultural heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Spain report|Spain report]]: Edit-a-thons on women scientists and painters * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Music, UNESCO and Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/UK report|UK report]]: Hundreds of Khalili images * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/USA report|USA report]]: Black Lunch Table & Museum Computer Network * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:29, 11 Desember 2020 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20736167 --> == ''This Month in GLAM'': December 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XII, December 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wrap up of the Wikipedia in African Libraries project pilot cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Branding Toolkit released by the Canadian Museums Association for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Hundreds of thousands of new photos released * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: The Karl-Preusker-Medal 2020 goes to Wikimedia Deutschland e. V. * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Documentation of workflows for the ingestion of bibliographic data into Wikidata; Wikipedia & Africa: Why contributing to Wikipedia matters * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Māori Women Weavers Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous end of 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wiki Loves Monuments submissions livestreamed; Nordiska museet uploads; Sjung med oss, Mamma! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/UK report|UK report]]: Wales, Women in Leeds, and the Hajj * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America and Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: The GLAM & Culture office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:42, 12 Januarie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20941536 --> == ''This Month in GLAM'': December 2020 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume X, Issue XII, December 2020</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wrap up of the Wikipedia in African Libraries project pilot cohort * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Canada report|Canada report]]: Branding Toolkit released by the Canadian Museums Association for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Finland report|Finland report]]: Hundreds of thousands of new photos released * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Germany report|Germany report]]: The Karl-Preusker-Medal 2020 goes to Wikimedia Deutschland e. V. * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Documentation of workflows for the ingestion of bibliographic data into Wikidata; Wikipedia & Africa: Why contributing to Wikipedia matters * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Māori Women Weavers Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous end of 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wiki Loves Monuments submissions livestreamed; Nordiska museet uploads; Sjung med oss, Mamma! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/UK report|UK report]]: Wales, Women in Leeds, and the Hajj * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America and Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: The GLAM & Culture office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2020/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:32, 12 Januarie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=20941536 --> == ''This Month in GLAM'': January 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue I, January 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: The Public Domain Tool; Data Donations; Wiki Loves Heritage Belgium 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Heading 2021 with new (and renewed!) GLAM-Wiki projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Public domain day in Colombia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: AvoinGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/France report|France report]]: #1lib1ref; Training courses; What's next ?; Wikidata and archaeology vocabulary * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: Coding da Vinci Niedersachsen wraps up * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the spirit of references * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Record numbers of digital museum visits * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/UK report|UK report]]: Protests & Suffragettes - Wikipedia work in 2020; Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki 20 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Digital Public Library of America makes an impact in 2020 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:37, 9 Februarie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21034985 --> == ''This Month in GLAM'': February 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue II, February 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Recruiting two PMs; Budget Report 2020; Wikipedia 20th Bday * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Who do we think we are? * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: New GLAM tutorials in Portuguese * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: WikiMuseum * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Focus on learning * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: PD Day 2021 in Indonesia, #1lib1ref, Wikisource workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Historical Maps; Share your Data on colonial heritage; Knowledge platform for heritage institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Amazing results of the January #1Lib1Ref campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Medieval ballads; Project HBTQI * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: 50 Years Women's Suffrage in Switzerland & More * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and Smithsonian anniversary * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Project Grants, Analytics for GLAMs, and Shared Citations * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:00, 11 Maart 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21206861 --> == ''This Month in GLAM'': March 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue III, March 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: Wikipedia in African Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Folklore 2021; I edit Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: The Brazilian House is the theme of new GLAM dissemination activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Enriching indigenous items in Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: A virtual exhibition on 20 years of Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikimedians in Residence for Media Art Project LIMA, Wikimedia and libraries, Wikimedia training related to shared heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: GLAM in Sweden in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/UK report|UK report]]: Leeds Museums & Galleries, the British Library and the Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month in the US * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Media Search, Image Suggestion API, and Project Grants * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:53, 11 April 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21294881 --> == ''This Month in GLAM'': April 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue IV, April 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap 2021; Workshop “When State Security was engaged in Science”; Women in STEM; International Roma Day Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: A Wealth of Wiki Women * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Projects by Wikimedia Belgium * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Festa da Wiki-Lusofonia celebrates Wikipedia 20 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: WikiGap 2021 report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/DRCongo report|DRCongo report]]: WMDRC - UG report: Wikipedia in library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Finding new ways of making art visible + 360° panoramas of Estonian museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Finland report|Finland report]]: Saami place names * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/France report|France report]]: Journée Wikimédia Culture et numérique 2021; French open content report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Germany report|Germany report]]: Northern Exposure for cultural heritage data * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/India report|India report]]: Proofread competition on Bengali Wikisource in collaboration with British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Competition 2021; Museum Daerah Deli Serdang is now on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: A Wikipedian in residence at the Civic Museum of Modena: report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiVrijdagen with Atria and IHLIA, Wikimedians in Residence will increase the visibility of media art on Wikipedia, Wikimedia training: shared heritage, Papiamentu and Papiamento: Wikipedia is up and ready to go! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast WikiCon and Performing Arts Aotearoa * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Great impact of cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: New partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More music; Enriching GLAM photos with SDC; Swedish GLAM survey * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAMhack 2021 & more * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/UK report|UK report]]: University of Edinburgh Library Wikimedia Community of Interest; Khalili Collections; British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/USA report|USA report]]: The Met, Smithsonian, and a busy Edit-a-thon season * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Wikipedia Library report|Wikipedia Library report]]: Fostering Connections: Wikimedia and Libraries Global Meetup * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Extended Date Time Format for Wikibase * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikimedia Hackathon, Product Updates, and Office Hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:54, 12 Mei 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21418797 --> == ''This Month in GLAM'': May 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue V, May 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: A busy month at AfLIA * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Museum, Archives and Libraries on May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Presence of Museums in Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Librarians unite across Australia and Aotearoa New Zealand for 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Bahia: 2021 is the year of Bahia on Wikipedia in Portuguese * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 29 May in Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/India report|India report]]: Collaboration continues with British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: #1lib1ref in Indonesia; Online talk show with Wikimedia Nederland * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Conference, webinar and projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: National Gallery of Kosovo Collection now on Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Over 15,000 images available from Elsinga Collection, 1.9 million records on slavery and slave trade digitally accessible * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A busy month in Aotearoa * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM activities of GLAM Macedonia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the sign of edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Viquiprojecte:Muixeranga * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Working with UN Human Rights; Aftermath to the fiddler competition; Music manuscripts from the 18th century; Digital visions; Should museums work with Wikipedia?; Wikidata project with museums has results * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Strengthening GLAM Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Wikipedia for Museums in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library, Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/USA report|USA report]]: Hackathon outputs, data roundtripping and Asian American heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Special story|Special story]]: Wikimedia Hackathon report: Upgrading GLAM tech tools and PAWS * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Indic Wikisource community online gathering * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Grants and conferences * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Wiki World Heritage UG report|Wiki World Heritage User Group report]]: May's report * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:09, 10 Junie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21497818 --> == ''This Month in GLAM'': June 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VI, June 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/AfLIA Wikipedia in African Libraries report|AfLIA Wikipedia in African Libraries report]]: African Librarians Week 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: A course on opening cultural collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Edit-a-thons with Wiki Women Design * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A metadata roundtripping model for museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/France report|France report]]: European Archaeology Days; Edit-a-thon in Romanity Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Guinea report|Guinea report]]: GLAM with Harmattan Guinée 15 June 2021 in Conakry * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Festival and edit-a-thon dedicated to the world of archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Training at Het Nieuwe Instituut in Rotterdam; training for Suriname and the Dutch Caribbean has concluded * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Making artists visible * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikidata development and culture of Rudnik and Takovo region * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Museums writing challenge and Viquimarató Carmelina Sánchez-Cutillas * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Free music; Kulturarv som gymnasiearbete; Statistics Sweden – now as open data; KTH library training * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Uganda report|Uganda report]]: Wikipedia for Museums in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: #1Lib1Ref in Ukrainian Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/USA report|USA report]]: Meetup/CCCCWI; Vaccine Safety Wikipedia Edit-a-thon; WikiWednesday Salon; San Diego Wiknic; Black Lunch Table / Black visual artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Special story|Special story]]: Play, experiment and cross borders at Hack4OpenGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts Structured Data on Commons development and is searching for two developers * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Conferences and Structured data modeling * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:47, 11 Julie 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21652088 --> == ''This Month in GLAM'': July 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VII, July 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Collaboration with the New Vision Organization in Tirana; Summer of Wikivoyage Campaign 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Representation and erasure: opportunities and risks that Wikipedia presents for First Nations knowledges * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A wikicontest to celebrate and make visible the state of Bahia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/India report|India report]]: Rabimas proofread contest ends on Bengali Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand holds its second Wikimedia conference, and a performing arts Wikiproject gathers steam * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New chances for GLAM success * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photos of Childrens theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/UK report|UK report]]: A Thousand Images of Islam, British Library Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Wiki Focus: Black Women in Food History; San Diego 73; Black Lunch Table Black artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: A conversation about depicts and Structured Data on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:23, 11 Augustus 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21849336 --> == ''This Month in GLAM'': July 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VII, July 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Collaboration with the New Vision Organization in Tirana; Summer of Wikivoyage Campaign 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Representation and erasure: opportunities and risks that Wikipedia presents for First Nations knowledges * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A wikicontest to celebrate and make visible the state of Bahia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/India report|India report]]: Rabimas proofread contest ends on Bengali Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand holds its second Wikimedia conference, and a performing arts Wikiproject gathers steam * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New chances for GLAM success * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photos of Childrens theatre * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/UK report|UK report]]: A Thousand Images of Islam, British Library Updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Wiki Focus: Black Women in Food History; San Diego 73; Black Lunch Table Black artists * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: A conversation about depicts and Structured Data on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:42, 11 Augustus 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21849336 --> == ''This Month in GLAM'': August 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VIII, August 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: How Australian libraries are turning to Wikipedia during the global pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Transbordados: WikidataCon's preconference for Latin America discusses GLAM and decolonization * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 10 Juillet en Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence; Some projects for this autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition starts on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer school in July and two new WiR in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 50 cool new things you can now do with KB’s collection highlights, and New old photographs of Algeria, Mali and Morocco by Angeline van Achterberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikimedian at New Zealand Opera * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Villas and castles of Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: History, history and future * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections reaches 30 articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki salons and Kearny Mesa * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Special story|Special story]]: Hack4OpenGLAM is ready to start * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts SDC development * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM conversations and feedbacks for a better Wikimedia movement * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:30, 12 September 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21990260 --> == ''This Month in GLAM'': August 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue VIII, August 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos (WPWP) Campaign in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: How Australian libraries are turning to Wikipedia during the global pandemic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Transbordados: WikidataCon's preconference for Latin America discusses GLAM and decolonization * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Glam-wiki 2021 10 Juillet en Côte d'Ivoire * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence; Some projects for this autumn * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition starts on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer school in July and two new WiR in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 50 cool new things you can now do with KB’s collection highlights, and New old photographs of Algeria, Mali and Morocco by Angeline van Achterberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikimedian at New Zealand Opera * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Villas and castles of Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: History, history and future * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections reaches 30 articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wiki salons and Kearny Mesa * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Special story|Special story]]: Hack4OpenGLAM is ready to start * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine starts SDC development * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM conversations and feedbacks for a better Wikimedia movement * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:20, 12 September 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=21990260 --> == ''This Month in GLAM'': September 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue IX, September 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Albania report|Albania report]]: Diaspora Edits Wikipedia Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Argentina report|Argentina report]]: New parnership agreements and more training! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Preserving paralympic history * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wikimedia Belgium GLAM report September 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WikidataCon's right around the corner: find out how to participate * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/France report|France report]]: Wikidata training in Musée de Grenoble * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Call for Italian museums, archives and libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Diaspora Edits Wikipedia Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: GLAM at WikiconNL2021, ISA-campaign Tag the species Naturalis en Rijksmuseum * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New WiR and presentation of our activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Women Gastronomes Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Kulturhistoria som gymnasiearbete; Uploads from museums in Göteborg; Wiki Loves Monuments; LGBTQIA+ edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/USA report|USA report]]: New page patrol not assuming good faith towards workshop editors * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Working towards a thematic hub on content partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: First steps for Wikimedia Commons reconciliation service * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on grant-funded technical projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:34, 12 Oktober 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22102670 --> == ''This Month in GLAM'': October 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue X, October 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Open access as Australia reopens * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Wikimedia Belgium GLAM report October 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Wikipedia Art Month + Heritage Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Collaborations and partnership * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: How Wikipedia helped to create a Serbian stamp; Many GLAM-related presentations planned at WikiconNL * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Outreach by members of the Aotearoa New Zealand Wikimedia User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikidata for Libraries and notable Librarians in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A good start to GLAM Fall * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Spain report|Spain report]]: Women Writers Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Constitution of Pylyp Orlyk; More museum data on Wikidata; LGBT edit-a-thon; Local business history in Nyköping; Stockholm City Museum ♥ Wikipedia; Writing about fashion at Nordiska museet * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/UK report|UK report]]: British Library and Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/USA report|USA report]]: Wikiconference North America + Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Needs assessment interviews; Cultural heritage on Wikidata – thousands of monuments in Norway; Structured Data uploads continue * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: A Wikimedia Commons Reconciliation Service, You Say? * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM office hours, GLAM newsletter moving to Meta-wiki, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:19, 11 November 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22311279 --> == ''This Month in GLAM'': November 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XI, November 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/From the team|From the team]]: Migration from Outreach to Meta: your opinion is needed * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/France report|France report]]: Study day on open content; Open content GLAM report * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/India report|India report]]: Second proofread competition ended on Bengali Wikisource in collaboration with the British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Italy report|Italy report]]: Traing course and conference in November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Art, design and history from the museums of Göteborg; Maps in the National Archives of Sweden * [[outreach:outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Aricle contest for librarians «Local cultural heritage and prominent people» * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian demos new Wiki API Connector tool and other meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: We continue building for the hub; SDC for fun and profit: detecting bad coordinates; Needs assessment – video recorded interviews; Improving ISA * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikisource birthday celebration, Community Tech Wishlist, and upcoming conversation about courses for GLAM professionals * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:53, 9 Desember 2021 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22394007 --> == ''This Month in GLAM'': December 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XII, December 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Writing The Record: the Australian Music Wikipedia project launches * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We were editing about Bogotan writers * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Ab ovo. Towards future reports... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The New Zealand Wikidata thesis project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Poland report|Poland report]]: Safeguarding the heritage of a community * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Commons project with Göteborg museums was a success; Digital humaniora meets Wikidata; HBTQI, Europeana and WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/UK report|UK report]]: 2021 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Institution Training * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Adding more Structured Data on Commons statements * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Some structured data developments * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 10:46, 12 Januarie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22518926 --> == ''This Month in GLAM'': December 2021 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XI, Issue XII, December 2021</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Australia report|Australia report]]: Writing The Record: the Australian Music Wikipedia project launches * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We were editing about Bogotan writers * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Ab ovo. Towards future reports... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The New Zealand Wikidata thesis project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Poland report|Poland report]]: Safeguarding the heritage of a community * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Commons project with Göteborg museums was a success; Digital humaniora meets Wikidata; HBTQI, Europeana and WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/UK report|UK report]]: 2021 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/USA report|USA report]]: Smithsonian Institution Training * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Adding more Structured Data on Commons statements * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Some structured data developments * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2021/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:23, 12 Januarie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22518926 --> == ''This Month in GLAM'': January 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue I, January 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium report * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A portable museum experience to digitize and share collections online * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Let's celebrate the Public domain day with Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Mobile Photo Studio + New Cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Finland report|Finland report]]: Photowalks in Helsinki, autumn 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/France report|France report]]: Training course for Musée de l'armée staff members; Journée Wikimédia Culture et numérique 2022; Wikiway * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Indonesia wrap-up; Public Domain Day 2022 in Indonesia; #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Collaborations and new projects in January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Romania report|Romania report]]: About #1lib1ref activities in Romania (and Moldova) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Successful end of the Old and even more successful beginning of the New year * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: BiBat Museum and libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Uploads of photographs taken by Swedish missionaries in China; Sörmlands museum's first contributions * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections and British Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/USA report|USA report]]: Report from DPLA * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Hello, world! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Results and summaries; Helping with getting Pattypan back on track; Working with partners to make content available * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: February 22: Meetup about SDC support in OpenRefine * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikimedia campaigns for librarians and museum workers; Community Wishlist Survey; and Wikimedia query services * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:31, 12 Februarie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22740271 --> == ''This Month in GLAM'': February 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue II, February 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Traditional Food Photography * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Shakespeare is dead - Contemporary playwriting festival; Public Domain Day Belgium 2022 (10/02) report * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: An examples of a visual storytelling – two virtual exhibitions * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in Residence in Clermont Auvergne * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: New agreement for Wiki Loves Monument Italy 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Traditional Food Photography * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: New photo collections of Alkmaar, Wiki goes Caribbean meeting, contemporary art Wikidata import and knowledge platform for GLAMS * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: National Digital Forum and Editing in a Time of COVID * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: 1Lib1Ref 2022 Kwara * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: New GLAM-Wiki partnerships and cooperations * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the sign of 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Additional photos from Swedish missionairies; Historical maps of Ukraine * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Stand with Ukraine! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: February in AvoinGLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Encyclopaedia of Life release their 2 million species descriptions under CC0 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Editing SDC with OpenRefine; Monthly OpenRefine and Wikimedia office hours * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:19, 12 Maart 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=22892827 --> == ''This Month in GLAM'': March 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue III, March 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Visual culture, human rights and digitization * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Australia grows gender equity for International Women's Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Collaboration with GLAM institutes in Belgium * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Pills of GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: ...starting bottom-up in indie archive! * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Glass, Books and Paintings * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/France report|France report]]: Mooc Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/India report|India report]]: Wikimedian-in-Residence program initiated at the Research Institute of World's Ancient Traditions, Cultures and Heritage in Arunachal Pradesh * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: The growth of sharing on Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Letters from Sierra Leone: the Sjoerd Hofstra photo collection in a new light * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Forming Wikimedia Aotearoa and the Aotearoa New Zealand Theses Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: News in Wikipedian in residence projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: WikiToro * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: The Unique Historical Kalmar County project continues ...; WikiGap x 3; Students writing articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: GLAM Activities by Wikimedia Uruguay * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/USA report|USA report]]: Women's History Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: UN Environment Programme sharing their knowledge on Wikipedia. Logo competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine: survey for Structured Data on Commons features * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Commons APP calls, Bophana documentaries, and Image Description Week * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:45, 13 April 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23092895 --> == ''This Month in GLAM'': April 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue IV, April 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Growing the record of Australian Music * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: About African Pagnes and Belgian music * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Brazil wins the first place in WLM 2021 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/France report|France report]]: French GLAM meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Work with GLAMs on Wikisourse and Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Mexico report|Mexico report]]: GLAM professionals add an image and become Wikipedians; Edificio Carolino Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: People in Paleontology, Digikult, and copyright term extension for New Zealand * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikidata for Nigerian Novelist and Novel * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikiresidence in progress and workshop Evolution in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Important activities within the GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Training at the National Archives of Sweden; Training at the Stockholm City Museum; Training at the Swedish National Museum of Science and Technology; Improved images from Swedish Performing Arts Agency * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Wikidata Coffee Breaks * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimedistas de Uruguay report * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/USA report|USA report]]: WVU Libraries; Earth Day-2022-SWC; Wiki-Gap * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Open Access vs NFT, GLAM School, Saami language, family trees * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Enter our logo competition; IGO/INGO; Needs assessments research results; Wrapping up some ISA-things * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: 1Lib1Ref, Image Description Week, Commons calls, and the Add an image events * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:22, 10 Mei 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23247018 --> == ''This Month in GLAM'': May 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue V, May 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Face-to-face and virtual events on May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Over 1000 references added in Australia and Aotearoa New Zealand for #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: New Wikidata Property * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Espírito Santo is a sucess * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: From university to library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Finland report|Finland report]]: Photowalks in Southern Finland, spring 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/France report|France report]]: International Museum Day 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/India report|India report]]: Digitization of Tibetan Buddhist canons, The International Museum Day 2022 Wikidata Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: May in and for museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Cooperation with the National Gallery of Kosova and Summer of Wikivoyage 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Malaysia report|Malaysia report]]: WikiGap Malaysia 2022 @ Kuala Lumpur Library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Pacific Arts Aotearoa Wikiproject, Auckland Museum's Exploratory Study and Report back on #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedian in residence in the National Museum in Cracow; Training at the Wawel Royal Castle National Art Collection; How can we make GLAM’s digital resources more reusable in education?; The International Museum Day 2022 Wikidata Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: New GLAM brochure and Wikilive 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Rembrandt and others – drawings from the Nationalmuseum in Stockholm; Stockholm Museum of Women’s History; The map book of Heinrich Thome; Sörmland Museum; Wikidata competition – International Museum Day 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimedistas de Uruguay report: 1bib1ref, Museum of Natural History, and more! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/USA report|USA report]]: Hackathons and Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: International Energy Agency share their knowledge and graphics on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Uploading files to Wikimedia Commons with OpenRefine: looking for test uploads! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Results from 1Lib1Ref May 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:14, 13 Junie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23345409 --> == ''This Month in GLAM'': June 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VI, June 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring 2022 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: In the middle of new projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: A celebration, a commitment, an edit-a-thon: Know My Name returns for 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Heritage and Wikimedian in Residence * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: FIRST WikiCon Brazil & Three States of GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Network(ing) effect(s) * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/France report|France report]]: French open content report promotion * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Opening and closing projects in June * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Edit-a-thon with Kino Lumbardhi; DokuTech; CEE Spring 2022 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large and Auckland Museum updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedian in residence in the National Museum in Cracow; The next online meeting within the cycle of monthly editing GLAM meetings; Steps to communicate GLAM partnerships better and involve the Wikimedian community * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 memories from the Nordic Museum; Report from the Swedish National Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Diversity in GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/UK report|UK report]]: Featured images and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/USA report|USA report]]: Fifty Women Sculptors; Juneteenth Edit-a-thon; Juneteenth Photobooths 2022; Wiknic June 2022; New York Botanical Garden June 2022; LGBT Pride Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Structured data on Commons editing now possible with OpenRefine 3.6; file uploading with 3.7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 03:46, 11 Julie 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23471794 --> == ''This Month in GLAM'': July 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VII, July 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Provinces: our main characters * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Brazil holds its National Wiki Conference, and many GLAM partners join * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Colombia report|Colombia report]]: A very busy July for Colombian libraries / Un Julio bastante movido para las bibliotecas colombianas * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/France report|France report]]: Wikimedian in residence in Clermont-Ferrand * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: News from Auckland Museum, the West Coast, and New Zealand's thesis repositories * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Edit-a-thon in the National Museum in Cracow, GLAM editing contest on the collection of artworks * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Portugal’s first GLAM-Wiki open access museum project is launched!! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Presentation of GLAM activities at Edu Wiki Camp * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Collections * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/USA report|USA report]]: GLAM for the Masses * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Wikimania activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: What next for 1Lib1Ref? * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:24, 9 Augustus 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23554599 --> == ''This Month in GLAM'': August 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue VIII, August 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign in Albania and Kosovo in 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Introducing Wikidata to the City of Sydney * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: In-person and online activities hosted by Brazil during Wikimania 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Summer in WMEE - from collecting professors´ portraits to new potential co-operations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Germany report|Germany report]]: Coins and paintings by the Prussian Cultural Heritage Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 4 Islands Outreach; Digital Clippings; Balinese Wikisource Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Italian institutions ever closer to Wiki Loves Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos Campaign and Wikivoyage * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: West Africa in the Van der Kraaij Photo Collection 1972-1987 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: A Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The summary of GLAM editing contest and the end of residency at the National Museum in Cracow; Cooperation with Wawel Royal Castle; Hack(art)hon for Zachęta * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Linking Portuguese culture to Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Contemporary Art Edit-a-thon and Wikipedian in residence at the Historical Archive of Negotin * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 Bildminnen; Uniforms, images from New Sweden, colonial officers, the map book of Fryderyk Getkant, and more!; Swedish general election 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/UK report|UK report]]: Culturally diversifying Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Wikimuseos & editing clubs in Uruguay * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania, Meetups and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Crisis & GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Tools; Helpdesk; IGO/INGO * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New tool in development utilizing Structured Data * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Capacity building for Bophana Center * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:55, 12 September 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23741699 --> == ''This Month in GLAM'': September 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue IX, September 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves EuroPride in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Behind the scenes with Australia's Wiki Loves Earth 2022 winner * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Austria report|Austria report]]: A Börthday present for Wikidata - the DACH Culture Contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Reopening of Museu Paulista and other news * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/France report|France report]]: Meeting with Prime minister cultural adviser; Residence at the Brittany Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/India report|India report]]: Digitisation of O Bharat, a bilingual biweekly published in Goa from 1912 to 1949 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Socialization; Wikistories for GLAM Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: September month of results and planning * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki Loves Monuments Suriname first edition: 554 photos * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Thesis Project and Te Papa Forget-me-nots * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The results of GLAM editing contest; GLAM Coordinators Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: External projects, great results and high level of independence * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Bookfair back on site; Cultural history in High Schools; More identifiers from National Historical Museums of Sweden on Wikidata; Swedish general election 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/UK report|UK report]]: Islamic art and global art * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/USA report|USA report]]: Advocacy and Invention; New Smithsonian WiR; Called to Create; DC Statehood and Home Rule; Annual meeting; Wikipedian in Residence Opportunity at the Pérez Art Museum Miami * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Workshops on tool prioritization and helpdesk * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! tool development update * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:53, 8 Oktober 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23872369 --> == ''This Month in GLAM'': October 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue X, October 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating Wikidata, and over 400 new Wikipedia pages * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WLM Brazil, HR & Environment Wikicontest, and GLAM with Atlantic Forest National Institut * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Estonia report|Estonia report]]: Chuvash people in WMEE and Photo contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Talk; Javanese Wikisource Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Touring Club Italiano: updates and uploads * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: About the Dutch Wiki Loves Fashion 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: TDWG2022 and Molluscs * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: Wiki Loves Monuments 2022 selection process in progress; GLAM online meeting on evaluation of ten editions Wiki Loves Monuments in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAMorous October; Faculty of Dramatic Arts in Belgrade; CEE Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Women and architechture * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/USA report|USA report]]: Asian American Edit-a-thons and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: First batch upload; list of tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! tool: now with Commons category search! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: AfLIA Wikisource webinar, Wiki Rescues Manuscripts & European GLAMwiki Coordinators meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 17:13, 10 November 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=23979654 --> == ''This Month in GLAM'': November 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue XI, November 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Africa report|Africa report]]: Wiki Loves Africa 2022 Winners & 2022 ISA Drive * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Albania report|Albania report]]: An event at the National History Museum in Tirana * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Brazil report|Brazil report]]: WLM tool, Wiki Takes, New WMB's Strategy, and 2 new GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/India report|India report]]: Two Open Culture films on India's Odia language, made with volunteer labour * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Open GLAM Conference; Sundanese Wikisource Workshop; Minangkabau books digitization * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Video and photo to share the beauty of Italy's heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Linking heritage data at HackaLOD * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Integrating with the BHL, loading natural science specimens and data * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: How Wiki helps to explore and enjoy art & culture; Wiki workshop for the National Museum in Krakow; GLAM online meeting on ideas for 2023; Wiki Loves Monuments 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in residence at Faculty of Dramatic Arts in Belgrade and National Museum of Zrenjanin * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedian in Residence at Musikverket; Women and architecture; Gymnasiearbete; New uploads from the Swedish National Archives; WLM winners; Images of Äpplet * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Uruguay report|Uruguay report]]: Let's GLAM Together in Uruguay: Help us organize the GLAM Wiki Conference 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America 2022; Punk Wikipedia Edit-a-thon; Kensho Technologies Impact-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Special story|Special story]]: We need your opinion: GLAM Wiki Conference 2023 & Your Favorite Tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Survey: your favorite tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:15, 11 Desember 2022 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24181148 --> == ''This Month in GLAM'': December 2022 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XII, Issue XII, December 2022</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Ongoing projects with open culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Croatia report|Croatia report]]: A YEAR in REarVIEW! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Denmark report|Denmark report]]: Edit-a-thon on contemporary Danish artists from the former Yugoslavia * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/India report|India report]]: CIS-A2K launches GLAM projects in Aurangabad, Maharashtra * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Digitalization in Deli Serdang and Yogyakarta; #1Lib1Ref Workshop; Structured Data Marathon * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Italy report|Italy report]]: Museo Egizio - collection import * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: The Great Macron War, Critter of the Week, and West Couast Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: WikiLovesLibraries Nigeria:An initiative beyond 1Lib1Ref for Librarians in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Poland report|Poland report]]: The first European GLAM Coordinators online meet-up; New articles on the collection of Wawel Royal Castle; Results of Wiki Loves Monuments 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Wikibase in social sciences and Public Domain Day celebrations * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata Birthday and ongoing projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Musikverket; Media literacy graphics; Reports for project and to project partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme: look back to 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Uganda report|Uganda report]]: GLAM in Uganda 2022 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/UK report|UK report]]: Khalili project year in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Edit-a-Thon: International Volunteer Day; ICP x Art + Feminism * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Wiki Loves Living Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Helpdesk; IGO/INGO * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it!: New FULL version is ready to launch * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: GLAM-Wiki Con 2023, DPLA's new Sloan Foundation funding, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2022/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:18, 11 Januarie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24342308 --> == ''This Month in GLAM'': January 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue I, January 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Birthday in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: DESINGEL arts centre and Wikimedia platforms * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open Midiateca: Licensing and analysis of collections of Midiateca Capixaba * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Let's celebrate public domain day 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Finland report|Finland report]]: Photo walks for Wiki Loves Monuments and rephotography * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Public Domain Day in Indonesia; #1Lib1Ref Campaign and Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikimedia Italy's calls for free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Opening old books at Maastricht University * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM stepping into 2023; New “did you know” articles on the collection of Wawel Royal Castle * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Spain report|Spain report]]: #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Tekniska museet makes 3000 polar images available on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/UK report|UK report]]: National Trust and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/USA report|USA report]]: Effie Kapsalis remembered; Mathematicians + Wikipedia; Wikipedia Day 2023; San Diego meetup * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Report of survey about Wikimedia content partnerships tools * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: View it! Editing Functionality: Final Update! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:32, 9 Februarie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24506764 --> == ''This Month in GLAM'': February 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue II, February 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: I Edit Wikipedia Online Campaign 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day Belgium 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: GLAM-Wiki initiatives in Brazil spark academic investigation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Activities during first two months of 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Launching of Wikisource Loves Manuscripts; Bincang GLAM continues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: New project and collaboration in February * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: I Edit Wikipedia Online Campaign 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikidata and the Biodiversity Heritage Library, Wellington WikiCon 2023 and Auckland Museum local suburb project funding * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: The European GLAM Coordinators online meet-up; GLAM-Wiki workshop at the Wawel Royal Castle State Art Collection; Wikimedians-in-residence online meet up * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 Bildminnen; Report from The Association of Swedish Museums; Wikipedia for all of Sweden; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/UK report|UK report]]: In Memoriam Jo Pugh / Cultural Diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/USA report|USA report]]: Black History Month and More * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Wiki Loves Living Heritage launches 17 March 1pm UTC * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Gender, language, and living heritage events in collaboration with affiliates * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:20, 12 Maart 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24700176 --> == ''This Month in GLAM'': March 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue III, March 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap Tirana 2023, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Starting the year at WMAR * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Know My Name edit-a-thon at the National Gallery of Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Pará, Women's month and a huge upload for biologists * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Estonia report|Estonia report]]: From Ruhnu to Vääna a.k.a. Winterspring in WMEE * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/France report|France report]]: Residency at the Brittany Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Javanese Wikisource Competition; 5 More Bincang GLAMs; GLAM Socialization to University of Sriwijaya * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM Spring * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wikivoyage Edit-a-thon in Istog * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland War Memorial Museum Local Suburb Project updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM meet-ups, Wikiresidencies and GLAM partners contributiong to editing contest * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photo memories from three industrial towns; Update from the archives; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/UK report|UK report]]: Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/USA report|USA report]]: Projects and activities in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Mismatch Finder: Resolving Mismatches in Wikidata’s 100 Million Items * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: The Ethics of Open Sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:48, 10 April 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24780501 --> == ''This Month in GLAM'': April 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue IV, April 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day Edit-a-thon in Albania, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: "Every Book its Public" Campaign and Strategic Committee on Libraries * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: What's new at GLAM in the Czech Republic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Mini Grants; Structured Data Marathon VIII; Wikisource Online Workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Bridges between Wikimedia and culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: BHL Whitepaper and outreach for Citizen Science Month and WeDigBio, Auckland Museum suburbs project update, New Zealand Women in Architecture Wikidata Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Another meeting of EU GLAM Coordinators; Guided tours for Wikipedians in museums in Krakow; Presentation on Art in Wikipedia; Online training on the basics of copyright law; Polish monuments among the top winners of WLM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: ISOF workshop; More articles from students; SAAB veterans shared their knowledge during metadata edit-a-thon; ArkDes edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/UK report|UK report]]: Democratising knowledge and cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/USA report|USA report]]: Into the Wikiverse; Earth Day 2023 Bushwick * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Wikipedia day pitches by FAO and IEA * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Activities are starting! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Biodiversity Heritage Library whitepaper and the #1Lib1Ref campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 22:34, 10 Mei 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=24999560 --> == ''This Month in GLAM'': May 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue V, May 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; -moz-column-count:2; -moz-column-width:28em; -webkit-column-count:2; -webkit-column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/From the team|From the team]]: E-mail account issue * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Shëngjin, Albania, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Improving Wikipedia pages about Australian women filmmakers at ACMI * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: First GLAM-Wiki partnership from Pará * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Finland report|Finland report]]: Adding authority control templates with Pywikibot * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/India report|India report]]: Digitization of Behar Herald starts in Patna * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Wikisource Workshop in Madura; Outreach to Bandung; Indonesian Wikisource Competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Open access from North to South * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture Edit-a-thon and Auckland suburb updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Philippines report|Philippines report]]: Wikisource promotion at UNC Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Air travel and city streets * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Uganda report|Uganda report]]: These last few months in Uganda * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/UK report|UK report]]: Promoting cultural diversity on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/USA report|USA report]]: A Spotlight on Black Women Birders; DC Nobel Solution Sessions; Women of Color in the Renwick Gallery; Anthropology and Community Connections; SAGE edit-a-thon; WikiWednesday Salon; Into the Wikiverse: AANHPIs in Science Fiction and Pop Culture; Queering Wikipedia 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Special story|Special story]]: Help Wikimedia Map Your Efforts to Improve Copyright! * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/GLAM Wiki conference report|GLAM Wiki conference report]]: GLAM Wiki Conference 2023: Announcing the venue & scholarship application process open * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Photo contests * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WILMA, DPLA + SDAW, and BHL whitepaper updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:47, 12 Junie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25118911 --> == ''This Month in GLAM'': June 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VI, June 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: CEE Spring Campaign 2023, Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Asia report|Asia report]]: Donation of images from the National Centre for Biological Sciences * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Native Brazilian photographer wins Wiki Loves Folklore Brazil 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Half done in 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Germany report|Germany report]]: Museum tour, WLM, handouts and image donation * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/India report|India report]]: Wiki Exploration Programme GLAM activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Conclusion of Mini Grants; Second #1Lib1Ref Campaign; Wikisource Workshop in Bali * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: TCI and Turin Academy of Science * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: CEE Spring Campaign 2023, Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: A new book, new Wikipedia articles, videos and further images on Africa * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Report on the Society for the Preservation of Natural History Collections Conference 2023 and Auckland suburb updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Philippines report|Philippines report]]: GLAM outreach activity at University of Nueva Caceres: Digitization, workshops and proofread-a-thons as future collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki workshops for the Czartoryski Library; Work on the GLAM-Wiki Project Page Continues; End of Internship within the "Praktykuj w Kulturze" Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Knowledge overview; Almedalen week * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/UK report|UK report]]: Cultural diversity * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiWednesday returns to Manhattan; Wikimedia NYC and Art+Feminism; WikiConference North America 2023; GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Special story|Special story]]: Flickr Foundation and Wikimedia Foundation partner to build Flickypedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/GLAM Wiki conference report|GLAM Wiki conference report]]: The call for proposals is now open for the GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:11, 10 Julie 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25275926 --> == ''This Month in GLAM'': July 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VII, July 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Photowalk Albania and Kosovo, 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: First batch of a big upload * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: Where's The Source? Adding Citations to Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Two new GLAM-wiki partnerships and Three large uploads * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/France report|France report]]: New milestone reached: already 500 portraits of geographers uploaded on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/India report|India report]]: Open Knowledge Fellowship by Heritage Lab and Wikibase set foot in India * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Videos and filmmakers of Africa, Open Churches Photochallenge and Wiki goes Caribbean meet-up in Dutch National Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: EU GLAM Coordinators; WikiMatejko; Polona; internship program * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedian in residence raises the standards * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/UK report|UK report]]: Roads, Kingdoms and Assassins * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiWednesday Salon; New York Botanical Garden; Meetup San Diego * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Join Wiki Loves Living Heritage at Wikimania! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WiLMa updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 07:16, 9 Augustus 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25415835 --> == ''This Month in GLAM'': August 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue VIII, August 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Highlights on Wikimania 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Armenia report|Armenia report]]: Wikimedia Armenia GLAM projects in August * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Activities in Belgium September-December 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: 4 new GLAM-Wiki partnerships and uploads from several institutions * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Canada report|Canada report]]: Wiki-Wednesdays: Digital Literacy for GLAM workers * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Summer does not stop the wiki collaborations * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: The Wikipedia Pages Wanting Photos in Albania and Kosovo; Wiki Loves Earth in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Public sculpture photo trail: documenting Auckland sculptures in Wikidata; Aotearoa's Wikimedia Laureate * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Presentation for school librarians at Wikiteka, Ongoing projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: A month in the shine of Wikidata and new cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Showcasing collaboration with the Nordic Museum at Wikimania 2023; Working with Swedish folk high schools * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/UK report|UK report]]: Islamic art exhibitions and heritage innovation * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/USA report|USA report]]: Great North American Wiknic * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Wikidocumentaries to import images from the web to Structured Data on Commons – a Google Summer of Code project * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Hub updates at Wikimania 2023; Supporting Wiki Loves Monuments teams * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Open call: OpenRefine-Wikimedia train-the-trainer course, November 2023-April 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Looking back, looking ahead * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/WREN at Wikimania report|WREN at Wikimania report]]: Wikimedians in Residence Exchange Network at Wikimania Singapore * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:01, 12 September 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25585038 --> == ''This Month in GLAM'': September 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue IX, September 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Disseminating open culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Amazonia on Wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wikidata and the editing of Ibero-American scientific journals * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/France report|France report]]: Celebrating Rugby Herstory and History in Toulouse; Les Lorraines sans pages * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/India report|India report]]: Wikimedia Commons Contest connects Pune citizens with the rivers Mula & Mutha * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: 10,000 institutions on the Wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: West Coast Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki educational activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: With multiple events, September was a busy month for Wikimedia Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedia in education; Continuation at Swedish folk high schools; Wikipedians at the Bookfair * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/UK report|UK report]]: A new WIR and a very old book * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/USA report|USA report]]: Wikimedia New York City Election 2023; San Diego/September 2023; Climate Change and Food Safety * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine and Wikimedia Commons: train the trainer course participants and two surveys * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: European photo contest finalists, Local Contexts Wikiproject at GLAMhack * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Wikisource Loves Manuscripts, ICOM outreach, Flickr Foundation partnership, OpenRefine adoption, new sources in The Wikipedia Library, Image Description Month events, and the GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:02, 11 Oktober 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25712541 --> == ''This Month in GLAM'': October 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue X, October 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Celebrating Wikipedia's 20th Birthday in Albanian Language * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Content, resources and platforms for open access! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Australia report|Australia report]]: October Report * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Monuments Brasil 2023 and Open Midiateca * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Open Access Week and Wikidata; Opening Culture and Heritage training * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Côte d'Ivoire report|Côte d'Ivoire report]]: Wikimedia Côte d'Ivoire and Apsid-ci collaboration for Glam * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Looong summer is over * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Great first results in State Regional Archives and Wikiresident Group coworking * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Ireland report|Ireland report]]: Wikimedia Community Ireland Host WikiWomen Partner Meeting at Dublin's historical Port * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Results of funded projects within Call GLAM 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wiki Loves Fashion in the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Biodiversity Information Standards Conference 2023 (TDWG2023) and the Entomological Collection Network Meeting (ECN2023) * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiMatejko, Internships, Open Heritage, folk costumes * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Open Access Week celebrations and an edit-a-thon to increase the visibility of black lusophone communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Dynamic October in Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/South Africa report|South Africa report]]: Edit-a-thon for Librarians at the annual Library and Information Association of South Africa 2023 Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Wikipedia for all of Sweden; Museums and Wikidata – why and how?; Photo memories from Stockholm and Rome; Negotiating Knowledge on Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programm * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/UK report|UK report]]: Good omens for a rosy future * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/USA report|USA report]]: Women in Environmental Justice; October WikiSalon * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM joins the long-awaited GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Let's Connect * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Learning and sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: The Wikimedia and Libraries AI Salons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 03:15, 11 November 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25792228 --> == ''This Month in GLAM'': November 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue XI, November 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Three-months of Wikimedian in Residence at the Qemal Baholli Public Library in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Brazil report|Brazil report]]: New partners in Rio and GLAM WikiCon * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Canada report|Canada report]]: WCNA 2023: an key event for North American users * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Wiki GLAM Conf and Bogotá Libraries Meeting * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/France report|France report]]: Edit-a-thon Le retour de la momie * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: Record edition of Wiki Loves Monuments in Italy * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Share your Data course, history month, REBOOT! and Dutch Public Domain Day event * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Summer students at Auckland Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Conference, WikiMatejko * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Catalan culture and showcasing Wikimedia on both side of the Atlantic * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikipedians in Residence, GLAM Wiki Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: National Historical Museums of Sweden contributions; Photo memories from all over the world engage the community; Museum of medieval photo safari * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/UK report|UK report]]: Fifty article milestone * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM at GLAM Wiki 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: 3,000 medical images on Wikimedia Commons through the Helpdesk * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: 2023 Living Heritage elements are added to Wiki Loves Living Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:40, 11 Desember 2023 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=25925124 --> == ''This Month in GLAM'': December 2023 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIII, Issue XII, December 2023</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves EuroPride in Albania 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Bosnia & Herzegovina report|Bosnia & Herzegovina report]]: A year in review ... * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Croatia report|Croatia report]]: 2023 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Wiki-residents establishing meeting took place in December * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Germany report|Germany report]]: Go-ahead for Wikidata Project of GLAM institutions from Baden-Württemberg * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Italy report|Italy report]]: WLM Local winners and funds for 2024 GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum summer updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Poland report|Poland report]]: Intense end to a year of GLAM-Wiki activities in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Photo memories project concludes; Sörmlands museum passes 1000 uploads to Wikimedia Commons; Wikimedian in Residence supports an upload of music content; Subject terms from Queerlit; Wikidata for authority control: 3 years of work * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Program * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/UK report|UK report]]: 2023 in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/USA report|USA report]]: WikiConference North America 2023; TSU and USF; Philadelphia WikiSalon; Wikimedia DC Annual Membership Meeting; Wikipedia Editing 101 for All; NYC Hacking Night; Upstate NY workshop; Wikiquote She Said Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Wiki Loves Living Heritage report|Wiki Loves Living Heritage report]]: Thank you for making Wiki Loves Living Heritage happen! * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates and invitation to test the Commons Impact Metrics prototype * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2023/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 05:25, 13 Januarie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26019095 --> == ''This Month in GLAM'': January 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue I, January 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Day in Albania 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: First international public domain day celebration in Europe coming up on March 7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A legal infrastructure for sharing public collections in Brazil: the case of Midiateca Capixaba * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: January '24: Institute of Physics photos and Free culture discussion * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Finland report|Finland report]]: Photographing at the second half of 2023 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/India report|India report]]: Documenting ASI (Archaeological Survey of India) Museums in Bihar * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Public Domain Day & Monumental Moments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Aotearoa Wikipedian at Large, and Auckland Museum updates * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: An update on the Wikimatejko editing action and an invitation to the international community to join the action * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Unveiling Catrapilha: A ReacTive approach to GLAM content import * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Freedom of Panorama in Sweden * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/UK report|UK report]]: Indonesian praise for an Ottoman photograph of Arabia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Day 2024; edit-a-thon; meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Events! Events! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: New OpenRefine documentation for Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: WiLMa Updates, OpenRefine training, Biodiversity, and Librarians * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:00, 10 Februarie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26180968 --> == ''This Month in GLAM'': February 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue II, February 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: One village, One article in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: On tour * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: News from Rio de Janeiro * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/France report|France report]]: Open Content Observatory letter * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Antarctic Writing Month and GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: One Village, One Article Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject Te Papa Research Expeditions, wrapping up the Auckland / Tāmaki Makaurau local histories project, and the Aotearoa Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiMatejko editing action; The eighth European GLAM Wiki coordinators meet up * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: SMALL GLAM SLAM Pilot 1 Rapid Grant * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Working life museums * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/UK report|UK report]]: National Trust, Leeds 2023, and Khalili Foundation * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/USA report|USA report]]: Hacking Night; Seattle Meetups; Denver Huddle; Wikipedia Day LA; San Diego/February 2024; Supreme Court visit * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group February Monthly Highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Working with catalogues: a Wikidata volunteer’s perspective * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Updates on OpenRefine training and Wikisource Loves manuscripts * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:50, 10 Maart 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26279731 --> == ''This Month in GLAM'': March 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue III, March 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap Tirana 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Art+Feminism in Australia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgian Public domain day and Wiki Loves Heritage awards on March 7 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: A GLAM focus on Rio de Janeiro; Archivos en vigília * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Making the public domain visible on Wikidata; In Colombia Women are historical * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM call winner projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: GLAMorousToHTML - a tool to list Wikipedia articles that include images from a given Commons category * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Update on Wikidata:WikiProject Te Papa research expeditions and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in March * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: More photo memories – and the community is helping out; Yearly student project * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/UK report|UK report]]: A small problem with the Ottoman Empire * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/USA report|USA report]]: GLAM CSI and WikiPortraits launch and more meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group March monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: GLAMorousToHTML - a tool to list Wikipedia articles that include images from a given Commons category * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: WikiLearn course for OpenRefine on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Learn to upload to Commons with OpenRefine and get up to date on the International Museum Day, GLAM CSI, WiLMa Network, and WikiWorkshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 01:56, 11 April 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26483115 --> == ''This Month in GLAM'': April 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue IV, April 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day Editathon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: New images from Central Australia on Wikimedia Commons, Library Science WikiProject students edit Wikipedia & 1Lib1Ref in Australia and New Zealand * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Library Month * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: 2023 became a promissing year for wiki-residents and partnerships in CR * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: International Roma Day Editathon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Informal GLAM hack session * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Te Papa research expeditions and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Climate Changes and GLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in April * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: SMALL GLAM SLAM * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Sweden report|Sweden report]]: 100 000 bildminnen; Metabase * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/UK report|UK report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/USA report|USA report]]: Heaven on Earth at last? * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group April monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AI Sauna quick reflection * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: OpenRefine online courses in more languages, and certified trainers * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: OpenRefine course in three more languages and International Museum Day challenges * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:43, 11 Mei 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26483115 --> == ''This Month in GLAM'': May 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue V, May 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Kruja; Traditional Albanian food photography competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Open licensing guide from Midiateca Capixaba; Activities in Rio de Janeiro; First batch from LabDOC; New batch from NeuroMat; Hercule Florence photowalk * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: International discussion on the role of media and new GLAM partnership on the horizon * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization concludes for Behar Herald and a digitization workshop held for libraries in Maharashtra * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Summer of Wikivoyage Edit-a-thon in Kruja & Traditional Albanian food photography competition * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: WikiconNL 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture Edit-a-thon, Wikidata Te Papa research expeditions project and 1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in May * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: The Search for the Lost Manuscripts * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/UK report|UK report]]: Our first Igbo language article * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Article campaigns for Ukrainian librarians, partnership with a national library * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/USA report|USA report]]: WikiPortraits & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group May monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/GLAM Wiki Meta pages revamp|GLAM Wiki Meta pages revamp]]: GLAM Wiki Meta pages kicking off the Working Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Introducing Alice Kibombo, a new dataset, and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 14:26, 9 Junie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=26893904 --> == ''This Month in GLAM'': June 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VI, June 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Living Heritage in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Partner Project between Wikimedia Australia, the Australian and New Zealand Society of Indexers (ANZSI) and the School of Information and Communication Studies at Charles Sturt University (CSU SICS) * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Mato Grosso * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAM digital with the August Bebel Institute - "Wiki Loves Democracy Part III" and new GLAM-on-Tour-Film released * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: 2024 Half-a-year in Review * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Open science conference and Wikimedians in Sicily * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Wiki Loves Earth in Albania & Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject Te Papa Research Expeditions and WikiProject IBC 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Climate Changes Edit-a-thons by Wikimedia MKD * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland in June * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Serbia report|Serbia report]]: News in GLAM Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/UK report|UK report]]: Using Wikipedia in interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/USA report|USA report]]: GLAM CSI user stories feedback requested and US events * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group June monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Bridging Digital Art Practices with Institutional Archives: professional knowledge exchange on digital art archiving * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: 20th Century Press Archives – history in newspaper clippings, made accessible by ZBW and Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:30, 12 Julie 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27031050 --> == ''This Month in GLAM'': July 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VII, July 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: For what matters most for your community * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Mid-term digitization update * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Structuring Wiki Loves Monuments through a Wikidata portal * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: CCA Hosts Inaugural Wiki Edit-a-Thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Germany report|Germany report]]: The flight over the "Rosinenbomber" - drone deployment for Free Knowledge; Kicking off a German-language community of practice for building cultural heritage linked open data with the wikimedia projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/India report|India report]]: GLAM partner ventures into 'Digitisation Plus' programs with Wikimedians * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Prompting what's most important - our community in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: WikiProject International Botanical Congress 2024, a presentation to the Natural History Museum, London & Kew Gardens staff and a Research expeditions edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/UK report|UK report]]: Translations galore * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikicurious WikiNYC Civic Hall; San Diego 111; #5WomenArtists campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group July monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Special story|Special story]]: GLAM GLobal meetup & GLAM Global Calls * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 02:59, 12 Augustus 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27242105 --> == ''This Month in GLAM'': August 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue VIII, August 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Vacancy Wikimedian in Residence for Wikipedia on Aruba - Aruba on Wikipedia project * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Technology and biodiversity: “Amazonian Knowledge on Wiki” * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Colombia in Wikimania Mood * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Cooperation between National Library and Wikimedia CR was presented at Wikimania 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/India report|India report]]: Wikimedians-in-residence assigned to add lexicographical data of 5 endangered languages of West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 10 reasons why the National Library of the Netherlands moved its Wikimedia-related publications from SlideShare to Zenodo, and keeps them on Wikimedia Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Looking for Aotearoa's next roving Wikipedian, a Wikidata Te Papa research expeditions publication & the Wikidata WikiProject IBC follow-up workshop * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: An insight of Wkikimedia MKD's 2024 GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/UK report|UK report]]: Indonesian Featured Article award * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/USA report|USA report]]: Wikimania report and meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group August monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Special story|Special story]]: Global GLAM Wiki Meetup - Future meetings and outcomes * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: AvoinGLAM at Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Content Partnerships Hub at Wikimania; The Helpdesk; Metabase; UN collaboration day * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Commons Impact Metrics, WikiLibCon25, and WikiConference North America * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 10:48, 11 September 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27310248 --> == ''This Month in GLAM'': September 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue IX, September 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence at Elbasan’s Ethnographic Museum in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: GLAM and communities * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Australia report|Australia report]]: Artbank's edit-a-thon for gender equity in Australian visual arts * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Project 'Belgian distilleries as Linked Open Data' completed * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Photowalks for Wiki Loves Monuments 2024 at five corners of Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/France report|France report]]: 4th edition of the Label Culture Libre * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization at the Museum of Santal Culture, Federation Hall Society Library and Cultural Heritage and Literature in Meghalaya * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Report on the Wikidata WikiProject International Botanical 2024, Conference report for SPNHC-TDWG 2024 and the upcoming New Zealand species edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: Wiki Takes Rural Archaeology * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/UK report|UK report]]: Wiki content in interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/USA report|USA report]]: Banned books and more * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group September monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Special story|Special story]]: Global GLAM calls from November: short survey, and register! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:38, 10 Oktober 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27548598 --> == ''This Month in GLAM'': October 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue X, October 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Wiki Loves Monuments in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Amazon holotypes: how the species were discovered * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: FIMS Graduate Library Wiki Club Lunch & Learn * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Colombia report|Colombia report]]: ¿Por qué y para qué usar Wikidata en Colombia? / Why and for what purpose should Wikidata be used in Colombia? * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Empowering Italian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Edit-a-thon at the City Museum of Mitrovica * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Latvia report|Latvia report]]: Wikidata Workshop 2024: National Library of Latvia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Highlights from the Third Wiki Loves Fashion Campaign in the Netherlands * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Wikimedian in Residence, Te Maori edit-a-thons & NZ Species edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: WIKIMEDIA MKD's successful GLAM programme! * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Spain report|Spain report]]: General Archive of the Palace * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/UK report|UK report]]: Memory of the World baseline * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/USA report|USA report]]: October meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group October monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: European encounters * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Baseline report * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata's 12th birthday celebration * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:19, 10 November 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27687486 --> == ''This Month in GLAM'': November 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue XI, November 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: Minigrant and Photowalk Projects in Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Winners of WLM 2024 Brazil * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Canada report|Canada report]]: WikiConvention francophone 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Croatia report|Croatia report]]: deGrowth in N0vember * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Visual memory presented with collections of East Bohemia Museum in Hradec Kralove * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/India report|India report]]: Digitization starts at Rammohun Library and Free Reading Room * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Italy report|Italy report]]: Wrap up the nine projects funded by 2024 GLAM call and Italian Wikidata Days * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: NZ Species Editathon, OEGlobal 2024 and Auckland Museum's Summer Students * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Summary of Wikidata Days 2024: Librarians don’t need hammers, they need Wikidata * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/UAE report|UAE report]]: Highlighting the Impact of Wiki Loves Monuments 2024 in UAE * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Wikimedia UAE and Librarians report|Wikimedia UAE and Librarians report]]: Empowering Knowledge: Librarians and Wikimedia at DILC 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/UK report|UK report]]: Middle-Eastern history and interfaith education * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/USA report|USA report]]: November meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group November monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Winter Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Wikidata and Wikipedia improvements * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 21:45, 10 Desember 2024 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=27942378 --> == ''This Month in GLAM'': December 2024 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XIV, Issue XII, December 2024</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Albania report|Albania report]]: The Patrolling Edit-a-thon in Albania and Kosovo, 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Last activities of 2024 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Catrapilha in action: Uploading the Porto Alegre image feed * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/India report|India report]]: Living GLAM project on Santali culture continues in West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: From SlideShare to Zenodo & How Dutch Wikipedia uses the Digital Library for Dutch Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikdata module, Auckland Museum student progress, and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Digitization of Heritage Archives in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Conference for GLAM employees in Skopje * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM-Wiki in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Wikimedia Portugal and Wiki Editoras Lx Collaborate on a Wiki GLAM, Culture, and Heritage Conference for 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/UK report|UK report]]: 2024 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/USA report|USA report]]: December meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Public Domain Day report|Public Domain Day report]]: Public Domain Day 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group December monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Ways forward * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2024/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:01, 11 Januarie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28033195 --> == ''This Month in GLAM'': January 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue I, January 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Africa report|Africa report]]: Guinea-Bissau Heritage from Commons to the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence at the Qemal Baholli Public Library in Elbasan (October - December 2024) * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba project has officially begun! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Maranhão * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Germany report|Germany report]]: Exploring Wikidata & Building Community for Cultural Heritage Professionals * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Celebrating Public Domain Day 2025 in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: New Wikimedia Italia Grant for GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: 3 Million Dutch Cultural Heritage Images in Commons & 400,000 RCE images now in higher resolution & Usage of DBNL in Dutch Wikipedia articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Student led Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki 2024 in Poland: Achievements, Collaborations, and Impact * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Wikimedia Serbia: Advancing GLAM collaborations and digital heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/UK report|UK report]]: Cairo Geniza * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikipedia Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group January monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Special story|Special story]]: Join the Global GLAM Call – Tuesday, February 11th, 13:30 UTC! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: To the front page! * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata at WikiLibCon 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 23:23, 9 Februarie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28125057 --> == ''This Month in GLAM'': February 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue II, February 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Celebrating the English Wikipedia’s Birthday in Albania! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium Public Domain Day and Dance Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki and COP30 in the Amazon rainforest * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Germany report|Germany report]]: GLAM digital and seminar on Jewish life * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: GLAM call and Progetto cultura * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: [GLAM metrics] Usage of Delpher in Dutch Wikipedia articles * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikipedia podcast episode, Trilepidea newsletter article, and the Wikipedian at Large * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD GLAM program for 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Swiss GLAM Programme * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/UK report|UK report]]: Islamic and Jewish history * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: GLAM news from Ukraine – events for libraries, #1Lib1Ref, launch of a larger GLAM product * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/USA report|USA report]]: February meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group February monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Connecting Media Art Archives * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: 5.1 million image views * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Wikidata event: Data Reuse Days 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Wikisource Conference 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Wikimedia and Libraries User Group report|Wikimedia and Libraries User Group report]]: Wikimedia + Libraries International Convention 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 16:52, 10 Maart 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28357408 --> == ''This Month in GLAM'': March 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue III, March 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: WikiGap in Albania 2025, and essential initiatives for free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Archives and Human Rights activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: International Women's Day, Wikipedia officially recognised as Digital Public Good and invitation for the General Assembly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Every Book Its Reader is coming * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: New Horizons of Czech GLAM Partnerships in 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/France report|France report]]: Archivist Forum 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Ten winners of Wikimedia Italia 2025 GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: International Womensday; New Wikimedian in Residence at Maastricht University * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: What's on at Auckland Museum, and International Women's Day at University of Otago * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: GLAM in Africa, a Nigerian narrative in knowledge decolonization a case study of Benin City * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Switzerland report * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/UK report|UK report]]: Gold in Bengali and Diversity in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/USA report|USA report]]: Women's History month * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group March monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts of Mali * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Structured Data on Wikimedia Commons report|Structured Data on Wikimedia Commons report]]: Creating an OpenRefine Wikimedia Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 09:01, 9 April 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28408819 --> == ''This Month in GLAM'': April 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue IV, April 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Event for International Roma Day 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: Highlighting Feminist and women's histories and a Wiki Day at the South Australian Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Catalan areas report|Catalan areas report]]: Campaign to document the 2025 Falla monuments in Valencia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Wikidata and Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Open Collection Highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Architecture, BHL, and the Commons Workflow * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Strengthening Cultural Heritage through Partnerships and Knowledge Sharing: Insights from World Heritage Day in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's new GLAM collaborations and activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Scholarships and Call for Sessions Proposals for GLAM Wiki 2025 will open soon: Stay tuned! * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: GLAM Highlights from Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: FemNetzCon 2025; GLAM Meeting Biel/Bienne; Digi Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/UK report|UK report]]: Mapping Museums / Art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/USA report|USA report]]: April meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group April monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Surging forward in Spanish and Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:53, 11 Mei 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28668932 --> == ''This Month in GLAM'': May 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue V, May 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Enhancing the LGBTQ+ content in Albanian Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Belgium Public Domain Day and Dance Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Video resource on Wikimedia Brasil and Casa de Oswaldo Cruz Partnership Released * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Croatia report|Croatia report]]: SPRINGing back activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library of the CR events and important guests * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Europe report|Europe report]]: DARIAH DHwiki WG coming activity * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/India report|India report]]: GLAM project starts with Nanda Talukdar Foundation at Jorhat, Assam * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: GLAM Wiki Month 2025 in Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: From charts to concrete * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Traditional Albanian Food Photography Competition 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Update from Auckland Museum; Let the Wikifying Commence; Listful Thinking * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Architectural Folklore Campaign Series * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: Celebrating Museums and strengthening #1Lib1Ref connections * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Spain report|Spain report]]: Some news from Spain * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Museum Day 2025; CoCreation PTT-Archive; Scoring Girls * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/UK report|UK report]]: The 18th language * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring GLAM news from Ukraine – first major survey for GLAM institutions & yet another successful #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/USA report|USA report]]: May meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL-Wiki Working Group May monthly highlights * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Preparing the data upload * [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Contents/Events|Calendar]]: June's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/May 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 06:00, 10 Junie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28809506 --> == ''This Month in GLAM'': June 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VI, June 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: Celebrating Communication History and Women Artists through Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day in Europe 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Expanding Data on Maranhão's Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: First call of Science Month at Wikipedia in the Czech Republic wrapped-up * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/France report|France report]]: WiR and science&GLAM tour in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Another publication from Grant for GLAM Indonesia program & Minangkabau Wikisource Competition upadates * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Isoseismals & Icons * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Kosovo report|Kosovo report]]: Celebrating Albanian Cuisine Through Photography: Winners of the 2025 Contest Announced! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Mexico report|Mexico report]]: Open Cultural Data Hackathon in Puebla * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikifying the International Congress of History of Science and Technology; Librarians and Wikipedia; NZ species edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Mapping Heritage Buildings on Wikidata and Wiki Heritage Fellowship * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD Strengthens Ties with Academic Institutions: A Wikimedian-in-Residence at the Institute of Macedonian Literature * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: What's up in GLAM in Poland * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: Registration is now open for GLAM WikiCon 2025! * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: June highlights from Wikimedia Serbia and beginning of new accredited seminar * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: International Archives Week 2025; SAPA Performing Arts; GLAM Meeting Biel/Bienne * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/UK report|UK report]]: New Featured Pictures * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/USA report|USA report]]: June meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL Transition update, LivingData2025 and Women Genera paper * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Data upload achieved * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Wiki Knowledge Park report|Wiki Loves Ramadan 2025 report]]: Celebrating Heritage and Faith: Wiki Loves Ramadan 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Contents/Events|Calendar]]: July's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/June 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 15:35, 12 Julie 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=28966332 --> == ''This Month in GLAM'': July 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VII, July 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: 10 years of Wikimedians of Albanian Language User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba – From Island to Archive: Aruba’s Journey on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: De Standaard Solidarity Prize and How to Upload Artwork * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Expanding Access to Heritage Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Program Highlights & Volunteer Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: July in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Poster Exhibition, Screening Public Viewing, Women Memorials * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikinics & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL blog by Tiago Lubiana, BHL Wikimedian in Residence, and news on the BHL transition * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Oulu Löyly – we want to hear your thoughts! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Getting the message out * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Culture & Heritage team transitioning to broader Content Enablement team * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 19:59, 11 Augustus 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29083949 --> == ''This Month in GLAM'': July 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VII, July 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: 10 years of Wikimedians of Albanian Language User Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba – From Island to Archive: Aruba’s Journey on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: De Standaard Solidarity Prize and How to Upload Artwork * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Expanding Access to Heritage Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Program Highlights & Volunteer Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: July in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Poster Exhibition, Screening Public Viewing, Women Memorials * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/UK report|UK report]]: Japanese art in Arabic * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wikinics & Edit-a-thons * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: BHL blog by Tiago Lubiana, BHL Wikimedian in Residence, and news on the BHL transition * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Introducing Oulu Löyly – we want to hear your thoughts! * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Getting the message out * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/WMF GLAM report|WMF GLAM report]]: Culture & Heritage team transitioning to broader Content Enablement team * [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Contents/Events|Calendar]]: August's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/July 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 20:00, 11 Augustus 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29083949 --> == ''This Month in GLAM'': August 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue VIII, August 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia Pages Wanting Photos campaign 2025 in Albania and Kosovo * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Expanding Cultural Heritage in Brazil: School communities, Wikisource course, GLAM-Wiki Impact and Wiki Takes Alcântara * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/India report|India report]]: Digitization starts at two more libraries in West Bengal * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Grant for GLAM Indonesia is open! * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: From food festivals to PhD courses: Wikimedia in Italian academia * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: NZ species edit-a-thons, a scholarly article, a course, and Auckland Museum editors at Wikimania * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Highlights from Wiki Heritage Fellowship and Policy Advocacy in Nigeria * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wiki Loves Film – Collaboration with MakeDox Film Festival * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiChełmoński: When Wikipedia Becomes a Guide in the Museum * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: BAM Hackathon, 3D for Cultural Heritage, Wiki Cite * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/UK report|UK report]]: Working towards more image sharing * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/USA report|USA report]]: Wiknics * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: News on BHL transition and updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Steps towards a sustainable cultural commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: A pivotal month * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Wikisource report|Wikisource report]]: Wikisource Reader app released on Google Play Store * [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Contents/Events|Calendar]]: September's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/August 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:25, 11 September 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29253474 --> == ''This Month in GLAM'': September 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue IX, September 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikipedia edit-a-thon at the Skampa Theater in Elbasan, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Wikipedia on Aruba Initiative: Building Knowledge and Visibility * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: State Library Victoria WikiFest * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Make cultural heritage freely accessible, Hasselt's collections shine online & Let's give women a voice on Wikipedia! * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Hidden heritage unveiled: science, history and nature on Wikimedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Wikimedia Commons birthday content donation * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Wikimedian in Residence at the Bioeconomy Science Institute & Wikiproject NZ Women in Architecture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Expanding Access to Culture and Knowledge through Key Partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: WikiChełmoński: the Special Guided Tour at the National Museum in Krakow * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki 2025: Join the Conference Online and Explore Lisbon’s Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: LibreABC, Feminist Voices, Grade Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/UK report|UK report]]: Awards season * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/USA report|USA report]]: September edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: The Memory of the World wiki challenge * [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Contents/Events|Calendar]]: October's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/September 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:46, 9 Oktober 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29409147 --> == ''This Month in GLAM'': October 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue X, October 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: From a small language to Wikipedia's Biggest, Share Your Story with the Industry Museum and War Diaries * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Croatia report|Croatia report]]: Autumn activities * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: WikiCommon community meet-ups, Wikisource trainings, and the announcement of Grant for GLAM Indonesia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Open culture on stage * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Mexico report|Mexico report]]: How Wikimedia México is training cultural and government institutions as wikimedians. * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Open Topstukken project concludes; Network Archives Design and Digital Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Granny's Wonderful Chair, Preparing for Auckland Museum Wiki Summer Students and an the ASBS Introductory Wiki Webinar * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Report on Participation at the 12th International Youth Conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: Promoting Open Data and Digital Commons in Culture and Research * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Portugal report|Portugal report]]: GLAM Wiki Conference 2025 Wrap-Up * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Serbia report|Serbia report]]: October in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: DaSCHcon, 3D, Wiki GLAM conference * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/UK report|UK report]]: A look at Grokipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/USA report|USA report]]: October edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: LivingData 2025, GLAMWiki and a "collector" Wikidata property proposal * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: International outreach * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Sustainable CultureConnect Project report|Sustainable CultureConnect Project report]]: Sustainable CultureConnect: Empowering Youth and Preserving Heritage through Open Knowledge and Leadership * [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Contents/Events|Calendar]]: November's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/October 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 11:29, 10 November 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29516862 --> == ''This Month in GLAM'': November 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue XI, November 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Call for volunteers, Computer's Day and upcoming events * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Czech Radio and Wikimedia CZ launched cooperation * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Our Activities in November * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Wrap up of the 2025 GLAM call * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ASBS 2025 Conference, a NZBSI Wikimedian in Residence update & Auckland Museum Summer Students * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD and Cultural Institutions: A Year of Growth, Content, and Collaboration * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM Wiki 2025 conference, WiR Meeting and the First National Institute of Museums Training on GLAM–Wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: IT Wikicon, Faces and Masks, Matrimoine @ Genève * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/UK report|UK report]]: Awards season- again! * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/USA report|USA report]]: November edit-a-thons & meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Content Partnerships Hub report|Content Partnerships Hub report]]: Here to Help: The Next Stage of the Content Partnerships Hub * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Enriching the data set * [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Contents/Events|Calendar]]: December's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/November 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 04:21, 11 Desember 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29692345 --> == ''This Month in GLAM'': December 2025 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XV, Issue XII, December 2025</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/From the team|From the team]]: Global GLAM Calls Continue in 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikimedian in Residence, 2025, in Elbasan Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Argentina report|Argentina report]]: Resume of the year * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Australia report|Australia report]]: AMaGA partnership, signing the Open Heritage Statement and South Australian Museum Partner Project * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Belgium report|Belgium report]]: Public Domain Day 2026, Circus Heritage and Fosdem * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Preparándonos para celebrar el día del dominio público - Getting ready for the Public Domain Day celebration * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Italy report|Italy report]]: Exploring Italy and Unlocking Its Heritage: Touring Club Italiano and GLAM Call 2026–2028 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: ASBS 2025 Conference follow-up Wiki webinar & Auckland Museum student update * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Poland report|Poland report]]: Public Domain, Conferences, and Conversations on Open Culture * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM on Tour Bellinzona, Xmas Event, GLAM Wiki Group * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/UK report|UK report]]: 2025 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/USA report|USA report]]: December meetings * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Public Domain Day report|Public Domain Day report]]: Public Domain Day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: 2025 in review * [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Contents/Events|Calendar]]: January's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/December 2025/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 12:58, 12 Januarie 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=29895284 --> == ''This Month in GLAM'': January 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue I, January 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/From the team|From the team]]: Wikipedia at 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Pap-Wikipedia Turns 20: A Milestone for Papiamento/u Knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Celebrando el día del dominio público 2026/Celebrating the public domain day 2026 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/France report|France report]]: Wikipedia's Birthday in France * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Gifted by our friends: Loads of presents for Wikipedia25 by German and Austrian GLAMs * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Indonesia report|Indonesia report]]: Activities in December-January * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Knowledge in action: Barindelli collection and Wikipedia 25 * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Netherlands report|Netherlands report]]: Image donation Dutch Book History * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Auckland Museum Student Edit-a-thon, the NZBSI Wikimedian in Residence project, and other residencies * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: GLAM Program of Wikimedia MKD – 2026 Overview * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Explore Historic Portraits from the Museum of Photography in Kraków * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: January in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Museum in Chiasso, Alpine Museum, Women Monuments * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/UK report|UK report]]: Sharing more of the Enamels of the World * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Map the GLAM report|Map the GLAM report]]: Wiki and GLAM: Harnessing Knowledge to Foster Gender Equality * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Manuscripts on Arabic Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Wikidata report|Wikidata report]]: Two key Wikidata Requests for Comments, relevant for future GLAM-Wiki work * [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Contents/Events|Calendar]]: February's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/January 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 08:34, 11 Februarie 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30055818 --> == ''This Month in GLAM'': February 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue II, February 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in 2026 is calling to action! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Belgium report|Belgium report]]: A photo safari through Wiki Loves Fashion & a rescue mission with Mission Gourmande! * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: National Library overview of 2025 * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Cultural Heritage and Memory: 2026 GLAM Call and Executed Renaissance Edit-a-thon * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Farewelling the Auckland Museum Summer Students and an update on the NZBSI WiR * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: Wikipedia in Cultural Marketing at Crash Mondays Warsaw * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: February in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Spain report|Spain report]]: Wikidata in the GLAM context II * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Neocomensia, SAPA, Atelier Winterthur, GLAM-on-Tour Disentis * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/UK report|UK report]]: New content in African and Asian languages * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHLWiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Focus on Indigenous issues * [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Contents/Events|Calendar]]: March's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/February 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 00:52, 12 Maart 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30232291 --> == ''This Month in GLAM'': March 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue III, March 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/From the team|From the team]]: GLAM in Equinox * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: Wikigap 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Aruba report|Aruba report]]: Celebrating 20 Years of Papiamentu/o Wikipedia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Bolivia report|Bolivia report]]: The Family Treasures Project Returns, with New GLAM Partners * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wiki Loves Folklore Brazil defines six categories to represent Brazilian culture on Commons * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: Architecture in the public domain in libraries in Nariño/Arquitectura en dominio público en bibliotecas nariñenses * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Czech Republic report|Czech Republic report]]: Main Wikimedian in Residence report for 2025 is here * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Germany report|Germany report]]: Art History Loves Wiki 2026 – digital/local. collection loves wiki * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/India report|India report]]: Collaboration resumes with the British Library for Bangla Wikisource * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: 2026 winners projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: New Zealand Bioeconomy Science Institute Wikimedian in Residence update, a letter published in Nature & Architecture + Women NZ * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD's GLAM Highlights: Botany and Beyond * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Portugal report|Portugal report]]: March in Portugal * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: March in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Sweden report|Sweden report]]: Looking for similar images * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: GLAM Wiki Group, Donna, CoCreation PTT-Archive * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/UK report|UK report]]: CILIP MDG 2026 Conference, Library meetups and the World's Enamels * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Ukraine report|Ukraine report]]: Spring 2026 news from Ukraine – Wiki Loves Folklore & more #1Lib1Ref * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/USA report|USA report]]: MoMA's International Traveling Exhibitions and Wikidata on the LD4 Arts Affinity Group April Community Call * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Updates on work by BHL-Wiki Working Group members * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/AvoinGLAM report|AvoinGLAM report]]: Oulu Löyly * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Indigenous languages on the Main Page * [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Contents/Events|Calendar]]: April's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/March 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 18:20, 9 April 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30344683 --> == ''This Month in GLAM'': April 2026 == {| style="width:100%;" | valign="top" align="center" style="border:1px gray solid; padding:1em;" | {| align="center" |- | style="text-align: center;" | [[File:This Month in GLAM logo 2018.png|350px|center|link=outreach:GLAM/Newsletter]]<br /> <hr /> <div style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;">[[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026|<span style="color:darkslategray;">This Month in GLAM – Volume XVI, Issue IV, April 2026</span>]]</div> <hr /><br /> |- style="text-align: center;" | <span style="font-size:12pt; font-family:Times New Roman;"> '''<u>Headlines</u>'''</span> |- style="font-size:10pt; font-family:Times New Roman; text-align:center;" | <div style="text-align:left; column-count:2; column-width:28em; vertical-align:top;"> * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/From the team|From the team]]: How the GLAM Community Can Shine in the 2026–27 Annual Plan * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Albania report|Albania report]]: International Roma Day 2026 in Tirana, Albania * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Argentina report|Argentina report]]: WikiConf Argentina and GLAM projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Asia report|Asia report]]: Documenting and citing oral knowledge in audio and video * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Australia report|Australia report]]: WikiCon Australia, ICIP, Orphan works and Trans-Tasman partnerships * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Brazil report|Brazil report]]: Wikimedia Brasil publishes book on the power and challenges of free knowledge * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Colombia report|Colombia report]]: We celebrate Public Domain Day with an expert panel / Celebramos el día del dominio público con un Panel de expertas * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Italy report|Italy report]]: Ongoing and New GLAM-Wiki Projects * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/New Zealand report|New Zealand report]]: Women in Wartime event at Auckland Museum & an update for WiR NZBSI * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Nigeria report|Nigeria report]]: Wikimedia Commons Upload Campaign * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Macedonia report|North Macedonia report]]: Wikimedia MKD in Action: Digitization, Wikisource and Educational Workshops * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Poland report|Poland report]]: GLAM-Wiki Developments: Residencies, Partnerships and Audiovisual Heritage * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Serbia report|Serbia report]]: April in Wikimedia Serbia * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Switzerland report|Switzerland report]]: Le Donne di Villa Massimo * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/UK report|UK report]]: A tenth-century Quran and Islamic Art in Urdu * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/USA report|USA report]]: Wiki MIT launches and US meetups * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Biodiversity Heritage Library report|Biodiversity Heritage Library report]]: Update on the BHL Annual Meeting 27 April - 1 May & BHL Day * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Memory of the World report|Memory of the World report]]: Eight new articles on MoW inscriptions * [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Contents/Events|Calendar]]: May's GLAM events </div> |- | style="font-family:Times New Roman; text-align:center; font-size:85%;" | [[outreach:GLAM/Newsletter|Read this edition in full]] &bull; [[outreach:GLAM/Newsletter/April 2026/Single|Single-page]] |- | valign="top" colspan="2" style="padding:0.5em; font-family:Times New Roman;text-align:center; font-size:85%;" | To assist with preparing the newsletter, please visit the [[outreach:GLAM/Newsletter/Newsroom|newsroom]]. Past editions may be viewed [[outreach:GLAM/Newsletter/Archives|here]]. |- |} |} <div style="margin-top:10px; font-size:90%; padding-left:5px; font-family:Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">[[m:GLAM/Newsletter/About|About ''This Month in GLAM'']] · [[m:Global message delivery/Targets/GLAM|Subscribe/Unsubscribe]] · [[m:MassMessage|Global message delivery]] · [[:m:User:Romaine|Romaine]] 13:51, 11 Mei 2026 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Romaine@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/GLAM&oldid=30513880 --> 6viw7lrat92f8jrtd94abxymix4zbv1 0 227777 2903196 2398069 2026-05-11T21:15:33Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903196 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = John Elkann | bynaam = | beeld = John elkann 2010.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = John Elkann in 2010 | geboortenaam = John Philip Jacob Elkann | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1976|4|1}} | geboorteplek = [[New York Stad|New York]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = Margherita Agnelli de Pahlen en Alain Elkann | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Italië}}<br />{{vlagland|Verenigde State}} | beroep = nyweraar en bestuurder | ander = | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = Lavinia Borromeo | kinders = 3 | webblad = | handtekening = }} '''John Philip Jacob Elkann''', dikwels kort '''Jaki''' genoem, (* [[1 April]] [[1976]] in [[New York Stad|New York]], [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]) is 'n [[Italië|Italiaanse]] nyweraar en bestuurder. As gekose erfgenaam van sy grootvader Gianni Agnelli (1921−2003) het hy die voorsitter van die motorvervaardiger ''Fiat Chrysler Automobiles (FCA)'' geword wat die motorhandelsmerke ''Abarth'', ''Alfa Romeo'', ''Chrysler'', ''Dodge'', ''Jeep'', ''Fiat'', ''Fiat Professional'', ''Lancia'', ''Maserati'', ''Mopar'' en ''Ram'' besit en beheer.<ref>[https://www.fcagroup.com/en-US/group/governance/board_of_directors/Pages/john_elkann.aspx ''FCA Fiat Chrysler Automobiles: John Elkann. Besoek op 19 Desember 2018'']{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Elkann is die voorsitter en hoof uitvoerende beampte van ''[[Exor|Exor S.p.A]].'', 'n houermaatskappy wat deur die Agnelli-familie beheer word. In Julie 2018 is Elkann ook as voorsitter van Ferrari benoem nadat Sergio Marchionne (1952−2018) weens gesondheidsprobleme bedank het. Hy besit dubbele burgerskap – Amerikaans en Italiaans. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Elkann, John}} [[Kategorie:Amerikaanse entrepreneurs]] [[Kategorie:Italianers]] [[Kategorie:Hoof- uitvoerende beamptes]] [[Kategorie:Geboortes in 1976]] [[Kategorie:Lewende mense]] 27twwxiirf9ib5b2z81jh7jpwzf97b5 0 232268 2903309 2287551 2026-05-12T10:56:05Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903309 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kate Walsh | Beeld = Kate Walsh 2011 crop.jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kathleen Erin Walsh | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1967|10|13}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Verenigde State|Amerikaans]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Aktrise en vervaardiger | Aktiewe jare = 1995–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 0005532 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kate Walsh''' (gebore 13 Oktober 1967) is 'n [[Verenigde State|Amerikaanse]] aktrise en vervaardiger. Sy is bekend vir haar rolle in die rolprente ''Kicking & Screaming'' (2005), ''Legion'' (2010), en ''The Perks of Being a Wallflower'' (2012), en in die televisiereekse ''Grey's Anatomy'' (2005) en ''[[Emily in Paris]]'' (2020). == Filmografie == === Rolprente === * 1997: ''Night of the Lawyers'' * 1998: ''Three Below Zero'' * 2005: ''Kicking & Screaming'' * 2010: ''Legion'' * 2012: ''The Perks of Being a Wallflower'' * 2014: ''Just Before I Go'' * 2015: ''Any Day'' * 2018: ''Sell By'' === Televisiereekse === * 1999: ''The Mike O'Malley Show'' * 2001: ''The Mind of the Married Man'' * 2004: ''Joint Custody'' * 2004: ''The Men's Room'' * 2005: ''Grey's Anatomy'' * 2007: ''Private Practice'' * 2014: ''Bad Judge'' * 2015: ''Everyone's Crazy But Us'' * 2020: [[Emily in Paris|''Emily in Paris'']] === Televisierolprente === * 2003: ''Untitled Nicole Sullivan Project'' * 2005: ''Bobby Cannon'' * 2006: ''Grey's Anatomy: Straight to the Heart'' * 2010: ''Imagine 14: A Celebration of Children's Hospital Los Angeles'' * 2016: ''Frankenstein, Reimagined by Kate Walsh'' * ''Get in My Van'' === Video's === * 2002: ''A Day in the Life of Nancy M. Pimental'' * 2010: ''Humanity's Last Line of Defense'' * 2010: ''G.A.Y.S. (Guys Against You Serving) Part 2'' * 2012: ''Private Practice: The Practice of Parenthood'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|0005532|Kate Walsh}} * {{Twitter|katewalsh|Kate Walsh}} * {{Instagram|katewalsh|Kate Walsh}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Walsh, Kate}} [[Kategorie:Geboortes in 1967]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Amerikaanse aktrises van die 20ste eeu]] 8o5z65wlw0qdihdykauu2fj1ium14sf 0 247175 2903141 2873442 2026-05-11T17:37:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903141 wikitext text/x-wiki '''Johannes Jacobus "Madolo" Kloppers''' (27 Augustus 1933, [[Delmas]]<ref name="klop1">{{cite book |last1=Kloppers |first1=J.J. |last2=Bornman |first2=Hans |title=A Dictionary of Kruger National Park Place name |date=2005 |publisher=SA Coutry Life |location=Barberton |isbn=0-9584782-1-X}}</ref> – c. Maart 2016) was tydens sy loopbaan van 37 jaar<!--1955 tot 1992--> 'n leidende figuur in die ontwikkeling van die moderne [[Nasionale Krugerwildtuin]]. Danksy sy gereelde voetpatrollies kon hy groot dele van die wildtuin deeglik verken, sodat hy kundige bydraes kon lewer tot kartering en vasstelling van plekname.<ref name="mb">{{cite news |last1=Bakkes |first1=Marius |title=Well-known Kruger Park pioneer dies |url=https://lowvelder.co.za/319180/well-known-kruger-park-pioneer-dies/ |access-date=14 Maart 2019 |agency=Laevelder |date=4 Maart 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402175918/http://lowvelder.co.za/319180/well-known-kruger-park-pioneer-dies/ |archive-date=2 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name="lo">{{cite web |last1=Olivier |first1=Louis |title=Johan ‘Madolo’ Kloppers (Inligting verskaf deur Johan Kloppers via Louis Olivier) |url=https://www.sanparks.org/docs/parks_kruger/elephants/madolo.pdf |website=sanparks.org |publisher=South African National Parks |accessdate=14 Maart 2019}}</ref> Sy [[Tsonga]]-bynaam "Madolo", oftewel "knieë", het na sy kenmerkende loopstyl verwys. ==Jeug== Hy het aan die Hoër Heidelberg Volkskool gematrikuleer en dan drie jaar lank medies aan die [[Universiteit van Pretoria]] studeer. Daarna het hy by die [[Suid-Afrikaanse Vloot]] aangesluit en terwyl hy opleiding ondergaan het, is hy 'n pos as wildbewaarder in die Krugerwildtuin aangebied.<ref name="klop1"/> ==Loopbaan== Kloppers het sy loopbaan by Nasionale Parke op 1 Augustus 1955 as juniorveldwagter in die Tshokwaneblok van die Krugerwildtuin begin, voordat hy tot streeksveldwagter bevorder is. Hy is in 1963 na die [[Letaba-ruskamp|Letaba]]blok verplaas, en in November 1953 weer na die [[Satara|Satarablok]] as die distriksveldwagter vir die wildtuin se Sentrale Streek. Van 1967 af was hy in die Punda Mariablok die distriksveldwagter vir die Verre Noorde.<ref name="mb"/><ref name="lo"/> In 1973 is hy na [[Skukuza]] verplaas waar hy tot sy aftrede verskillende posisies beklee het. In 1974 is hy tot hoofveldwagter bevorder,<!--senior game ranger--> en ook as assistentdirekteur van Natuurbestuur aangestel. In 1979 is hy as hoof van Natuurbestuur aangestel.<ref name="klop1"/> Op versoek van die agbare E.J. (Enos) Mabuza het hy die KaNgwane-parkeraad (aanvanklik -parkekorporasie) in 1985 gestig en georganiseer. Hy het tot 1992 as voorsitter daarvan gedien. Hierdie raad en sy bewaringsgebiede, tesame met die plaaslike Provinsiale Bewaringsdienste, sou later die Mpumalanga-parkeraad word.<ref name="klop1"/> Van 1991<ref name="klop1"/> tot sy aftrede op 1 November 1992<!--volgens klop1-bron in 1992 afgetree, en dit klop met 37 jaar dienstermyn, lo-bron se 36 jaar dienstermyn klop nie met 93-aftreedatum--> was hy die Krugerwildtuin se hoofbestuurder van Natuurbewaring.<ref name="mb"/><ref name="lo"/> Na sy aftrede het hy en sy gade Patricia (Pat), met wie hy in 1957 getroud is, op [[Mtunzini]] aan die Natalse noordkus gaan woon. Met sy dood in 2016 is hy deur sy enigste seun Koos (geb. 1974) oorleef. Om sy dienstermyn te gedenk is 'n groot ivoordraer, "Madolo", na hom vernoem.<ref name="mb"/><ref name="lo"/> ==Publikasies== Kloppers was die dryfkrag agter die eerste akkurate amptelike kaarte van die Krugerwildtuin.<ref name="lo"/> Ook het hy in ''Koedoe'' en ''Ostrich'' waarnemings oor [[koedoe]]s en [[Geelbekrenostervoël|renostervoëls]] gepubliseer. Benewens het hy die volgende publikasies laat verskyn: * ''Butterflies of the Kruger National Park'' (1978, met Dr. G van Son) {{ISBN|0-86953-021-6}} * ''Place Names in the Kruger National Park'' (1992 voltooi, 2002 gepubliseer deur Ereveldwagters van die Pretoriastreek) * ''A Dictionary of Kruger National Park Place Names'' (2005, met Hans Bornman) Sy publikasies rakende plekname in die wildtuin word as waardevolle gevallestudies in die standaardisering van Suid-Afrikaanse plekname beskou.<ref name="ej">{{cite book |last1=Jenkins |first1=Elwyn |title=Falling Into Place: The Story of Modern South African Place Names |date=2007 |publisher=New Africa Books |isbn=9780864866899 |pages=97-100}}</ref> Die kundigheid van 'n historikus, etnoloog en 'n bedrewe taalkundige is hiervoor benodig, benewens sy deeglike kennis van die park wat oor 37 jaar heen opgedoen is. Kennis van die park se topografie, inwoners, geskiedenis en plekname is aangevul met 'n belangstelling in die historiese kaarte van die streek, en sy bewondering van die [[Tsongas|Tsonga-mense]] en hul pragtige beskrywende [[Tsonga|Tsonga-taal]].<ref name="klop1"/> Hierdie werk wat 1&nbsp;698 plekname in oënskou neem, het hy deels uit noodsaak verrig. Daaglikse bestuur van die wildtuin is naamlik in die wiele gery deur die dubbelsinnigheid van die plekname aldaar. Sekere liggings het onder verskillende plekname of spellings bekend gestaan, terwyl ander eenderse plekname weer vir verskillende liggings gebesig is.<ref name="ej"/> Kloppers moes deeglik kennis neem van die streeksgeskiedenis en die onderskeie tale waaruit die plekname ontleen is. Altesaam dertien inheemse en vreemde tale, waaronder [[Swahili|Kiswahili]] en [[Hindi]], was hier ter sprake. Kloppers se doelwit was 'n enkele pleknaam vir elke benaamde ligging. 'n Spruit wat tot onlangs as Manhlindlovu, Manzendhlovu, Nwatindhlopfu, Olifant of Olifantspruit bekend was, word byvoorbeeld op sy aanbeveling as [[N'watindlopfuspruit|N'watindhlopfu]] aangedui, wat ook die korrekte Tsonga-ortografie weerspieël.<ref name="ej" /> ==Verwysings== {{verwysings}} {{DEFAULTSORT:Kloppers, Johan}} [[Kategorie:Veldwagters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1933]] [[Kategorie:Sterftes in 2016]] [[Kategorie:Krugerwildtuin]] eezitgx3t9kvxen3qdemxzvbr36jiqm 0 249004 2903366 2865720 2026-05-12T11:47:11Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903366 wikitext text/x-wiki Hierdie lys bevat algemene begrippe wat in Plantkunde gebruik word: {{indeks}} == A == {{div col|colwidth=26em}} * [[A-horison]] * [[aangegroei]] * [[aar (Plantkunde)]] * [[abaksiaal]] * [[abiotiese komponent]] * [[Bloedgroep|ABO-bloedgroepe]] * [[absolute humiditeit]] * [[absorbsiehaar]] * [[absorbsieweefsel]] * [[adaksiaal]] * [[adventiefwortel]] * [[adventiewe knop]] * [[aerenchiem]] * [[aflatoksien]] * [[afsluitingsweefsel]] * [[ageen]] * [[akineet]] * [[akronematies]] * [[aksiale ry]] * [[aksoneem]] * [[albedo]] * [[albinisme]] * [[albino]] * [[alburnum]] * [[aleuronplas]] * [[alg]] * [[algologie]] * [[alleel]] * [[allogene suksessie]] * [[amensalisme]] * [[amentum]] * [[amfitrieg]] * [[amfitropies]] * [[amiloplas]] * [[ana-amfitropies]] * [[anaerobies]] * [[anafase]] * [[anakampilotropies]] * [[Analoog (Plantkunde)|analoog]] * [[anastomose]] * [[anatropies]] * [[andresium]] * [[androfoor]] * [[androginofoor]] * [[anemofilie]] * [[aneukarioties]] * [[angelier]] * [[anisofillie]] * [[anisogamie]] * [[anisotome digotomie]] * [[annulus]] * [[anteridiale hofie]] * [[anteridiale holte]] * [[anteridiofoor]] * [[anteridium]] * [[anteridiuminisiaalsel]] * [[Anthocerotopsida]] * [[antiklinaal]] * [[antipodale sel]] * [[antosianien]] * [[apikale groei]] * [[apikale meristeem]] * [[apikale sekondere blaartjie]] * [[aplanosigoot]] * [[aplanospoor]] * [[apofise]] * [[apokarpies]] * [[apotekium]] * [[argegoniale hofie]] * [[argenoniofoor]] * [[argegonium]] * [[argegoniummantel]] * [[arillus]] * [[artikulasie (Plantkunde)]] * [[artisjok]] * [[asemhalingswortel]] * [[aksogene hife]] * [[aksogonium]] * [[aksokarp]] * [[assimilasieparenchiem]] * [[assimilasiepigment]] * [[assimilasieweefsel]] * [[assimilator]] * [[asstandige plasentasie]] {{div col end}} == B == {{div col|colwidth=26em}} * [[B-horison]] * [[Bacillus]] * [[Bacteria]] * [[bakka]] * [[bakteriechlorofil]] * [[bakterie]] * [[bakteriofaag]] * [[bakteriologie]] * [[bakteriumsel]] * [[band van Caspary]] * [[bariumsulfaatkristal]] * [[basale bedekking]] * [[basale liggaampie]] * [[basidiokarp]] * [[Basidiomycetes]] * [[Basidiomycotina]] * [[basidiospoor]] * [[basidium]] * [[basidiummoedersel]] * [[basifiks]] * [[basillus]] * [[bearing]] * [[begeleidende sel]] * [[bentiese alg]] * [[bentiese larwe]] * [[bentos]] * [[bergingsorgaan]] * [[bergingsweefsel]] * [[Bes (Plantkunde)|bes]] * [[besemvaring]] * [[bestuiwing]] * [[bestuiwingsdruppel]] * [[Beta vulgaris subsp. cicla|Beta vulgaris]] * [[Bevolking (Plantkunde)|bevolking]] * [[Bevrugting (Plantkunde)|bevrugting]] * [[bifasiale blaar]] * [[bifasiale kambium]] * [[bikollaterale vaatbondel]] * [[biogeochemise element]] * [[biologiese fiksering]] * [[biomassa]] * [[bioom]] * [[bioteknose]] * [[bioties]] * [[biotiese komponent]] * [[biotipe]] * [[bipotensiaal]] * [[bivalent]] * [[blaar]] * [[blaaraanhegting]] * [[blaaragtige aanhangsel]] * [[blaarbasis]] * [[blaardoring]] * [[blaarhals]] * [[blaarlamina]] * [[blaarligging]] * [[Blaarmosse|blaarmos]] * [[blaarplooiing]] * [[blaarprimordium]] * [[blaarrangskikking]] * [[blaarrank]] * [[blaarskede]] * [[blaarskyf]] * [[blaarsteel]] * [[blaarsteggie]] * [[blaartipe]] * [[blaartjie]] * [[blaartongetjie]] * [[blaarvoet]] * [[bladwisselend]] * [[blefaroplas]] * [[blinde stippel]] * [[bloeias]] * [[bloeikolf]] * [[bloeiskede]] * [[bloeisteel]] * [[bloeiwyse]] * [[blom]] * [[blomblaar]] * [[blombodem]] * [[blomdiagram]] * [[blomformule]] * [[blomkatjie]] * [[blomkleur]] * [[blomknop]] * [[blompakkie]] * [[blomsimmetrie]] * [[blomsteel]] * [[blougroenalg]] * [[blougroenbakterie]] * [[bodemstandig]] * [[Bol (Plantkunde)|bol]] * [[bondelskede]] * [[borselhaar]] * [[bostandig]] * [[bosveld]] * [[Botrydium]] * [[braam]] * [[brandhaar]] * [[broeibeker]] * [[broeiknop]] * [[bruinalg]] * [[Bryidae]] * [[Bryophyta]] * [[Bryopsida]] * [[buisblom]] * [[buissel]] * [[byknop]] * [[byskerm]] * [[bywortel]] {{div col end}} == C == {{div col|colwidth=26em}} * [[C-horison]] * [[chalasa]] * [[chalasogamie]] * [[chamefiet]] * [[chemiese fiksering]] * [[chemosintetiese bakterie]] * [[chiasma]] * [[chitien]] * [[chlamydospoor]] * [[chlorenchiem]] * [[chlorobiumchlorofil]] * [[Chlorophyceae]] * [[Chlorophyta]] * [[chloroplas]] * [[chrisolaminarien]] * [[chromatied]] * [[chromatien]] * [[chromatofoor]] * [[chromomeer]] * [[chromoplas]] * [[chromosomale geslagsbepaling]] * [[chromosoom]] * [[chromosoomkaart]] * [[chromosoomteorie]] * [[Cissus]] * [[Citrus]] * [[Clavicipitaceae]] {{div col end}} == D == {{div col|colwidth=26em}} *[[dadel]] *[[dagga]] *[[daglengte]] *[[dagneutrale plant]] *[[dakpangewys]] *[[dalende estivasie]] *[[dekondensering]] *[[dekselsel]] *[[dekseltjie]] *[[den]] *[[denitrifikasie]] *[[denneboom]] *[[dermatofiet]] *[[Desmidiaceae]] *[[desmied]] *[[deurlopend]] *[[diadelfies]] *[[diafragma]] *[[diageotropies]] *[[diakinese]] *[[didinamies]] *[[diersel]] *[[difaktoriale oorerwing]] *[[differensiele gebied]] *[[digasium]] *[[digotomies]] *[[dihibriedkruising]] *[[diktiosoom]] *[[diktiosoomvesikel]] *[[dimorfisme]] *[[diplantinisme]] *[[diplo-haplont]] *[[diploïed]] *[[dipolkokkus]] *[[diplont]] *[[diplonte lewensiklus]] *[[diplostemoon]] *[[diploteen]] *[[Discomycetes]] *[[disimmetries]] *[[distale pool]] *[[distale vlak]] *[[distieg]] *[[distrofies]] *[[divergensiehoek]] *[[DNA]] *[[dodder]] *[[dogterbol]] *[[dogterknol]] *[[dominante epistase]] *[[dominante geen]] *[[doosvrug]] *[[doringboom]] *[[dorsale kant]] *[[dorsifiks]] *[[dorsiventraal]] *[[dorsiventrale blaar]] *[[drieledig]] *[[driemagtig]] *[[droë enkelvoudige vrug]] *[[droë vrug]] *[[druif]] *[[drupa]] *[[dryfblaar]] *[[dubbelbeskermde spikas]] *[[dubbelhandvormig saamgestelde blaar]] *[[dubbeloorkruising]] *[[dubbeltjie]] *[[dubbelveervormig saamgestelde blaar]] *[[duramen]] *[[dwarsspleet]] {{div col end}} == E == {{div col|colwidth=26em}} * [[eenarmige byskerm]] * [[eenbroederig]] * [[eenheidsmembraan]] * [[eenhuisig]] * [[eenmagtig]] * [[eensaadlobbig]] * [[eenslagtig]] * [[eenvoudige perfrasieplaat]] * [[eenvoudige sifplaat]] * [[eenvoudige stippel]] * [[eenvoudige stippelpaar]] * [[eerste meiotise deling]] * [[eerste protalliumsel]] * [[egte mos]] * [[egte tussenskot]] * [[egte varing]] * [[eierapparaat]] * [[eiersel]] * [[Eike|eik]] * [[eiwithoudende sel]] * [[ekologie]] * [[ekologiese piramiede]] * [[ekosisteem]] * [[ekotipe]] * [[eksarg]] * [[eksien]] * [[eksodermis]] * [[eksogeen]] * [[eksogene ritme]] * [[eksokarp]] * [[eksospoor]] * [[ekstrors]] * [[ekto-endotrofiese mikorisa]] * [[elandsboontjie]] * [[elater]] * [[embrio]] * [[embriologie]] * [[embrioniese buissel]] * [[embriosak]] * [[embriosporofiet]] * [[Embryobionta]] * [[endarg]] * [[endodermis]] * [[endogeen]] * [[endogene ritme]] * [[endokarp]] * [[Endomycetales]] * [[endoplasmiese retikulum]] * [[endoskopiese embrio]] * [[endosperm]] * [[endospermhoudend]] * [[endospermloos]] * [[endospermmantel]] * [[endospoor]] * [[endotrofise mikorisa]] * [[energiepiramiede]] * [[energievloei]] * [[engilema]] * [[enkelvoudige bloeiwyse]] * [[enkelvoudige digasium]] * [[enkelvoudige vrug]] * [[entomofilie]] * [[eolies]] * [[epiblas]] * [[epidermis]] * [[epifiet]] * [[epifietwortel]] * [[epifillies]] * [[epigeaal]] * [[epigeale kieming]] * [[epiginies]] * [[epikotiel]] * [[epinastieese groei]] * [[epistase]] * [[ER]] * [[ergastiese bestanddeel]] * [[ergotien]] * [[ergotsiekte]] * [[ertappel]] * [[ertjie]] * [[estivasie]] * [[eufil]] * [[eukarioties]] * [[Eumycota]] * [[euriesiese organisme]] * [[eusporangiaal]] * [[eutrofies]] * [[ewegeveer]] {{div col end}} == F == {{div col|colwidth=26em}} * [[fagositose]] * [[fanerofiet]] * [[farmakognosie]] * [[farmakologie]] * [[fassikulêre kambium]] * [[fassikulêre meristeem]] * [[felleem]] * [[felloderm]] * [[fellogeen]] * [[fenotipe]] * [[fertiele blaar]] * [[fialid]] * [[fikobiont]] * [[filloied]] * [[fillood]] * [[fillotaksie]] * [[fisiologie]] * [[fitogeografie]] * [[fitomassa]] * [[fitoplankton]] * [[flagellum]] * [[flagellummikrotibuul]] * [[flavedo]] * [[floeem]] * [[floeenparenchiem]] * [[floeemstraal]] * [[floeemvesel]] * [[follikulus]] * [[fossielebrandstof]] * [[fotodissosiasie]] * [[fotosintese]] * [[fotosintetiese bakterie]] * [[fototaksie]] * [[fototropisme]] * [[fragmentering]] * [[fragmoplasmikrotibuul]] * [[fret]] * [[Fucales]] * [[fungus]] * [[funikulus]] * [[fynbos]] * [[Fi-generasie]] {{div col end}} == G == {{div col|colwidth=26em}} * galblom * [[gameet]] * gametangiale hofie * gametangiofoor * gametangium * [[gametofiet]] * gametofietkraag * garingboom * gars * gaskringloop * Gasteromycetes * geelhoutboom * geelwortel * geen * gekondenseerde chromatied * gekoppelde gene * geleidingsweefsel * gelvorm * gematigde binnelandse woud * gemeenskap * gemende knop * gemma * generasiewisseling * generatiewe sel * genetika * genotipe * [[geofiet]] * gepaarde eenheidsmembraan * geplooi * gerokte knol * geskermde bloeiwyse * geslagsbepaling * geslagschromosoom * geslagsgekoppelde oorerwing * geslagtelike voortplanting * geslote vaatbondel * getalpiramiede * gevleuelde bloeiwyse * gevleuelde ragilla * gevoude veselmodel * gewrig * gifblaar * [[gifbol]] * gimnosperm * gimnosperme-blaar * ginesium * ginobasies * ginofoor * gissel * gistingsproses * gladde ER * glioksisoom * globule * gluma * Gnetopsida * [[golflengte]] * Golgi-apparaat * gonosoospoor * gonospoor * [[Gousiekteboom|gousiektebossie]] * graanvrug * [[Gramvlek|gram-negatiewe]] bakterie * [[Gramvlek|gram-positiewe]] bakterie * granietmos * granulere ER * granum * grasblaar * [[grasland]] * [[grasveld]] * groeivorm * groenalg * groenbakterie * groenboontjie * grondbedekking * [[grondboontjie]] * grondkleur * grondmeristeem * grondplan * grondplasma * grondproiel * grondseries * grondspiraal * grondtekstuur * [[grondwater]] * grondweefsel * growwe ER * G1-fase * G2-fase {{div col end}} == H == {{div col|colwidth=26em}} * haagdoring * haarwortel * [[halfmens]] * halfonverenigbaarheid * halfsel * [[halofiet]] * halosinogenies * halwehofstippelpaar * handvormige bearing * haplo-genotipiese geslagsbepaling * [[haploïed]] * haploiede geslagsbepaling * haplont * haplonte lewensiklus * haplosemoon * haptera * harpuiskanaal * hars * [[hawer]] * hegfunksie * hegrank * hegskyfie * hegwortel * heliofiet * helmbindweefsel * helmdraad * hemhok * helmknop * helmknopbuis * helofiet * hemi-epifiet * hemikriptofiet * hemiparasiet * hemitropies * hemiwortelparasiet * [[hemofilie]] * [[herbivoor]] * hermafroditiese plant * hesperidium * heteroblasties * heterofillie * heterogameties * heterogamie * heteroglamideies * heterokont * heteromeries * heteromorfiese generasiewisseling * heterosigoties * heterostilie * heterotallies * heterotrofe organisme * heterotrofies * hidatode * hidrarge suksessie * [[hidrofiet]] * hidroied * hidrokoolstof-ketting * hidropoot * hidroseer * hife * higrofiele skaduplant * higrofiet * higromorf * hilium * himeniumlaag * hipantium * hipodermis * hipogeaal * hipokotiel * hiponastiese groei * hipostase * hipsofil * histogeen * histologie * hofie * hofstippel * hofstippelpaar * hokverbrekend * holandriese geen * holoparasiet * holostingelparasiet * holwortelparasiet * homoblasties * homogameties * homogeen * homoglamideies * homoloechromosoompaar * homoloog * homosigoot * homospories * homotallies * hoofaar * hoofknopdominasie * hoofwortel * hop * horingmos * horison * hormogonium * hou * houstoriaal * houstorium * houtjie * houtvat * huidmondjie * hulpsel * humus {{div col end}} == I == {{div col|colwidth=26em}} * identifikasie * idioblas * immergroen * indusium * indusiumsteel * inisiaalsel * inseketende plant * integument * inter-florale selfbestuiwing * interaksie tussen gene * interfase * interfassikulere kambium * interkaler * interkalere meristeem * internodus * intersellulêre lugruimte * intersisternale deeltjie * intien * intra-florale selfbestuiwing * intrors * isobilaterale blaar * isogamie * isokont * isometries * isotome digotomie * istmus * ivy {{div col end}} == J == *[[jaarring]] *[[Jerusalem artisjok]] *[[jeugblaar]] *[[josefskleed]] == K == {{div col|colwidth=26em}} *[[kaalsteel]] *[[Kaapse kanferfoelie|kaapse kamferfoelie]] *[[kaliptra]] *[[kaliptrogeen]] *[[kallose]] *[[kallus]] *[[kampilotropies]] *[[kapitulum]] *[[kapsel]] *[[kapsiool]] *[[kapsomeer]] *[[kapsuul]] *[[kariba-onkruid-varing]] *[[kariogamie]] *[[kariokinese]] *[[kariopsis]] *[[karnivoor (Plantkunde)]] *[[karnivoor plant]] *[[karoo]] *[[karooflora]] *[[karpofoor]] *[[karposefalum]] *[[karunkula]] *[[kasterolie]] *[[katafil]] *[[katafilskede]] *[[katdoring]] * keel *[[Kelkkeurboom|kelk]] *[[Kelkkeurboom|keurboom]] * kiel *[[kiem]] *[[kieming]] *[[kiemwit]] *[[kiemwithoudende saad]] *[[kiemwitlose saad]] *[[kiemwortel]] * kieu *[[Kikoejoegras|kikoejoe]] *[[kinetochoor]] *[[kladofil]] *[[kladood]] *[[klassifikasie (Plantkunde)]] *[[Klawers|klawer]] *[[kleistotekium]] *[[klep (Plantkunde)]] *[[klepsgewys]] *[[kleurblindheid]] *[[klierhaar]] *[[klierweefsel]] *[[klimaksgemeenskap]] *[[klimfunksie]] *[[klimhaar]] *[[klimorgaan]] *[[klimplant]] *[[klimrank]] *[[klimwortel]] *[[knoop (Plantkunde)]] *[[knopvorming]] *[[kodominasie]] *[[kokervrug]] *[[kokkus]] *[[koleoptiel]] *[[koleorisa]] *[[kolfmos]] *[[kollateraal]] *[[kollaterale rangskikking]] *[[kollaterale vaatbondel]] *[[kollenchiem]] *[[kolluviaal]] * koloni (Plantkunde) *[[kolumella]] *[[kommensalisme]] * kompetisie *[[kondensering]] *[[kondenseringsiklus]] *[[konidiofoor]] *[[konidium]] *[[konies]] * konjugasie * konjugasiebuis *[[konsentries]] *[[konsentriese sirkel]] * konseptakulum *[[kontakuitruiling]] * konvergensie * koolsoort * koolstof * koolstofkringloop * koppeling * koring * korsmos * kortdagplant * korteks * korttak * korumbus * krans * kransgewyse rangskikking * kriptofiet * kroon * krotonolie * kruidagtige stingel * kruik * kruinbedekking * kruinlaag * kruisbestuiwing * kruisement * kruisgewyse teenoorstaande * kupula *[[kurk]] *[[kurkkambium]] *[[kutikula]] *[[kwadraatmetode]] *[[kwassaad]] *[[kweekgras]] {{div col end}} == L == {{div col|colwidth=26em}} *[[laat anafase]] *[[laat profase]] *[[lagune]] *[[lamellamembraan]] *[[lamina]] *[[laminabasis]] *[[laminapunt]] *[[laminarand]] *[[laminarank]] *[[laminarien]] * laminavorm * lammella * langdagplant * laterale meristeem * laterale sekondere blaartjie * leervat * leervormige perforasieplaat *[[legumen]] *[[leguminosae]] * lekkerbreek * lemma * letikula * leptoied * leptosporangiaal * Leptosporangiopsida * leptoteen * letale geen * leukoplas * leukosien * lewendbarendheid * lewermos * lig * ligeen * ligkompensasievlak * ligmikroskoop * liguul * ligversadiging * lintblom * lipied * lipiedliggaampie * lipiedmolekuul * liptoproteinlaag * lisigeen * lisigene kanaal * lisosoom * lit * litofiet * litoseer * lodikuul * loekwart * loes * lofotrieg * lokus * lomentum * loofblaar * loofknop * loperrank * lugblaas * lugkamer * lugporie * lugvogtigheid * lugwortel * lynopnamemetode {{div col end}} == M == {{div col|colwidth=26em}} * macchia * mikroelement * maksering * malva * malvadien * mangliet * mangroof * manlike gametofietgenerasie * mannitol * Mastigomycotina * mastigoneem * meeldraad * meerhandvormig saamgestelde blaar * meerjarige plant * meervoudige allele * meesterhorison * megafil * megagametofiet * meganiese beskadiging * maganiese weefsel * megaspoor * megaspoormoedersel * megasporangium * megasporofil * meiose * meiospoor * melksalelement * Mendel se reels * merikarp * meristematiese sel * meristematiese weefsel * meristemoied * meesofiet * mesofil * mesogamie * mesokarp * mesoklien * mesokotielmesosoom * mesotrofies * metafase * metafloeem * metamorfiese orgaan * metasentries * metaxileem * metula * middellamella * middelpuntsoekend * middelpuntfliedend * middelrif * mikobiont * [[mikologie]] * mikorisa * mikrobiologie * mikroelement * mikrofil * mikrogametofiet * mikrokokkus * mikroliggaampie * mikroob * mikropilum * mikrosoom * mikrospoor * mikrospoorbuis * mikrospoormoedersel * mikrosproangium * mikrosporofil * mikrotubuul * minerale * minerale element * minerale voedingstof * mineralisering *[[miselium]] * mispel * mitochondrion * mitose * monaad * monadelfies * Monocotyledonidae * Monocotyledonidae-blaar * Monocotyledonidae-stingel * Monocotyledonidae-wortel * monodinamies * monofaktoriale oorerwing * monogasium * monohibriedkruising * mononukleer * monopodiaal * monosimmetries * monotrieg * morfologie * mos * motorsel * mukopeptied * multiseriaal * mureien * murg * murgstraal * mutualisme {{div col end}} == N == {{div col|colwidth=26em}} * najaarshout * nanisme * nawelstring * negatief geotropies * nekkanaalsel * nekromassa * neksel * nektarklier * netvat * netvormige bearing * neut * neutralisme * nie-oorspringende vrug * nie-ouerlike kombinasie * nie-rekombinant * niktinasties * niktinastiese toevou * nitrifikasie * Nitrobacter * nodus * nomenklatuur * noordfrontglooiings * nukleoied * nukleolus * nukleoplasma * nukleus * nukleusliggaam * nukleusmembraan * nukleusporie * nuks * nusellusweefsel {{div col end}} == O == {{div col|colwidth=26em}} * O-horison * oksel * okselknop * oksilofiet * olieholte * olieklier * omgerol * omgewingsfaktore * omnivoor * omwindsel van hipsofil * onafhanklike sortering * onderdrukking * ondergrondse bergorgaan * ondergrondse stingel * onderkruinlaag * onderlinge wisselwerking * onderwaterplant * onewegeveer * ontbinder * ontstaan van selplant * ontstaan van selwand * onverenigbaarheidsalleel * oogamie * oogkleur * oogonium * oogvlek * Oomycetes * oop vaatbondel * oopspringende vrug * oorbewei * oorbeweiding * oorblyfsels van plasmalemma * oorgangslaag * oorkruising * oorlangse spleet * oortjie * oospoor * operkulum * orgaanoorplanting * organel * organisme * organografie * orto-amfitropies * ortostieg * ortostieghoek * ortotropies * ostiool * ouerlike kombinasie * ourikel * outekologie * outogene suksessie * outosoom * outotrofies * outotrofiese bakterie {{div col end}} == P == {{div col|colwidth=26em}} * pagiteen * palea * paleobotanie * palissadeparenchiem * pantonematies * parafise * parallelle bearing * parasiet * parasietwortel * parasitiese blomplant * parenchiem * paringsgebied * partenogenese * partenokarpiese vrug * patologie *[[pektiese stof]] *[[penisillien]] *[[pentameries]] *[[pentasiklies]] *[[penwortel]] *[[pepo]] * perdestert * perforasie * perforasieplaat * periant * periderm * peridium * perigetium * periginies * periginium *[[perigoon]] * perigoonhaar *[[perikarp]] * periklinaal * periplasmatiese ruimte * perisikel * perisperm * perispoor * peristoomtand * peritekium * peritrieg * peritrofiese mikorisa * peroksisoom * petioluul * petiool * peul * peulplant * pigment * pileus * pinna * pinnuul * pinopsida * pinositose * pinosoomvorming * pinus-stingel * pireen * pirenoied * pit * [[plankton]] * plankwortel * planosigoot * planospoor * plantae * plantbevolking * plantegroei * plantegroeitipe * plantgemeenskap * plantsel * plasenta * plasentasie * plasmalemma * plasmodesma * plasmogamie * plastied * pleiogasium * plektenchiem * pleuronematies * pluimveetipe geslagsbepaling * plumula * plumulere haak * plurilokuler * pneumatofoor * pneumatood * poinsettia * pokkevirus * polere groep * polere nukleus * pliembrionie * polimeries * polinukleer * polisimmetries * polisoom * polisporangiaal * pollinium * polytrichum * pomum * porogamie * positief geotropies * predatoriese larwe * presipitasie * primere diktegroei * primere embriosel {{div col end}} == Q == == R == {{div col|colwidth=26em}} * [[R-horison]] * [[Raap]] * [[radiale lengtesnee]] * [[radikula]] * [[radys]] * [[rafe]] * [[ragilla]] * [[ragis]] * [[ramentum]] * [[rankboontjie]] * [[rankwortel]] * [[raseem]] * [[rasemeuse bloeiwyse]] * [[reduksiedeling]] * [[rekombinant]] * [[rekombinasie]] * [[relatiewe humiditeit]] * [[reproduktiewe orgaan (Plantkunde)]] * [[reseptakulum]] * [[resessiewe epitase]] * [[resessiewe geen]] * [[resessiewe genotipe]] * [[resessiewe kenmerk]] * [[resiproke kruising]] * [[resmeristeem]] * [[resolusie (Plantkunde)]] * [[respirasie]] * [[retikulum]] * [[retrogressiewe suksessie]] * [[ribosoom]] * [[ridderspoor]] * [[ringsel]] * [[ringvat]] * [[ringvlies]] * [[risodermis]] * [[risofoor]] * [[risoied]] * [[risoom]] * [[risosfeer]] * [[RNA]] * [[rog]] * [[rooiblom]] * [[rooimahonie]] * [[rooipeper]] * [[rooiwortelboom]] * [[rosetplant]] * [[rosetvlak]] * [[rubberplant]] * [[ryp vrygbeginnsel]] * [[rys]] {{div col end}} == S == {{div col|colwidth=26em}} *[[S-fase]] *[[saad]] *[[saadknop]] *[[saadlob]] *[[saadplant]] *[[saadpoortjie]] *[[saadvorm]] *[[saailinglaag]] *[[saamgetelde bloeiwyse]] *[[saamgestelde lamina]] *[[saamgestelde perforasieplaat]] *[[saamgestelde sifplaat]] *[[saamgestelde vrug]] *[[Saccharomyces cerevisiae|Saccharomyces]] *[[Saccharomycetaceae]] *[[Saccharomycodes]] *[[Saccharum officinarum]] *[[Saintpaulia ionantha|Saintpaulia]] *[[sakfungus]] *[[Salix mucronata|Salix]] *[[Salvia officinalis|Salvia]] *[[Salvinia natans]] *[[samara (Plantkunde)]] *[[Sambucus]] *[[sampioen]] *[[saprofities]] *[[Saprolegnia]] *[[Saprolegnia parasitica]] *[[Saprolegniaceae]] *[[saprovoor]] *[[sapsakkie]] *[[Sarcophyte]] *[[Sarracenia]] *[[sarsina]] *[[satelliet (Plantkunde)]] *[[savanne]] *[[savannegebied]] *[[Schizosaccharomyces]] *[[Schotia]] *[[Schotia brachypetala]] *[[Sclerocarya birrea|Sclerocarya]] *[[Secale]] *[[Secale cereale]] *[[sederboom]] *[[sedimentêre kringloop]] *[[segregeer (Plantkunde)]] *[[seismonasties gevoelig]] *[[seisoen]] *[[sekelbos]] *[[sekelselanemia]] *[[sekondêre diktegroei]] *[[sekondêre embriosaknukleus]] *[[sekondêre floëem]] *[[sekondêre gemma]] *[[sekondêre korteks]] *[[sekondêre meristeem]] *[[sekondêre selwand]] *[[sekondêre suksessie]] *[[sekondêre vaatbundel]] *[[sekondêre vaatstraal]] *[[sekondêre wortel]] *[[sekondêre xileem]] *[[sekreetweefsel]] *[[sel]] *[[Selaginella]] *[[Selaginella kraussiana]] *[[Selaginellaceae]] *[[Selago]] *[[seldeling]] *[[selektiewe opname]] *[[selfbestuiwing]] *[[selfbevrugting]] *[[selfdifferensiasie]] *[[selfonverenigbaarheid]] *[[selfonverenigbaarhiedsalleel]] *[[selkern]] *[[selplaat]] *[[selsap]] *[[selsiklus]] *[[selteorie]] *[[selvergroting]] *[[selwand]] *[[Senecio tamoides|Senecio]] *[[senobium]] *[[senosities]] *[[sentromeer]] *[[septumvorming]] *[[Sequoiadendron giganteum]] *[[Sequoia sempervirens|Sequoia simpervirens]] *[[serale stadium]] *[[seriale rangskikking]] *[[seta]] *[[setmeel]] *[[setmeelskede]] *[[sfaselium-stadium]] *[[sferosoom]] *[[sianobakterie]] *[[siatium]] *[[sifarea]] *[[sifonosteel]] *[[sifplaat]] *[[sifsel]] *[[sifvat]] *[[sifveld]] *[[sigogamie]] *[[sigoot]] *[[sigorei]] *[[sigospoor]] *[[sigoteen]] *[[sikadee]] *[[siklose]] *[[sikonium]] *[[silikwa]] *[[silwereik]] *[[simbiotiese organisme]] *[[simeus]] *[[simeuse bloeiwyse]] *[[simpodiaal]] *[[simpodiale vertakking]] *[[sinapse]] *[[sinekologie]] *[[sinkarpiese ginesium]] *[[sinsoospoor]] *[[sinus (Plantkunde)]] *[[sisteemekologie]] *[[sistematiek]] *[[sisternum]] *[[sito-genetika]] *[[sitogamie]] *[[sitokinee]] *[[sitologie]] *[[sitoplasma]] *[[sitoplasmiese mikortubuul]] *[[sitrusvrug]] *[[skerm]] *[[skiofiet]] *[[skisogeen]] *[[skisokarp]] *[[skisolisigeen]] *[[sklereïed]] *[[sklerenchiem]] *[[sklerofiel]] *[[sklerofilies]] *[[sklerofille flora]] *[[sklerotium]] *[[skoorsteensel]] *[[skotverdelend]] *[[skutellum]] *[[skyf (Plantkunde)]] *[[slaapbeweging]] *[[sleutelvrug]] *[[slikvrag]] *[[slingerplant]] *[[sluitsel]] *[[slymholte]] *[[Smilax kraussiana]] *[[snellerhaar]] *[[soetdoring]] *[[sojaboon]] *[[Solanaceae]] *[[Aartappel|Solanum]] *[[Solanum tuberosum]] *[[solvorm]] *[[somatogamie]] *sonligenergie *sonneblom *sonnedou *soogameet *sooplankton *soospoor *sorus *soutwatermoeras *spaanse riet *spadiks *spermatogene sel *spermatogene weefsel *Spermatophytina *spermatosoied *spesie (Plantkunde) *spika *spiraalvat *spleet *splitsvrug *spoel (Plantkunde) *spoeldraad *spoelmikrotubuul *sponsparenchiem *spoor (Plantkunde) *spoormoedersel *sporangiospoor *sporangium *sporofiet *sporofil *sporogeenweefsel *sporogonium *sporokarp *sporosiet *stafilokokkus *staminodium *stamper *steel (Plantkunde) *steelsel *steenagtige endokarp *steenvrug *[[steggie]] *stempel (Plantkunde) *stenoesiese *stereied *steriele blaar *steriele gameet *steriele meeldraad *steriele sel *sterigma *sterstadium *steunblaar *steunblaarrank *stigma (Plantkunde) *stigonematies *stikstofbinder *stikstoffiksering *stikstofkringloop *stingel *stingel van Dicotyledonidae *stingeldoring *stingelknol *stingelparasiet *stingelprimordium *stingelrank *stingelsteggie *stingelvoet *stinkolie *stippel *stippelhof *stippelkamer *stippelkanaal *stippelkraag *stippelmembraan *stippelporie *stippelvat *stipuul *stipuuldoring *stipuulrank *stolon *stoma *stomium *stomiumsel *stoorparenchiem *stratifikasie *streptokokkus *streptosolen *strobilus *stroma *stromalamella *strooiskub *struikgewas *struiklaag *stuifmeel *stuifmeelbuis *stuifmeelkorrel *stuifmeelsakkie *stuifmeelvorm *stutwortel *stygende estivasie *styl (Plantkunde) *[[stysel]] *styselkorrel *submetasentriese chromosoom *suidfrontglooiing *suikerriet *suil (Plantkunde) *suiwertelend *[[sukkulent]] *sukkulente blaar *sukkulente stingel *suksessie *suring *suspensor *suspensorvlak *suurdeegsoort *suurreaksie *suurstofkringloop *swaelverbinding *swam *swamhife *swarthout *swartwortelboom *sywortel {{div col end}} == T == {{div col|colwidth=26em}} * [[T-tipe bakteriofaag]] * [[tabak]] * [[tabakmosaïekvirus]] * [[tabakplant]] * [[Taeniophyllum]] * [[takson]] * [[taksonomie]] * [[tallus]] * [[tangensiale lengtesnee]] * [[tanniene]] * [[tapetum]] * [[tapetumweefsel]] * [[teka]] * [[telofase]] * [[telomeer]] * [[telosentries]] * [[terminale knop]] * [[terminalisering]] * [[termonastiese bewegings]] * [[terofiet]] * [[testa]] * [[tetrade]] * [[tetrameries]] * [[tetrasiklies]] * [[tilakoïed]] * [[tilvorming]] * [[toetskruising]] * [[tonoplas]] * [[topstandig]] * [[torus]] * [[Tracheophyta]] * [[trageïed]] * [[transfusiesel]] * [[transfusieweefsel]] * [[transpirasie (Plantkunde)]] * [[transportweefsel]] * [[tregterstippel]] * [[trekwortel]] * [[Tribulus]] * [[Trifaktoriale oorerwing]] * [[Trifolium]] * [[trigogien]] * [[trigoom]] * [[Trillium]] * [[trimeries]] * [[trisiklies]] * [[Triticum sativum]] * [[Triticum vulgare]] * [[trofofil]] * [[Tropaeolum]] * [[Tropiese flora]] * [[Tropiese kuswoud]] * [[tropofiet]] * [[tsamma]] * [[tubuul]] * [[tuil (plantkunde)|tuil]] * [[tussenstandig]] * [[Twee-armige byskerm]] * [[tweebroederig]] * [[Tweede meiotiese deling]] * [[Tweede protalliumsel]] * [[tweehuisig]] * [[tweemagtig]] * [[tweesaadlobbig]] * [[Tweeslagtig (Plantkunde)]] {{div col end}} == U == {{div col|colwidth=26em}} * [[uitloging]] * [[uitruilkompleks]] * [[uitskeidingsweefsel]] * [[uitwisseling]] * [[umbel]] * [[unilokulêr]] * [[uniseriaal]] * [[Ursinia]] * [[Urtica]] * [[Utricularia]] {{div col end}} == V == {{div col|colwidth=26em}} * [[vaatkambium]] * [[vaatplant]] * [[vaatstraal]] * [[vaatstraaltrageïed]] * [[vaderlandswilg]] * [[vaginula]] * [[vakuool]] * [[valdeur]] * [[Vallisneria]] * [[Vals tussenskot]] * [[vangorgaan]] * [[Vangueria infausta]] * [[Vanilla planifolia]] * [[Vaucheria]] * [[Vaucheriaceae]] * [[Veelvoudige vrug]] * [[veenmos]] * [[Veervormige bearing]] * [[Vegatiewe sel]] * [[Vegatiewe selsiklus]] *[[Vegetatiewe vermeerdering]] *[[velamen]] *[[veldsampioen]] *[[veldtipe]] *[[ventraalkanaalsel]] *[[Ventrale kant]] *[[venus-vlieëvanger]] *[[Veranderende plantegroei]] *[[verbruiker (Plantkunde)]] *[[verdelingsfase]] *[[verdraagsaamheid]] *[[verenigbaarheid]] *[[Vermeerdering van selle]] *[[vernasie]] *[[verryking|verryking (Plantkunde)]] *[[verrysende plant]] * versterkingsweefsel * vertakking * vesel (Plantkunde) * veselagtige wortel * veselmodel * vesikel * vetliggaampie (Plantkunde) *vetplant *Vibrio *[[Vicia]] *[[Vicia faba]] *[[vierledig (Plantkunde)]] * viermagtig * vingergras * Viola tricolor * Virgilia * virion * viroïed * virus * [[virusdeeltjie]] * [[Viscum]] * [[visteeldam]] * [[Vitaceae]] * [[Vitis]] * [[Vitis vinifera]] * [[viviparie]] * [[vivipariteit]] * [[vlag (Plantkunde)]] * [[vleilelie]] * [[vlerk (Plantkunde)]] * [[vlesige blaarbasis]] * [[vlesige blaarwortel]] * [[vlesige enkelvoudige vrug]] * [[vlesige hoofwortel]] * [[vlesige katafille]] * [[vlesige metokarp]] * [[vlesige saadlob]] * [[vlesige stingel]] * [[vlesige vrug]] * [[vloeistofmosaïek model]] * [[voedselketting]] * [[voedselsoort]] * [[voedselweg]] * [[voëlent]] * [[voet (Plantkunde)]] * [[Volvocaceae]] * [[Volvox]] * [[volwasse weefsel]] * [[voorjaarshout]] * [[vorm van sel]] * [[vratjie]] * [[vroeë profasie]] * [[vroulike gametofiet]] * [[vroulike gametofietgenerasie]] * [[vroulike gametofietweefsel]] * [[vrug (Plantkunde)]] * [[vrugbeginsel]] * [[vrugblaar]] * [[vrughofie]] * [[vrugvlerke]] * [[vrugwand]] * [[vrysentrale plantenasie]] * [[vuurhoutjie]] * [[vuurlelie]] * [[vy]] * [[vyfledig (Plantkunde)]] * [[vyfmagtig]] * [[vyfrykstelsel]] {{div col end}} == W == {{div col|colwidth=26em}} *[[waarskynlikheidsmetode]] *[[Walafrida]] *[[wandsel]] *[[Wandstandige plasentasie]] *[[warmte-energie]] *[[wasliggaampie]] *[[waterhiasint]] *[[waterkringloop]] *[[waterlelie]] *[[waterparenchiem]] *[[waterplant]] *[[waterskimmel]] *[[Watsonia]] *[[weefsel]] *[[weefseltipe]] *[[weiding]] *[[weispesie]] *[[Windbestuifde plant]] *[[winterreenvalgebied]] *[[woestyn]] *[[woestynplantegroei]] *[[woestyntoestande]] *[[Wolffia]] *[[wondkambium]] *[[wortel]] *[[wortelboom]] *[[worteldoring]] *[[wortelfunksie]] *[[wortelhaar]] *[[wortelknol]] *[[wortelparasiet]] *[[wortelpunt]] *[[wortelstok]] *[[woud]] *[[woudgebied]] *[[woudtipe]] *[[wurgvy]] *[[wurgwortel]] {{div col end}} == Y == * [[Y-chromosoom]] * [[Y-gekoppelde oorerwing]] == X == {{div col|colwidth=26em}} * [[X-chromosoom]] * [[X-gekoppelde oorerwing]] * [[Xanthophyceae]] * [[Xanthophyta]] * [[Xerarge suksessie]] * [[xerofiet]] * [[xerofities]] * [[xeroklien]] * [[xeromorf]] * [[Xeromorfiese eienskap]] * [[xileemparenkiem]] * [[xileemstraal]] * [[xileemvesel]] * [[XX/YY-sisteem]] {{div col end}} == Z == {{div col|colwidth=26em}} * [[Zanthedeschia]] * [[Zygnema]] * [[Zygnemaphyceae]] * [[Zygnemataceae]] * [[Zygomycetes]] * [[Zygomycotina]] {{div col end}} == Literatuur == * Van der Schyff, H.P.: Algemene Plantkunde, 5de Uitgawe, J.L. van Schaik, 1987. {{ISBN|0-627-01347-3}} [[Kategorie:Plantkunde]] [[Kategorie:Tuinplante]] hhdx8f0pt1ugwfkw3t8q63maedz9d9l 0 256513 2903063 2902401 2026-05-11T12:42:57Z Aliwal2012 39067 2903063 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Grumman A-6 Intruder |subsjabloon= |beeld=Lêer:Grumman KA-6D Intruder of VA-34 in flight, in 1988.jpg |byskrif=<center>KA-6D Intruder van ''Attack Squadron 34 (VA-34 "Blue Blasters")''</center> |tipe=Vegvliegtuig |vervaardiger=Grumman |ontwerper= |eerste vlug= 19 April 1960 |bekendstelling= 1963 |vrygestel= |onttrek= 1993 (Marinierskorps)<br/>1997 (Vloot) |status= |hoofgebruiker= [[Amerikaanse Vloot]] |meer gebruikers= [[Amerikaanse Marinierskorps]] |vorige gebruikers= |vervaardig= |aantal gebou= 693 |programkoste= |eenheidskoste= |ontwikkel van= |variante met eie artikels= }} Die '''Grumman A-6 Intruder''' is 'n Amerikaanse aanvalsvliegtuig wat deur die [[Amerikaanse Vloot]] en [[Amerikaanse Marinierskorps]] gebruik was. Die ''Intruder'' is 'n tweesitplek, alleweertoestand subsoniese aanvalsvliegtuig wat op [[Vliegdekskip|vliegdekskepe]] gebaseer is. Die ontwerp was gedoen na aanleiding van 'n 1957 kompetisie van die [[Amerikaanse Vloot]] wat 'n taktiese aanvalsvliegtug wat op lae hoogtes kan werk met 'n lang reikafstand versoek het. Die eindresultaat was 'n [[vliegtuig]] wat nie oor die beste vliegvermoëns beskik het nie, maar wat uitstekend in die aanvalsrol presteer het. Die A-6 prototipe het sy nooiensvlug op 19 April 1960 voltooi en daarna is 482 produksie-eenhede aan die Vloot afgelewer vanaf vroeg 1963. So begin 'n loopbaan van 34 jaar vir die vliegtuig; nagvlugte oor die oerwoude van [[Viëtnam]] tot missies tydens Operasie Desert Storm tydens die [[Golfoorlog]] oor goed bewapende vyandelike vestings oor [[Iran]] waartydens die ''Intruder'' 'n goeie reputasie opgebou het. Sy vermoë om in alle weertoestande, dag of nag sendings uit te voer, vermoë om laag te vlieg, groot togafstand, groot bomvrag en betroubaarheid het van die vliegtuig 'n staatmaker gemaak. Dit het deelgeneem aan elke konflik waarin die [[Verenigde State]] betrokke was sedert die [[Viëtnamoorlog]] tot in die laat 1990's. Die ''Intruder'' is nie toegerus met enige [[Masjiengeweer|masjiengewere]] nie en beskik nie oor 'n interne bomrak nie, maar dit kon konvensionele- of [[kernwapen]]s, [[brandstoftenk]]s of vuurpyle en [[missiele]] onder die vlerke dra. == Ontwikkeling == [[Beeld:YA2F-1 tilting pipes NAN6-60.jpg|duimnael|regs|250px|YA2F-1 vertoon die oorspronklike kantelende uitlaatpype.]] As gevolg van die beperking van die [[Skroef (lugvaart)|skroefaangedrewe]] [[Douglas A-1 Skyraider|A-1 Skyraider]] wat slegs in goeie weer tydens die [[Koreaanse Oorlog]] kon opereer, en die koms van turbine-enjins, het die Amerikaanse Vloot in 1955 voorlopige vereistes uitgereik vir 'n alleweer- vliegdek-gebaseerde aanvalsvliegtuig. Die Amerikaanse Vloot het in Oktober 1956 'n Operasionele Vereistesdokument (ORD) daarvoor gepubliseer. Dit het in Februarie 1957 'n Versoek om Voorstelle (RFP) vrygestel.<ref>Jenkins 2002, pp. 5–6.</ref> Die RFP het gevra vir 'n "aanvalsbomwerper met nabye lugsteun wat die vyand te eniger tyd kan tref". Die spesifikasie is gevorm deur die diens se Koreaanse Oorlog-ervarings, waartydens lugsteun gereeld onbeskikbaar was tensy goeie weerstoestande geheers het.<ref name = "bomber 209">Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> In reaksie op die RFP is altesaam elf ontwerpvoorstelle deur agt verskillende maatskappye ingedien, insluitend Bell, Boeing, Douglas, Grumman, Lockheed, Martin, North American en Vought.<ref>Jenkins 2002, pp. 6–7.</ref> Grumman se voorlegging is intern aangewys as die Tipe G-128. Na evaluering van die tenders het die Amerikaanse Vloot die keuse van Grumman op 2 Januarie 1958 aangekondig. Die maatskappy is in Februarie 1958 'n kontrak toegeken vir die ontwikkeling van hul voorlegging, wat heraanwys is as A2F-1.<ref>Jenkins 2002, p. 7.</ref> Grumman se ontwerpspan is gelei deur Robert Nafis en Lawrence Mead, jr.; Mead het later 'n leidende rol gespeel in die ontwerp van die [[Apollo-maanmodule]] en die [[Grumman F-14 Tomcat]].<ref>[https://www.nytimes.com/2012/08/31/business/lawrence-mead-jr-aerospace-engineer-who-helped-design-a-6-bomber-dies-at-94.html?ref=science "Lawrence Mead Jr., Aerospace Engineer, Dies at 94."] ''The New York Times'', 30 August 2012.</ref> Die span was versprei oor twee terreine, die maatskappy se vervaardigingsaanleg in Bethpage, New York, en die toetsfasiliteite by Naval Weapons Industrial Reserve Plant, Calverton in Riverhead, New York. Gedurende September 1959 is die ontwerp goedgekeur deur die Mock-Up Review Board.<ref name = "bomber 209"/> Die A2F-1-ontwerp het verskeie baanbrekende kenmerke vir die era ingesluit. In die vroeë 1960's was dit nuut vir 'n vegvliegtuig van die grootte van 'n vegvliegtuig om gesofistikeerde avionika te hê wat verskeie rekenaars gebruik het. Hierdie ontwerpervaring is deur NASA in ag geneem in hul besluit in November 1962 om Grumman bo ander maatskappye soos General Dynamics-Convair te kies (die [[General Dynamics F-111|F-111]] het gerekenariseerde avionika-vermoëns vergelykbaar met die A-6 gehad, maar het eers in 1964 gevlieg) om die Apollo-maanmodule te bou, wat 'n klein ruimtetuig met twee aanboordrekenaars was. === Toetsprogram === Die eerste prototipe YA2F-1, sonder radar en die navigasie- en aanvalsvliegtuigelektronika, het sy eerste vlug op 19 April 1960 gemaak, met die tweede prototipe wat op 28 Julie 1960 gevlieg het.<ref>Jenkins 2002, p. 11.</ref><ref name="wapj12 p40">Dorr ''World Air Power Journal'' Spring 1993, p. 40.</ref> Die toetsprogram wat nodig was om die vliegtuig te ontwikkel, is verleng. Die baie gevorderde navigasie- en aanvalstoerusting het aansienlike ontwikkeling vereis, en veranderinge moes aangebring word om aërodinamiese tekortkominge reg te stel en ongewenste kenmerke te verwyder.<ref>Francillon 1990, p. 431.</ref> Die verlenging van die lugremme, wat op die agterste romp gemonteer was, het die afwaartse spoeling by die horisontale stertvlak verander wat die aktuator oorlaai het, sodat die stertvlak met 41 cm agtertoe geskuif is. Latere evaluering van die vliegtuig het getoon dat die lugremme nie effektief genoeg was om die spoed van die vliegtuig te beheer nie en hulle is na die vlerkpunte verskuif.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Vroeë produksievliegtuie is toegerus met beide die romp- en vlerkpuntlugremme, hoewel die romp-gemonteerde remme gou gedeaktiveer is en van latere vliegtuie verwyder is.<ref>Drendel 1991, p. 5.</ref> Die agterste rand van elke vlerkpunt het gesplit om 'n baie meer effektiewe spoedrem te vorm wat bo en onder die vlerk uitgesteek het wanneer dit uitgestrek is.<ref name="warp7">Evans 2025, p. 7.</ref> Die roer het 'n breër koord by sy basis benodig om 'n groter blootgestelde area te gee om tolherstel te bevorder.<ref name="frncp432">Francillon 1990, p. 432.</ref> 'n Groot verskil tussen die eerste ses produksievliegtuie en daaropvolgende vliegtuie was die straalspuitstukke; die nabylugondersteuningsrol wat deur die Amerikaanse Marinierskorps nagestreef is, het STOL-prestasie vereis om vanaf voorste landingstroke te opereer. Straaldefleksie met behulp van kantelende uitlaatpype is voorgestel. Die prestasievoordele van die variasie van die hoek was nie die moeite werd nie, of dit nou vanaf kort aanloopbane of vliegdekskepe opereer is, daarom is dit vasgestel op 'n afwaartse hoek van sewe grade.<ref>Gunston 1974, p. 225.</ref> == Ontwerp == [[Lêer:A-6E_VA-34_landing_on_USS_America_(CV-66)_1983.JPEG|duimnael|'n A-6E-landing op die vliegdekskip [[USS America (CV-66)]], wat die gesplete lugremme op die punte van sy linkervlerk wys.]] Die Grumman A-6 Intruder is 'n tweesitplek-tweemotorige enkeldekker, toegerus om aanvalmissies vanaf vliegdekskepe uit te voer ongeag die heersende weer- of ligtoestande. Die kajuit het 'n ongewone dubbelvoorruit en sy-aan-sy sitplekke waarin die vlieënier in die linkersitplek sit, terwyl die bombardier/navigator (BN) regs en effens onder sit om die vlieënier 'n voldoende uitsig aan daardie kant te gee. Benewens 'n radarskerm vir die BN, is 'n unieke instrumentasiekenmerk vir die vlieënier 'n katodestraalbuisskerm wat bekend gestaan het as die Vertikale Vertoonaanwyser (VDI). Hierdie skerm het 'n sintetiese voorstelling van die wêreld voor die vliegtuig verskaf, tesame met stuurseine wat deur die BN verskaf is, wat blinde navigasie en aanval in die nag en in alle weersomstandighede moontlik maak.<ref name="Andrews">{{cite magazine|last=Andrews|first=Hal|title=Life of the Intruder|magazine=Naval Aviation News|volume=79|issue=6|date=September–October 1997|pages=8–16}}</ref> [[Beeld:Several A-6 aircraft parked with EA-6 and S-3 aboard CV-67.jpg|duimnael|S-3A Viking, A-6E Intruder, en 'n EA-6B Prowler vliegtuie op die vliegdek van USS ''John F. Kennedy'' geparkeer gedurende 'n storm.]] Die A-6 se vlerk is relatief doeltreffend teen subsoniese snelhede, veral in vergelyking met supersoniese vegvliegtuie soos die [[McDonnell Douglas F-4 Phantom II]], wat ook beperk is tot subsoniese snelhede wanneer hulle 'n bomvrag dra. Die vlerk is ook ontwerp om 'n gunstige vlak van manuvreerbaarheid te bied, selfs terwyl 'n aansienlike bomlading gedra word. 'n Soortgelyke vlerk sou op spilpunte op Grumman se latere supersoniese swaaivlerk [[Grumman F-14 Tomcat]] geplaas word, sowel as 'n soortgelyke landingtoestel.<ref>Gunston and Spick 1983</ref> Vir sy tyd het die Intruder gesofistikeerde avionika gehad, met 'n hoë mate van integrasie.<ref>Gunston and Gilchrist 1993, p. 209.</ref> Om te help met die identifisering en isolasie van toerustingwanfunksies, is die vliegtuig voorsien van outomatiese diagnostiese stelsels, van die vroegste rekenaargebaseerde analitiese toerusting wat vir vliegtuie ontwikkel is. Die Intruder was toegerus om kernwapens (B43, B57, B61) te dra wat met semi-outomatiese gooibomme afgevuur sou gewees het.<ref name="warp4-5">Evans 2025, pp. 4–5</ref> === Model A-6E === Hierdie model was 'n opgradering van die A-6 en het bewys dat dit een van die beste alleweerstoestand en akkuraatste bomwerpers was. Tydens die [[Libië]] konflik het A-6E ''Intruders'' die Libiese lugverdediging stelsel binnegedring deur laag in die nag te vlieg, meer as 100 geleide missiele te vermy en die teikens te tref met laser geleide missiele. === Model EA-6B === Model EA-6B is bekend as die ''Prowler'' en is ontwikkel van model EA-6A. Dit was in werklikheid 'n ''Intruder'' se raam wat volgepak is met elektroniese teenmaatreëls en intelligensie-versameltoerusting. Hulle is ontwikkel om saam met die ''Intruders'' te vlieg in Viëtnam. Maar die ''Prowler'' is 'n vliegtuig in sy eie reg wat 'n sambreel van beskerming verleen aan die aanvalsvliegtuie deur die vyande se beskermingsmaatreëls buite aksie stel of te onderdruk. == Tegniese besonderhede == {| class="wikitable" style="text-align:center; background:#faf5ff;" |+ Besonderhede van die Grumman A-6E Intruder: ! Item ! Statistiek |- | Aantal motore | 2 |- | Tipe motor | [[Straalmotor]] |- | Vervaardiger | Pratt & Whitney J52-P-8B turbostraal |- | Kraglewering per motor | 4&nbsp;222 kg stukrag |- | Vlerkspan | 16,15 m |- | Lengte | 16,69 m |- | Hoogte | 4,93 m |- | Vlerkoppervlakte | 49,13 m² |- | Maks. opstygmassa | 26&nbsp;604 kg |- | Maks. snelheid | 1&nbsp;035 km/h |- | Operasionele hoogte | 12&nbsp;932 m |- | Togafstand | 1&nbsp;627 km |- | Klimvermoë | 2&nbsp;621 m per minuut |- | Bewapening | Tot 8&nbsp;172 kg bomme of<br/>missiele onder die vlerke |- |} == Sien ook == * [[Lys van vegvliegtuie]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bron == * Crosby, Francis: ''THE WORLD ENCYCLOPEDIA OF FIGHTERS & BOMBERS''. 2015. {{ISBN|978-1-84476-917-9}} [[Kategorie:Vegvliegtuie]] 394ctr41yfk1pr238nl56d6ucqz7p6o 0 270582 2903304 2830205 2026-05-12T10:30:50Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903304 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Lang Lang | beeld = Lang Lang - World Economic Forum Annual Meeting 2010 Davos cropped.jpg | onderskrif = Lang Lang na 'n uitvoering tydens die [[Wêreld Ekonomiese Forum]] se jaarlikse vergadering in [[Davos]], 2010 | geboortedatum = {{birth date and age|df=yes|1982|06|14}} | geboorteplek = Shenhe-distrik, [[Shenyang]], [[Liaoning]], China | sterfdatum = | sterftplek = | woonplek = [[New York Stad]]<ref>{{cite web |url=https://www.dnainfo.com/new-york/20160920/midtown/pianist-lang-lang-tells-us-his-tricks-for-practicing-nyc-apartment/ |title=Pianist Lang Lang Tells Us His Tricks for Practicing in an NYC Apartment |website=DNAinfo New York |access-date=25 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203114227/https://www.dnainfo.com/new-york/20160920/midtown/pianist-lang-lang-tells-us-his-tricks-for-practicing-nyc-apartment/ |archive-date=3 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref><ref name=theguardian>{{cite web |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2011/may/14/lang-lang-piano-china-father |title=Lang Lang: 'I'd play the piano at 5am' |last=Greenstreet |first=Rosanna |date=13 Mei 2011 |website=the Guardian |access-date=25 Julie 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230150412/https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2011/may/14/lang-lang-piano-china-father |archive-date=30 Desember 2019 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> | alma_mater = Curtis Institute of Music, [[Philadelphia]] | beroep = [[Pianis]] | aktiewe jare = 1993–huidig | agent = CAMI | bekend vir = | huweliksmaat = Gina Alice Redlinger (t. 2019) | kinders = | ouers = Lang Guoren (郎国任)<br/>Zhou Xiulan (周秀兰) | familie = | toekennings = | handtekening = }} '''Lang Lang''' ([[Chinees]]: 郎朗|Láng Láng; * [[14 Junie]] [[1982]]) is 'n Chinese [[pianis|konsertpianis]] wat bykomend tot uitvoerings in sy vaderland reeds saam met toonaangewende orkeste in die [[Verenigde State]], [[Europa]] en [[Kanada]] opgetree het. ==Vroeë lewe== Lang Lang is in [[Shenyang]], [[Liaoning]], [[Volksrepubliek China|China]] op 14 Junie 1982 gebore. Sy vader, Lang Guoren, is 'n lid van die [[Mantsjoerye|Mantsjoeryse]] Niohuru groep, waaruit 'n lang lyn [[Qing-dinastie|Qing]]-keiserinne kom. Lang Guoren is ook 'n musikant en bespeel 'n tradisionele Chinese strykinstrument genaamd die ''erhu''.<ref>[http://www.iexaminer.org/arts/avante-garde-pianist/ Na Young Kwon, "An Avante Garde Pianist: A musical genius finds inspiration from the backdrop of the Cultural Revolution"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120304115101/http://www.iexaminer.org/arts/avante-garde-pianist/ |date=4 March 2012 }}, ''International Examiner''. Retrieved 13 September 2011.</ref> Op die ouderdom van twee jaar het Lang na die ''Tom and Jerry'' episode, ''The Cat Concerto'' gekyk, waarin [[Franz Liszt|Liszt]] se Hongaarse Rapsodie No. 2 gespeel word. Lang het gesê dat dit hierdie aanvanklike kontak met [[klassieke musiek|Westerse klassieke musiek]] was wat hom gemotiveer het om te leer [[klavier]] speel.<ref>{{cite episode|title=Lang Lang's Journey to Beethoven|series= Morning Edition|serieslink= Morning Edition|network= [[National Public Radio]]|airdate= 8 Mei 2007 | accessdate=30 September 2016|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=10060309}}</ref><ref>{{Cite book|last=Lang|first=Lang|author2=David Ritz|title=Journey of a Thousand Miles|pages=Spiegel & Graul|chapter=Tom and Gerry<!-- "Gerry"? -->}}</ref> Hy het op die ouderdom van drie jaar klavierlesse by professor Zhu Ya-Fen geneem. Op vyf jaar het hy die eerste plek verower tydens die Shenyang Klavierkompetisie, en sy eerste openbare uitvoering gegee.<ref name="amg">Stevenson, Joseph.[{{Allmusic|class=artist|id=q101138/biography|pure_url=yes}} Lang Lang biography]. ''[[AllMusic]]''</ref> Toe Lang nege jaar oud was wou hy 'n onderhoud vir [[Beijing]] se Sentrale Konservatoria van Musiek aflê. Hy het egter probleme met sy lesse ondervind en sy klaviertutor het hom by sy klas uitgeboender as gevolg van 'n "gebrek aan talent".<ref name="looks back">"[https://books.google.com/books?id=7BQEAAAAMBAJ&lpg=PA46&ots=75dGy05nGA&dq=%22Lang%20Lang%20looks%20back%22%20Billboard&pg=PA46#v=onepage&q&f=false Lang Lang looks back]". ''Billboard''; 18 Februarie 2006</ref> 'n Ander musiekonderwyser het kennis geneem van Lang se ongelukkigheid, en die partituur van Mozart se Klaviersonate No. 10 in C majeur, K.&nbsp;330 op die klavier geplaas en hom gevra om die tweede beweging daarvan te speel, welke Lang aan sy liefde vir die instrument herinner het. Hy het na die herinnering uitgeroep dat "Die speel van die K.&nbsp;330 my weer hoop gegee het."<ref name="looks back" /> Lang was later by die konservatoria ingeskryf, waar hy onder professor Zhao Ping-Guo studeer het.<ref>[http://www.chinesebiographies.com/sites/default/files/downloads/Lang%20Lang%20Chapter%205%20English%20Translation.pdf "Lang Lang: Chapter 5: First Step Towards the World Stage"]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Chinese Biographies, ''Cheng & Tsui''. Retrieved 11 September 2011.</ref> In 1993 het Lang die ''Xinghai Nasionale Klavierkompetisie'' in Beijing gewen, en in 1994 is die eerste prys vir ''uitstekende artistieke uitvoering'', tydens die Vierde Internasionale Kompetisie vir Jong Pianiste in Ettlingen, Duitsland, aan hom toegeken.<ref name="amg" /> Lang het in 1995 op dertien die Op.&nbsp;10 en Op.&nbsp;25 études deur [[Frédéric Chopin|Chopin]] by die Beijing Konsertsaal gespeel. In dieselfde jaar het Lang ook eerste prys tydens die ''Internasionale Tsjaikofski Kompetisie vir Jong Musikante'' in [[Japan]] gewen,<ref name="amg" /> met die speel van Chopin se Klavierconcerto No. 2 saam met die [[Moskou Filharmoniese Orkes]]. (welke deur ''NHK Television'' uitgesaai is)<ref name="telarc">[http://www.telarc.com/biography/bios.asp?aid=129 Lang Lang biography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071017102936/http://www.telarc.com/biography/bios.asp?aid=129|date=17 Oktober 2007}} at [[Telarc]]</ref> Toe hy veertien jaar oud was het Lang as solis tydens die Chinese Nasionale Simfonieorkes se inwydingskonsert gespeel wat deur ''China Central Television'' uitgesaai is en bygewoon is deur president [[Jiang Zemin]]. Lang het in 1997 op die ouderdom van vyftien saam met sy vader na die [[Verenigde State]] verhuis. waar hy sy studies begin het by Gary Graffman van die ''Curtis Institute of Music'' in [[Philadelphia]], [[Pennsilvanië]].<ref>[http://www.chinesebiographies.com/sites/default/files/downloads/Lang%20Lang%20Chapter%206%20English%20Translation.pdf "Lang Lang: Chapter 6: A Miracle in Musical History"]{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Chinese Biographies, ''Cheng & Tsui''. Retrieved 11 September 2011.</ref><ref name=theguardian /> [[Lêer:Katherine McPhee.jpg|duimnael|Lang Lang en die sanger Katharine McPhee tree op 24 Mei 2009 op tydens die ''National Memorial Day Concert'' in [[Washington, D.C.]]]] ==Geselekteerde verskynings== [[Lêer:Chopin Year in Poland - Lang Lang 01.jpg|duimnael|Lang tydens die Internasionale Chopin Jaar 2010]] Lang het tydens verskeie opelug konserte opgetree, insluitende [[Central Park]] in New York, Hollywood Bowl, Los Angeles, die Ravinia-fees in Chicago, die Theaterplatz in [[Dresden]] en Derby Park in [[Hamburg]].<ref>[http://www.hollywoodbowl.com/philpedia/artist-detail.cfm?id=413 "Lang Lang"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110909155813/http://www.hollywoodbowl.com/philpedia/artist-detail.cfm?id=413 |date=9 September 2011 }}, ''Hollywood Bowl''. Retrieved 11 September 2011.</ref><ref name=montalvo>[http://montalvoarts.org/events/lang_lang_california/ "Piano Masters: Lang Lang – Sold Out!"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190814113527/http://montalvoarts.org/events/lang_lang_california/ |date=14 Augustus 2019 }}, ''Montalco Arts''. Opgespoor op 11 September 2011.</ref> Lang Lang het in Julie 2007 by ''Teatro del Silenzio'', Lajatico, Italië gespeel tydens 'n konsert wat deur [[Andrea Bocelli]] georganiseer is. Hy het "Io ci sarò" saam met Bocelli uitgevoer, sowel as Liszt se "Hongaarse Rapsodie". Die uitvoering is op DVD beskikbaar, met die titel ''Vivere Live in Tuscany''.<ref>[http://www.bocelli.de/en/live/concert2007_3.htm "5 Julie 2007: Teatro del Silenzio, Lajatico, Italië"], ''Bocelli Deutschland''. Opgespoor op 11 September 2011. </ref> In Desember 2007 het Lang Lang tydens die [[Nobelprys]] konsert in [[Stockholm]] opgetree.<ref name=montalvo/> Hy het in samewerking met Seiji Ozawa tydens die Nuwejaar Gala-openingsgeleentheid in die Nasionale Sentrum vir die Uitvoerende Kunste in Beijing opgetree.<ref name=SFS>[http://www.sfsymphony.org/music/ProgramNotes.aspx?id=40318 "Artist Biography: Lang Lang"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120406095804/http://www.sfsymphony.org/music/ProgramNotes.aspx?id=40318 |date= 6 April 2012 }}, ''San Francisco Symphony''. Besoek op 11 September 2011.</ref> Hy het ook deelgeneem aan die openingskonsert by München se Olimpiese Stadium saam met Mariss Jansons, welke die 2006 [[FIFA Wêreldbeker]] afgeskop het,<ref>[http://www.olympiapark.de/en/home/olympic-park/outside-area/munich-olympic-walk-of-stars/a-ha10/ "3 Orchester & Stars"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150523095728/http://www.olympiapark.de/en/home/olympic-park/outside-area/munich-olympic-walk-of-stars/a-ha10/ |date=23 Mei 2015 }}, ''Munich Olympia Park''. Opgespoor op 11 September 2011.</ref> en, in 'n konsert ter viering van die 2008 Eurobeker finaal, het Lang saam met die Weense Filharmoniese Orkes onder [[Zubin Mehta]] voor die Schönbrunn-paleis gespeel.<ref>[http://www.cmajor-entertainment.com/catalogue/show/id/1283 "Lang Lang at Schönbrunn"]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''C Major Entertainment''. Opgespoor op 11 September 2011.</ref> In 2008 het 'n geskatte gehoor van tussen een en vier miljard mense Lang se uitvoering tydens Beijing se openingseremonie vir die [[Olimpiese Somerspele 2008]] aanskou waar hy as 'n simbool van die jeug en toekoms van China bevorder is.<ref>[http://www2.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=/www/story/08-07-2008/0004863443&EDATE= "China's Superstar Pianist Lang Lang to Perform to Over Five Billion Viewers at 2008 Summer Olympic Games Opening Ceremony in Beijing on Friday, August 8th"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120516004126/http://www2.prnewswire.com/cgi-bin/stories.pl?ACCT=104&STORY=%2Fwww%2Fstory%2F08-07-2008%2F0004863443&EDATE= |date=16 Mei 2012 }}, PR Newswire quoting Align Entertainment Group as source. Opgespoor op 11 September 2011.</ref> Gedurende die spele het hy ook op die Duitse TV netwerk ''ZDF'' verskyn. Tydens die openingseremonie van die Spele het hy 'n melodie van die ''Geelrivier Kantate'' saam met die vyfjarige Li Muzi gespeel.<ref>Jie, Chen. [http://www.chinadaily.com.cn/olympics/2008-08/09/content_6918903.htm Lang delights the crowd with moving performance] ''China Daily''</ref> Lang het ook saamgewerk met die Duitse musiekgroep ''Schiller'' om "Time for Dreams" op te neem, welke gedien het as promosie-materiaal i.v.m. die dekking van die 2008 Spele in Duitsland. In Februarie 2008 het Lang en die [[jazz|jazz pianis]] Herbie Hancock saam gespeel tydens die 50ste jaarlikse Grammy-toekennings. Hulle het George Gershwin se ''Rhapsody in Blue'' gespeel. Die twee het weer saamgespeel vir ''United Airlines'' se her-bekendstelling van hul "It's Time to Fly" reklame veldtog, met 'n reeks nuwe geanimeerde advertensies wat tydens die [[Olimpiese Somerspele 2008]] gebeeldsend is.<ref>{{cite web |url=https://www.youtube.com/user/uniteditstimetofly |title=Archived copy |access-date=25 November 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229104759/http://www.youtube.com/user/uniteditstimetofly |archive-date=29 Februarie 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> In April 2008 het Lang Lang die eerste uitvoering van Tan Dun se Eerste Klavierconcerto, met die subtitel "The Fire", gegee.<ref>{{cite web |url=http://www.nysun.com/arts/tan-duns-musical-mishmash/74545/ |title=Tan Dun's Musical Mishmash |last=Nordlinger |first=Jay |date=11 April 2008 |work=The Sun |access-date=25 Januarie 2010 |location=New York |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216063631/https://www.nysun.com/arts/tan-duns-musical-mishmash/74545/ |archive-date=16 Februarie 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Hancock en Lang het voortgegaan om saam te werk, met 'n wêreldtoer in die somer van 2009.<ref>[http://www.chinese.cn/people/en/article/2009-12/16/content_93512.htm "Lang Lang Sets Peaceful Mood in Oslo"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019095101/http://www.chinese.cn/people/en/article/2009-12/16/content_93512.htm |date=19 October 2013 }}, Confucius Institute. Opgespoor op 11 September 2011.</ref> In 2009 het hy by [[Carnegie Hall]] opgetree, vergesel deur Marc Yu, 'n tienjarige pianis en wonderkind van [[Pasadena, Kalifornië|Pasadena]], [[Kalifornië]], wat sy Carnegie Hall buiging tydens die geleentheid gemaak het.<ref>[http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/21/eveningnews/main5729207.shtml "Ten-Year-Old Prodigy Plays Carnegie Hall"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130210023451/http://www.cbsnews.com/stories/2009/11/21/eveningnews/main5729207.shtml |date=10 Februarie 2013 }}. CBS News. Opgespoor op 12 September 2011.</ref> Lang het in die bekroonde Duits-Oostenrykse dokumentêre rolprent ''Pianomania'' gespeel,<ref>{{cite web |url=http://oval-film.com/wordpressEN/ |title=Pianomania |website=Oval-film.com |access-date=23 Mei 2017 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20120311231646/http://oval-film.com/wordpressEN/ |archive-date=11 Maart 2012 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref> waarvan Lilian Franck en Robert Cibis die regisseure was. Die rolprent het in [[Noord-Amerika]], [[Asië]] en regdeur [[Europa]] gespeel, en is deel van die Goethe-Institut katalogus.<ref>[http://firstrunfeatures.com/pianomania/ "Pianomania"], ''First Run Features''. Opgespoor op 4 Junie 2012.</ref>In 2010 het Lang in Carnegie Hall se China-fees verskyn en op nuwejaarsdag saam met die New York Filharmoniese orkes by die Avery Fisher-saal gespeel.<ref>[http://www.carnegiehall.org/chinafestival/events/12193.aspx "Ancient Paths, Modern Voices"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619212210/http://www.carnegiehall.org/chinafestival/events/12193.aspx |date=19 June 2010 }}, ''Carnegie Hall''. Opgespoor op 12 September 2011.</ref><ref>[http://nyphil.org/meet/archive/index.cfm?page=eventDetail&eventNum=2120&seasonNum=10 "New Year's Eve: Alan Gilbert, Lang Lang, and Tchaikovsky"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110309090250/http://nyphil.org/meet/archive/index.cfm?page=eventDetail&eventNum=2120&seasonNum=10 |date=9 March 2011 }}, ''New York Philharmonic''. Opgespoor op 12 September 2011.</ref>In 2011 het Lang die ''Last Night of the Proms'' by die [[Royal Albert Hall]] saam met die [[BBC Simfonieorkes]] geopen. Hy het [[Liszt]] se 1ste Klavierconcerto en [[Chopin]] se Grande Polonaise Brillante gespeel.<ref>[https://www.telegraph.co.uk/culture/music/proms/8755293/BBC-Proms-2011-Last-night-of-the-Proms-review.html Ivan Hewett, "BBC Proms 2011: Last night of the Proms, review"], ''The Telegraph'', 10 September 2011. Opgespoor op 11 September 2011.</ref>In June 2012 het Lang [[Liszt]] se Hongaarse Rapsodie No. 6 en Gershwin se ''Rhapsody In Blue'' by die ''Diamond Jubilee Concert'' te [[Buckingham-paleis]] gespeel.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-18327599 Mark Savage, "Stars shine on The Queen at Jubilee concert"], BBC News, 5 Junie 2012. Opgespoor op 5 Junie 2012</ref>In 2012 het Lang 'n meestersklas aan 'n paar geselekteerde pianiste by die Koninklike Kollege van Musiek gegee, waarby Lara Ömeroğlu en Martin James Bartlett ook betrokke was. In Januarie 2014 het Lang saam met die ''[[heavy metal]]'' groep [[Metallica]] tydens die 56ste Grammy-toekennings gespeel. Hulle het die groep se klassieke lied ''"One"'' uitgevoer.Op 3 Julie 2014 het Lang by die Byblos Internasionale fees in Byblos, [[Libanon]] gespeel.<ref>{{cite web |url=http://www.byblosfestival.org/LangLang/index.html |title=Archived copy |access-date=21 Augustus 2014 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20140821200702/http://www.byblosfestival.org/LangLang/index.html |archive-date=21 Augustus 2014 |url-status=dead |df=dmy-all}}</ref>In September van dieselfde jaar het hy saam met die Koreaanse kunstenaar [[Psy]] tydens die openingskonsert van die 2014 Asiese Spele in [[Incheon]], [[Suid-Korea]], gespeel. Op 18 Oktober in dieselfde jaar het Lang tydens die ''Red Velvet Ball'' saam met die St. Louis Simfonieorkes met David Robertson as dirigent by ''Powell Hall'' gespeel. Op 8 Februarie 2015 het Lang saam met Pharrell Williams en Hans Zimmer tydens die 57ste Grammy-toekennings gespeel. Hulle het Pharrell se trefferlied, "Happy", gespeel. Op 30 April 2015 het Lang gespeel tydens die ''Expo 2015'' openingskonsert saam met [[Andrea Bocelli]] by ''Piazza del Duomo'' in [[Milaan]]. Op 4 Julie 2015 het Lang die "Rhapsody in Blue" van Gershwin uitgevoer tydens "A Capitol Fourth", te wete 'n VSA Onafhanklikheidsdagviering wat vanuit [[Washington, D.C.]] uitgesaai is. Tydens 'n spesiale verskyning in die 30 Desember 2015 episode van "Mozart in the Jungle" het Lang 'n weergawe van [[Franz Liszt]] se "Hongaarse Rapsodie No. 2" uitgevoer.<ref>{{cite web |title=9 'Mozart in the Jungle' Scene-Stealing Cameos from Season 2 |url=http://www.wqxr.org/#!/story/nine-scene-stealing-cameos-mozart-jungle-season-2/ |date=6 Januarie 2016 |access-date=30 April 2016 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200519041308/https://www.wqxr.org/ |archive-date=19 Mei 2020 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> ==Boeke== Lang se outobiografie, ''Journey of a Thousand Miles'', wat deur Random House-uitgewers in agt tale gepubliseer was, is in die somer van 2008 vrygestel. ''Delacorte Press'' het ook 'n weergawe van die outobiografie getiteld ''Playing with Flying Keys'', wat spesifiek vir jonger lesers bedoel is, vrygestel. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} ==Verdere leeswerk== *{{Cite book |url=https://www.worldcat.org/oclc/179834007 |title=Journey of a thousand miles: my story|last=Lang |first=Lang |date=2008 |publisher=Spiegel & Grau |isbn=9780385524568 |edition=1st|location=New York |oclc=179834007}} *Lang, Lang: "Lang Lang: playing with flying keys", Lang Lang saam met Michael French, inleiding deur Daniel Barenboim, New York: Delacorte Press, 2008, 215 p.&nbsp;{{ISBN|978-0-385-73578-0}} *Wu, Grace: "Lang Lang", Cheng & Tsui Co, 2010, 93 p.&nbsp;{{ISBN|0-88727-758-6}} ==Eksterne skakels== {{wikiquote|Lang Lang}} {{Commons category|Lang Lang}} * {{IMDb name|1496244|Lang Lang}} * [http://www.langlangfoundation.org/ Die Lang Lang Internasionale Musiekstigting se amptelike webtuiste] * [https://web.archive.org/web/20180725183723/http://www.lightandshadow.tv/index.php?option=com_content&view=article&id=62&Itemid=88&lang=en Lang Lang – Dragon Songs: dokumentêre rolprent] *[http://www.classicalarchives.com/feature/lang_lang_interview.html Klassieke Argiewe Onderhoud] * [https://www.youtube.com/watch?v=gSoK988NAiM Lang Lang speel Chopin se Klavierconcerto No. 1 in E mineur op Youtube] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lang, Lang}} [[Kategorie:Chinese pianiste]] [[Kategorie:Geboortes in 1982]] [[Kategorie:Lewende mense]] nj2mrlnxhpd9rbdwrlorig7j3gkh3r4 0 285838 2903156 2250419 2026-05-11T18:30:39Z SpesBona 2720 + Inligtingskas 2903156 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Óscar Arias [[Lêer:Nobel prize medal.svg|20px]] | beeld = Óscar Arias (cropped).jpg | beeldonderskrif = Óscar Arias in 2018 | orde = 45ste President van Costa Rica | termynaanvang = [[8 Mei]] [[2006]] | termyneinde = [[8 Mei]] [[2010]] | vise = [[Laura Chinchilla]]<br />Kevin Casas Zamora | voorganger = [[Abel Pacheco]] | opvolger = [[Laura Chinchilla]] | geboortenaam = Óscar Arias Sánchez | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = 1940 | geboortemaand = 9 | geboortedag = 13 | geboorteplek = Heredia, [[Costa Rica]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = Nasionale Bevrydingsparty | orde2 = 40ste President van Costa Rica | termynaanvang2 = [[8 Mei]] [[1986]] | termyneinde2 = [[8 Mei]] [[1990]] | vise2 = Jorge Manuel Dengo Obregón<br />Victoria Garrón de Doryan | voorganger2 = [[Luis Alberto Monge]] | opvolger2 = [[Rafael Ángel Calderón]] | orde3 = Afgevaardigde van die Costa Ricaanse Wetgewende Vergadering | termynaanvang3 = [[1 Mei]] [[1978]] | termyneinde3 = [[2 Mei]] [[1981]] | voorganger3 = Jorge Luis Arce | opvolger3 = Gerardo Vega | kiesafdeling7 = Heredia (2de Kantoor) | orde4 = Minister van Nasionale Beplanning | termynaanvang4 = Mei [[1974]] | termyneinde4 = Julie [[1977]] | president4 = [[Daniel Oduber]] | voorganger4 = ''Homself'' | opvolger4 = Fernando Zumbado | orde5 = Direkteur van die Kantoor van Nasionale Beplanning | termynaanvang5 = [[1971]] | termyneinde5 = [[1974]] | president5 = [[José Figueres]] | voorganger5 = Marco López | opvolger5 = ''Homself'' | eggenoot = Margarita Penón Góngora (1973–1993; geskei)<br />Suzanne Fischel Kopper (2012–''hede'') | kinders = 2 | alma_mater = Boston-universiteit<br />Universiteit van Costa Rica<br />Londense Skool vir Ekonomie<br />[[Universiteit van Essex]] | religie = | handtekening = FirmaOAS.jpg | militer = | lojaliteit = | tak = | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = | toekennings = [[Nobelprys vir Vrede]] (1987) }} '''Óscar Arias Sánchez''' ([[Spaans]]: [ˈoskaɾ ˈaɾjas]; gebore op [[13 September]] [[1940]] in [[Heredia]]) was president van [[Costa Rica]] van 1986 tot 1990 en van 2006 tot 2010. Hy het die [[Nobelprys vir Vrede]] in 1987 ontvang vir sy pogings om die [[Sentraal-Amerika]]anse krisis te beëindig. [[Lêer:Barack Obama and Óscar Arias Sánchez.jpg|duimnael|links|V.l.n.r.: [[Barack Obama]] ([[Verenigde State van Amerika|VSA]]), [[Luiz Inácio Lula da Silva|Lula da Silva]] ([[Brasilië]]), Óscar Arias Sánchez (Costa Rica) en Leonel Fernández ([[Dominikaanse Republiek]]) in 2009]] Hy was ook 'n ontvanger van die [[Albert Schweitzer]]-prys vir humanitarisme en 'n trustee van Ekonome vir Vrede en Veiligheid. In 2003 is hy verkies tot die raad van direkteure van die [[Internasionale Strafhof]] se trustfonds vir slagoffers. Arias staan tans voor verskeie beskuldigings tereg, naamlik strafregtelike misbruik weens 'n dekreet van [[nasionale belang]] oor goudmynbou in 'n beskermde gebied en nege vir seksuele aanranding. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Óscar Arias Sánchez|Óscar Arias}} {{Wenners van die Nobelprys vir Vrede}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Arias, Oscar}} [[Kategorie:Geboortes in 1940]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Costa Ricaanse politici]] [[Kategorie:Wenners van die Nobelprys vir Vrede]] mism0mb3s7nax6gcygu7k36xnoxjzak 0 287194 2903147 2561917 2026-05-11T17:41:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903147 wikitext text/x-wiki [[Lêer:JOHN_M._BROWNING.jpg|duimnael]] '''John Moses Browning''' ([[23 Januarie]] [[1855]] - [[26 November]] [[1926]]) was 'n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] vuurwapenontwerper wat baie variëteite van militêre en burgerlike [[vuurwapen]]s, magasyne en geweermeganismes ontwikkel het - waarvan baie nog wêreldwyd in gebruik is. Hy het sy eerste vuurwapen op 13-jarige ouderdom in die geweerwinkel van sy vader gemaak en op 7 Oktober 1879, op 24-jarige ouderdom, die eerste van sy 128 vuurwapenpatente ontvang. Hy word beskou as een van die suksesvolste vuurwapenontwerpers van die 19de en 20ste eeue, en was die pionier in die ontwikkeling van moderne outomatiese en semi-outomatiese vuurwapens. Browning het byna alle kategorieë vuurwapenontwerp beïnvloed. Hy het geweer en haelgewere uitgevoer, of beduidende verbeterings daaraan gedoen, aan die hand van geweer en geweer. Sy belangrikste bydraes was sekerlik op die gebied van die outolaai van vuurwapens. Hy het die eerste betroubare en kompakte outolaai-pistole ontwikkel deur die teleskoopbout uit te vind en die bout en die vaten van die loop in die sogenaamde pistoolskyf te integreer. Browning se teleskoopbout-ontwerp word nou gevind op byna elke moderne [[semi-outomatiese pistool]], sowel as verskeie moderne outomatiese wapens. Hy het ook die eerste gasaangedrewe vuurwapen, die Colt–Browning Model 1895-masjiengeweer, ontwikkel - 'n stelsel wat meganiese herwinningsbewerking oortref het om die standaard te word vir die meeste kragonderbrekende vuurwapenontwerpe wêreldwyd. Hy het ook belangrike bydraes gelewer tot outomatiese kanonontwikkeling. Browning se suksesvolste ontwerpe sluit die [[Pistool M1911A1|M1911-pistool]], die waterverkoelde M1917, die lugverkoelde M1919 en swaar [[M2 Browning|M2]]-masjiengewere, die Browning Outomatiese Geweer en die Browning Auto-5 in - die eerste semi-outomatiese haelgeweer. Sommige van hierdie wapens word steeds vervaardig, dikwels met slegs klein veranderinge in detail of kosmeties aan dié wat deur Browning of sy lisensiehouers saamgestel is. Sy gewere is van die mees gekopieerde vuurwapens ter wêreld. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Browning, John}} [[Kategorie:Geboortes in 1855]] [[Kategorie:Sterftes in 1926]] [[Kategorie:Amerikaanse uitvinders]] qnal3p08aqf5d5vkfax67dmvm22q4jp 0 303215 2903359 2855226 2026-05-12T11:41:55Z Oesjaar 7467 /* Doelspelle */ Verbeter 2903359 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} Dit is 'n '''lys van sporte''' met 'n artikel op Wikipedia, gerangskik volgens die manier van beoefening. : [[Skyfwerp]] - [[Hamergooi]] - [[hardloop]] - Driesprong - [[Hoogspring]] - [[Hekkiesloop|Hekkies]] - [[Gewigstoot]] - [[Maraton|marathon]] - Paalspring - stapwedloop - [[spiesgooi]] - [[Naelloop|naellope]] : - tienkamp - [[driekamp]] - [[verspring]] - [[rolstoelresies]] - Sewekamp == Balsport == === Doelspelle === : [[Amerikaanse voetbal]] - [[Australiese voetbal]] - [[bandy]] - [[Basketbal]] - vlag voetbal - floorball - gaelic football - [[Handbal]] - [[Veldhokkie|VeldHokkie]] - Perdebal - hurling - [[yshokkie]] - skielerhokkie - [[korfbal]] - kragbal - lacrosse - [[polo]] - [[Rolstoelrugby|quad Rugby]] - rolhockey - rolstoelbasketbal - [[Rugby]] - [[Bok in die hok|trefbal]] - [[sokker]] - [[waterpolo]] - saalhokkie - saalsokker === Rakketsport en netsporte e.d. === : [[Pluimbal|Badminton]] - [[Strandvlugbal|strandvolleybal]] - bossabal - [[Kaatsspel|kaatsen]] - [[Padel (sport)|padel]] - rakketlon - racquetbal - rolstoeltennis - sepak takraw - [[Muurbal|squash]] - [[tafeltennis]] - tennis - volleybal - [[Vuisbal|vuistbal-]] pickleball === Honkbal e.d. === : [[Krieket]] - [[Bofbal|Honkbal]] (baseball) - kastie - slagbal - [[Sagtebal]] [[Kategorie:Sport]] 7jav8dme5jhoz5rqohu6wcrmxc58tfo 1 304138 2903360 2198546 2026-05-12T11:43:34Z Oesjaar 7467 /* Hoofletters */ nuwe afdeling 2903360 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Hoofletters == {{ping|Aliwal2012}}, loer asb na die sportsoorte, party het hoofletters en ander nie. Jy ken dit beter as ek. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:43, 12 Mei 2026 (UTC) 687b2e93ekhxfmr8rr5p2o8o72dyalt 0 305919 2903354 2894602 2026-05-12T11:38:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903354 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Matthijs de Castelein.gif|duimnael|Matthijs de Castelein]] '''Matthijs de Castelein'''<ref>ook geskryf as Matthys de Casteleyn</ref> (Pamele, omstreeks 1485/9 - Pamele, [[1550]]) was 'n Oudenaardse priester wat verbonde was aan die ''parochiekerk'' van Pamele en hoof was van die ''rederijkerskamer'' Pax Vobis van Oudenaarde en De Kersouwe van Pamele. Ingevolge sy eie verklaring skryf hy 36 klugte, 38 ''tafelspelen'', 12 stukke oor [[moraliteit]] en 30 ''wagenspelen'', maar weinig daarvan het egter bewaar gebly. Tot sy jeugwerk behoort die drama ''Historie van Pyramus ende Thisbe'' (vermoedelik reeds vóór 1521 gedruk) en die ''Balladen van Doornijcke'' (waarskynlik in 1522 geskryf), waaruit 'n sterk anti-Franse gesindheid blyk. Voorts dig hy 'n bundel ''Diversche liedekens'' (oudste bekende druk, 1573/1574), met afwisselende inhoud, waarvoor hyself die musiek komponeer. Veral sy amoreuse- en ''drinkliedere'' munt uit deur hul losse, lugtige en sangerige trant, die eerste ook deur hul dartelende toon. De Castelein is veral bekend omdat hy die eerste uitvoerige Nederlandstalige [[poësie]] geskryf het, wat van kardinale betekenis was vir kennis van die letterkundige opvatting van die ''rederijkers''. Hy voltooi ''De Const van Rhetoriken'' in [[1548]], maar sy poësie word eers vyf jaar na sy dood in [[1555]] te [[Gent]] uitgegee deur die ''rederijker'' Jan Cauweel. Tussen [[1555]] en [[1616]] verskyn ses drukke van ''De Const van Rhetoriken''. In 239 strofes word 'n oorsig gegee van rymsoorte, strofevorme en poësiegenres, wat alles geïllustreer word deur 'n nie onaansienlike aantal stukke deur homself (Rondo's, ballades en refreine), waardeur die ''Const van Rhetoriken'' tewens uitgroei tot 'n soort [[bloemlesing]] uit sy werk, wat ongelukkig vir die grootste gedeelte verlore gegaan het. Die ''Const van Rhetoriken'' word dikwels beskou as 'n kodifikasie wat eerder die weg agtertoe as vorentoe wys. Matthijs de Castelein is egter 'n moderniserende digter wat in velerlei opsigte die weg na die [[renaissance]] wys. Hy vereenselwig hom met die huiwerigheid van die ''rederijkers'' om hul digkuns aan die drukpers af te staan (ambagtelike proteksionisme), en maak so die weg vry vir die idee van 'n individuele digterskap. As leidraad vir sy werk gebruik hy die vyftiende-eeuse ''Art de rhétorique'' (1493) van de [[Frans]]e ''rederijker'' [[Jean Molinet]]. Hy bring egter ook aanpassings en korreksies aan om die reëls in ooreenstemming te bring met die Nederlandstalige gebruike van die ''rederijkers''. == Sien ook == * [[Vlaamse letterkunde]] == Bronne == * Coigneau, D., e.a., ''Overzicht van de Nederlandse letterkunde (deel 1)'', Gent, Academia Press, 1997. * Van Vaeck, M., ''Nederlandse literatuur: vroegmoderne tijd'', Leuven, Alpha Copy, 2010. * "Castelein, Matthijs." Microsoft® Encarta® Winkler Prins 2006 [CD]. Microsoft Corporation, 2005. == Eksterne skakels == *[https://www.dbnl.org/tekst/cast005cons01_01/ ''De Const van Rhetoriken''] == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | il = Matthijs_de_Castelein }} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:de Castelein, Matthijs}} [[Kategorie:Vlaamse digters]] [[Kategorie:Vlaamse skrywers]] [[Kategorie:Suid-Nederlanders (voor 1830)]] [[Kategorie:Sterftes in 1550]] 2r6cloumdd3oice9kb3ukmz45mudk18 0 306004 2903108 2902326 2026-05-11T15:24:11Z Aliwal2012 39067 2903108 wikitext text/x-wiki {{Infoboks-Vliegtuig |naam= Su-57 ''Felon'' |subsjabloon= |beeld=Lêer:Sukhoi T-50 Maksimov.jpg |byskrif='n Soechoi Su-57 in vlug by die MAKS-2011-lugskou |tipe=Lugsuperioriteit, multirol-sluipvegter |vervaardiger=Сухой ([[Soechoi]]) / [[OAK (vliegtuigkorporasie)|OAK]] (Komsomolsk-on-Amur Aircraft Production Association) |ontwerper=Alexander Davidenko<ref name="Т-50-Eng — Page 3" /> |bekendstelling= |eerste vlug=29 Januarie 2010<ref name="1st" /> |vrygestel=25 Desember 2020<ref>{{cite web|url=https://asiatimes.com/2020/12/russia-nets-a-special-su-57-fighter-jet-for-christmas/|title=Russia nets a special Su-57 fighter jet for Christmas|publisher=Asiatimes|date=27 Desember 2020}}</ref> |onttrek= |status=Onder ontwikkeling |hoofgebruiker=[[Russiese Lugmag]] |meer gebruikers=[[Russiese Vloot]]<ref name="RMN" /> |vorige gebruikers= |vervaardig=2009–hede |aantal gebou=11 (10 toets en 1 serie)<ref name="aantal" /> teen 2019. |programkoste=VS$8–10 miljard (2009 beraming.)<ref name="prog_cost" /> |eenheidskoste=VS$42 miljoen<ref name="e_cost" /> |ontwikkel van= |variante met eie artikels=Sukhoi/HAL FGFA (vir Indië) }} Die '''Soechoi Su-57''' ([[Russies]]: Сухой Су-57; onbevestigde [[NAVO]] verslagdoening naam: '''Felon''')<ref>{{Cite web|url=https://www.ruaviation.com/news/2019/11/1/14330/|title=NATO assigns new reporting name for Su-57 5th generation jet fighter|date=1 November 2019|website=ruaviation.com|access-date=2 November 2019}}</ref> is 'n verskuilbare, enkelsitplek, tweelingenjin multirol vyfde-generasie gevegvliegtuig wat sedert 2002 ontwikkel word vir Russiese lugsuperioriteit en aanvalsoperasies.<ref>{{Cite web|url=http://tass.com/defense/960000|title=Russia's 5th-generation fighter jet named as Su-57|website=TASS|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170812021235/http://tass.com/defense/960000|archive-date=12 Augustus 2017|access-date=11 Augustus 2017}}</ref> Die vliegtuig is die produk van die '''PAK FA''', 'n vyfde generasie vegvliegtuigprogram van die [[Russiese Lugmag]]. Soechoi se interne naam vir die vliegtuig is '''T-50'''. Die Su-57 is beplan om die eerste vliegtuig in Russiese militêre diens te wees wat [[Sluipvliegtuig|sluiptegnologie]] gebruik. Sy nooiensvlug is op 29 Januarie 2010 onderneem en die eerste produksievliegtuie is in 2020 afgelewer.<ref>https://thediplomat.com/2019/12/despite-su-57-crash-russia-plans-for-mass-delivery-of-new-fighter-jet-in-2020/</ref> Die vegter is ontwerp om superkruisspoed, supermanuvreurbaarheid, verskuiling en gevorderde [[avionika]] te hê om die vorige generasie vegvliegtuie, sowel as grond- en seeverdediging te oorkom.<ref>{{Cite press release|url=http://www.sukhoi.org/eng/news/company/?id=5386|title=Т-50-2 fighter aircraft made the flight to Akhtubinsk|date=21 Februarie 2014|access-date=5 Maart 2014|archivedate=27 April 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140427020021/http://www.sukhoi.org/eng/news/company/?id=5386}}</ref><ref name="sukhoi.org first flight">{{Cite press release|url=http://sukhoi.org/eng/news/company/?id=3143|title=Sukhoi Company launches flight tests of PAK FA advanced tactical frontline fighter|date=29 Januarie 2010|access-date=26 Januarie 2011|archivedate= 1 Mei 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110501030735/http://sukhoi.org/eng/news/company/?id=3143}}</ref> Die Su-57 is bestem om die [[MiG-29]] en [[Soechoi Su-27|Su-27]] in die Russiese Lugmag te vervang.<ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2009/01/16/Russia-bets-on-new-Sukhoi-fighter-to-match-F-35/UPI-93841232131619/|title=Russia bets on new Sukhoi fighter to match F-35|agency=United Press International|first=Ariel|last=Cohen|date=16 Januarie 2009|access-date=11 Januarie 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205081345/http://www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2009/01/16/Russia-bets-on-new-Sukhoi-fighter-to-match-F-35/UPI-93841232131619|archive-date=5 Februarie 2010|url-status=live}}</ref> Volgens die VSA sal dit kernwapenbekwaam wees via 'n komende missiel soortgelyk aan die [[Kh-47|Kinzhal]]. Die vliegtuig sal na verwagting die MiG-29 en Su-27 in die Russiese militêre diens opvolg en is ook vir uitvoer bemark. Die eerste prototipe-vliegtuig het in 2010 gevlieg, maar die program het 'n uitgestelde ontwikkeling ervaar as gevolg van verskeie strukturele en tegniese probleme wat tydens proewe na vore gekom het, insluitend die vernietiging van die eerste produksievliegtuig in 'n ongeluk voor aflewering. In 2018, tydens die Russiese ingryping in die Siriese burgeroorlog, is ten minste twee Su-57 prototipes vir die eerste keer ontplooi en in gevegte gebruik. Na herhaalde vertragings is die eerste Su-57 in Desember 2020 in diens van die Russiese Lugruimmagte gestel.<ref>{{cite news|url=http://www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2009/01/16/Russia-bets-on-new-Sukhoi-fighter-to-match-F-35/UPI-93841232131619/|title=Russia bets on new Sukhoi fighter to match F-35|work=United Press International|first=Ariel|last=Cohen|date=16 January 2009|access-date=11 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205081345/http://www.upi.com/Business_News/Security-Industry/2009/01/16/Russia-bets-on-new-Sukhoi-fighter-to-match-F-35/UPI-93841232131619|archive-date=5 February 2010|url-status=live}}</ref> Dit is na bewering sporadies in Oekraïne gebruik in die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022]]. == Ontwikkeling == [[Beeld:Sukhoi T-50 in 2011 (4).jpg|duimnael|links|Su-57 prototipe by die MAKS-2011-lugskou]] As gevolg van 'n gebrek aan fondse na die ontbinding van die Sowjetunie, is die MFI herhaaldelik vertraag en die eerste vlug van die MiG 1.44/1.42 prototipe het eers in 2000 plaasgevind, nege jaar agter skedule. As gevolg van die hoë koste is die MFI en LFI uiteindelik gekanselleer terwyl die Russiese Ministerie van Verdediging begin werk het aan 'n nuwe volgende-generasie vegvliegtuigprogram; in 1999 het die ministerie die PAK FA of I-21-program geïnisieer, met die kompetisie wat in April 2001 aangekondig is. As gevolg van Rusland se finansiële probleme, was die program daarop gemik om koste te beperk deur 'n enkele multirol vyfde-generasie vegvliegtuig te vervaardig wat beide die Su-27 en die MiG-29 sou vervang. Verdere kostebesparende maatreëls sluit in 'n beoogde grootte tussen dié van die Su-27 en die MiG-29 en normale opstygmassa aansienlik kleiner as die MiG MFI se 28,6 ton en die Su-47 se 26,8 ton.<ref>Butowski (2021), p. 5</ref><ref>Gordon 2021, p. 7</ref> == Toekomstige operateurs == * [[Russiese Lugmag]] – 78 vliegtuie op bestelling.<ref name="Two aircraft on order">{{Cite web|url=http://tass.ru/armiya-i-opk/5480249|title=Минобороны и "Сухой" заключили контракт на поставку двух Су-57|date=22 Augustus 2018|website=TASS|archive-url=https://web.archive.org/web/20180823105723/http://tass.ru/armiya-i-opk/5480249|archive-date=23 Augustus 2018|access-date=23 Augustus 2018}}</ref><ref name="76 aircraft on order">{{Cite web|url=https://tass.ru/armiya-i-opk/6601712|title=Минобороны получит 76 истребителей Су-57|website=TASS|date=27 Junie 2019|access-date=28 Junie 2019}}</ref> == Ongelukke == Op 10 Junie 2014 is die vyfde vlieënde prototipe, vliegtuig T-50-5, erg beskadig deur 'n enjinbrand ná die landing. Die [[vlieënier]] het daarin geslaag om ongedeerd te ontsnap. Soechoi het gesê dat die vliegtuig herstel sal word, en dat die brand "nie die tydsberekening van die T-50-toetsprogram sal beïnvloed nie".<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2014-06-16/sukhoi-t-50-prototype-suffers-fire-approach-land|title=Sukhoi T-50 Prototype Suffers Fire on Approach To Land|last=Karnozov|first=Vladimir|website=Aviation International News|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190131093532/https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2014-06-16/sukhoi-t-50-prototype-suffers-fire-approach-land|archive-date=31 Januarie 2019|access-date=30 Januarie 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=http://en.ria.ru/military_news/20140610/190470543/T-50-Fighter-Jet-Fire-Near-Moscow-Not-to-Affect-Test-Run.html|title=T-50 Fighter Jet Fire Near Moscow Not to Affect Test Run|agency=RIA Novosti|access-date=10 Junie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140612210904/http://en.ria.ru/military_news/20140610/190470543/T-50-Fighter-Jet-Fire-Near-Moscow-Not-to-Affect-Test-Run.html|archive-date=12 Junie 2014|url-status=live}}</ref> Op 24 Desember 2019 het die eerste reeks Su-57 120 km van die Dzyomgi-lughawe, [[Chabarofsk-krai]], neergestort tydens die laaste fase van sy fabrieksproewe weens die wanfunksionering van die beheerstelsel. Die vlieënier het uitgeskiet en is met 'n [[helikopter]] opgepik. Volgens TASS is die toetsvlug op 'n hoogte van 8000 meter uitgevoer toe die wanfunksionering plaasgevind het, wat veroorsaak het dat die vliegtuig in 'n vinnige spiraal neergedaal het. Toe al die pogings om die vliegtuig in 'n horisontale vlug te stabiliseer met behulp van die handmatige vlugbeheerstelsel misluk het, het die vlieënier op 'n hoogte van 2000 meter uitgeskiet. == Verwysings == {{Verwysings|2|verwysings= <ref name="Т-50-Eng — Page 3">{{Cite web|url=http://pakfa.tass.com/p2600282/|title=Т-50-Eng — Page 3|website=Т-50-Eng|access-date=2019-12-04|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216122339/http://pakfa.tass.com/|url-status=dead}}</ref> <ref name="1st">{{cite news |url= http://en.rian.ru/russia/20100129/157715872.html |title= Russia draws back veil of secrecy with peek at future fighter |agency= RIA Novosti |date= 29 Januarie 2010 |access-date= 4 Mei 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130510090035/http://en.rian.ru/russia/20100129/157715872.html |archive-date= 10 Mei 2013 |url-status=live |df= dmy-all}}</ref> <ref name="RMN">{{cite news |last= Druzhinin |first= Alexei |url= http://www.en.rian.ru/mlitary_news/20100928/160747881.html |title= Russian Navy to get fifth generation carrier fighter after 2020 |agency= RIA Novosti |date= 28 September 2009 |accessdate= 26 Januarie 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101008173143/http://en.rian.ru/mlitary_news/20100928/160747881.html |archive-date= 8 Oktober 2010 |url-status=live |df= dmy-all}}</ref> <ref name="prog_cost">{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-10/india/28069553_1_india-and-russia-anatoly-serdyukov-admiral-gorshkov |title=India, Russia to ink new military pact |agency=Times of India |first=Rajat |last=Pandit |date=10 Oktober 2009 |access-date=11 Mei 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705132840/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-10-10/india/28069553_1_india-and-russia-anatoly-serdyukov-admiral-gorshkov |archive-date=5 Julie 2013 |url-status=live}}</ref> <ref name="e_cost">{{cite journal |url=https://militarywatchmagazine.com/article/russia-s-new-su-57-fighters-cost-just-35-million-each-are-fifth-generation-jets-really-cheaper-than-the-su-35 |title=Russia’s New Su-57 Fighters Cost Just $35 Million Each; Are Fifth Generation Jets Really Cheaper than the Su-35?}}</ref> <ref name="aantal">{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |access-date=3 Januarie 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 Desember 2017 |url-status=live}}</ref> }} [[Kategorie:Russiese wapentuig]] [[Kategorie:Vegvliegtuie]] 5esxgf0jijvzthardmcrm2sxw034oha 0 306113 2903357 2214260 2026-05-12T11:40:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903357 wikitext text/x-wiki '''Matabeleland''' is 'n streek in die suide van [[Zimbabwe]]. Die gebied is verdeel in die Zimbabwiese administratiewe streke [[Matabeleland-Noord]] en [[Matabeleland-Suid]]. Die belangrikste stad is [[Bulawayo]]. Benewens die verbouing van [[graan]], suiker en [[katoen]], word [[goud]] ook gemyn. Matabeleland word sedert die 1830's deur die [[Ndebele (stam)|Matabele]] bewoon. Hulle is afstammelinge van die [[Zoeloes]] wat in die ooste woon. Van 1837 tot 1893 was Matabeleland die kerngebied van die soewereine koninkryk Mthwakazi, wat na 1860 ook die gebiede van die huidige Zimbabwe insluit wat nog grotendeels deur [[Mashona|Shona]] bewoon word. Die land is met die vorige eeuwending (1900's) deur die koloniale troepe van die Britte verower ([[Matabele-opstand|Tweede Matabele-oorlog]]). Voor die Matabele-immigrasie was daar twee opvolgerstate van die (eerste) Munhumutapa-ryk, waarvan die sentrums nou historiese terreine is: [[Khami]] was die middelpunt van die staat Torwa en Dhlo-Dhlo (''Danamombe'') was die middelpunt van die staat Changamire. [[Lêer:Matabeleland.svg|links|duimnael|240x240px| Ligging van Matabeleland ]] {{Normdata}} [[Kategorie:Voormalige lande in Afrika]] [[Kategorie:Geografie van Zimbabwe]] 939b9fl6j28s8okwpl9bijuvljnk38y 0 306139 2903371 2816675 2026-05-12T11:48:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903371 wikitext text/x-wiki {{DISPLAYTITLE:''Mound Builders''}} [[Lêer:Watson Brake Aerial Illustration HRoe 2014.jpg|duimnael|'n Kunstenaarsvootrstelling van Watson Brake in Louisiana (lugaansig)]] [[Lêer:Monk's Mound - panoramio.jpg|duimnael|Monk's Mound maak deel uit van [[Cahokia]], die Mound Builders-[[Unesco]]-[[wêrelderfenisterrein]] in [[Illinois]]]] [[Lêer:Cahokia Visitor's Center (48581858101).jpg|duimnael|Diorama van 'n jagter uit die Mississippi-periode in die [[Cahokia|Cahokia-besoekersentrum]] in Illinois]] '''''Mound Builders''''' is 'n historiografiese en argeologiese [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] vakterm wat na 'n groep voor-Columbiaanse Indiaanse beskawings in [[Noord-Amerika]] verwys wat oor 'n tydperk van sowat 5&nbsp;000 jaar 'n verskeidenheid kunsmatige aardheuwels vir godsdienstige, seremoniële, begrafnis- en - ten opsigte van hul elites - ook residensiële en administratiewe doeleindes aangelê het. Die oudste aardheuwel-kompleks, Watson Brake, is in die Ouachita-parogie in [[Louisiana]] geleë. Die bou van aardheuwels was kenmerkend vir beskawings uit drie opeenvolgende kulturele en historiese periodes wat vanaf ongeveer 3500 v.C. ('n tydperk waarin die bou van Watson Brake val) tot die 16de eeu bestaan het: * die Argaïese periode, * die Woodland-periode (insluitende die Calusa-, Adena- en Hopewell-beskawings), en * die Mississippi-periode. ''Mound Builder''-gemeenskappe is in 'n gebied aangetref wat van die [[Groot Mere]] in die noorde tot die [[Golf van Meksiko]] in die suide, en van die Ohio-riviervallei en die Mississippi-riviervallei met sy takriviere ooswaarts tot die [[Appalache|Appalache-bergreeks]] gestrek het. In teenstelling met die Amerikaanse Suidweste, 'n betreklik droë gebied waar hoogs ontwikkelde beskawings ontstaan het wat deur wetenskaplikes Anasazi en Hohokam genoem word (waarby die laasgenoemde beskawing 'n ingewikkelde stelsel van damme en slote vir watervoorsiening gebou het), kon ''Mound Builders'' voordeel trek uit die gematigde en vogtige [[klimaat]] van die Mississippivallei wat 'n natuurlike [[habitat]] vir 'n groot verskeidenheid wilde plante en diere laat ontstaan het. Plaaslike bevolkings het 'n bestaan as kossoekers gevoer - hulle was aangewese op die versameling van eetpare plante, visvangs en jag. Die ontwikkeling van 'n meer gevorderde landboustelsel is sodoende vertraag. Eerste pogings in hierdie verband strek terug tot omstreeks 2000 v.C. toe ''Mound Builder''-gemeenskappe sonneblomme en ander gewasse as [[stapelvoedsel]] probeer aanplant het. Maar eers omstreeks 800 n.C. is oorgegaan tot die stelselmatige verbouing van mielies, bone en pampoene (''squash'') - die sogenaamde "drie-eenheid" van Indiaanse landbou.<ref>Alan Taylor: ''American Colonies''. New York, NY: Penguin Books 2002, bl. 14</ref> Toestande vir hierdie soort boerdery was in die wye vloedvlaktes van die Mississippivallei ideaal - die uiters vrugbare streek is jaarliks in die tyd van die lentevloede met voedingstofryke sedimente aangevul wat deur die magtige Mississippi stroomaf gedra is. Eenvoudige landbouwerktuie soos kliphakke was voldoende om die goed gewaterde grond te bewerk. Opbrengste was so hoog dat die bevolking kon vervierdubbel. Die Mississippivallei het die mees digbevolkte streek noord van Sentraal-Meksiko geword. Net soos inheemse Meksikaanse bevolkings het ook ''Mound Builders'' die son as hul hoofgodheid begin aanbid, siende dat dit die bron van alle lewe was wat ryk oeste aan hulle geskenk het. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} ;Materiaal vir onderwysers ---- * [http://geoalliance.asu.edu/moundbuilders ''Arizona State University | Arizona Geographic Alliance: The Moundbuilders: Who, Where, So What?''] {{Normdata}} [[Kategorie:Geskiedenis van die Verenigde State van Amerika]] 59h4z092onqxmyut3vk9pwpfdgkaxm5 0 308598 2903239 2632610 2026-05-12T06:36:03Z InternetArchiveBot 131157 Red 1 verwysing(s) en merk 0 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903239 wikitext text/x-wiki Die '''Koninklijke Bibliotheek''' (KB), of '''Royal Library of the Netherlands''', is die nasionale [[biblioteek]] van [[Nederland]]. Dit is in 1798 gestig en is in [[Den Haag]] gesetel.<ref>{{Cite web|title=Koninklijke Bibliotheek / Royal Library of the Netherlands|url=https://www.cenl.org/library/koninklijke-bibliotheek/|website=The Conference of European National Librarians (CENL)|language=en|access-date=2020-05-23|archive-date=2020-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200607184825/https://www.cenl.org/library/koninklijke-bibliotheek/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Dutch Royal Library {{!}} library, Den Haag, Nederland|url=https://www.britannica.com/place/Dutch-Royal-Library|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2020-05-23}}</ref> Die KB versamel alle inligting wat oor Nederland gepubliseer word en op dié land betrekking het, van [[Middeleeuse]] [[letterkunde]] tot hedendaagse publikasies. Sowat 7&nbsp;miljoen publikasies word geberg, onder meer [[boek]]e, [[koerant]]e, [[tydskrif]]te en [[kaart]]e. Dit lewer ook baie digitale dienste, soos die aanlynbiblioteek (met e-boeke en oudioboeke) en [[Delpher]] (miljoene gedigitaliseerde bladsye). Sedert 2015 speel die KB ’n koördinerende rol vir die netwerk van die openbare biblioteek.<ref>{{Cite web|title=The National Library of the Netherlands - Digital Preservation (Library of Congress)|url=http://www.digitalpreservation.gov/series/edge/koninklijke.html|website=www.digitalpreservation.gov|access-date=2020-05-23|archive-date=2013-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928004613/http://www.digitalpreservation.gov/series/edge/koninklijke.html|url-status=dead}}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Normdata-identifiseerders}} [[Kategorie:Biblioteke]] qcu61l3bvb98k2xpjwf7tpndnd7xw78 0 313368 2903199 2893022 2026-05-12T00:06:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903199 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jürgen Schadeberg | bynaam = | beeld = | beeldbeskrywing = | onderskrif = | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum|1931|03|18}} | geboorteplek = [[Berlyn]], [[Duitsland]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1931|03|18|2020|8|29}} | sterfteplek = La Drova, [[Valencia, Spanje|Valencia]], [[Spanje]] | ouers = | familie = | titel = | nasionaliteit = {{vlagland|Suid-Afrika}} | alma_mater = | beroep = Fotograaf | ander = | bekend = ''Sof'town Blues: images from the black '50s'', ''Voices from Robben Island'', ''The Black and White Fifties: Jürgen Schadeberg's South Africa'' | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | religie = | huweliksmaat = | kinders = | kleinkinders = | webblad = | handtekening = }} '''Jürgen Schadeberg''' ([[18 Maart]] [[1931]]<ref name="SAhistory">[https://www.sahistory.org.za/people/jurgen-schadeberg Jürgen Schadeberg] South African History Online</ref> - [[29 Augustus]] [[2020]]<ref name="Botha">Ted Botha: [https://www.sapeople.com/2020/08/30/famous-mandela-photographer-at-drum-magazine-jurgen-schadeberg-dies/ Famous Mandela Photographer at Drum Magazine Jürgen Schadeberg Dies] sapeople.com 30 Augustus 2020</ref>) was 'n Duits-gebore Suid-Afrikaanse [[fotograaf]] en [[kunstenaar]]. Hy het belangrike oomblikke in die Suid-Afrikaanse geskiedenis gefotografeer,<ref name="Botha" /> insluitend ikoniese foto's soos van [[Nelson Mandela]] in die [[Robbeneiland]]-gevangenis.<ref name="Citizen" /> Hy het ook in [[Londen]] en [[Spanje]] gewoon, gewerk en klas gegee en foto’s in baie Afrikalande geneem. Sy werk word in die versamelings van die [[Verenigde Koninkryk]] se kunsraad, die nasionale portretgalery, Tate en die Victoria en Albert-museum in Londen bewaar. == Lewe == Jürgen Schadeberg is in 1931 in [[Berlyn]], [[Duitsland]], gebore waar hy grootgeword het tydens die [[Nazi]]-bewind en die [[Tweede Wêreldoorlog]].<ref name="Botha" /> In die nasleep van die oorlog het sy moeder 'n verhouding met 'n Britse offisier in die besettingsleër begin en in 1947 saam met hom na [[Suid-Afrika]] geëmigreer. Schadeberg homself as fotograaf bekwaam by die ''Deutsche Presseagentur'' (Duitse persagentskap).<ref name="Döring">{{cite web | last=Döring | first = Laura |url = https://www.dw.com/de/mandelas-fotograf-j%C3%BCrgen-schadeberg/a-17117050 | title=Mandelas Fotograf: Jürgen Schadeberg | date=7 Oktober 2013 | website=Deutsche Welle | language=de | accessdate=31 Augustus 2020 }}</ref> Hy verhuis in 1950 na Suid-Afrika om weer by sy gesin aan te sluit en vind die volgende jaar werk by die [[tydskrif]] ''[[Drum (tydskrif)|Drum]]'' as amptelike fotograaf en uitlegkunstenaar.<ref name="Botha" /><ref name="Darren">Newbury, Darren. "Johannesburg Lunch-Hour 1951–1963: The emergence and development of the humanist photographic essay in Drum magazine." In ''Journalism Studies'' 8 April 2007, bl 584-594.</ref><ref>''The Finest photos from the old Drum'', Bailey's African Photo Archives, 1987; Penguin Books [distributor], {{ISBN|062010581X}}</ref><ref>Enwezor, O. (1 Januarie 2013). 'A critical presence: Drum magazine in context'. In ''Modern Art in Africa, Asia, and Latin America: an Introduction to Global Modernisms'', 58-62.</ref> Schadeberg het die seniorfiguur van die groep geword<ref name="SAhistory" /><ref>{{Citation | editor=Wells, Liz| author1=Henning, Michelle| title=Photography : a critical introduction | publication-date=2015 | publisher=Routledge | edition=Fifth | isbn=978-1-315-72737-0 }}</ref> en 'n onderwyser en mentor vir sommige van die mees kreatiewe Suid-Afrikaanse fotograwe van sy tyd, waaronder Bob Gosani, Ernest Cole en later [[Peter Magubane]].<ref name='Mentor'>{{cite news|first= |last= |author2= |title=Jürgen Schadeberg |date= |publisher= |url=http://www.linkpicturelibrary.com/jurgen_gallery.htm |work=Link Portfolio |pages= |accessdate=19 April 2009 |language= |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080820045323/http://www.linkpicturelibrary.com/jurgen_gallery.htm |archivedate=20 Augustus 2008 }}</ref> As een van die min wit fotograwe wat die daaglikse lewe onder die swart gemeenskap gefotografeer het, het hy kennis gemaak met die lewe en [[kultuur]] van Swartes. As gevolg hiervan het hy die begin van die vryheidsbeweging, die gevolge van [[apartheid]] en die lewenskragtigheid van die ''[[township]]''-lewe op film vasgelê.<ref>{{Citation | author1=Sampson, Anthony | title=Drum : the making of a magazine | publication-date=2005 | publisher=Jonathan Ball Publishers | edition=2005 | isbn=978-1-86842-211-1}}</ref> Schadeberg het in die vyftigerjare talle historiese en belangrike gebeure gefotografeer, waaronder die Defiance-veldtog (uitdagingsveldtog) van 1952, die verraadverhoor van 1956, die verwydering uit [[Sophiatown]] in 1955, die [[jazz]]- en sosiale toneel van Sophiatown, <ref>''Sof'town Blues: images from the black '50s'', J. Schadeberg, 1994, {{ISBN|0-9583980-1-1}}</ref> die begrafnis van slagoffers van die [[Sharpeville-slagting]] van 1960, en foto's van Robbeneiland-gevangenes.<ref>Jürgen Schadeberg, ''Voices from Robben Island'', Ravan Press, 1994, {{ISBN|0-86975-454-8}}</ref> Van die bekende persone wat hy gefotografeer het, is onder andere Nelson Mandela,<ref>''Nelson Mandela and the Rise of the ANC'' / compiled and edited by Jürgen Schadeberg ; photographs by Ian Berry ... [et al.] ; text by Benson Dyantyi ...[et al.], Jonathan Ball, 1990, {{ISBN|0-947464-18-2}}</ref> [[Walter Sisulu]], [[Oliver Tambo]], Trevor Huddleston en [[Govan Mbeki]]. Hy dokumenteer ook jazz-legendes uit die 1950's soos Thandi Klaasen, [[Hugh Masekela]], [[Kippie Moeketsi]] en [[Miriam Makeba]]<ref name="Döring" /><ref name="Oxley">Matthew Oxley: [https://www.worldphoto.org/blogs/22-11-16/father-south-african-photography-j%C3%BCrgen-schadeberg The Father of South African Photography - Jürgen Schadeberg] (interview) worldphoto.org 2017</ref><ref name="Leica">[https://us.leica-camera.com/Leica-Galleries/Leica-Gallery-Prague/News-Program/A-TRIBUTE-TO-THE-MASTERS-OF-PHOTOGRAPHY-J%C3%BCrgen-Schadeberg A Tribute to the Masters of Photography / Jürgen Schadeberg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200929222610/https://us.leica-camera.com/Leica-Galleries/Leica-Gallery-Prague/News-Program/A-TRIBUTE-TO-THE-MASTERS-OF-PHOTOGRAPHY-J%C3%BCrgen-Schadeberg |date=29 September 2020 }} leica-camera.com</ref> Hy het dokumentasie oor die alledaagse lewe geskep.<ref name="Döring" /> ''Drum'' wou hê dat die sangeres [[Dolly Rathebe]] die voorbladmeisie vir een van hul uitgawes moes wees. Schadeberg het haar na 'n Johannesburgse mynhoop geneem en in 'n [[bikini]] afgeneem. Die twee is in hegtenis geneem weens oortreding van die [[Ontugwet]] wat verhoudings tussen rasse verbied het.<ref name='Rathebe'>{{cite news | first= | last= | author2= | title=Dolly Rathebe | date= | publisher=S A History | url=http://www.sahistory.org.za/pages/people/bios/rathebe-d.htm | work= | pages= | accessdate=3 Desember 2007 | language= | archive-url=https://web.archive.org/web/20071010143011/http://www.sahistory.org.za/pages/people/bios/rathebe-d.htm | archive-date=10 Oktober 2007 | url-status=dead }}</ref> In 1959 verlaat Schadeberg ''Drum'' om vryskutwerk te doen. Hy was deel van 'n ekspedisie onder leiding van professor [[Phillip Tobias]] van die [[Universiteit van die Witwatersrand]] om die [[Boesmans]] te bestudeer en publiseer beelde in ''The Kalahari Bushmen Dance'' in 1982.<ref name="SAhistory" /> Schadeberg voel gedwonge deur toenemende burgerlike onrus om Suid-Afrika te verlaat, en gaan in 1964<ref name="Döring" /> na Londen, <ref name="Leica" /><ref name="Botha" /> waar hy fotoredakteur was van die tydskrif ''Camera Owner'' (voorloper van ''Creative Camera''),<ref>Brittain, David (1999). Creative camera : thirty years of writing. Manchester University Press. {{ISBN|978-0-7190-5804-2}}.</ref> waarin hy 'n sterker ontwerpsin opgeneem het en die beeldinhoud daarvan verhoog het. Hy was van April tot Julie 1965 die redakteur van die publikasie.<ref>David Allan Mellor, "A Contextual Chronology", bl.150. In David Allan Mellor, ed., No Such Thing as Society: Photography in Britain 1967–87: From the British Council and the Arts Council Collection (London: Hayward, 2007; {{ISBN|978-1-85332-265-5}}).</ref><ref>Val Williams, 'Crowned with Thorns: Creative Camera 1965-1978'. In ''Creative Camera'' No.321, April–Mei 1993</ref> Hy het ook fotografiese uitstallings in Engeland aangebied en saamgestel, veral vir die Whitechapel-kunsgalery.<ref name='Mentor'/> Daarna verhuis hy na Spanje waar hy hom toespits op 'n loopbaan as kunstenaar.<ref name="SAhistory" /> In 1972 keer hy terug na Afrika waar hy 'n pos as fotograaf vir Christian Aid in [[Botswana]] en [[Tanzanië]] aanvaar. In 1973 reis hy in [[Senegal]], [[Mali]], [[Kenia]] en [[Zaire]] om foto's te neem.<ref name="SAhistory" /> In 1985 keer Schadeberg terug na Suid-Afrika, waar hy saam met sy vrou Claudia woon. Hy het voortgegaan om as fotojoernalis te werk en het ook dokumentêre films oor die swart gemeenskap<ref name="Botha" /> gemaak tot 2007, toe hy na Europa teruggekeer het.<ref name="Döring" /> == Afsterwe == Schadeberg sterf aan 'n [[beroerte]] in sy huis in La Drova, [[Valencia, Spanje|Valencia]], Spanje, op 29 Augustus 2020, 89 jaar oud.<ref>{{cite news |last=Cowell |first=Alan |date=30 August 2020 |title=Jürgen Schadeberg, Whose Photos Chronicled Apartheid, Dies at 89 |url=https://www.nytimes.com/2020/08/30/obituaries/jurgen-schadeberg-dead.html |work=[[The New York Times]] |location=New York City |access-date=31 August 2020}}</ref><ref name="Citizen">[https://citizen.co.za/news/south-africa/general/2351681/celebrated-photographer-jurgen-schadeberg-dies-aged-89/ Celebrated photographer Jürgen Schadeberg dies, aged 89] ''[[The Citizen]]'', 30 Augustus 2020</ref> == Publikasies == *''The Fifties People of South Africa : the lives of some ninety-five people who were influential in South Africa during the fifties, a period which saw the first stirrings of the coming revolution / with photos by Bob Gosani ... [et al.]'', Bailey's African Photo Archives, 1987, {{ISBN|0-620-10529-1}} *''The Finest photos from the old Drum, Bailey's African Photo Archives'', 1987; Penguin Books [distributor], {{ISBN|062010581X}} *''The Kalahari Bushmen Dance,'' Jürgen Schadeberg, 1982, {{ISBN|0-7045-0472-3}} *''Nelson Mandela and the Rise of the ANC / compiled and edited by Jürgen Schadeberg ; photographs by Ian Berry'' ... [et al.] ; text by Benson Dyantyi ...[et al.], Jonathan Ball, 1990, {{ISBN|0-947464-18-2}} *''Sof'town Blues:[a] images from the black '50s'', J. Schadeberg, 1994, {{ISBN|0-9583980-1-1}} *''Voices from Robben Island,'' Ravan Press, 1994, {{ISBN|0-86975-454-8}} *''The Black and White Fifties : Jürgen Schadeberg's South Africa'', Protea, 2001, {{ISBN|1-919825-71-1}} *''Soweto today'', Protea Book House, 2002, {{ISBN|1-919825-72-X}} *''Who Killed Mr. Drum? / Sylvester Stein / photography by Jürgen Schadeberg'', Corvo Books, 2003, {{ISBN|0-9543255-1-6}} *''The Book of Life, UN Development Programme'', 2004, {{ISBN|0-620-33285-9}} *''Witness: 52 Years of Pointing Lenses at Life'', Protea Book House, 2004, {{ISBN|1-86919-067-X}} *''Voices from the Land'', Protea Book House, 2005, {{ISBN|1-86919-105-6}} *''Tales from Jozi'', Protea Book House, 2007, {{ISBN|978-1-86919-175-7}} *''Jürgen Schadeberg'', Hatje Cantz Verlag, edited by Ralf-P. Seippel, 2008, German/English/French, {{ISBN|978-3-7757-2150-9}} == Film en video == * ''Ernest Cole'' — Video, 52 minute. ''The life and work of a courageous and pioneering black photographe''r<ref>David Smith: [https://www.theguardian.com/world/2010/nov/25/ernest-cole-david-goldblatt-apartheid-photography Life through a lens: Ernest Cole photographs shed light on apartheid] ''[[The Guardian]]'' 25 November 2010</ref> * ''Voices from Robben Island'' — 16&nbsp;mm, 90 minute. ''The history of the infamous island prison, a BBC co-production''<ref>[https://archive.nelsonmandela.org/index.php/za-com-mm-163 Voices from Robben Island]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} archive.nelsonmandela.org</ref> * ''War & Peace'' — Video, 60 minute. ''The history of the [[African National Congress|ANC]] from 1900—1994'' * ''Have you seen Drum recently?'' — 35&nbsp;mm, 77 minute. *''The vibrant and turbulent 1950s in South Africa, with original music and photographs from Drum magazine.''<ref>[https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b79d97975 ''Have You Seen Drum Recently?'' (1989)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211112125131/https://www2.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b79d97975 |date=12 November 2021 }} bfi.org.uk</ref> * ''The seven ages of music'' — Video, 56 minute. ''A musical trip through history, from San singing to [[Hugh Masekela]]''<ref>{{OCLC|41480188}}</ref> * ''Dolly & the Inkspots'' — Video, 26 minute. ''The life and memories of this legendary jazz singing combination''<ref>{{OCLC|40978258}}</ref> * ''Drumbeats'' — 16&nbsp;mm, 56 minute * ''Ballroom Fever'' — Video, 26 minute * ''Jo'burg Cocktail'' — Video, 56 minute * ''Halala Bomane!'' (''Hail the Women''!) — Video, 56 minute == Versamelings == Schadeberg se werk word in die volgende permanente versamelings gehou: *Verenigde Koninkryk kunsraad, VK: 2 afdrukke (September 2020)<ref>{{cite web|accessdate=2020-09-02|title=Schadeberg, Jurgen|url=http://www.artscouncilcollection.org.uk/explore/artist/schadeberg-jurgen|website=Arts Council Collection}}</ref> *Nasionale portretgalery, Londen: 8 afdrukke (September 2020)<ref>{{cite web|accessdate=2020-09-02|title=Jurgen Schadeberg - National Portrait Gallery|url=https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp132713/jurgen-schadeberg|website=National Portrait Gallery}}</ref> *Tate, Londen: 3 afdrukke (September 2020)<ref>{{cite web|last1=Tate|accessdate=2020-09-02|title=Jurgen Schadeberg born 1931|url=https://www.tate.org.uk/art/artists/jurgen-schadeberg-15787|website=Tate}}</ref> *Victoria en Albert-museum, Londen: 2 afdrukke (September 2020)<ref>{{cite web|accessdate=2020-09-02|title=Your Search Results|url=http://collections.vam.ac.uk/search/?listing_type=&offset=0&limit=15&narrow=&extrasearch=&q=Schadeberg%252C+Jurgen&commit=Search&quality=0&objectnamesearch=&placesearch=&after=&before=&namesearch=&materialsearch=&mnsearch=&locationsearch=|website=Victoria and Albert Museum}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn|Jürgen Schadeberg}} {{Vertaaluit | taalafk = en | il = Jürgen Schadeberg }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Schadeberg, Jürgen}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse fotograwe]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse kunstenaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1931]] [[Kategorie:Sterftes in 2020]] s41ieqmu5uuiqyrsr3u9vrua88xwl54 0 315302 2903197 2834358 2026-05-11T22:11:32Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903197 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = John Peter Zenger | beeld = John_Peter_Zenger_trial.jpg | beeldonderskrif = Andrew Hamilton verdedig John Peter Zenger in die hof, 1734–1735 | geboortedatum = [[26 Oktober]] [[1697]] | geboorteplek = [[Impflingen]], Rynland-palatinaat, [[Heilige Romeinse Ryk]] | sterfdatum = [[28 Julie]] [[1746]] | sterfplek = [[New York Stad|New York]] | burgerskap = [[Verenigde Koninkryk|Brits]] | beroep = koerantskrywer }} [[Lêer:29-THE FAMOUS ZENGER TRIAL.jpg|duimnael|Die verhoor, soos voorgestel deur 'n illustreerder in die boek uit 1883 getiteld ''Wall Street in History'']] '''John Peter Zenger '''([[26 Oktober]] [[1697]] – [[28 Julie]] [[1746]]) was 'n [[Duitsland|Duitse]] drukker en joernalis in [[New York Stad]]. Zenger het die ''New York Weekly Journal'' gedruk.<ref name=USH>{{cite web|url=http://www.ushistory.org/us/7c.asp|title=7c. The Trial of John Peter Zenger|website=US History|accessdate=24 Oktober 2012}}</ref> Hy is in 1734 van laster (naamskending) beskuldig deur William Cosby, die koninklike goewerneur van die Provinsie van New York, maar is onskuldig bevind deur die jurie. Dit het 'n simbool geword vir die vryheid van die pers.<ref>{{cite journal |first=Alison |last=Olson |title=The Zenger Case Revisited: Satire, Sedition and Political Debate in Eighteenth Century America |journal=Early American Literature |date=2000 |volume=35 |issue=3 |pages=223–245 |url=http://muse.jhu.edu/journals/eal/summary/v035/35.3olson.html}}</ref> In 1733 het Zenger die ''New York Weekly Journal'' begin druk, wat opinies gehuldig het wat krities was oor die koloniale goewerneur William Cosby.<ref name=early>{{cite web|url=http://www.earlyamerica.com/earlyamerica/bookmarks/zenger/|title=Peter Zenger and Freedom of the Press|website=Early America|accessdate=24 Oktober 2012|archive-date= 4 Oktober 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004101705/http://www.earlyamerica.com/earlyamerica/bookmarks/zenger/|url-status=dead}}</ref> Op 17 November 1734 is Zenger op bevel van Cosby deur die landdros gearresteer. Nadat 'n jurie (''grand jury'') geweier het om hom in 'n staat van beskuldiging te plaas, het die destydse Prokureur-generaal, Richard Bradley, hom in Augustus 1735 van laster aangekla.<ref>{{cite web|url=http://historyempire.com/zenger-trial/|title=Zenger Trial|website=History Empire|accessdate=18 November 2012|archive-date= 3 Desember 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121203043009/http://historyempire.com/zenger-trial/|url-status=dead}}</ref> Zenger se prokureurs, Andrew Hamilton en William Smith Snr., het suksesvol geargumenteer dat 'waarheid' 'n verweer teen lasteraanklagte is.<ref>{{cite news |authorlink=Scott Horton (attorney)|last=Horton |first=Scott |date= 28 Februarie 2011 |url=http://harpers.org/archive/2011/02/hbc-90008006 |title=The Obstinate Dr. Heicklen |work=Harper's Magazine |accessdate= }}</ref> ==Vroeë lewe== Peter Zenger is in 1697 gebore uit die huwelik tussen Nicolaus Eberhard Zenger en sy vrou Johanna. Sy vader was 'n skoolonderwyser in [[Impflingen]] in 1701. Die Zenger gesin het in 1697 en 1703 ook ander kinders in [[Rumbach]] laat doop <ref name=pfny>{{cite book |authorlink=Henry Z. Jones, Jr.|last=Jones |first=Henry Z., Jr. |title=The Palatine Families of New York 1710 |location= Universal City, CA |date=1985|isbn=9780961388829}}</ref>{{rp|1202}} en in [[Waldfischbach]] in 1706. <ref>{{cite book |authorlink=Henry Z. Jones, Jr.|last=Jones |first=Henry Z., Jr. |title=More Palatine Families |location=Universal City CA |date=1991 |page=381|isbn=9780897253949}}</ref>Die Zenger gesin het in 1710 na New York geïmmigreer as deel van 'n groot groep Duitse Palatinate. Nicolaus Zenger was een van diegene wat voor vestiging gesterf het. {{r|pfny|page1=1123}} Die goewerneur van New York het ingestem om vakleerlingskappe vir al die kinders van immigrante uit die [[Palts]] te gee, en John Peter het agt jaar lank as vakleerling by William Bradford, die eerste drukker in New York, gedien. <ref name=imm>{{cite web |last=Keene |first=Ann T. |url=http://www.immigrantentrepreneurship.org/entry.php?rec=8 |title=John Peter Zenger |website=Immigrant Entrepreneurship: German-American Business Biographies, 1720 to the Present |date=2013 |publisher=German Historical Institute}}</ref> Teen 1720 het hy drukwerk aangeneem in die Provinsie van Maryland, hoewel hy teen 1722 permanent na New York teruggekeer het. {{r|pfny|page1=1124}} Na 'n kort vennootskap met Bradford in 1725 het Zenger as 'n kommersiële drukker in Smithstraat in Manhattan begin werk. <ref>{{cite web |title=The New York Weekly Journal and the Arrest of John Peter Zenger |url=http://www.nps.gov/feha/historyculture/the-new-york-weekly-journal-and-the-arrest-of-john-peter-zenger.htm |website=Federal Hall |publisher=National Park Service}}</ref> Op 28 Mei 1719 is Zenger getroud met Mary White in die First Presbyterian Church, Philadelphia. <ref>Presbyterian Historical Society; Philadelphia, Pennsylvania; Church Registers; Book Title: Church Register 1701-1746; Accession Number: V MI46 P477rr v.1.</ref> Op 24 Augustus 1722 het Zenger (nou 'n wewenaar) weer getrou, die keer met Anna Catharina Maul in die Collegiate Church in Manhattan. <ref>The Archives of the Reformed Church in America; New Brunswick, New Jersey; Collegiate Church, Ecclesiastical Records, Baptisms, Members, Marriages, 1639-1774.</ref><ref>[https://www.immigrantentrepreneurship.org/entry.php?rec=8 Keene, A. (12 Februarie 2013). John Peter Zenger. Besoek op 5 Maart 2018]</ref> ==Lastersaak == [[Lêer:1733 NYWeeklyJournal Jan7.png|duimnael|'n Bladsy uit Zenger se ''New-York Weekly Journal'', 7 Januarie 1733]] In 1733 het Zenger koerante in New York gedruk om sy meningsverskil met die optrede van die pas aangestelde koloniale goewerneur [[William Cosby]] te kenne te gee. By sy aankoms in New York Stad het Cosby in 'n rusie met die raad van die kolonie betrokke geraak oor sy salaris. Omdat hy nie die hoogste hof van die kolonie kon beheer nie, het hy hoofregter Lewis Morris verwyder en hom vervang deur James DeLancey van die Royal Party. Zenger se ''New-York Weekly Journal'', wat ondersteun is deur lede van die Popular Party, het voortgegaan om artikels te publiseer wat krities oor die koninklike goewerneur was. Uiteindelik het Cosby 'n proklamasie uitgereik waarin hy die koerant se "diverse skandalige, virulente, valse en opruiende opmerkings" veroordeel het. <ref>Hudson, Frederic. (1873) [https://archive.org/details/journalisminunit00huds/page/82 <!-- quote="divers scandalous, virulent, false and seditious reflections". --> Journalism in the United States, from 1690-1872]. Forgotten Books. p. 82.</ref> Zenger is van [[laster]] aangekla. James Alexander was Zenger se eerste advokaat, maar die hof het hom uit die saak verwyder omrede hy minagtend teenoor die hof opgetree het. Na meer as agt maande gevangenisstraf is Zenger uiteindelik verhoor. Hy is verteenwoordig deur 'n advokaat uit Philadelphia, Andrew Hamilton en die New Yorkse prokureur William Smith snr. Die saak was nou 'n ''cause célèbre'', met koorsagtige openbare belangstelling. Hamilton is tydens die verhoor herhaaldelik deur hoofregter James DeLancey op sy plek gesit en het derhalwe besluit om sy kliënt se saak direk voor die jurie te pleit. Nadat die prokureurs vir beide partye hul argumente gefinaliseer het, het die jurie die hof verlaat, en binne slegs tien minute teruggekeer met 'n onskuldigbevinding. In hul verdediging van Zenger in die saak het Hamilton en Smith gepoog om die presedent vas te stel dat 'n verklaring, selfs al is dit lasterlik, nie lasterlik is indien dit as die waarheid bewys kan word nie, en daardeur sodoende persvryheid in Amerika bevestig; die daaropvolgende koninklike goewerneurs het egter tot die [[Amerikaanse Rewolusie]] persvryheid onderdruk. Hierdie saak is die grondslag van persvryheid in Amerika en nie die wettige presedent daarvoor nie. <ref name=early/> Die joernalis Harry Croswell het so laat as 1804 'n reeks sake verloor omdat waarheid "nie" 'n verweer teen laster was nie, soos beslis deur die New Yorkse Hooggeregshof in ''People v. Croswell''. Dit was eers die volgende jaar dat die wetgewende vergadering 'n wet aangeneem het wat die waarheid van 'n bewering toelaat as verweer teen 'n aanklag van laster. ==="Cato" artikel=== Die artikel, wat geplaas is in 'n uitgawe van ''The New York Weekly Journal'' voor Zenger se arrestasie, is 'n tipiese aanval teen die regering. 'n Uitgawe gedateer 25 Februarie 1733<ref>Alhoewel hierdie uitgawe van Zenger se koerant dateer uit 1733, was die werklike jaar 1734. Destyds het Brittanje en die kolonies 'n [[Ou Styl en Nuwe Styl datums| kalenderstelsel]] gebruik waarin Januarie, Februarie en 'n deel van Maart die voorafgaande jaar se datum behou het. Hierdie stelsel is in die 1750's uitgeskakel.</ref> is 'n opiniestuk wat geskryf is onder die [[skuilnaam]] "Cato." Dit was 'n skuilnaam wat gebruik is deur die Britse skrywers John Trenchard en Thomas Gordon, wie se essays gepubliseer is as ''Cato's Letters'' (1723). Jeffery A. Smith skryf dat "Cato" "die toonaangewende bron van die 18de-eeuse libertynse persteorie was ... Uitgawes van "Cato's Letters" is dekades lank in Brittanje gepubliseer en herpubliseer en was uiters gewild in Amerika."<ref>{{cite book |last=Smith |first=Jeffery |title=Printers and Press Freedom: The Ideology of Early American Journalism |publisher=Oxford University Press |date=1990 |page=25 |url=https://books.google.com/books?id=mjzVBiWwSogC&pg=PA25 |isbn=9780195362367}}</ref> Hierdie artikel het sy lesers 'n voorskou gegee van dieselfde argument wat advokate Hamilton en Smith 18 maande later in die lastersaak van die regering teen Zenger aangebied het - die waarheid is 'n absolute verweer teen laster. Die woorde word herdruk uit Cato se opstel "Reflections Upon Libelling": {{quote|A libel is not less the libel for being true...But this doctrine only holds true as to private and personal failings; and it is quite otherwise when the crimes of men come to affect the publick…Machiavel says, Calumny is pernicious, but accusation beneficial, to a state; and he shews instances where states have suffered or perished for not having, or for neglecting, the power to accuse great men who were criminals, or thought to be so…surely it cannot be more pernicious to calumniate even good men, than not to be able to accuse ill ones.<ref>{{cite web |url=http://classicliberal.tripod.com/cato/letter032.html |title=Reflections Upon Libelling |last=Gordon |first=Thomas |date=June 10, 1721 |website=Classical Liberals |accessdate=September 30, 2016 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>}} ==Afsterwe== Zenger het op 28 Julie 1746 in New York gesterf. Sy vrou het sy besigheid voortgesit.<ref name=imm/> ==Erfenis en eerbewyse== Gedurende die [[Tweede Wêreldoorlog]] is die skip SS Peter Zenger na hom vernoem.<ref>{{cite book |last=Williams |first=Greg H. |url= https://books.google.com/books?id=A5oWBAAAQBAJ |title= The Liberty Ships of World War II: A Record of the 2,710 Vessels and Their Builders, Operators and Namesakes, with a History of the Jeremiah O’Brien |date= 25 Julie 2014 |publisher= McFarland |isbn= 1476617546 |accessdate= 7 Desember 2017 }} </ref> ==Verdere leeswerk== * Copeland, David. "The Zenger Trial." ''Media Studies Journal'' 14#2 (2000): 2-7. * Covert, Cathy. "‘Passion Is Ye Prevailing Motive’: The Feud Behind the Zenger Case." ''Journalism & Mass Communication Quarterly'' (1973) 50#1 pp: 3-10. * Eldridge, Larry D. "Before Zenger: Truth and Seditious Speech in Colonial America, 1607-1700." ''American Journal of Legal History'' (1995): 337-358. [https://www.jstor.org/stable/845791 in JSTOR] * Levy, Leonard W. "Did the Zenger Case Really Matter? Freedom of the Press in Colonial New York." ''William and Mary Quarterly: A Magazine of Early American History'' (1960): 35-50. [https://www.jstor.org/stable/1943478 in JSTOR] * Levy, Leonard Williams, ed. ''Freedom of the press from Zenger to Jefferson: early American libertarian theories'' (Irvington Publishers, 1966) * Olson, Alison. "The Zenger Case Revisited: Satire, Sedition and Political Debate in Eighteenth Century America." ''Early American Literature'' (2000) 35#3 pp: 223-245. [http://muse.jhu.edu/journals/eal/summary/v035/35.3olson.html· online] ==Primêre bronne== *''[https://archive.org/details/johnpeterzengerh00ruthuoft John Peter Zenger; his press, his trial, and a bibliography of Zenger imprints ... also a reprint of the first edition of the trial ]'' by [[Livingston Rutherfurd]] New York : Dodd, Mead & company 1904 *''[https://archive.org/details/tryalofjohnpeter00zeng The tryal of John Peter Zenger, of New-York, printer, who was lately try'd and acquitted for printing and publishing a libel against the government: with the pleadings and arguments on both sides]'' London : Printed for J. Wilford 1738 ==Verwysings== {{Verwysings}} ==Eksterne skakels== {{wikiquote}} *[https://web.archive.org/web/20070609111910/http://www.historybuff.com/library/refzenger.html Historybuff.com] Eerste verslag van die verhoor *[https://web.archive.org/web/20100828034614/http://www.law.umkc.edu/faculty/projects/ftrials/zenger/zenger.html Zenger Verhoor] *[https://web.archive.org/web/20041214225654/http://reference.allrefer.com/encyclopedia/Z/Zenger-J.html John Peter Zenger] *[https://history.nycourts.gov/case/crown-v-zenger/ ''The Crown v. Zenger''] *[http://emoglen.law.columbia.edu/publications/zenger.html ''Considering Zenger: Partisan Politics and the Legal Profession in Provincial New York''] *[http://www.earlyamerica.com/earlyamerica/bookmarks/zenger/ "Peter Zenger and Freedom of the Press | Early American Bookmarks"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160602051529/http://www.earlyamerica.com/earlyamerica/bookmarks/zenger/ |date= 2 Junie 2016 }} *{{Find a Grave|1142}} *{{gutenberg|no=54836|name=The Trial of Peter Zenger}} (1957 boek, geredigeer deur Vincent Buranelli) {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Zenger, John Peter}} [[Kategorie:Geboortes in 1697]] [[Kategorie:Sterftes in 1746]] 1ho79rhxgx21izbncyyd99s0gbodgx7 0 315534 2903241 2827099 2026-05-12T07:35:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903241 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur |naam=Hannes Brümmer |Beeld=Hannes Brümmer - actor.jpg |Geboortedatum=15 Maart 1979 |Nasionaliteit=Suid-Afrikaans |Universiteit=Universiteit van Pretoria |Beroep=Akteur |imdb=2850327 |Toekennings=2019 SAFTA: Beste akteur in 'n TV-komedie |Noemenswaardige rolprente=Skin; Ek joke net 2; An act of defiance |Aktiewe jare=2001–nou }} '''Hannes Brümmer''' (gebore [[15 Maart]] [[1979]]) is 'n Suid-Afrikaanse akteur, televisieskrywer en -regisseur, en improvisasie- en skerpskertskomediant.<ref>{{Cite web |url=https://www.iconcgc.co.za/speaker/hannes-brummer/ |title=argiefkopie |access-date=22 September 2020 |archive-date= 2 Oktober 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201002014204/https://www.iconcgc.co.za/speaker/hannes-brummer/ |url-status=dead }}</ref> Hy behaal in 2001 'n [[Baccalaureus artium|BA]]-graad in [[drama]] aan die [[Universiteit van Pretoria]]. Hy is ‘n lid van die Afrikaanse komedie-duo ''[[Die Flying Dutchmen]]'' saam met [[Melt Sieberhagen]]. Vir sy rol in ''[[Elke skewe pot]]'' is hy in 2019 met 'n [[South African Film and Television Awards]]-toekenning bekroon as beste akteur in 'n TV-komedie. Hy is sedert 2020 in ‘n skeppende hoedanigheid betrokke by die stromingsdiens [[PlatformZA]]. == Filmografie == === Televisie === * ''[[Een skoenlapper]]'' (2002 – minireeks): akteur; Regie: Paul C. Venter * ''Amalia'' (reeks; [[kykNET]]): akteur * ''[[Binnelanders]]'' (sepie; kykNET) * ''[[Villa Rosa]]'' (sepie; kykNET) * ''[[Blikskottel]] (kykNET)'': akteur en skrywer * ''[[Kompleks]]'' (kykNET): akteur en skrywer * ''[[Elke skewe pot]]'' (2017 – reeks): akteur * ''[[Die vlieënde springbokkie]]'' (2018 – reeks): regisseur en hoofskrywer (2020) * ''[[kykNET NOU!]] Top 20'': regisseur === Film === * ''Skin'' (2008 – film): akteur; Regie: Anthony Fabian * ''[[Ek joke net 2]]'' (film): akteur * ''An act of defiance'' (film): akteur * ''Van nasionale belang'' (kort film): regisseur == Verhoogwerk == * ''Buurtwag'': akteur; Regie: Chris Vorster * ''Manne'': akteur; Regie Chris Vorster * ''Aaptwak'': akteur; Regie: Chris Vorster * ''Mooi Street Moves'': akteur; Regie: Paul Slabolepszy * ''Ballade van 'n banggat'': soloakteur, skrywer, regisseur * ''Punk in plakkies'': soloakteur, skrywer, regisseur * ''Wie's jou pappa?'': soloakteur, skrywer, regisseur * ''Amper oud'': soloakteur, skrywer, regisseur [[Lêer:Hannes Brümmer - comedian.jpg|duimnael|Hannes Brümmer as komediant]] == Skerpskertskomedie == * ''Joe Parker’s Improv Express'' (2005) * ''Starship Improvise'' * ''Jozi Comedy Showdown'' (2008 – finalis; 2009 – finalis) * ''Rocking the Daisies'' (2009, 2010) * ''Splashy Fen'' (2011) * ''Kings and queens of comedy'' * ''[[Lekker lag]]'' * ''Laugh in your language'' ([[Comedy Central Africa]]) * ''Comedians solve world problems'' ([[Comedy Central Africa]]) == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Brümmer, Hannes}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1979]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akteurs]] ihtfbdk67k68wputk1f83886h8acs7e 0 364657 2903314 2851283 2026-05-12T10:59:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903314 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kirill Käro | Beeld = Kirill Käro in 2019 (enchanced).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1975|2|24}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Rusland|Russies]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 2002–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 1874211 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kirill Käro''' (gebore 24 Februarie 1975) is 'n [[Rusland|Russiese]] akteur. Hy is bekend vir sy rol in die televisiereeks ''[[Лучше, чем люди]]'' (2018). == Filmografie == === Rolprente === * 2011: ''Rotilõks'' * 2011: ''Ushyol i ne vernulsya'' * 2013: ''Dom, milyy dom'' * 2016: ''Noch svyatogo Valentina'' * 2019: ''Vongozero: The Outbreak'' === Televisiereekse === * 2012: ''Tri dnya leytenanta Kravtsova'' * 2013: ''Sniffer'' * 2014: ''Muzhskie kanikuli'' * 2017: ''Consultant'' * 2017: ''Psikhologini'' * 2018: ''[[Лучше, чем люди]]'' * 2018: ''99% Alive'' * 2019: ''To the Lake'' === Televisierolprente === * 2008: ''Pari na lyubov'' * 2012: ''Lektsii dlya domokhozyaek'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|1874211|Kirill Käro}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Käro, Kirill}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Russiese manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Geboortes in 1975]] jwep9xkedzj0itiyyzhcxzduf0qzz82 0 364668 2903315 2348275 2026-05-12T11:00:24Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903315 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur | Naam = Kirill Polukhin | Beeld = Кирилл Полухин (150 of 185).jpg | Beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | Beeldonderskrif = | Geboortenaam = Kirill Alekseevich Polukhin | Alias = | Geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1969|5|3}} | Geboorteplek = | Nasionaliteit = [[Rusland|Russies]] | Sterfdatum = | Sterfplek = | Ouers = | Lewensmaat = | Kinders = | Skool = | Universiteit = | Beroep = Akteur | Aktiewe jare = 1999–nou | Noemenswaardige rolprente = | Webwerf = | IMDb = 3907421 | Toekennings = <!-- slegs noemenswaardiges --> }} '''Kirill Polukhin''' (gebore 3 Mei 1969) is 'n [[Sowjetunie|Sowjetse]] en [[Rusland|Russiese]] akteur. Hy is bekend vir sy rol in die televisiereeks ''[[Лучше, чем люди]]'' (2018). == Filmografie == === Rolprente === * 2010: ''The Alien Girl'' * 2013: ''The Major'' * 2014: ''The Fool'' * 2016: ''Ivan'' * 2020: ''Shugaley'' === Televisiereekse === * 2012: ''Chuzhoy rayon'' * 2013: ''Morskie dyavoly. Smerch. Sudby'' * 2017: ''Plakuchaya iva'' * 2018: [[Лучше, чем люди|''Лучше, чем люди'']] * 2020: ''Prospekt oborony'' === Televisierolprente === * 2012: ''B/S* *byvshiy sotrudnik'' == Eksterne skakels == * {{IMDb|3907421|Kirill Polukhin}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Polukhin, Kirill}} [[Kategorie:Geboortes in 1969]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Russiese manlike akteurs van die 21ste eeu]] [[Kategorie:Russiese manlike akteurs van die 20ste eeu]] [[Kategorie:Sowjetse manlike akteurs van die 20ste eeu]] h19bda4lrzj3ujregpa7ked5iab5yhx 0 365252 2903342 2680415 2026-05-12T11:27:51Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903342 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} [[Lêer:Antonio_de_Pereda_-_El_sueño_del_caballero_-_Google_Art_Project.jpg|duimnael|250x250px| ''The Knight's Dream'' or ''Life is a Dream'', 'n skildery van die barokskilder Antonio de Pereda wat in die Academia de San Fernando, [[Madrid]], uitgestal word.]] [[Lêer:Monumento_a_Calderón_de_la_Barca_(Madrid)_03.jpg|regs|duimnael|250x250px| ''Die lewe is 'n droom'' . Brons verligting, detail van die monument te [[Pedro Calderón de la Barca|Calderón]] in die Plaza de Santa Ana in [[Madrid]] (Werk van J. Figueras, [[1878]] ).]] '''Die lewe is 'n droom''' ([[Spaans]]: ''La vida es sueño'') is 'n [[Teater|teaterwerk]] van [[Pedro Calderón de la Barca]] wat in [[1635]] bekendgestel is en deel van die [[Barok]] literêre beweging is. Die sentrale tema van die toneelstuk is die [[vryheid]] van die mens om sy lewe te voer sonder om meegesleur te word deur 'n veronderstelde bestemming. Die opvatting van die lewe as 'n [[droom]] is baie oud, daar is verwysings in die [[Hindoeïsme|Hindoe-]] denke, [[Zoroastrisme|Persiese]] mistiek, [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] [[moraliteit]], die Judeo - Christelike tradisie en Griekse [[filosofie]]. Daarom word dit ook as 'n literêre onderwerp beskou. Volgens [[Plato]] leef mens in 'n wêreld van drome, van duisternis, [[Allegorie van die grot|gevange in 'n grot]], waaruit hy homself slegs kan bevry deur te ontsnap; dan eers sal die mens van [[materialisme]] ontslae kan raak en na die lig kan streef. {{Normdata}} [[Kategorie:Teater]] e3179dvyoi4i966s13kicsucwt36fu0 0 365260 2903247 2565166 2026-05-12T07:39:21Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903247 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Gaan taal na}} {{Inligtingskas Nedersetting |official_name=Karlskoga |area_total_km2=27.33 |website=http://www.karlskoga.se |coordinates= |utc_offset_DST=+2 |timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset=+1 |timezone=[[Central European Time|CET]] |population_density_km2=991 |population_total=27,562 <!-- This is the official figure from Statistics Sweden (Statistiska centralbyrån). --> |population_footnotes=<ref name="scb" /> |population_as_of=2018 |area_footnotes= |image_skyline=Karlskoga.jpg |subdivision_name1=[[Värmland]] |subdivision_type1=[[Provinces of Sweden|Province]] |subdivision_name2=[[Örebro County]] |subdivision_type2=[[Counties of Sweden|County]] |subdivision_name3=[[Karlskoga Municipality]] |subdivision_type3=[[Municipalities of Sweden|Municipality]] |subdivision_name={{SWE}} |subdivision_type=[[List of sovereign states|Country]] |pushpin_label_position= |pushpin_map=Sweden Örebro#Sweden |image_caption= |name= }} '''Karlskoga''' (Sweedse uitspraak: [kaɭˈskûːɡa] ) is 'n klein nedersetting en die setel van die Karlskoga-munisipaliteit in Örebro County, [[Swede]] met 27 562 inwoners in 2018.<ref name="Tätorter" /> Karlskoga is bekend as die voormalige tuiste van [[Alfred Nobel]]. == Geskiedenis == Die gemeente Karlskoga is in 1586 gestig en gou is 'n houtkerk gebou. In die 17de eeu veertien klein yster werke en agt water aangedrewe hamers vir smeeyster is gestig. Die meeste hiervan was nog in die 1860's werksaam, maar die oorheersende ysterwerk was die een in die nabygeleë Bofors. In 1871 het [[Bofors]] 6 124 ton [[yster]] geproduseer, meer as enige ander aanleg in Swede. In 1882 het die gemeente Karlskoga ( ''socken'' ) 11 184 inwoners gehad. == Internasionale betrekkinge == === Tweelingdorpe - Susterstede === Karlskoga is 'n tweeling met: * {{Vlagikoon|DEN}} [[Aalborg]], [[Denemarke]]<ref name="Aalborg twinnings" /> * {{Vlagikoon|ISL}} [[Húsavík]], [[Ysland]] * {{Vlagikoon|FIN}} [[Riihimäki]], [[Finland]] * {{Vlagikoon|ITA}} [[Sanremo]], [[Italië]] * {{Vlagikoon|USA}} [[Wheaton]], [[Illinois]], [[Verenigde State van Amerika]] * {{Vlagikoon|LAT}} [[Olaine]], [[Letland]] == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="scb">{{cite web |url=http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01/Tatorternami0810tab1_4.xls |title=Tätorternas landareal, folkmängd och invånare per km² 2005 och 2010 |date=14 Desember 2011 |publisher=[[Statistics Sweden]] |language=sv |archive-url=https://web.archive.org/web/20120127055525/http://www.scb.se/Statistik/MI/MI0810/2010A01/Tatorternami0810tab1_4.xls |archive-date=27 Januarie 2012 |url-status=live |access-date=10 Januarie 2012 }}</ref> <ref name="Tätorter">{{Cite web|url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/miljo/markanvandning/tatorter/|title=Tätorter|website=Statistiska Centralbyrån|language=sv|access-date=2020-02-13}}</ref> <ref name="Aalborg twinnings">{{Cite web|url=http://www.europeprize.net/en/?page_id=5|title=Aalborg Twin Towns|publisher=Europeprize.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20130907145357/http://www.europeprize.net/en/?page_id=5|archive-date=7 September 2013|access-date=19 Augustus 2013}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{commonscat-inline|Karlskoga}} {{Normdata}} [[Kategorie:AS1-bronne in Sweeds (sv)]] [[Kategorie:Koördinate op Wikidata]] 45ru7jzskpiupwh7sacdrfqcj12tq72 0 368043 2903169 2519700 2026-05-11T20:38:20Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903169 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die regter en vrymesselaar. Vir die predikant sien [[J.H. Neethling]]'' '''Johannes Henoch Neethling''' (1770-1838) was 'n Suid-Afrikaanse Hooggeregshofregter in die Kaap en Grootmeester van die [[Vrymesselaars]] in Suid-Afrika. == Vroeë lewe == Neethling is gebore op 1 Augustus 1770 in Suid-Afrika. Hy is die seun van Christiaan Ludolph Neethling en Maria Magdalena Neethling Storm. Hy het met Anna Catharina Smuts getrou, die dogter van Johannes Coenraad Smuts en Magdalena Elizabeth Wernich. Sy broer se kleinseun is na hom vernoem. Die kleinseun, [[J.H. Neethling]], was 'n predikant in die [[Nederduitse Gereformeerde Kerk|NG Kerk]] en stigter van die [[Paul Roos Gimnasium]].<ref name="isbn-9780624003694" /> Sy skool opleiding was in [[Nederland]] omdat sy vader hom daarheen gestuur het vir 'n Christelike opleiding. Hy het in 1791 'n PhD in die regte verwerf by [[Universiteit van Leiden]].<ref name="scielo" /> == Loopbaan in die regte == Hy het as advokaat gepraktiseer.<ref name="sahra" /> Neethling was 'n regter, eerstens van die Hof van Justisie in 1825. Richard Plasket, die Kaapse Koloniale Sekretaris in 1825, was nie tevrede met die bestaande hof nie. 'n Kommissie van ondersoek is ingestel, wat gelei is deur John T. Bigge en William MacBean George Colebrooke. Hulle het 'n nuwe hofstelsel voorgestel. 'n Hooggeregshof is in Januarie 1828 op grond van die aanbevelings van die kommissie ingestel. Aangesien hulle op soek was na akademies goed gekwalifiseerde regters, is Neethling, wat 'n doktorsgraad in die regte gehad het, aangestel as een van die hooggeregshofregters.<ref name="sabar" /><ref name="vdSandt" /> == Ander aktiwiteite == Afgesien van die praktyk, het hy saam met D.G. Reitz en [[Christoffel Josephus Brand|C.J. Brand]] die koerant [[De Zuid-Afrikaan]] gestig. Hy was 'n handelaar en 'n lid van die Raad van Justisie vir die [[Bataafse Republiek]] van 1803 tot 1806.<ref name="scielo_funda" /> == Vrymesselaar == Hy het 'n ''Lodge'' gestig met die naam "de Hoop", vernoem na sy pa se plaas. Hy was geïnteresseerd in Britse vrymesselary. Hy was grootmeester van die lodge "de Goede Hoop" van 1813 tot 1831.<ref name="uct" /><ref name="englishlodgesofs" /> Hy volg [[Jacob Abraham de Mist]] op as Grootmeester, en [[Michiel van Breda]] volg hom op in 1831. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="isbn-9780624003694">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3zoZAQAAIAAJ&q=dictionary+of+south+african+biography |title=Dictionary of South African Biography, Volume 2|publisher=National Council for Social Research|date=1972|isbn=9780624003694}}</ref> <ref name="scielo">{{cite web |url= http://www.scielo.org.za/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1021-545X2015000200001 |title= The beginnings of a mixed system or, advocates at the Cape during the early nineteenth century, 1828-1850 |author= Erasmus, H.J. |publisher= Fundamina |date= 2015 |accessdate= 2 October 2018 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="scielo_funda">{{cite web|url=http://www.scielo.org.za/pdf/funda/v22n2/08.pdf|title=The life and times of Cape advocate Dirk Gysbert Reitz: a biographical note|accessdate=3 October 2018|date=2016|author=van Niekerk, J.P.}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="sahra">{{cite web |url=https://www.sahra.org.za/sahris/sites/default/files/heritagereports/Vos_1997_De%20Hoop%20Dorpsplaas.pdf |title=de Hoop dorpsplaas Stellenbosch, geskiedkundige argeologiese ondersoek |date=1997 |author=Vos, H.N. and Malherbe, W. |publisher=Stellenbosch Museum |accessdate=2 October 2018 |archive-date= 3 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183340/https://www.sahra.org.za/sahris/sites/default/files/heritagereports/Vos_1997_De%20Hoop%20Dorpsplaas.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name="sabar">{{cite web|url= https://www.sabar.co.za/law-journals/1988/april/1988-april-vol001-no1-pp36-39.pdf|title= The origin of the Cape Bar|author= Farlam, I. G.|publisher= Law Journal|date= 1988|accessdate= 2 October 2018|archive-date= 19 Mei 2017|archive-url= https://web.archive.org/web/20170519183225/http://www.sabar.co.za/law-journals/1988/april/1988-april-vol001-no1-pp36-39.pdf|url-status= dead}}</ref> <ref name="vdSandt">{{cite web |url=https://books.google.com/books?id=qBu6euvPpWIC&q=Rules,+Orders,+%26c,+touching+the+Forms+and+Manners+of+Proceeding+in+Civil+and+Original+Cases,+before+the+Supreme,+Circuit,+and+Resident+Magistrates%27+Courts,+of+the+Colony+of+the+Cape+of+Good+Hope|title=Rules, Orders, &c, touching the Forms and Manners of Proceeding in Civil and Original Cases, before the Supreme, Circuit, and Resident Magistrates' Courts, of the Colony of the Cape of Good Hope|publisher=A. S. Robertson|date=1835|author=van de Sandt, B.J.}}</ref> <ref name="uct">{{cite web|url= https://open.uct.ac.za/bitstream/handle/11427/18082/thesis_hum_1980_cooper_alan_amos.pdf?sequence=1|title=Freemasonry in South Africa 1772-1876 |author=Cooper, A.A. |date=1980|accessdate=2 October 2018}}</ref> <ref name="englishlodgesofs">{{cite web|url=http://www.englishlodgesofs.co.za/famous-masons/|title=Prominent Persons in history who were freemasons|accessdate=3 October 2018|archive-date=27 Januarie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127015501/http://www.englishlodgesofs.co.za/famous-masons/|url-status=dead}}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Neethling, Johannes Henoch}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse regters]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Vrymesselaars]] [[Kategorie:Geboortes in 1770]] [[Kategorie:Sterftes in 1838]] 69gd4qqz9zn95q87cofkofdima4btxz 0 368256 2903194 2787931 2026-05-11T21:07:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903194 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = John Bilankulu | beeld = | beeldonderskrif = | geboortenaam = John Hlengani Bilankulu | geboortedatum = <!-- vul slegs in indien onderstaande drie velde onbekend is (geboortejaar, geboortemaand en geboortedag --> | geboortejaar = <!-- Jaartal, bv. 1950 --> | geboortemaand = <!-- Maandtal, bv. 12 --> | geboortedag = <!-- Dagtal, bv. 31 --> | geboorteplek = | sterfdatum = | sterfplek = | party = [[African National Congress]] | nasionaliteit = {{ZAF}} | orde = Lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] | termynaanvang = 22 Mei 2019 | termyneinde = | vise = | voorganger = | opvolger = | eggenoot = | kinders = | alma_mater = | religie = | handtekening = }} '''John Hlengani Bilankulu''' is 'n Suid-Afrikaanse politikus wat sedert Mei 2019 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] is, waar hy die [[African National Congress]] verteenwoordig.<ref>[https://www.parliament.gov.za/person-details/13 Mr John Hlengani Bilankulu]{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Parlement van Suid-Afrika. Besoek op 28-01-2021.</ref> ==Verwysings== {{verwysings}} ==Eksterne skakels== *[https://www.pa.org.za/person/john-hlengani-bilankulu/ Profiel op People's Assembly] {{saadjie}} {{normdata}} {{Huidige LP's van Suid-Afrika|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Bilankulu, John}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Politici van die African National Congress]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] 6unv7ag5uy5rlvyt518kivxn1zodhaq 0 368903 2903091 2371269 2026-05-11T13:58:15Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903091 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër |naam = Isaac Seitlholo |beeld = |beeldonderskrif = |geboortedatum={{geboortedatum en ouderdom|1989|9|9|df=y}} |geboorteplek= |nasionaliteit=[[Suid-Afrika]]ner |party=[[Demokratiese Alliansie]] (2017–tans)<br/>[[African National Congress]] (tot 2017) |anderparty = |alma_mater=[[Noordwes-Universiteit]] |professie=Lektor, politikus |toekennings= }} '''Isaac Seitlholo''' (gebore 9 September 1989) is 'n Suid-Afrikaanse politikus en 'n lid van die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] (LP) vir die [[Demokratiese Alliansie]]. Hy dien sedert 27 Junie 2019 as lid van die portefeuljekomitee oor vervoer. == Agtergrond == Isaac Sello Seitlholo is op 9 September 1989 in 'n [[Tswanas|Tswana-familie]] in die Wes-Transvaal gebore. <ref>{{Cite web|url=https://www.gov.za/sites/default/files/gcis_document/202009/43694gen949.pdf|title=Electoral Act: Reviewed list of candidates (English/Afrikaans)|website=www.gov.za|access-date=15 December 2020}}</ref> Hy het in 2008 aan die Sekondêre Skool Tlokwe in Potchefstroom gematrikuleer.<ref name="Parl"/> Hy het 'n [[BA-graad]] en 'n BA-honneursgraad in ontwikkeling en bestuur en ook 'n meestersgraad in openbare bestuur en regering aan die [[Noordwes-Universiteit]] behaal. == Loopbaan == Voor die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2009|algemene verkiesing in 2009]] het Seitlholo veldwerk vir die [[African National Congress]] gedoen.<ref name="Parl">{{Cite web|url=https://www.parliament.gov.za/person-details/321|title=Mr Isaac Sello Seitlholo|website=Parliament of South Africa|access-date=15 Desember 2020}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Daarna word hy 'n dosent aan die Noordwes-Universiteit. In 2017 het Seitlholo by die [[Demokratiese Alliansie]] aangesluit as provinsiale veldtogdirekteur. <ref name="Parl"/> Hy het in die [[Suid-Afrikaanse algemene verkiesing van 2019|nasionale verkiesing van 2019]] as 'n DA-parlementêre kandidaat uit [[Noordwes]] gestaan, en is daarna tot die [[Nasionale Vergadering van Suid-Afrika|Nasionale Vergadering]] verkies en op 22 Mei 2019 beëdig. <ref>{{Cite web|url=https://www.politicsweb.co.za/politics/the-da-elections-lists--james-selfe|title=The DA elections lists - James Selfe|last=Selfe|first=James|date=17 Maart 2019|website=Politicsweb|access-date=15 Desember 2020}}</ref> In die parlement dien hy in die portefeuljekomitee vir vervoer. <ref>{{Cite web|url=https://www.parliament.gov.za/committee-details/164|title=Portfolio Committee on Transport|website=Parliament of South Africa|access-date=15 Desember 2020}}</ref> In November 2020 het Seitlholo sy kandidatuur as adjunk-provinsiale leier van die DA verklaar. Hy het teen Freddy Sonakile op die provinsiale kongres van die party verloor.<ref>{{Cite web|url=https://content.voteda.org/north-west/2020/11/da-north-west-to-hold-virtual-provincial-congress-this-saturday/|title=DA North West to hold Virtual Provincial Congress this Saturday|website=content.voteda.org|access-date=15 Desember 2020}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Eksterne skakels == *[https://www.pa.org.za/person/isaac-sello-seitlholo/ Isaac Sello Seitlholo] by People's Assembly {{Huidige LP's van Suid-Afrika}} {{DEFAULTSORT:Seitlholo, Isaac}} [[Kategorie:Geboortes in 1989]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Lede van die Nasionale Vergadering van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Politici van die Demokratiese Alliansie]] [[Kategorie:Tswanas]] 6in32op5ryj9c5kj6pqo9v8a8kxu07p 0 369780 2903368 2895928 2026-05-12T11:47:57Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903368 wikitext text/x-wiki '''Mandla Langa''' (gebore 1950 in Stanger, [[Durban]] ) is 'n Suid-Afrikaanse digter, kortverhaalskrywer, romanskrywer en kulturele aktivis. Hy het in [[KwaMashu|KwaMashu,]] Durban grootgeword. <ref>[https://www.theguardian.com/profile/mandlalanga Mandla Langa profile], ''The Guardian'' (London), 24 June 2008.</ref> Sy roman ''The Lost Colors of the Chameleon'' het die 2009 Commonwealth Writers 'Prize (Afrika-streek) gewen. <ref>[http://bookslive.co.za/blog/2009/03/11/mandla-langa-and-uwem-akpan-win-the-2009-commonwealth-writers-prizes-africa-region/ "Mandla Langa and Uwem Akpan Win the 2009 Commonwealth Writers’ Prizes – Africa Region"], Books Live, 11 March 2009.</ref> <ref>[http://news.artsmart.co.za/2009/03/mandla-langa-wins-commonwealth-writers.html "Mandla Langa wins Commonwealth Writers' Prize"], Artsmart, 19 March 2009.</ref> Langa skryf vir 'n graad Engels en Filosofie aan die [[Universiteit van Fort Hare|Universiteit van Fort Hare in]], maar word in 1973 geskors as gevolg van sy betrokkenheid by die aktiwiteite van die Suid-Afrikaanse Studente-organisasie. In 1976 gaan hy in ballingskap en woon hy in verskillende lande in Suider-Afrika, sowel as in [[Hongarye]] en die [[Verenigde Koninkryk]]. <ref>[https://www.pen.org/mandla-langa "Mandla Langa"] {{Webarchive|url=https://archive.is/20141002013030/https://www.pen.org/mandla-langa|date=2 October 2014}}, PEN America.</ref> Langa is ingebring om die tweede bundel van [[Nelson Mandela]] se outobiografie te voltooi, in 'n onvoltooide manuskrip agtergelaat toe Mandela in 2013 oorlede is, en in 2017 gepubliseer as ''Dare Not Linger: The Presidential Years'' . <ref name="Slovo">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2017/oct/22/dare-not-linger-presidential-years-nelson-mandela-mandla-langa-review|title=Dare Not Linger: The Presidential Years by Nelson Mandela and Mandla Langa review – an impossible act to follow|last=Gillian Slovo|authorlink=Gillian Slovo|date=22 October 2017|website=The Guardian}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Mandla Langa is [[Durban|in 1950 in Stanger, Durban]], Suid-Afrika gebore en het in die [[KwaMashu|KwaMashu-]] township 20 myl noord van Durban <ref name="cca.ukzn.ac.za">{{Cite web|url=http://www.cca.ukzn.ac.za/index.php/tow-past-participants/33-tow-2009/372-mandla-langa-south-africa|title=Mandla Langa (South Africa)|website=www.cca.ukzn.ac.za|publisher=Centre for Creative Arts|access-date=16 May 2018}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> grootgeword tydens die implementering van die [[Apartheid|apartheidstelsel]]. Hy is een van sewe kinders. Sy broer [[Pius Langa]] het as hoofregter in Suid-Afrika gedien. 'n Ander broer, Bheki Langa, het as Suid-Afrika se ambassadeur in Rusland gedien. 'n Derde broer, [[Ben Langa]], is in 'n politiese sluipmoord gedood. Mandla Langa het Gardner Memorial School, Sibonelo High School in Durban, en daarna die [[Universiteit van Fort Hare]] bygewoon. Weens die groot aantal politieke stakings gedurende sy universiteitsloopbaan, kon hy eers in 1972 sy BA in Engels en Filosofie voltooi. Hy het in 1973–74 aan 'n hoërskool in KwaMashu klas gegee. <ref>Tymon Smith, [http://www.timeslive.co.za/lifestyle/books/2012/05/06/the-fiction-prize "The Fiction Prize – The Judges"], ''Times Live'', 6 May 2012.</ref> In 1974 raak hy aktief betrokke as direkteur van die Suid-Afrikaanse Studente-organisasie (SASO) en handhaaf hierdie pos tot sy inhegtenisneming in 1976 weens 'n poging om die land sonder 'n permit te verlaat. As gevolg hiervan het hy 101 dae tronkstraf uitgedien. <ref name="thepresidency.gov.za">[http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=7847 "Mandla Langa (1950– )"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194424/http://www.thepresidency.gov.za/pebble.asp?relid=7847|date=4 March 2016}}, The Presidency, Republic of South Africa.</ref> Volgens Charles Larson (redakteur van ''Under African Skies'' ) het Langa self gesê dat sy inhegtenisneming weens sedisie was . Terwyl hy in die tronk was, het hy voortgegaan om sy skryfvaardighede te verbeter. Nadat hy sy vonnis uitgedien het, het hy na [[Botswana]] gevlug en sy lewe in ballingskap opgeneem. Hy het ook tyd in [[Lesotho]] en [[Angola]], deurgebring, waar hy militêre opleiding van [[Umkhonto we Sizwe]], ontvang het. <ref name="modernghana.com"/> Benewens Lesotho, het Langa tyd in [[Mosambiek]], [[Zambië]], [[Hongarye]] en die Verenigde Koninkryk deurgebring. <ref name="cca.ukzn.ac.za"/> Hy het verskillende [[African National Congress|ANC-]] poste in die buiteland beklee, waaronder kulturele attaché in die Verenigde Koninkryk en Wes-Europa. <ref name="MediaClub">Khanyi Magubane, [http://mediaclubsouthafrica.com/themedia/42-land/landnews/1025-sa-writer-wins-commonwealth-prize "Commonwealth nod to SA writer"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304040442/http://mediaclubsouthafrica.com/themedia/42-land/landnews/1025-sa-writer-wins-commonwealth-prize |date= 4 Maart 2016 }}, Media Club South Africa, 17 March 2009.</ref> == Persoonlike lewe == Langa het twee dogters saam met sy vrou June Josephs. <ref>{{Cite web|url=http://www.multichoice.co.za/multichoice/view/multichoice/en/page49062|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721203114/http://www.multichoice.co.za/multichoice/view/multichoice/en/page49062|archive-date=21 July 2011|access-date=31 March 2011}}</ref> Hy het twee broers, [[Pius Langa|Pius Langa,]] wat as Suid-Afrikaanse hoofregter gedien het, en Bheki WJ Langa, wat 'n diplomaat is. Sy derde broer, Ben Langa, was die slagoffer van "n politiese sluipmoord. == Beroep == Onder Langa se vroeëre uitgegewe werk is gedigte soos "Pension Jives" en "They Not Longer Speak to Us in Song". Benewens die skryf van poësie, het hy ook prosa begin skryf. Sy verhaal "The Dead Men Who Lost Their Bones" was sy eerste wat in 1980 in ''Drum Magazine'' uitgegee is, met 'n prys. <ref name="thepresidency.gov.za"/> Langa se sukses het sy literêre evolusie tot romanskrywing aangespoor. In 1991 word hy die eerste Suid-Afrikaner wat 'n beurs vir kreatiewe skryfkuns in Groot-Brittanje ontvang. Langa se uiteenlopende werk sluit in die skryf van 'n opera, ''Milestones'', met musiek gekomponeer deur die jazzmusikant [[Hugh Masekela]] . In 1999 verskyn ''Milestones'' tydens die [[Standard Bank|Standard Bank-]] fees in [[Grahamstad]] . <ref name="cca.ukzn.ac.za"/> <ref>[[John Matshikiza]], [https://mg.co.za/article/1999-06-11-milestone-for-the-new-south-africa "Milestone for the new South Africa"], ''Mail & Guardian'', 11 June 1999.</ref> Sy uitgegewe boeke is ''Tenderness of Blood'' (1987), ''A Rainbow on a Paper Sky'' (1989), ''The Naked Song and Other Stories'' (1997), ''The Memory of Stones'' (2000), en ''The Lost Colors of the Chameleon'' (2008), wat die 2009 Commonwealth Writers Prize (beste boek in Afrika) gewen het. <ref>[[List of overall and regional winning authors of the Commonwealth Writers' Prize#1990s]]</ref> <ref>Katie Allen, [http://thebookseller-com-sta.sites.ac/news/commonwealth-regional-winners-announced.html "Commonwealth regional winners announced"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006131816/http://thebookseller-com-sta.sites.ac/news/commonwealth-regional-winners-announced.html}}, ''The Bookseller'', 23 March 2009.</ref> Hoofregter Elinor Sisulu het gesê: "Langa dekonstrueer die innerlike werking van 'n mitiese Afrika-staat en lê die gebreke bloot van leiers wat te verblind is deur mag om die groot uitdagings van hul tyd effektief die hoof te bied." <ref name="MediaClub"/> Langa verskyn op die Paryse boekebeurs in 2011. <ref>{{Cite web|url=http://www.intofrench.org/index.php/en/culture/news/99-mandla-langa-|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006095024/http://www.intofrench.org/index.php/en/culture/news/99-mandla-langa-|archive-date=6 October 2014|access-date=2011-05-09}}</ref> Hy het ook aan die Bush Theatre se projek ''Sixty-Six Books'' in 2011 deelgeneem met 'n stuk gebaseer op 'n boek uit die King James Bible . <ref>[https://reviewsgate.com/sixty-six-books-to-october-29/ "Sixty six books – to October 29"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201205073732/https://reviewsgate.com/sixty-six-books-to-october-29/ |date= 5 Desember 2020 }} (2011), ''ReviewsGate''.</ref> Langa is ingebring om die opvolgbundel van [[Nelson Mandela]] se outobiografie ''Long Walk to Freedom in'' 1994 te voltooi. Op grond van Mandela se handgeskrewe aantekeninge en 'n konsep wat onvoltooid gelaat is toe Mandela in 2013 oorlede is, asook argiefmateriaal en onderhoude, is ''Dare Not Linger: The Presidential Years'' van Nelson Mandela en Mandla Langa, met 'n proloog van [[Graça Machel]], in 2017 uitgegee. Die titel is geneem uit die slotsin van ''Long Walk to Freedom'' : "Maar ek kan net 'n oomblik rus, want met vryheid kom verantwoordelikhede en ek durf nie talm nie, want my lang loop is nie beëindig nie." <ref name="Slovo"/> <ref>Prakash Naidoo, [https://www.businesslive.co.za/fm/life/books/2017-10-19-books-mandla-langa-completes-madibas-work/ "BOOKS: Mandla Langa completes Madiba’s work"], ''Financial Mail'', Business Live, 17 October 2017.</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/books/2017/oct/22/dare-not-linger-presidential-years-nelson-mandela-mandla-langa-review|title=Dare not Linger: Mandela's 'new' memoir offers unique insights|last=Alet Janse van Rensburg|date=18 October 2017|publisher=News24}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.panmacmillan.com/authors/nelson-mandela/dare-not-linger|title=Dare Not Linger: The Presidential Years|date=19 October 2017|publisher=Pan Macmillan}}</ref> <ref>Mandla Langa, [https://www.dailymaverick.co.za/article/2017-10-27-book-extract-the-presidency-and-the-constitution-from-mandla-langas-dare-not-linger/ "Book Extract: The Presidency and the Constitution, from Mandla Langa’s Dare Not Linger"], ''[[Daily Maverick]]'', 27 October 2017.</ref> == Toekennings en eerbewyse == In 2007 ontvang Langa Suid-Afrika se Nasionale [[Orde van Ikhamanga]] (Silwer) vir literêre, joernalistieke en kulturele prestasies, met die verwysing as 'n "uitstekende bydrae tot die stryd teen apartheid, prestasies op die gebied van letterkunde en joernalistiek en 'n bydrae tot die post-apartheid Suid. Afrika deur in verskillende instellings te dien." <ref name="thepresidency.gov.za"/> In Februarie 2003 het die Pan African Writers 'Association (PAWA) Langa aangebied tydens 'n geleentheid wat hom as 'n vooraanstaande Suid-Afrikaanse skrywer bevorder het:' An Evening with Mandla Langa '. <ref name="modernghana.com"/> === Administratiewe poste === * Kultuurverteenwoordiger van die African National Congress (ANC) <ref name="thepresidency.gov.za"/> * Julie 2001–05: Voorsitter van die eerste raad van die Onafhanklike Kommunikasie-owerheid van Suid-Afrika (ICASA) - (samesmelting van die IBA en die Suid-Afrikaanse reguleringsowerheid vir telekommunikasie - SARRA) <ref name="modernghana.com">[http://www.modernghana.com/news/31383/1/pawa-to-host-mandla-langa.html "PAWA to Host Mandla Langa"], Modern Ghana, 18 February 2003.</ref> * Voorsitter van die Raad by MultiChoice South Africa <ref>[http://www.multichoice.co.za/multichoice/view/multichoice/en/page47786?oid=73835&sn=Detail+2009&pid=44115 "Leadership Changes At Multichoice South Africa Holdings"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006132503/http://www.multichoice.co.za/multichoice/view/multichoice/en/page47786?oid=73835&sn=Detail+2009&pid=44115 |date= 6 Oktober 2014 }}, Multichoice press release.</ref> Langa dien tans in die volgende rade: * Business and Arts South Africa (BASA) <ref name="LiteraryTourism">{{Cite web|url=http://www.literarytourism.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=47:mandla-langa&catid=13:authors&Itemid=28|title=Mandla Langa|last=Tourism|first=KZN Literary|website=www.literarytourism.co.za|language=en|access-date=8 January 2018}}{{Dooie skakel|date=Augustus 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Foundation for Global Dialogue (FGD) <ref>{{Cite web|url=http://www.globaldialoguefoundation.org/|title=Global Dialogue Foundation {{!}} Illuminating the World {{!}} Celebrating Life|website=www.globaldialoguefoundation.org|access-date=8 January 2018|archive-date= 8 Januarie 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180108180131/http://www.globaldialoguefoundation.org/|url-status=dead}}</ref> * (Institute for the Advancement of Journalism (IAJ) <ref>{{Cite web|url=http://www.iaj.org.za/|title=Institute for the Advancement of Journalism {{!}} Leading-edge-mid-career journalism and communications training across Africa|website=www.iaj.org.za|language=en-US|access-date=8 January 2018}}</ref> * Die [[Rhodes-universiteit|Rhodes University]] School for Economic Journalism * The Nation's Trust <ref name="intofrench.org">{{Cite web|url=http://www.intofrench.org/index.php?option=com_content&view=article&id=99:mandla-langa-&catid=52:news&Itemid=103&lang=fr|title=損することなく宝石の買取に出す方法｜お店選びが肝心|website=www.intofrench.org|language=ja|access-date=8 January 2018|archive-date= 3 Maart 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303214836/http://www.intofrench.org/index.php?option=com_content&view=article&id=99:mandla-langa-&catid=52:news&Itemid=103&lang=fr|url-status=dead}}</ref> * Read Educational Trust * South African Screen Writers' Laboratory(SCRAWL) * Direkteur van Contemporary African Music and Arts (CAMA) === Media-aanstellings === * April 1999 - Junie 2000: Voorsitter van die Onafhanklike Uitsaaiowerheid <ref name="LiteraryTourism"/> * Langa was 'n rubriekskrywer van die ''Sunday Independent'' * Ondervoorsitter van die suksesvolle Africa '95 -uitstallingsseisoen in Londen. <ref name="thepresidency.gov.za"/> * Het in die raad van die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|South African Broadcasting Corporation]] (SABC) gedien na sy pos as programdirekteur * Swerwende redakteur by ''Leadership Magazine'' <ref name="modernghana.com"/> == Werke == === Fiksie === * .''The Lost Colours of the Chameleon'' Picador Afrika, 2008,{{ISBN|978-1-77010-084-8}} *   <bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[[Spesiaal: BookSources / 978-0-86486-408-6|978-0-86486-408-6]]</cite></bdi>''The Memory of Stones'', New Africa Books, 2000 - 'n versameling wat die aard van die Suid-Afrikaanse samelewing ondersoek na die einde van [[apartheid]] *  ''T''<bdi><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true">[[Spesiaal: BookSources / 978-0-86486-313-3|978-0-86486-313-3]]</cite></bdi>''he Naked Song and Other Stories'', New Africa Books, 1996. * ''<nowiki/>'N Reënboog op die papierhemel'' . Kliptown Books, 1989 * ''Tederheid van bloed'' . Zimbabwe Publishing House, 1987. === Nie-fiksie === * Met Nelson Mandela, ''Dare Not Linger: The Presidential Years'', Macmillan, 2017,{{ISBN|978-1509809592}} === Samewerkende werke === * 2006: ''Youth 2 Youth: 30 Years after Soweto ’76'' (Inleiding deur Mandla Langa, onder redaksie van George Hallett ) * 2004: ''Moving in Time: Images of Life in a Democratic South Africa'' (Inleiding deur Mandla Langa, geredigeer deur George Hallett) * 2004: ''South Africa's Nobel Laureates: Peace, Literature and Science'' deur [[Kader Asmal]], David Chidester en Wilmot Godfrey James (Inleiding deur Mandla Langa) === Versamelings === * 2004: Kader Asmal, David Chidester en Wilmot Godfrey James (reds), ''South Africa's Nobel Laureates: Peace, Literature and Science'' - Inleiding deur Mandla Langa. [[Media24|Jonathan Ball-uitgewers]], Suid-Afrika. * 1997: Charles R. Larson (red. ), ''Under African Skies: Modern African Stories'' . [[Farrar, Straus en Giroux|Farrar, Straus & Giroux]] ; sagteband Canongate Books, 2005. * 1990: Elisa Segrave (red. ), ''Junky's Christmas and other Yuletide Stories'' . Slangstert . * 1990: Sarah LeFanu en Stephen Hayward (reds), Colours of a New Day: Writing for South Africa, Lawrence & Wishart === Ander === * ''Milestones'' - musikale opera in samewerking met die jazzmusikant [[Hugh Masekela]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Langa, Mandla}} [[Kategorie:Geboortes in 1950]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse joernaliste]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse digters]] hycuk40tum3jyjrjvgskdfabwfiabwz 0 373662 2903191 2879766 2026-05-11T21:00:21Z SpesBona 2720 + Inligtingskas & meer 2903191 wikitext text/x-wiki {| align="right" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border:1px solid #88a; background:#CEDAF2; padding:5px; font-size: 85%; margin: 0 0 0.5em 1em; border-collapse:collapse;" ! align="center" colspan="2" style="color: #000000; background: #f7f8ff; padding: 4px; font-size:170%;" | '''Tübingen'''<br /> [[Lêer:Tübingen - Neckarfront 04.jpg|280px]] |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;border-bottom:1px solid #999" | '''Kaart''' |style="border-left:1px solid #999"| '''Wapen''' |- style="background:white" |rowspan=6| [[Lêer:Karte tuebingen in deutschland.png|180px|senter]] |- style="background: white" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Wappen Tuebingen.svg|75px|senter]] |- style="background: #f7f8ff;border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="background: #CEDAF2; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999;border-top:1px solid #999"| '''Vlag''' |- style="background: white; border-top:1px solid #999;" |style="border-left:1px solid #999"| [[Lêer:Flagge Tübingen.svg|90px|senter]] |- style="background: #f7f8ff; border-top:1px solid #999; text-align:center;" |style="border-left:1px solid #999"| |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Land]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{vlagland|Duitsland}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Deelstate van Duitsland|Deelstaat]]''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[Lêer:Flag of Baden-Württemberg (state, greater arms).svg|20px]] [[Baden-Württemberg]] |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Koördinate''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | {{Koördinate|48|31|N|9|3|O}} |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stigting''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1078 (eerste verwysing) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Stadstatus''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 1231 |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''[[Oppervlakte]]:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 108,06 [[vierkante kilometer|vk km]] |- | &nbsp;'''Hoogte bo seevlak''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 341 m |- style="border-top:1px solid #999;" |- style="border-top:1px solid #999;" |- |&nbsp;'''Bevolking:''' | style="background: #f7f8ff" | &nbsp; |- | &nbsp;- Totaal (31 Desember 2024) | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 92&nbsp;322<ref>{{de}} [https://daten.statistik-bw.de/genesisonline/online?operation=statistic&levelindex=0&levelid=1757432774350&code=12411#abreadcrumb ''Statistisches Landesamt Baden-Württemberg – Tabellengruppe 12411: Fortschreibung des Bevölkerungsstandes zum 31. Dezember 2024]</ref> |- | &nbsp;- Bevolkingsdigtheid | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | 854/vk km |- |&nbsp;'''Tydsone''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +1 (MET) |- style="border-top:1px solid #999;" | &nbsp;- [[Somertyd]] | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [[UTC]] +2 (MEST) |- |&nbsp;'''Burgemeester''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | Boris Palmer (O) |- style="border-top:1px solid #999;" |&nbsp;'''Amptelike webwerf''' | style="background: #f7f8ff; text-align:center;" | [http://www.tuebingen.de/ ''tuebingen.de''] |} '''Tübingen''' ([[Duits]]: [ˈtyːbɪŋən], {{Audio|De-Tübingen2.ogg|luister}}; [[Swabiese Duits|Swabies]]: ''Dibenga'') is 'n stad in die [[Duitsland|Duitse]] deelstaat [[Baden-Württemberg]] met 'n bevolking van sowat 92&nbsp;000 in 2024. Die stad lê suid van [[Stuttgart]] langs die [[Neckar]]rivier, tussen die noordelike [[Swartwoud]] en die [[Swabiese Alb]]. Tübingen is veral bekend vir die [[Universiteit van Tübingen]]. == Geskiedenis == [[Lêer:Uni Tübingen Neue Aula Sommer.jpg|duimnael|links|Die [[Universiteit van Tübingen]]]] Na Tübingen is in 1078 vir die eerste verwys en in 1231 is vir die eerste keer stadstatus genoem. Dit het voorheen aan die keurvorste van Tübingen behoort en in 1342 het dit onder die gesag van die grawe van Württemberg gekom. Die ontwikkeling en verdere geskiedenis van die stad is nou verweef met die lewe van die Eberhard-Karls-Universiteit wat later die Universiteit van Tübingen geword het. Tübingen is dan ook bekend vanweë die vele geleerdes van naam en faam wat aan dié Universiteit (opgerig in 1477) studeer en doseer. Van hulle is die hervormer [[Philipp Melanchthon]], die botanikus Leonhart Fuchs, die [[Sterrekunde|astronoom]] [[Johannes Kepler]], die filosoof Ernst Bloch en die [[Sosiologie|sosioloog]] Ralf Dahrendorf. Onder die bekendste professore van die [[Rooms-Katolieke Kerk|Rooms-Katolieke]] teologiese fakulteit (van 1817 af) is die teoloog [[Pous Benedictus XVI|Joseph Ratzinger]], wat in 2005 tot [[pous]] verkies is. 'n Ander bekende instelling is die Evangeliese Fakulteit, sedert eeue die sentrale [[Protestantisme|protestantse]] teologiese opleiding in Baden-Württemberg. Beroemde [[Duitsers]] soos die digters [[Friedrich Hölderlin]], Eduard Mörike en Wilhelm Hauff, die [[Filosofie|filosowe]] [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel|Georg Hegel]] en [[Friedrich Schelling]] en die [[Teologie|teoloog]] Johann Valentin Andreae het hier studeer. Beroemde [[Lutheranisme|lutherse]] teoloë soos Ferdinand Christian Baur en Jürgen Moltmann en die [[Retoriek|retorikus]] Walter Jens was as professore aan die universiteit verbonde. Die universiteitsbiblioteek bevat meer as 1600 boeke wat voor 1501 gedruk is, en sowat 5500 [[manuskrip]]te. Daar is diverse [[museum]]s, waaronder die [[klooster]] Bebenhausen en die Theodor-Haering-Huis (o.m. dokumente betreffende die geskiedenis van die universiteit). Met die Verdrag van Tübingen (1514) is die eiendomsreg van Württemberg gekodifiseer. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Tübingen grotendeels gespaar gebly van bombardemente, sodat die stad tot vandag toe met 'n onbeskadigde historiese binnenstad kan spog. == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{de}} Württembergisches Städtebuch. von Erich Keyser. Kohlhammer, Stuttgart 1961, DNB 454817088. * {{de}} Beschreibung des Oberamts Tübingen. Stuttgart, Lindemann, 1867. Bissinger, Magstadt (bei Stuttgart) 1970, DNB 730312054 (in Fraktur). * {{de}} Klaus Beyrer (Hrsg.): Die Reise nach Tübingen. Stadtansichten zwischen 1700 und 1850. Narr Verlag, Tübingen 1987, {{ISBN|3-87808-327-0}}. == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} * {{en}} {{Wikivoyage}} * {{de}} [http://www.tuebingen.de/ Amptelike webwerf] * {{en}} {{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Tubingen-Germany|title=Tubingen|publisher=[[Encyclopædia Britannica]]|accessdate=11 Mei 2026}} {{Deelstaathoofstede van Duitsland}} {{Normdata}} [[Kategorie:Tübingen| ]] 81e9uw82rx7xvwwlq5u81zhtduym2xz 0 373717 2903142 2866426 2026-05-11T17:38:31Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903142 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Humberto Maturana.jpg|duimnael|Humberto Maturana in 2013]] '''Humberto Maturana''' ([[14 September]] [[1928]] - [[6 Mei]] [[2021]]) was 'n [[Chileense]] [[bioloog]] en [[filosoof]]. Baie beskou hom as 'n lid van 'n groep tweede-orde [[kubernetika]]-teoretici soos Heinz von Foerster, Gordon Pask, Herbert Brün en Ernst von Glasersfeld. Maturana was saam met Francisco Varela en Ricardo B. Uribe veral bekend daarvoor dat hulle die term '[[outopoiëse]]' geskep het oor die selfgenererende, selfonderhoudende struktuur in lewende stelsels, en konsepte soos strukturele determinisme en struktuurkoppeling.<ref>Maturana, Humberto & Varela, Francisco ([1st edition 1973] 1980). ''[https://books.google.com/books?id=nVmcN9Ja68kC&dq=Maturana++Varela+Autopoiesis+Cognition&printsec=frontcover&source=bn&hl=en&ei=vN1YS_eUGqD20wSjzLHxBA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=4&ved=0CBkQ6AEwAw#v=onepage&q=&f=false Autopoiesis and Cognition: the Realization of the Living]'', in Robert S. Cohen and Marx W. Wartofsky (Eds.), Boston Studies in the Philosophy of Science '''42'''. Dordrecht: D. Reidel Publishing Co. {{ISBN|90-277-1015-5}} (hardback), {{ISBN|90-277-1016-3}} (paper)</ref> Sy werk was invloedryk op baie terreine, hoofsaaklik op die gebied van [[Stelselteorie|stelseldenke]] en kubernetika. Oor die algemeen fokus sy werk op die biologie van [[kognisie]].<ref name="MRKS 2012">Magnus Ramage, Karen Shipp (2012) ''Systems Thinkers''</ref> Maturana (2002) het daarop aangedring dat outopoiëse slegs in die [[Molekulêre biologie| molekulêre domein]] bestaan, en hy stem nie saam met die uitbreiding tot [[sosiologie]] en ander velde nie: "Die molekulêre domein is die enigste domein van entiteite wat deur hul interaksies aanleiding gee tot 'n oop uiteenlopende verskeidenheid entiteite (met verskillende dinamiese argitekture) van dieselfde soort in 'n dinamika wat kan lei tot 'n oop uiteinde van rekursiewe prosesse wat op hulle beurt lei tot die samestelling van 'n oop uiteenlopende verskeidenheid enkelvoudige dinamiese entiteite."<ref>{{cite journal | last = Maturana | first = H.R. | date = 2002 | title= Autopoiesis, structural coupling and cognition: A history of these and other notions in the biology of cognition | journal = Cybernetics and Human Knowing | volume= 9 | pages = 5–34}}</ref> ==Lewe en loopbaan== Maturana is in [[Santiago]], [[Chili]], gebore. Nadat hy in 1947 'n hoërskool aan die Liceo Manuel de Salas voltooi het, het hy by die Universiteit van Chili ingeskryf en eers [[geneeskunde]] en daarna biologie studeer. In 1954 verwerf hy 'n beurs van die Rockefeller Foundation om [[anatomie]] en neurofisiologie aan die University College in Londen te studeer. Hy behaal 'n PhD in biologie aan die [[Harvard-universiteit]] in 1958.<ref>Sien meer biografiese detail in ''History: The Biology of Cognition Laboratory of the Universidad de Chile (1960–2006)''. Juan-Carlos Letelier, Gonzalo Marin & Jorge Mpodozis. Gepubliseer aanlyn at.http://biologyofcognition.wordpress.com/about/</ref> Hy het in [[neurowetenskap]] aan die Universiteit van Chili gewerk in die navorsingsentrum "''Biología del Conocer''" (Biologie van Weet). Maturana se werk is ontwikkel en geïntegreer in die werk oor ontologiese afrigting wat ontwikkel is deur Fernando Flores en Julio Olalla. In 1994 ontvang hy Chili se nasionale prys vir natuurwetenskappe.<ref>{{Cite news |url=http://www.emol.com/noticias/nacional/2012/08/31/558419/bernabe-santelices-es-condecorado-con-el-premio-nacional-de-ciencias-naturales.html |title=Bernabé Santelices recibe el Premio Nacional de Ciencias Naturales |trans-title=Bernabé Santelices Receives the National Prize for Natural Sciences |work=El Mercurio |location=Santiago |language=Spanish |date=31 Augustus 2012 |access-date=11 Desember 2017}}</ref> Vanaf 2000 stig Maturana sy eie refleksie- en navorsingsentrum, die ''Instituto de Formación Matriztica''. In 2020 word hy bekroon met 'n ere-genootskap van die Cybernetics Society. <ref>http://www.cybsoc.org/</ref> Maturana sterf op Santiago op 6 Mei 2021 op 92-jarige ouderdom weens [[longontsteking]].<ref>{{Cite web|date=2021-05-06|title=A los 92 años muere el destacado biólogo y escritor chileno Humberto Maturana|url=https://www.24horas.cl/nacional/muere-humberto-maturana-quien-era-el-destacado-biologo-y-escritor-chileno-4768380|access-date=2021-05-06|website=24Horas.cl|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-05-06|title=Familia de Humberto Maturana revela causas de su fallecimiento: "Es un momento de gratitud y luto"|url=https://www.biobiochile.cl/noticias/artes-y-cultura/actualidad-cultural/2021/05/06/familia-de-humberto-maturana-revela-causas-de-su-fallecimiento-es-un-momento-de-gratitud-y-luto.shtml|access-date=2021-05-06|website=BioBioChile - La Red de Prensa Más Grande de Chile|language=es}}</ref> ==Werk== Maturana se navorsingsbelangstelling het betrekking op begrippe soos kognisie, [[outopoiëse]], taalleer, nul tyd kubernetika en struktuurbepaalde stelsels. Maturana se werk strek tot filosofie, kognitiewe wetenskap en selfs tot familieterapie. Hy is geïnspireer deur die werk van die bioloog Jakob von Uexküll. Sy inspirasie vir sy kognisiewerk het gekom toe hy 'n mediese student was en ernstig siek geword het weens [[tuberkulose]]. Hy was beperk tot 'n sanatorium met baie min leesstof gehad en het in die tyd besin oor sy toestand en die aard van die lewe. Wat hy tot die besef gekom het, was dat "...wat eie is aan lewende stelsels, was dat dit afsonderlike outonome entiteite was, sodat al die prosesse wat hulle geleef het, geleef het in verwysing na hulself ... of 'n hond my byt of my nie byt nie, dit is net iets wat met homself te doen het." Hierdie paradigma van outonomie, vorm die basis van sy studies en werk.<ref name="MRKS 2012"/> Maturana en sy student Francisco Varela was die eerste wat die konsep van 'outopoiëse' definieer en gebruik. Afgesien van die lewer van belangrike bydraes tot die [[evolusie]]veld, word Maturana geassosieer met 'n [[epistemologie]] wat gebaseer is op empiriese bevindings van die [[neurowetenskap]]. Maturana en Varela skryf in hul ''Santiago Theory of Cognition:'' datː "Lewende stelsels is kognitiewe stelsels, en lewe as 'n proses is 'n proses van kognisie. Hierdie stelling is geldig vir alle organismes, met of sonder 'n senuweestelsel."<ref> Maturana, Humberto R. & Varela, Francisco J. (1980): ''Autopoiesis and Cognition. The Realization of the Living''. Dordrecht: Reidel, bl. 13.</ref> ==Besin oor die lewe en samewerking met Francisco Varela== In 'n artikel in ''Constructivist Foundations'', beskryf Maturana die oorsprong van die konsep van outopoiëse en sy samewerking met Varela.<ref>{{cite journal | title = Reflections on My Collaboration with Francisco Varela | journal = Constructivist Foundations | volume = 7 | issue = 3 | pages = 155–163 | date = 2012}}</ref> ==In die populêre kultuur== Maturana beïnvloed - en verskyn in gekodeerde vorm as 'n karakter in - die roman ''Replay'' van die Duitse skrywer Benjamin Stein. ==Publikasies== Die aanvanklike baanbrekende referaat wat as voorspel staan vir alles wat volg: * [http://www.enolagaia.com/M70-80BoC.html#VI. ''BIOLOGY OF COGNITION'']. Humberto R. Maturana. Biological Computer Laboratory Research Report BCL 9.0. Urbana IL: University of Illinois, 1970. As Reprinted in: ''Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living.'' Dordecht: D. Reidel Publishing Co., 1980, pp.&nbsp;5–58. ===Boeke=== * 1979 ''Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living'' Met Francisco Varela. (Boston Studies in the Philosophy of Science). {{ISBN|90-277-1015-5}}. * 1984 ''The tree of knowledge. Biological basis of human understanding''. Met Francisco Varela verwerkte uitgawe (92) ''The Tree of Knowledge: Biological Roots of Human Understanding.'' {{ISBN|978-0-87773-642-4}} * 1990 ''Biology of Cognition and epistemology''. Ed Universidad de la Frontera. Temuco, Chile. * 1992 ''Conversations with Humberto Maturana: Questions to biologist Psychotherapist''. Met K. Ludewig. Ed Universidad de la Frontera. Temuco, Chile. 1992. * 1994 ''Reflections and Conversations''. With Kurt Ludewig. Collection Family Institute. FUPALI Ed. Cordova. 1994 * 1994 ''Democracy is a Work of Art''. Collection Roundtable. Linotype Ed Bogota Bolivar y Cia. * 1997 ''Objectivity - An argument to force''. Santiago de Chile: Ed Dolmen. * 1997 ''Machines and living things. Autopoiese to do Organização Vivo''. Met Francisco Varela, Porto Alegre: Medical Arts, 1997. * 2004 ''From Being to Doing, The Origins of the Biology of Cognition.'' Met Bernhard Poerksen. Paperback, 2004 * 2009 ''The Origins of humanness in the Biology of Love''. Met Gerda Verden-Zoller en Pille Bunnell. * 2004 ''From biology to psychology''. Sagteband. * 2009 ''Sense of humanity''. Sagteband. * 2008 ''Habitar humano en seis ensayos de biología-cultural''. Met Ximena Dávila. * 2015 ''El árbol del vivir''. Met Ximena Dávila. * 2019 ''Historia de nuestro vivir cotidiano''. Met Ximena Dávila. ==Verwysings== {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Maturana, Humberto}} [[Kategorie:Bioloë]] [[Kategorie:Filosowe]] [[Kategorie:Geboortes in 1928]] [[Kategorie:Sterftes in 2021]] l0i5wy8i74y6riqh1rxk7kypzv58xk5 1 385026 2903195 2451293 2026-05-11T21:11:48Z Literaturangabe 207508 /* Not "Hagar" but "Meyer"! */ nuwe afdeling 2903195 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} == Not "Hagar" but "Meyer"! == Sorry, but Brown´s apparently Jewish(!) name was "Meyer" and not "Hagar". The Nazis and our researchers in Frankfurt/M. did not read a certain source correctly. They could not read the "Deutsche Schrift". Have a look in Eva Massingue´s booklet on Brown, where you will find a photo of this source. But even she could not read this source correctly. Besides: There exists the name "Haegar" (for a man) in Scandinavian languages. But "Hagar" is the Jewish name for a woman. [[Gebruiker:Literaturangabe|Literaturangabe]] ([[Gebruikerbespreking:Literaturangabe|kontak]]) 21:11, 11 Mei 2026 (UTC) sitqdoecnspjwfi05vvf4y6vmvlvc6y 0 388529 2903322 2829854 2026-05-12T11:06:56Z Oesjaar 7467 En... 2903322 wikitext text/x-wiki :''Vir 'n artikel oor die Christelike simbool, sien [[Christelike kruis]].'' [[Beeld:Cross2.svg|thumb|120px|'n Griekse kruis, met vier ewe lang bene, en 'n satier, 'n kruis met skuins bene.]] 'n '''Kruis''' is 'n geometriese vorm wat bestaan uit twee lyne of balke wat mekaar kruis, gewoonlik loodreg op mekaar. Die lyne loop meestal horisontaal en vertikaal. 'n Kruis met skuins lyne, in die vorm van 'n [[Latynse alfabet|Latynse letter]] [[X]], word in [[heraldiek]] 'n [[saltier]] genoem. Die kruis in verskeie vorms was 'n [[simbool]] van verskillende gelowe. In die tyd voor die [[Christendom]] was dit 'n heidense godsdienstige simbool dwarsdeur [[Europa]] en [[Wes-Asië]]. In antieke tye is 'n beeld van 'n man wat aan 'n kruis hang in landerye geplaas om die gewasse te beskerm. Die kruis is selfs as 'n manlike simbool van die [[Fallus|falliese]] [[boom]] van die lewe beskou; dit is dus dikwels gebruik saam met die vroulike [[Geslagsdele|genitale]] [[sirkel]] of ovaal om 'n gewyde huwelik aan te dui, soos in [[antieke Egipte]].<ref>{{cite web| url = https://www.metmuseum.org/art/collection/search/571948| title = Nefer in die Metmuseum}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Woman's Encyclopedia of Myths and Secrets|last=Walker|first=Barbara G.|publisher=Harper & Row, Publishers|year=1983|location=San Francisco|pages=188}}</ref> ==Geskiedenis== ===Voor die Christendom=== [[Beeld:Radanhaenger-edited.jpg|thumb|links|180px|Wielhangertjies uit die [[Bronstydperk]] in die vorm van die "sonkruis" (2de millennium v.C.).]] Vanweë die eenvoud van die ontwerp (twee lyne wat mekaar kruis) het die gebruik van kruisvormige tekens reeds in die [[voorgeskiedenis]] begin, in Europese kultusgrotte van die laat [[Paleolitikum]] af en dwarsdeur die voorgeskiedenis tot met die [[Ystertydperk]].<ref>{{Cite book|last=Bailey|first= Douglass W.|title=Prehistoric figurines : representation and corporeality in the Neolithic|date=2005|publisher=Routledge|isbn=0-203-39245-0|location=London|oclc=252740876}}</ref> Nog voorbeelde van die kruis uit die voorgeskiedenis is eenvoudige kruistekens soos die ''[[swastika|crux gammata]]'', met gekrulde of hoekige lyne, en die Egiptiese ''[[anch|crux ansata]]'', met 'n lus. [[Beeld:LAK-617.png|thumb|180px|Die argaïese [[wigskrif]]karakter LAK-617 (𒔁): 'n kruissamestelling van vyf vierkante.]] Volgens spekulasie was die kruissimbool – selfs in die voorgeskiedenis – verbind met [[astronomie]]se of [[kosmologie]]se simbole, insluitende die "[[Klassieke element|vier elemente]]" (Chevalier, 1997), of die kruising van die [[hemelpool]] met die horisontale wêreld (Koch, 1955). In die Europese Bronstydperk het die kruissimbool 'n godsdienstige betekenis gekry, dalk as 'n simbool van wyding, veral met betrekking tot begrafnisse.<ref>Vulci. O. Marucchi, "Archæology of the Cross and Crucifix", ''Catholic Encyclopedia'' (1908).</ref> Die kruisteken kom soms in kerfmerke voor en het later onafhanklik ontwikkel in 'n syfersimbool in die [[Romeinse syfers]] (X, "tien"), die [[China|Chinese]] staafsyfers (十, "tien") en die Brahmisyfers ("vier", vandaar die syfer 4). In die [[Fenisiese alfabet]] en afgeleide skrifte verteenwoordig die kruissimbool die [[foneem]] /t/, dus die letter [[tau]], die historiese voorloper van die Latynse [[T]]. Die naam "tau" beteken "merk" en is vermoedelik 'n voortsetting van die [[Egiptiese hiërogliewe|Egiptiese hiëroglief]] "twee gekruisde stokke".<ref>{{cite web|url= http://www.ancient-hebrew.org/3_taw.html |title= Archived copy |access-date= 17 Junie 2015 |url-status= dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20150617143555/http://www.ancient-hebrew.org/3_taw.html |archive-date= 17 Junie 2015 }}</ref> ===Christelike kruis=== [[Beeld:Solidus-Leontinus-sb1330.jpg|thumb|180px|Die vroeë gebruik van die ''globus cruciger'' ([[ryksappel]]) op 'n muntstuk van [[Leontios van Bisantium|Leontios]] (695-698).]] {{Hoofartikel|Christelike kruis|Kruisiging}} Die vorm van die kruis (''crux'', ''stauros''), soos verteenwoordig deur die letter tau, is teen die 2de eeu as seël of simbool van die vroeë [[Christendom]] gebruik.<ref>"Apost. Const." iii. 17; Epistle of Barnabas, xi.-xii.; Justin, "Apologia," i. 55-60; "Dial. cum Tryph." 85–97); Tertullian, "De Corona," iii.; Cyprian, "Testimonies," xi. 21-22; Lactantius, "Divinæ Institutiones," iv. 27.</ref> [[Clemens van Alexandrië]] noem dit in die vroeë 3de eeu τὸ κυριακὸν σημεῖον ("die Here se teken") Hoewel vroeë Christene die T-vorm in geskrifte en gebare gebruik het om die kruis te verteenwoordig, verskyn die Latynse en Griekse kruis (met twee balke wat mekaar kruis) teen die [[Laat Oudheid]] in Christelike [[kuns]]. Die patriargale kruis, met 'n bykomende dwarsbalk, het in die 10de eeu die eerste keer verskyn. Die gebruik van 'n groot verskeidenheid kruissimbole het in die tyd van die [[Kruistogte]] in heraldiek begin.<ref>William Wood Seymour, [https://archive.org/stream/crossintraditi00seym#page/360/mode/2up "The Cross in Heraldry"], ''The Cross in Tradition, History, and Art'' (1898).</ref> ==Kruisvormige tekens en grafeme== Die kruismerk word gebruik om 'n posisie te merk, iets af te merk of skrapping aan te dui. Die Latynse letter [[x]], die Cyrilliese letter [[Х (Cyrillies)|cha]] en moontlik die [[wigskrif]]letter gyfu is van die [[Griekse alfabet|Griekse letter]] [[Chi (letter)|chi]] afgelei. [[Egiptiese hiërogliewe]] met kruisvorms sluit in die ''[[anch]]'' "lewe", ''ndj'' "beskerm" en ''nfr'' "goed; aangenaam". [[Wigskrif|Sumeriese wigskrif]] het 'n eenvoudige kruisvormige karakter gehad wat bestaan het uit 'n horisontale en vertikale wig (𒈦), wat gelees is as ''maš'' "belasting, opbrengs, rente"; die kruising van twee diagonale wîe was 𒉽, gelees as ''pap'' "eerste". Die samevoeging van dié twee tekens het 'n agtpuntige ster tot gevolg gehad wat gebruik is as die teken vir "lug" of "[[godheid]]", 𒀭 ([[Dingir|DINGIR]]). Daar was ook ander, ingewikkelder tekens in wigskrif met kruisvorms, soos die klassieke teken EZEN (𒂡). Die [[Fenisiese alfabet|Fenisiese]] ''tāw'' was steeds kruisvormig in die [[Oud-Hebreeuse alfabet]] en in sommige [[Oud-Italiese alfabette]], en sy afstammeling, [[T]], het weer kruisvormig geword in die Latynse kleinletter [[t]]. Die plusteken (+) is afgelei van die Latynse "t" via 'n vereenvoudiging van die teken vir ''et'' "en". Egiptiese hiërogliewe met kruisvorms sluit in [[Gardiner se lys tekens|Gardiner]] se [[Gardiner se lys tekens#Z. Strepe, tekens en geometriese patrone|Z9-Z11]] ("gekruise stokke, gekruisde planke"). Die onverwante maalteken (×) is blykbaar sedert die middel 16de eeu in gebruik.<ref>Florian Cajori, ''A History of Mathematical Notations''. Dover Books on Mathematics (1929), [https://books.google.ch/books?id=_byqAAAAQBAJ&pg=PA251 251f.]</ref> Nog tekens wat soos 'n kruis lyk, is die [[Sjabloon:†|dolkteken]] (†), die Chinese syfer 十 en die Romeinse syfer X. [[Unicode]] het 'n verskeidenheid kruissimbole in die "[[Dingbat]]"-blok (U+2700-U+27BF): :✕ ✖ ✗ ✘ ✙ ✚ ✛ ✜ ✝ ✞ ✟ ✠ ✢ ✣ ✤ ✥ ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== {{CommonsKategorie-inlyn|Crosses}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Cross}} {{Normdata}} [[Kategorie:Simbole]] 0fgoouwh32fgba70ke86n7f2klqciaz 0 388858 2903351 2729751 2026-05-12T11:36:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903351 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Nijmegen - Standbeeld van Mariken van Nieumeghen van Vera van Hasselt op de Grote Markt.jpg|duimnael|regs|Standbeeld van Mariken in [[Nijmegen]]]] '''''Mariken van Nieumeghen''''' is 'n [[Middelnederlands|Middelnederlandse]] drama met aspekte van die mirakelspel wat êrens tussen 1490 en 1510 geskryf is.<ref>Mariken van Nieumeghen. Ingelei deur prof. W.F. Jonckheere en van taalkundige aantekeninge voorsien deur prof. C.J. Conradie, HAUM-Literêr, Pretoria, 1992, p.5.</ref> Die outeur van die teks is nie bekend nie. Volgens die titelblad van die oudste bekende druk (1515) is die oorspronklike titel van die [[drama]]: ''Die waerachtige ende een seer wonderlijcke historie van Mariken van Nieumeghen die meer dan seven iaren metten duvel woende ende verkeerde''. == Inhoud == Mariken en haar oom, die priester Ghijsbrecht, woon in die [[Nijmegen]]-distrik van [[Gelderland]]. Die openingstoneel speel af teen plaaslike politieke struwelinge nadat hertog Anton van Gelre deur sy seun Adolf gevang en opgesluit is. Een oggend moet Mariken na die mark in Nijmegen gaan en die aand moet sy by haar ''moeye'', of tante, oornag. Die tante het egter 'n rusie met die ander vroue van die dorp gehad en ontvang vir Mariken op 'n onbeskofde wyse. Die tante beskuldig Mariken onder meer daarvan dat sy met haar oom Ghijsbrecht slaap. Mariken storm hartseer en woedend uit dorp terug huis toe. Sy gaan sit langs 'n heining en bid om hulp, maak nie saak wie dit verleen nie: “''God of die duvel, tes mi alleleens''”. Hier gryp die [[Satan|duiwel]] dan sy kans aan en daag in die vorm van 'n man met die naam Moenen by Mariken op. Moenen beloof om Mariken die sewe vrye kunste te leer: [[retoriek]], [[musiek]], [[logika]], [[grammatika]], [[geometrie]], [[rekenkunde]] en [[alchemie]]. Hierdeur spreek Moenen Mariken se kennisdrang aan.<ref name=":0">Mariken van Nieumeghen. Ingelei deur prof. W.F. Jonckheere en van taalkundige aantekeninge voorsien deur prof. C.J. Conradie, HAUM-Literêr, Pretoria, 1992, p.19.</ref> Hy beloof ook aan haar aardse besittings en bevredig sodoende haar besitsdrang.<ref name=":0" /> Mariken, terdeë bewus daarvan dat Moenen die duiwel is, stem in om saam met hom te gaan en saam met hom te leef. Moenen dring aan dat Mariken haar naam moet verander na Emmeken, want Mariken klink te veel soos Maria, die moeder van Jesus Christus. Verder mag Mariken nooit weer die kruisteken maak nie. Hierna vertrek Mariken en Moenen na [['s-Hertogenbosch]] waarna hulle na [[Antwerpen]] in [[Vlaandere]] reis. Mariken en Moenen lei 'n sondige lewe in Antwerpen. Mariken begin egter na haar vriende en familie verlang in Nijmegen. Sy oorreed Moenen dat hulle soontoe moet reis sodat sy hulle kan groet. Met hul aankoms in Nijmegen is daar 'n wagenspel, of die "spel van Masscheroen" wat plaasvind. Mariken, wanneer sy die wagenspel sien, kry berou oor haar sonde. Hierop word Moenen woedend en hy gooi haar in die lug op en sy val haar byna dood. Mariken se lewe word gered omdat haar oom, wat deel van die skare is, vir haar bid. Ghijsbrecht verdryf Moenen deur 'n bybelvers oor hom uit te spreek. Wanneer Mariken wakker word, soek sy vergifnis vir haar sondige lewe. Uiteindelik eindig Mariken en haar oom voor die pous wat as straf aan haar drie ysterringe om haar nek en arms gee. Hulle sal afval die dag wanneer haar sondige lewe vergewe is. Terug in Gelderland gaan woon sy in 'n klooster. Na vele jare van boetedoening, kom verlos die aartsengel [[Gabriël]] haar van die ringe. == Mirakelspel == 'n Mirakelspel handel oor die wonderwerke in die lewens van heiliges en martelare.<ref>Mirakelspel. Literêre terme en teorieë. https://www.literaryterminology.com/index.php/m/129-mirakelspel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302164316/https://www.literaryterminology.com/index.php/m/129-mirakelspel |date= 2 Maart 2022 }}</ref> Dit word ook beskryf as 'n laat-middeleeuse toneelspel wat nou aansluit by die volksgeloof met sy verering van heliges en die die stof vir hierdie toneelstukke is gereeld geput uit legendes van volkse oorsprong.<ref>Van Gorp, H. et al. Lexicon van Literaire Termen, Wolterns Plantyn, Mechelen, 2007, p.298.</ref> In die verhaal vind twee mirakels (wonderwerke) plaas. Mariken oorleef die val ná die wagenspel en die ysterringe val van haar arms en nek af wanneer die engel haar besoek. == Invloed van die rederykers == Die [[Rederijker|rederykers]] het hulself tussen 1450 en 1570 in rederykerverenigings georganiseer en was bemoeid met voordragte, [[poësie]] en drama.<ref>Rederykers. Literêre terme en teorieë. https://www.literaryterminology.com/index.php/r/194-rederykers {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220302164313/https://www.literaryterminology.com/index.php/r/194-rederykers |date= 2 Maart 2022 }}</ref> Hoewel die identiteit van ''Mariken van Nieumeghen'' se outeur nie bekend is nie, word daar aanvaar dat die persoon van Antwerpen afkomstig was.<ref name=":0" /> Die gebruik van die woorde “''ionsten''” en “''versamen''” sinspeel daarop dat die skrywer deel van die Antwerpse rederykerskamer De Violieren was omdat laasgenoemde se leuse “''Uut jonste versaemt''” was.<ref name=":0" /> Vanuit veral verstegniese aspekte uit ''Mariken van Nieumeghen'' is dit duidelik dat die skrywer 'n rederyker was.<ref name=":0" /> Daar word op verskeie plekke in die drama afgewyk van gepaarde rym en eerder “kunstige rym” met komplekse rymskemas gebruik.<ref name=":0" /><br> == Gewildheid == Die verhaal van Mariken van Nieumeghen word veral in Nijmegen gehuldig. Twee standbeelde gedenk die verhaal, naamlik die Mariken-beeld in die Grote Markt en 'n beeld van Moenen voor die Grote of Sint-Stevenskerk.<ref>Rijk van Nijmegen. https://en.visitnijmegen.com/locations/1567674213/nijmegen-mariken-van-nieumeghen</ref> In 1974 verskyn die film ''Mariken van Nieumeghen'' geskryf deur Jos Sterling wat ook die regie behartig het.<ref>Mariken van Nieumeghen. https://www.imdb.com/title/tt0071815/</ref> == Verwysings == {{verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vlaamse letterkunde]] [[Kategorie:Nederlandse letterkunde]] h6iooi5aco1eohb6eocr41bvavtba9o 0 389858 2903257 2899780 2026-05-12T07:46:07Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903257 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Akteur |naam=Joey de Koker |Nasionaliteit=Suid-Afrikaans |Beeldbeskrywing=Joey de Koker |Beeldonderskrif=Joey de Koker |Geboortenaam= |Alias= |Geboortedatum=[[1932]] |Geboorteplek=[[Paarl]] |Beeld=Joey de Koker..jpg |Sterfteplek=Paarl |Sterftedatum=26 Junie [[2014]] |Beroep=Akteur, drama-regisseur, TV oorklankings-regiseur, senior lektrise by die [[Akademie vir Dramakuns]] |Aktiewe jare=Vanaf 1953 |Noemenswaardige rolprente=[[Die wit sluier]] (1973)<br> Back to Freedom (1988)<br> Wie Laaste Lag... (1986)<br> [[Nag van die 19de]] (1991)<br>Anderkant die Stilte (2012) |Webwerf= |Toekennings=Nominasie vir 'n Radio Artes as regisseur vir die radio drama ''Drif'' (1995) |Kinders=Grethe Brazelle, Trajan Grobler }} [[Lêer:Plakaat Anderkant die stilte Fliek.jpg|alt=Plakkaat van Anderkant die stilte Fliek|duimnael|Joey de Koker, tweede van links, agter, het in Anderkant die Stilte opgetree.]] '''Joey de Koker''' (1932 - 26 Junie 2014) was 'n aktrise en drama-regisseur. Sy is bekend vir haar betrokkenheid met radiowerk, verhoogproduksies en vir rolle in films soos ''[[Die wit sluier]]'' (1973), ''Back to Freedom'' (1988), ''Wie Laaste Lag...'' (1986) en [[Nag van die 19de|''Nag van die 19de'']] (1991).<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm0209128/bio?ref_=nm_ov_bio_sm|title=Joey de Koker op IMDB|website=www.imdb.com|access-date=2026-04-29}}</ref> == Biografie == Sy het aan [[Hoër Meisieskool La Rochelle |La Rochelle]] in die Paarl gematrikuleer, aan die [[Universiteit van Stellenbosch]] 'n graad in Maatskaplike werk verwerf en toe aan [[Universiteit van Cambridge| Trinity College]] in [[Engeland]] 'n lisensiaat in vertolking gedoen.<ref>{{Cite web|url=https://www.netwerk24.com/sarie/bekendes/hartseer-nuus-afrikaanse-aktrise-joey-de-koker-oorlede-20170914|title=Hartseer nuus - Afrikaanse aktrise Joey de Koker oorlede|last=SARIE.com-span|website=Netwerk24|language=af-ZA|access-date=2026-04-29}}</ref> [[Babs Laker]] en Rosalie van der Gucht het saam met haar in Engeland gestudeer.<ref>{{Cite web|url=https://esat.sun.ac.za/index.php/Joey_de_Koker|title=Joey de Koker - ESAT|website=esat.sun.ac.za|access-date=2026-04-29}}</ref> In 1976 het sy by die SAUK in Auckland Park aangesluit as ’n oorklankingsregisseur. Daar het sy vir onvergeetlike voorbeelde van televisie lipsinchronisasie-oorklanking (lip‑sinc) gesorg en het talle akteurs, regisseurs en klanktegnici vir die [[Suid-Afrikaanse Uitsaaikorporasie|SAUK]] opgelei in hierdie kuns. Sy het onder meer klankversorging vir die Afrikaanse musiekrolprent ''Jy is my Liefling'' gedoen. Haar werk sluit ook dramawerk vir die [[Nasionale Toneelorganisasie]] (NTO)<ref>{{Cite web|url=https://esat.sun.ac.za/index.php/National_Theatre_Organisation|title=National Theatre Organisation - ESAT|website=esat.sun.ac.za|access-date=2026-04-29}}</ref> sowel as [[KRUIK]] in. De Koker was bekend en geliefd in die Paarl deur haar betrokkenheid met die Paarl Teaterklub wat in die Skuurteater en later in die Ou Meulteater opgetree het met opvoerings soos byvoorbeeld ''Kwart voor Dagbreek'' (1996).<ref>{{Cite web|url=https://esat.sun.ac.za/index.php/Paarl_Theatre_Club|title=Paarl Theatre Club - ESAT|website=esat.sun.ac.za|access-date=2026-04-29}}</ref><ref>Joey de Koker 1932-2014: Die Burger, 3 Julie 2014: p. 16</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse aktrises]] [[Kategorie:Alumni van Hoër Meisieskool La Rochelle]] [[Kategorie:Geboortes in 1932]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] bgpi06uol86fpbwjeawpju3jqokvswf 0 390653 2903363 2902687 2026-05-12T11:45:54Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903363 wikitext text/x-wiki Hierdie is 'n '''lys van openbare vakansiedae in [[Azerbeidjan]]'''. Openbare vakansiedae word beheer deur die [[Grondwet van Azerbeidjan]] en die "Arbeidswet van Azerbeidjan".<ref>[http://www.ilo.org/dyn/natlex/docs/WEBTEXT/54131/65184/E99AZE01.htm Artikel 105 van die "Arbeidswet van Azerbeidjan" (Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi) van 18 Desember 2018] {{en}}</ref> == Openbare vakansiedae == Die openbare vakansiedae wat tans in Azerbeidjan gevier word is as volg: {| class="wikitable" |- !style="text-align:center"|Afrikaanse Naam !style="text-align:center"|Azerbeidjanse Naam !style="text-align:center"|Datum !style="text-align:center"|Opmerking |- |[[Nuwejaarsdag]] |Yeni il |[[1 Januarie|1]]-[[2 Januarie]] | |- |[[Internasionale Vrouedag]] |Qadınlar günü |[[8 Maart]] | |- |[[Nouruz]] |Novruz bayramı |[[20 Maart|20]]-[[21 Maart]] of [[21 Maart|21]]-[[22 Maart]] | |- |[[Oorwinningsdag (9 Mei)|Oorwinningsdag]] |Faşizm üzərində qələbə günü |[[9 Mei]] |Oorwinning oor [[Nazi-Duitsland]] in [[1945]] |- |[[Republiekdag]] |Respublika günü |[[28 Mei]] |Eerste onafhanklikheid van Azerbeidjan in [[1918]] as die [[Demokratiese Republiek van Azerbeidjan]] |- |Nasionale Reddingsdag |Azərbaycan xalqının Milli Qurtuluş günü |[[15 Junie]] |Verkiesing van [[Heydar Əliyev]] as voorsitter van die Hoogste Sowjet van Azerbeidjan in [[1993]] |- |Weermagdag |Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələri günü |[[26 Junie]] | |- |Onafhanklikheidsdag |Dövlət müstəqilliyi günü |[[18 Oktober]] |Tweede onafhanklikheid van Azerbeidjan ná die [[ontbinding van die Sowjetunie]] in [[1991]] |- |Grondwetdag |Konstitusiya günü |[[12 November]] |Die aanvaarding van die Grondwet van die Republiek Azerbeidjan in [[1995]] |- |Nasionale Opstandingsdag |Milli Dirçəliş günü |[[17 November]] |Studenteprotes teen die [[Sowjetunie|Sowjet-leierskap]] in [[Moskou]] in [[1988]] |- |Dag van solidariteit van Azerbeidjanners regoor die wêreld |Dünya azərbaycanlıların həmrəyliyi günü |[[31 Desember]] |Die verbreking van die [[Iran|Iranse]] grens met die [[Azerbeidjanners]] in [[1988]] |- |[[Offerfees]] |Qurban bayramı |Tiende dag van die twaalfde maand van die [[Islamitiese kalender]]<br />(2 dae) | |- |[[Suikerfees]] |Ramazan bayramı |Eerste dag van die tiende maand van die [[Islamitiese kalender]]<br />(2 dae) | |} == Verwysings == {{Verwysings}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Openbare vakansiedae in Azerbeidjan| ]] [[Kategorie:Azerbeidjanse lyste|Openbare vakansiedae]] [[Kategorie:Lyste van openbare vakansiedae|Azerbeidjan]] 0hwjlyzg9vs0ar53vok7q66tqrd0czo 0 391970 2903154 2871381 2026-05-11T18:03:25Z Sobaka 328 skakel 2903154 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Suléne Pilon | bynaam = | beeld = Suléne Pilon.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Suléne Pilon | geboortenaam = | geboortedatum = 3 Desember 1980 | geboorteplek = | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = Doktor | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Akademikus | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Suléne Pilon''' (* 3 Desember 1980 –) is 'n taalkundige by die [[Universiteit van Pretoria]] se Departement Afrikaans.<ref name="up" /> Op navorsingsterrein gebruik sy kognitief linguistiese beskrywingsraamwerke (veral konstruksiegrammatika en kognitiewe grammatika) om Afrikaanse [[Morfologie (taalkunde)|morfologiese]] en sintaktiese konstruksies te beskryf. Sy stel ook baie belang in die neurowetenskaplike studie van taal, die aard van taal en taalkennis, en rekenaarlinguistiek. Sy was een van die eerste werknemers van die [[Sentrum vir Tekstegnologie]] aan die [[Noordwes-Universiteit]] en het al saamgewerk aan die ontwikkeling van etlike taaltegnologiese hulpbronne en toepassings, waaronder die NWU se Afrikaanse spel- en grammatikatoetsers, en Skryfhulp Afrikaans, 'n toepassing wat studente help om hul skryfwerk outomaties te verbeter. Sy is die moderator van die sintaksisafdeling van die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] (VivA) se Taalonderrigportaal en was ook in verskillende hoedanighede betrokke by die woordsoorteafdeling van hierdie projek. Pilon is ook die moderator van die morfologieafdeling van VivA se Taalportaal. Sy is sedert 2009 'n lid van die [[SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] se [[Taalkommissie]]. Sy dien van 2012 tot 2017 as sekretaris van die Taalkommissie en van 2018 tot 2021 as ondervoorsitter. Sy word in 2022 aangestel as Taalkommissievoorsitter.<ref name="vw" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="up">{{Cite web |url=https://www.up.ac.za/afrikaans-english/view/staffprofile/7683 |title=argiefkopie |access-date=13 Julie 2022 |archive-date=13 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713092747/https://www.up.ac.za/afrikaans-english/view/staffprofile/7683 |url-status=dead }}</ref> <ref name="vw">{{Cite web |url=https://www.vryeweekblad.com/authors/sulene-pilon/ |title=argiefkopie |access-date=13 Julie 2022 |archive-date=13 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713092749/https://www.vryeweekblad.com/authors/sulene-pilon/ |url-status=dead }}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pilon, Suléne}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse taalkundiges]] qjs6ge8bgubg3aif1cv5oex67t1z6ne 2903155 2903154 2026-05-11T18:25:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903155 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Suléne Pilon | bynaam = | beeld = Suléne Pilon.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Suléne Pilon | geboortenaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1980|12|3|df=y}} | geboorteplek = | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = Doktor | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Akademikus | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Suléne Pilon''' (* 3 Desember 1980 –) is 'n taalkundige by die [[Universiteit van Pretoria]] se Departement Afrikaans.<ref name="up" /> Op navorsingsterrein gebruik sy kognitief linguistiese beskrywingsraamwerke (veral konstruksiegrammatika en kognitiewe grammatika) om Afrikaanse [[Morfologie (taalkunde)|morfologiese]] en sintaktiese konstruksies te beskryf. Sy stel ook baie belang in die neurowetenskaplike studie van taal, die aard van taal en taalkennis, en rekenaarlinguistiek. Sy was een van die eerste werknemers van die [[Sentrum vir Tekstegnologie]] aan die [[Noordwes-Universiteit]] en het al saamgewerk aan die ontwikkeling van etlike taaltegnologiese hulpbronne en toepassings, waaronder die NWU se Afrikaanse spel- en grammatikatoetsers, en Skryfhulp Afrikaans, 'n toepassing wat studente help om hul skryfwerk outomaties te verbeter. Sy is die moderator van die sintaksisafdeling van die [[Virtuele Instituut vir Afrikaans]] (VivA) se Taalonderrigportaal en was ook in verskillende hoedanighede betrokke by die woordsoorteafdeling van hierdie projek. Pilon is ook die moderator van die morfologieafdeling van VivA se Taalportaal. Sy is sedert 2009 'n lid van die [[SA Akademie vir Wetenskap en Kuns]] se [[Taalkommissie]]. Sy dien van 2012 tot 2017 as sekretaris van die Taalkommissie en van 2018 tot 2021 as ondervoorsitter. Sy word in 2022 aangestel as Taalkommissievoorsitter.<ref name="vw" /> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="up">{{Cite web |url=https://www.up.ac.za/afrikaans-english/view/staffprofile/7683 |title=argiefkopie |access-date=13 Julie 2022 |archive-date=13 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713092747/https://www.up.ac.za/afrikaans-english/view/staffprofile/7683 |url-status=dead }}</ref> <ref name="vw">{{Cite web |url=https://www.vryeweekblad.com/authors/sulene-pilon/ |title=argiefkopie |access-date=13 Julie 2022 |archive-date=13 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220713092749/https://www.vryeweekblad.com/authors/sulene-pilon/ |url-status=dead }}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Pilon, Suléne}} [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Geboortes in 1980]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse taalkundiges]] 5nespmiij9v8jhbrz3ptirq6zdk2ih5 0 392102 2903226 2866207 2026-05-12T06:26:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903226 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Jana Luther | bynaam = | beeld = Luthja.jpg | beeldbeskrywing = | onderskrif = Jana Luther | geboortenaam = | geboortedatum = | geboorteplek = | dood_datum = | sterfteplek = | ouers = | titel = | nasionaliteit = Suid-Afrika | beroep = Leksikograaf | bekend = | salaris = | termyn = | voorganger = | opvolger = | eerbewyse = | party = | godsdiens = | huweliksmaat = | kinders = | webblad = | handtekening = }} '''Jana Luther''' is ’n [[leksikograaf]] en [[Redakteur|teksredakteur]] wat spesialiseer in [[Afrikaans]]. Sy het in [[Johannesburg]] grootgeword, aan die [[Randse Afrikaanse Universiteit]] studeer en in 1991 'n [[MA-graad]] (Afrikaans en [[Nederlands]]) met lof behaal.<ref name="tk" /><ref name="litnet" /><ref name="afvan" /> Sy werk sedert 2019 as mederedakteur aan die ''[[Woordeboek van die Afrikaanse Taal]]''. Sy dien van 2013 af in die [[Taalkommissie]] (van 2019 af as sekretaris) en werk af en toe as fiksieredakteur, herskrywer en vertaler vir verskillende [[Uitgewery|uitgewers]]. Van 1991 tot 1995 was sy jeugboekredakteur en daarna woordeboekredakteur by [[Tafelberg Uitgewers]]. Van 1996 tot 2006 werk sy bedags as woordeboekmaker by Pharos en saans en Sondae gereeld as nasienredakteur in die nagkantoor van [[Die Burger|''Die Burger'']]. Van 2007 tot 2017 was sy voltyds redakteur van die sesde uitgawe van die [[Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal|''Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal'']] (''HAT 6'') by Pearson SA. In haar vrye tyd lees sy, skryf ’n tweeweeklikse rubriek vir ''[[Beeld]]'' en ''[[Netwerk24]]'' en versamel en bewerk intyds nuwe woorde, betekenisse, uitdrukkings, asook ouer vorme wat nog nie elders opgeneem is nie, in die ''[https://afrikaans-vandag.co.za/ Woordeboek van Afrikaans Vandag]''. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="tk">[https://www.taalkommissie.co.za/ontmoet/?fbclid=IwAR2dKnJ8TsTJPurgGBBjEVr0pqDsp7kv-QuYTYK6QFhsEJcnoyd9azyXHAo Taalkommissie]</ref> <ref name="litnet">https://www.litnet.co.za/author/jana-luther/</ref> <ref name="afvan">https://www.afrikaans-vandag.co.za/aktueel/jana-luther/</ref> }} == Eksterne skakels == * [https://twitter.com/janaluther Jana Luther] op [[Twitter]]. {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Luther, Jana}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse taalkundiges]] [[Kategorie:Afrikaners]] [[Kategorie:Leksikografie]] koicczplgdtjdzf2jweh81mgrfazcce 0 394635 2903122 2875181 2026-05-11T16:34:04Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903122 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Dwergwolftoon | image = | image2 = | status = LC | status_system = iucn3.1 | taxon = Portulacaria fruticulosa | authority = (H.Pearson & Stephens) Bruyns & Klak, 2014 | synonyms = * ''Ceraria fruticulosa'' <small>H.Pearson & Stephens</small> * ''Ceraria schaeferi'' <small>[[Adolf Engler|Engl.]] & Schltr.</small> }} Die '''dwergwolftoon''' (''Portulacaria fruticulosa'') is 'n [[boom]] wat aan die [[familie (biologie)|familie]] van ''[[Didiereaceae]]'' behoort. Die boom is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]] en kom voor van suidelike Namibië tot in die [[Richtersveld]] en ooswaarts in die Gariepvallei tot in die [[Boesmanland]]. Die boom se FSA-nommer is 104.2.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77143799-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Portulacaria|fruticulosa]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 4whuuplijm75n1js2b3l1gu0nmouk4y 2903123 2903122 2026-05-11T16:34:43Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Ceraria fruticulosa]] na [[Portulacaria fruticulosa]] oor 'n aanstuur geskuif: Taksonomiese naam het verander. 2903122 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Dwergwolftoon | image = | image2 = | status = LC | status_system = iucn3.1 | taxon = Portulacaria fruticulosa | authority = (H.Pearson & Stephens) Bruyns & Klak, 2014 | synonyms = * ''Ceraria fruticulosa'' <small>H.Pearson & Stephens</small> * ''Ceraria schaeferi'' <small>[[Adolf Engler|Engl.]] & Schltr.</small> }} Die '''dwergwolftoon''' (''Portulacaria fruticulosa'') is 'n [[boom]] wat aan die [[familie (biologie)|familie]] van ''[[Didiereaceae]]'' behoort. Die boom is [[inheems]] aan [[Namibië]] en [[Suid-Afrika]] en kom voor van suidelike Namibië tot in die [[Richtersveld]] en ooswaarts in die Gariepvallei tot in die [[Boesmanland]]. Die boom se FSA-nommer is 104.2.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77143799-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Portulacaria|fruticulosa]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 4whuuplijm75n1js2b3l1gu0nmouk4y 0 394636 2903127 2613953 2026-05-11T16:35:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903127 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Portulacaria fruticulosa]] i32ns51c7mj5xr1m3ijojqb9s246z1t 0 394641 2903102 2746636 2026-05-11T15:00:17Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903102 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Langblaarwolftoon | image = | image2 = | status = LC | status_system = iucn3.1 | taxon = Portulacaria longipedunculata | authority = (Merxm. & Podlech) Bruyns & Klak, 2014 | synonyms = * ''Ceraria longipedunculata'' <small>Merxm. & Podlech</small> * ''Ceraria kaokoensis'' <small>Swanepoel</small> }} Die '''langblaarwolftoon''' (''Portulacaria longipedunculata'') is 'n [[boom]] wat aan die [[familie (biologie)|familie]] van ''[[Didiereaceae]]'' behoort. Die boom is [[inheems]] aan [[Angola]] en [[Namibië]]. Die boom se FSA-nommer is 104.5.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77143800-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Portulacaria|longipedunculata]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] g5n5kzl9lg1hswrk5jrd2yjehvmngrn 2903103 2903102 2026-05-11T15:01:07Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Ceraria longipedunculata]] na [[Portulacaria longipedunculata]] oor 'n aanstuur geskuif 2903102 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = Langblaarwolftoon | image = | image2 = | status = LC | status_system = iucn3.1 | taxon = Portulacaria longipedunculata | authority = (Merxm. & Podlech) Bruyns & Klak, 2014 | synonyms = * ''Ceraria longipedunculata'' <small>Merxm. & Podlech</small> * ''Ceraria kaokoensis'' <small>Swanepoel</small> }} Die '''langblaarwolftoon''' (''Portulacaria longipedunculata'') is 'n [[boom]] wat aan die [[familie (biologie)|familie]] van ''[[Didiereaceae]]'' behoort. Die boom is [[inheems]] aan [[Angola]] en [[Namibië]]. Die boom se FSA-nommer is 104.5.<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77143800-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Portulacaria|longipedunculata]] [[Kategorie:Bome van Afrika]] [[Kategorie:Flora van Angola]] [[Kategorie:Flora van Namibië]] g5n5kzl9lg1hswrk5jrd2yjehvmngrn 0 394642 2903130 2613958 2026-05-11T16:38:35Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903130 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Portulacaria longipedunculata]] 8g59f1q6hdxs2r02ldr82z0bprcq9uu 0 394943 2903318 2838832 2026-05-12T11:01:55Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903318 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Temperature Bar Chart Africa--1901-2020--2021-07-14.png|duimnael|Grafiek wat temperatuurverandering in Afrika tussen 1901 en 2021 toon, met rooi kleur wat warmer is en blou kouer as die gemiddelde (die gemiddelde temperatuur in 1971–2000 word gestel as die grens tussen blou en rooi kleure).]] '''Klimaatsverandering in Afrika''' is 'n toenemend ernstige bedreiging in [[Afrika]] wat een van die mees [[kwesbaarheid vir klimaatsverandering|kwesbare]] kontinente is vir die [[Uitwerking van klimaatsverandering|gevolge van klimaatsverandering]].<ref>{{cite book|author=Schneider, S.H.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|editor=Parry, M.L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities|display-authors=etal|access-date=2011-09-15|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|archive-date=2013-03-12|url-status=dead}}</ref><ref name=":10">Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf</ref><ref name=":4">{{Cite journal |last1=Kendon |first1=Elizabeth J. |last2=Stratton |first2=Rachel A. |last3=Tucker |first3=Simon |last4=Marsham |first4=John H. |last5=Berthou |first5=Ségolène |last6=Rowell |first6=David P. |last7=Senior |first7=Catherine A. |date=2019 |title=Enhanced future changes in wet and dry extremes over Africa at convection-permitting scale |journal=Nature Communications |language=en |volume=10 |issue=1 |pages=1794 |doi=10.1038/s41467-019-09776-9 |issn=2041-1723 |pmc=6478940 |pmid=31015416}}</ref> Sommige bronne klassifiseer Afrika selfs as "die mees kwesbare kontinent op aarde".<ref name=":7">{{Cite web |title=More Extreme Weather in Africa's Future, Study Says {{!}} The Weather Channel – Articles from The Weather Channel {{!}} weather.com |url=https://weather.com/news/climate/news/2019-06-18-africa-extreme-weather-drought-flood |access-date=2022-07-01 |website=The Weather Channel |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=United Nations |first=UNEP |date=2017 |title=Responding to climate change |url=http://www.unep.org/regions/africa/regional-initiatives/responding-climate-change |access-date=2022-07-01 |website=UNEP – UN Environment Programme |language=en}}</ref> Hierdie kwesbaarheid word gedryf deur 'n reeks faktore wat swak [[aanpassingskapasiteit]], hoë afhanklikheid van ekosisteemgoedere vir lewensbestaan, en minder ontwikkelde landbouproduksiestelsels insluit.<ref>{{cite journal|last1=Ofoegbu|first1=Chidiebere|last2=Chirwa|first2=P. W.|date=19 Mei 2019|title=Analysis of rural people's attitude towards the management of tribal forests in South Africa|journal=Journal of Sustainable Forestry|volume=38|issue=4|pages=396–411|doi=10.1080/10549811.2018.1554495|s2cid=92282095|issn=1054-9811}}</ref> Die [[risiko]]'s van [[klimaatsverandering]] op landbouproduksie, [[voedselsekuriteit]], waterbronne en ekosisteemdtelsels sal waarskynlik toenemend ernstige gevolge hê op lewens en [[volhoubare ontwikkeling]]svooruitsigte in Afrika.<ref>Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. [https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change] Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al.(eds.). Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom, and New York, NY, USA, bl. 1199–1265</ref> Met groot vertroue is dit in 2007 deur die IPCC geprojekteer dat in baie Afrika-lande en -streke, landbouproduksie en voedselsekuriteit waarskynlik ernstig in die gedrang sal kom deur [[klimaatverandering]] en klimaatsveranderlikheid.<ref name="IPCC_4th_assessment_e">{{cite book|author=Boko, M.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html|title=Chapter 9: Africa|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|editor1=Parry, M.L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=Executive summary|access-date=2011-09-15|display-editors=etal|archive-date=2011-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108085734/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch9s9-es.html|url-status=dead}}</ref> Die bestuur van hierdie risiko vereis 'n integrasie van versagting- en aanpassingstrategieë in die bestuur van ekosisteemgoedere en -dienste, en die landbouproduksiestelsels in Afrika.<ref>{{Cite journal|last1=Ofoegbu|first1=Chidiebere|last2=Chirwa|first2=P. W.|last3=Francis|first3=J.|last4=Babalola|first4=F. D.|date=3 July 2019|title=Assessing local-level forest use and management capacity as a climate-change adaptation strategy in Vhembe district of South Africa|journal=Climate and Development|volume=11|issue=6|pages=501–512|doi=10.1080/17565529.2018.1447904|issn=1756-5529|hdl=2263/64496|s2cid=158887449|hdl-access=free}}</ref> Oor die komende dekades word verwarming van klimaatsverandering oor byna die hele [[aarde]] se oppervlak verwag, en globale gemiddelde reënval sal toeneem.<ref name="Global Warming of 1.5 ºC —">{{Cite web|url=https://www.ipcc.ch/sr15/|title=Global Warming of 1.5 ºC —|access-date=2020-02-16}}</ref> Tans verhit Afrika gemiddeld vinniger as die res van die wêreld. Groot dele van die kontinent kan onbewoonbaar word as gevolg van die vinnige uitwerking van klimaatsverandering, wat rampspoedige uitwerking op menslike [[gesondheid]], voedselsekuriteit en [[armoede]] sal hê.<ref>{{Cite book |last=Bank |first=European Investment |url=https://www.eib.org/en/publications/sustainability-report-2021 |title=EIB Group Sustainability Report 2021 |date=6 Julie 2022 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5237-5 |language=EN}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 Oktober 2021 |title=Climate change triggers mounting food insecurity, poverty and displacement in Africa |url=https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |access-date=2022-07-26 |website=public.wmo.int |language=en |archive-date=12 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230912083516/https://public.wmo.int/en/media/press-release/climate-change-triggers-mounting-food-insecurity-poverty-and-displacement-africa |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |date=7 Desember 2018 |title=Global warming: severe consequences for Africa |url=https://www.un.org/africarenewal/magazine/december-2018-march-2019/global-warming-severe-consequences-africa |access-date=2022-07-26 |website=Africa Renewal |language=en}}</ref> Streekseffekte op reënval in die [[trope]] word verwag om baie meer ruimtelik veranderlik te wees en die teken van verandering op enige plek is dikwels minder seker, hoewel veranderinge verwag word. In ooreenstemming hiermee het waargenome oppervlaktemperature oor die algemeen sedert die laat 19de eeu tot die vroeë 21ste eeu met ongeveer 1 °C oor Afrika toegeneem, maar plaaslik tot soveel as 3 °C vir minimum temperatuur in die [[Sahel]] aan die einde van die droë seisoen.<ref name=":14">{{Cite book|title=Rural societies in the face of climatic and environmental changes in West Africa|date=2017|publisher=IRD éditions|others=Impr. Jouve)|isbn=978-2-7099-2424-5|location=Marseille|oclc=1034784045}}</ref> Waargenome neerslagneigings dui op ruimtelike en tydelike verskille soos verwag.<ref name=":11">{{Cite journal|last=Collins|first=Jennifer M.|s2cid=129446962|date=18 Maart 2011|title=Temperature Variability over Africa|journal=Journal of Climate|volume=24|issue=14|pages=3649–3666|doi=10.1175/2011JCLI3753.1|issn=0894-8755|bibcode=2011JCli...24.3649C}}</ref><ref name=":10" />Die waargenome veranderinge in temperatuur en neerslag verskil streeksgewys.<ref name=":15">{{Cite journal|last1=Conway|first1=Declan|last2=Persechino|first2=Aurelie|last3=Ardoin-Bardin|first3=Sandra|last4=Hamandawana|first4=Hamisai|last5=Dieulin|first5=Claudine|last6=Mahé|first6=Gil|date=1 Februarie 2009|title=Rainfall and Water Resources Variability in Sub-Saharan Africa during the Twentieth Century|journal=Journal of Hydrometeorology|volume=10|issue=1|pages=41–59|bibcode=2009JHyMe..10...41C|doi=10.1175/2008JHM1004.1|issn=1525-755X|doi-access=free}}</ref><ref name=":11" /> [[Kenia]] ervaar byvoorbeeld hoë kwesbaarheid vir die impak van klimaatsverandering. Die belangrikste klimaatsgevare sluit [[droogte]]s en vloede in met huidige projekte wat meer intense en minder voorspelbare reënval voorsien. Daarbenewens verwag ander projeksies dat temperature met 0,5 tot 2 °C sal styg.<ref name="World_Bank">{{cite web|author=World Bank Climate Change Knowledge Portal|title=Kenya (Vulnerability)|url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/kenya/vulnerability|access-date=2021-01-28|archive-date=2023-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001012517/https://climateknowledgeportal.worldbank.org/country/kenya/vulnerability|url-status=dead}}</ref> In oorvol stedelike nedersettings in [[Nairobi]], Kenia, kan die toestande van informele nedersettings of "krotbuurte" die impak van klimaatsverandering en rampverwante risiko's vererger.<ref name="Sverdlik_2019">{{cite web|last=Sverdlik|first=A.|display-authors=etal|date=2019|title=Realising the Multiple Benefits of Climate Resilience and Inclusive Development in Informal Settlements|url=https://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/C40-Climate-Resilience-Inclusive-Housing.pdf|access-date=2021-01-29}}</ref> In die besonder skep die lewensomstandighede van groot informele nedersettings dikwels 'n warmer "mikro-klimaat" as gevolg van huisboumateriaal, gebrek aan ventilasie, yl groen ruimtes en swak toegang tot [[elektriese krag]] en ander dienste.<ref name="Hirch_2017">{{cite web|last=Hirch|first=Aurther|date=November 2017|title=Effects of climate change likely to be more deadly in poor African settlements|url=https://hub.jhu.edu/2017/11/06/deadly-climate-change-disproportionately-affects-africa/}}</ref> Om klimaatsveranderingverwante risiko's in hierdie informele woonbuurtnedersettings te versag, sal dit belangrik wees om hierdie nedersettings op te gradeer deur stedelike ontwikkelingsintervensies wat gebou is vir klimaatsveerkragtigheid. Wat aanpassingspogings betref, maak rolspelers op streekvlak 'n mate van vordering. Dit sluit die ontwikkeling en aanvaarding van verskeie streeks klimaatverandering aanpassingstrategieë in<ref>{{Cite web|url=https://www.sadc.int/themes/meteorology-climate/climate-change-adaptation/|title=Southern African Development Community :: Climate Change Adaptation|website=www.sadc.int|access-date=8 Augustus 2019}}</ref> bv. SAOG-beleidsdokument Klimaatsverandering,<ref>{{Cite book|url=https://www.sadc.int/files/2213/5293/3544/SADC_Climate_Change_Adaptation_for_the_Water_Sector_booklet.pdf|title=SADC policy paper on climate change: Assessing the policy options for SADC member stated|last=Lesolle|first=D|year=2012}}</ref> en die aanpassingstrategie vir die watersektor.<ref>{{Cite book|url=https://www.sadc.int/files/2213/5293/3544/SADC_Climate_Change_Adaptation_for_the_Water_Sector_booklet.pdf|title=Climate change adaptation in SADC: A Strategy for the water sector}}</ref> Daarbenewens was daar ander pogings om aanpassing aan klimaatsverandering te verbeter, soos die Program vir Aanpassing van Klimaatsverandering, Versagting in Oos- en [[Suider-Afrika]] (COMESA-EAC-[[SAOG]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.sadc.int/sadc-secretariat/directorates/office-deputy-executive-secretary-regional-integration/food-agriculture-natural-resources/tripartite-programme-climate-change-adaptation-and-mitigatio/|title=Programme on Climate Change Adaptation, Mitigation in Eastern and Southern Africa (COMESA-EAC-SADC)|website=Southern African Development Community|access-date=8 Augustus 2019}}</ref> As 'n supranasionale organisasie van 56 lidlande, het die [[Afrika-unie]] 47 doelwitte en ooreenstemmende aksies in 'n 2014-konsepverslag<ref>{{Cite book|title=AFRICAN STRATEGY ON CLIMATE CHANGE|publisher=African Union|year=2014|url=https://www.un.org/en/africa/osaa/pdf/au/cap_draft_auclimatestrategy_2015.pdf}}</ref> voorgestel om klimaatsverandering op die vasteland te bekamp en te versag. Die sekretaris-generaal van die Verenigde Nasies het ook 'n behoefte aan noue samewerking met die Afrika-unie verklaar om klimaatsverandering aan te pak, in ooreenstemming met die [[Verenigde Nasies]] se [[Volhoubare Ontwikkelingsdoelwitte|volhoubare ontwikkelingsdoelwitte]]. Die Verenigde Nasies skat dat, met inagneming van die vasteland se bevolkingsgroei, jaarlikse befondsing van $1.3 triljoen nodig sal wees om die Volhoubare Ontwikkelingsdoelwitte in Afrika te bereik. Die [[Internasionale Monetêre Fonds]] skat ook dat $50 miljard dalk net nodig is om die uitgawes van klimaatsaanpassing te dek.<ref>{{Cite book |last=Bank |first=European Investment |url=https://www.eib.org/en/publications/finance-in-africa-navigating-the-financial-landscape-in-turbulent-times |title=Finance in Africa - Navigating the financial landscape in turbulent times |date=2022-10-19 |publisher=European Investment Bank |isbn=978-92-861-5382-2 |language=EN}}</ref><ref>{{Cite web |title=Financing for Sustainable Development Report 2021 |url=https://www.un.org/sustainabledevelopment/wp-content/uploads/2022/03/2021-Report.pdf |website=UN}}</ref><ref>{{Cite web |last=Nations |first=United |title=Population growth, environmental degradation and climate change |url=https://www.un.org/en/desa/population-growth-environmental-degradation-and-climate-change |access-date=2022-10-28 |website=United Nations |language=en}}</ref> == Sien ook == * [[Aardverwarming]] * [[Klimaatsverandering in Suid-Afrika]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Afrika]] [[Kategorie:Klimatologie]] f9vn0d01oyrf7qme9elnkthono39ue6 0 398105 2903317 2866722 2026-05-12T11:01:26Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903317 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Koppen-Geiger Map NGA present.svg|duimnael|Klimaatkaart van Nigerië wat Köppen-klassifikasie toon.]] Die '''klimaat van Nigerië''' is meestal tropies. Die land, [[Nigerië]], het vier klimaattipes, twee [[seisoen]]e en 'n gemiddelde [[temperatuur]], wat wissel tussen 24 °C en 30 °C. 2019 is aangeteken as die land se natste jaar en 1983 as die droogste volgens data van die Nigeriese Meteorologiese Agentskap (NIMET). == Klimaat van die land == ''Verdere inligting sien:'' [[Köppen-klimaatklassifikasie]] Die klimaat in Nigerië is van vier tipes. Volgens Köppen–Geiger klimaatklassifikasiestelsel is dit hoofsaaklik tropies (Köppen: A) en droog (Köppen: B) in sommige gebiede. Dit kan in vier gekategoriseer word met tropiese moessonklimaat in die suidelike deel, warm [[woestyn]]klimaat en warm semi-droë klimate in die noordelike dele, en tropiese [[savanne]]klimaat in die sentrale dele van die land.<ref name=":1">{{Cite web |title=World Bank Climate Change Knowledge Portal |url=https://climateknowledgeportal.worldbank.org/ |access-date=2022-07-26 |website=climateknowledgeportal.worldbank.org |language=en}}</ref> ===Tropiese moesonklimaat (Am)=== Tropiese moessonklimaat kan in die suidelike suidelike deel van die land gevind word. Gedurende die droë seisoen het streke met hierdie klimaat 'n maandelikse gemiddelde temperatuur bo 18 °C, elke maand van die jaar. [[Port Harcourt]] is 'n voorbeeld. ===Tropiese savanne klimaat (Aw)=== Die tropiese savanneklimaat word ook tropiese nat en droë klimaat genoem, aangesien hulle geneig is om beide nat en droë seisoene te hê. Dit kan óf 'n lang droë seisoen en 'n relatief kort nat seisoen wees; of 'n lang nat seisoen en 'n relatief kort droë seisoen. Lagos-staat is 'n voorbeeld van state met hierdie tipe klimaat. Die meeste sentrale en suidelike dele het egter ook hierdie klimaat. === Warm woestynklimaat (Bwh) === Warm woestynklimaat (Bwh) maandelikse gemiddelde temperature in die land is normaalweg tussen 29–35 °C.<ref>{{Cite web |last1=Valley |first1=Mailing Address: P. O. Box 579 Death |last2=Us |first2=CA 92328 Phone: 760 786-3200 Contact |title=Weather - Death Valley National Park (U.S. National Park Service) |url=https://www.nps.gov/deva/learn/nature/weather-and-climate.htm |access-date=2022-07-26 |website=www.nps.gov |language=en}}</ref> Plekke met hierdie soort klimaatstoestand is sanderig of klipperig en sien minder [[reën]]val. Hierdie klimaat kan slegs in die noordelike streek van Nigerië gevind word, en selfs in min state. === Warm semi-droë klimaat (Bsh) === Die meerderheid van die noordelike deel van Nigerië het warm semi-droë klimaat (Bsh). State van die nasie met hierdie tipe klimaat ervaar min reënval, lang somer en is gewoonlik warm die hele jaar lank. Noordelike state soos Kaduna, Jigawa en Sokoto is 'n paar voorbeelde.<ref name="Internet Archive 20222">{{cite web |date=2022-01-14 |title=Physical geography : a landscape appreciation : McKnight, Tom L. (Tom Lee), 1928-2004 : Free Download, Borrow, and Streaming : Internet Archive |url=https://archive.org/details/physicalgeographmckn |access-date=2022-07-26 |website=Internet Archive}}</ref> == Seisoene == Nigerië het twee seisoene in 'n jaar wat droë en nat seisoen is. === Droë seisoen === Gedurende die droë seisoen is daar minder reënval, meer son en laer [[humiditeit]]. Hierdie tydperk val elke jaar tussen Oktober en April. Dit is normaal om gedurende hierdie tydperk harmattan en droë spel te ervaar. Die harmattan verskyn gewoonlik van Desember tot Januarie.<ref name="Nigerian Meteorological Agency 20222">{{cite web |date=2022-02-16 |title=State of the Climate – Nigerian Meteorological Agency |url=https://nimet.gov.ng/download/state-of-the-climate/ |access-date=2022-07-28 |website=Nigerian Meteorological Agency |archive-date=2022-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220728144128/https://nimet.gov.ng/download/state-of-the-climate/ |url-status=dead }}</ref> 1983 hou die rekord as die droogste jaar wat Nigerië nog sedert 1981 gesien het. === Nat seisoen === Die nat seisoen word ook na verwys as reënseisoen. Dit val elke jaar tussen April en September. 2019 hou die rekord as die natste jaar wat Nigerië nog sedert 1981 gesien het.<ref name="Nigerian Meteorological Agency 20222" /> == Temperatuur == Die gemiddelde maandelikse temperatuur in Nigerië is tussen 24 °C en 30 °C.<ref name=":0">{{Cite web |title=Nigeria gripped by severe heatwave |url=https://www.aljazeera.com/news/2019/4/6/nigeria-suffers-severe-heatwave-with-no-relief-in-sight |access-date=2022-07-26 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> Die hoogste temperature word gewoonlik tussen Februarie tot April gedurende die droë seisoen gesien en word die warm seisoen genoem. Dit val tussen Februarie tot Maart en wissel van 39,5–39,9 °C (103,1–103,8 °F) in die suide en Maart tot Mei wat wissel van 42,9 °C – 44,5 °C in die noorde. In 2021 het hierdie tydperk tot Mei geduur. In 2020 het Nigerië 'n effense toename gesien met suidelike state wat 'n gemiddelde gemiddelde temperatuur van 30 °C - 32 °C aangeteken het, terwyl noordelike state 'n rekord van 34 °C tot 37 °C gehad het. Nigerië het 2021 aangeteken as die jaar met die hoogste temperatuur in 40 jaar.<ref name="Nigerian Meteorological Agency 20222" /> == Klimaatverandering == ''Sien hoofartikel:'' [[Klimaatverandering in Nigerië]] Oor die jare het Nigerië stadigaan vatbaar geraak vir verskeie gevare as gevolg van verandering in klimaat. Met die suidelike en kusgebiede met 'n risiko van [[oorstroming]]s as gevolg van [[stygende seevlak]]ke. Verder word hulle ook met watergedraagde siektes bedreig en kwesbaar vir meer. State in die noordelike deel van die land ervaar hoër temperature, minder reënval en word bedreig deur [[droogte]]s, [[hongersnood]], voedselskaarste en meer wat kan lei tot gesondheidskwessies wat 'n bedreiging kan wees vir die bereiking van sdg 3 (Goeie gesondheid en welstand).<ref name=":2">{{Cite web |title=Nigeria Climate Change Country Profile |url=https://www.climatelinks.org/resources/nigeria-climate-change-country-profile |access-date=2022-07-28 |website=www.climatelinks.org |language=en |archive-date=2022-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012215107/https://www.climatelinks.org/resources/nigeria-climate-change-country-profile |url-status=dead }}</ref> === Klimaat aksie === Nigerië het in 2012 by die VN-omgewing se klimaat- en skoonlugkoalisie aangesluit met die visie om kortstondige klimaatbesoedelingstowwe oor tien hoë-impaksektore te verminder. Die Nigerië se Nasionale Bepaalde Bydrae (NBD) is gemaak met 'n belofte om KHG-vrystellings voorwaardelik teen 2030 met 45 persent te verminder nadat Nigerië die Parys-ooreenkoms onder die President [[Muhammadu Buhari]]-regering aanvaar het. Nigerië het verder die Wetsontwerp op Klimaatsverandering in November 2021 aanvaar. 'n Wetsontwerp wat die land se verbintenis tot 'n langtermynvisie van 'n netto nul-teiken vir 2050 tot 2070 toon.<ref>{{Cite web |title=Nigeria |url=https://climateactiontracker.org/countries/nigeria/#:~:text=In%20November%202021,%20Nigeria%20passed,by%20the%20Federal%20Executive%20Council. |access-date=2022-07-28 |website=climateactiontracker.org |language=en}}</ref><ref name=":2" /> == Uiterste weer en ander gevare == === Hittegolwe === Volgens Nigerian Meteorological Agency (NIMET), het Nigerië 'n jaarlikse gemiddelde temperatuur van 26.9 Celsius grade<ref name=":1"/> en het hittegolwe ervaar met temperature bo 35 grade Celsius en met hoë voorkomssyfers in die noordelike deel van die land. Die noordelike deel is meer kwesbaar vir hittegolwe as gevolg van die warm semi-droë klimaat. In 2019 het Nigerië 'n hittegolf ervaar met noordelike state wat hoë voorkoms ervaar het, aangesien Minna 'n temperatuur van 42.2 grade Celsius gehad het.<ref name=":0" /> Met 46,4 °C in 2010 het Yola die hoogste temperatuur in die lys lande en gebiede volgens uiterste temperature aangeteken. === Oorstromings === [[Lêer:Submerged Houses.jpg|duimnael|Huise onder water in Makurdi, Nigerië, weens die oorstromings.]] In die nat seisoen is dit gewoonlik om reënval te sien wat [[oorstroming]]s in sommige dele van die land kan veroorsaak. In 2012 het die land sy ergste in 40 jaar beleef met 'n geraamde verlies van N2,6 triljoen. Altesaam 363 mense is dood en meer as 2 100 000 is ontheem.<ref>{{Cite news |date=2012-11-05 |title=Nigeria floods kill 363 people, displace 2.1 mln -agency |language=en |work=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/nigeria-floods-idINDEE8A40EH20121105 |access-date=2022-07-26}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-05-27 |title=2012 flood disaster cost Nigeria N2.6tn –NEMA |url=http://www.punchng.com/news/2012-flood-disaster-cost-nigeria-n2-6tn-nema/ |access-date=2022-07-26 |website= |archive-url=https://web.archive.org/web/20150527103013/http://www.punchng.com/news/2012-flood-disaster-cost-nigeria-n2-6tn-nema/ |archive-date=27 Mei 2015 |url-status=dead}}</ref> Die 2017-oorstromings wat tydens die reënseisoen in Benue-staat plaasgevind het, was nog 'n ramp wat duisend mense verplaas het.<ref>{{Cite web |title=Nigeria floods displace more than 100,000 people |url=https://www.aljazeera.com/news/2017/9/1/nigeria-floods-displace-more-than-100000-people |access-date=2022-07-26 |website=www.aljazeera.com |language=en}}</ref> In 2021 het 32 uit Nigerië se 36 state gevalle van oorstromings gehad volgens die Nasionale Noodbestuursagentskap met 'n verslag van 155 lewens verloor tussen Augustus en Oktober.<ref name="Nigerian Meteorological Agency 20222"/> ===Droogtes=== Nigerië was een van die lande wat geraak is wat erge hongersnood in die 2012 [[Sahel]]-droogte gely het.<ref>{{Cite web |date=2012-05-24 |title=UN relief coordinator warns over humanitarian crisis in Africa's drought-hit Sahel |url=https://news.un.org/en/story/2012/05/411752-un-relief-coordinator-warns-over-humanitarian-crisis-africas-drought-hit-sahel |access-date=2022-07-26 |website=UN News |language=en |archive-date=2022-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220726112200/https://news.un.org/en/story/2012/05/411752-un-relief-coordinator-warns-over-humanitarian-crisis-africas-drought-hit-sahel |url-status=dead }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Klimatologie]] [[Kategorie:Nigerië]] betev12mgbxnf1pjxp27wte1n5amc74 0 398208 2903343 2865833 2026-05-12T11:28:36Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903343 wikitext text/x-wiki [[Lêer:M16A2 noBG.jpg|duimnael|Amerikaanse aanvalsgeweer M16A2. Kaliber 5.56x45mm NATO. Uit die versamelings van Armémuseum (Sweedse Weermagmuseum), [[Stockholm]], [[Swede]].]] Die '''M16-aanvalsgeweer''' (amptelik aangedui as '''Rifle, Caliber 5.56 mm, M16''') is 'n familie van militêre [[aanvalsgeweer|aanvalsgewere]] wat aangepas is uit die ArmaLite AR-15-geweer vir die [[Amerikaanse Gewapende Magte]]. Die oorspronklike M16-geweer was 'n 5,56 × 45 mm outomatiese geweer met 'n 20-rondte magasyn. In 1964 het die M16 in Amerikaanse militêre diens ingestel en is die volgende jaar vir oerwoudoorlogvoering-operasies tydens die [[Viëtnamoorlog]] ontplooi.<ref>"''Report of the M16 Rifle Review Panel''". Defense Technical Information Center (DTIC). Department of the Army. 1 Junie 1968. Geargiveer van die oorspronklike op 24 September 2015.</ref> In 1969 het die M16A1 die M14-geweer vervang om die Amerikaanse weermag se standaarddiensgeweer te word.<ref>Smith, Walter H.B. (Mei 1990). Ezell, Edward Clinton (red.). ''Small Arms of the World'' (12de uitgawe). New York: Stackpole Books. bl. 46–47. {{ISBN|978-0880296014}}.</ref><ref name="Urdang, bl. 801">Urdang, bl. 801.</ref> Die M16A1 het talle modifikasies ingesluit, insluitend 'n kamerhulp, verchroomde binnekant van die loop, beskermende versterking rondom die magasynvrystelling, en veranderde flitsbreker.<ref>"''Report of the M16 Rifle Review Panel''". Defense Technical Information Center (DTIC). Department of the Army. 1 Junie 1968. Geargiveer van die oorspronklike op 24 September 2015.</ref> In 1983 het die [[Amerikaanse Marinierskorps]] die M16A2-geweer in gebruik geneem en die Amerikaanse weermag het dit in 1986 in diens gestel. Die M16A2 vuur die verbeterde 5.56×45mm (M855/SS109) patroon af en het 'n nuwer verstelbare agtervisier, doppiedeflekter, swaar loop, verbeterde handskerm , pistoolgreep en kolf, sowel as 'n semi-outo- en drie-rondte sarsie vuurkieser.<ref>{{cite web |url=http://apps.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a168577.pdf |title=ARI Research Note 86-19, Analysis Of M16a2 Rifle Characteristics And Recommended Improvements |archive-url=https://web.archive.org/web/20170329041706/http://www.dtic.mil/dtic/tr/fulltext/u2/a168577.pdf |archive-date=29 Maart 2017 |author1=Osborne, Arthur D. |website=Mellonics Systems Development Division, Litton Systems, Inc|author2= Smith, Seward|location=Fort Benning, Georgia |publisher=ARI Field Unit, Training Research Laboratory, United States Army – Research Institute for the Behavioral and Social Sciences |url-status=live |date=Februarie 1986}}</ref><ref>Venola p. 6-18</ref> Die M16A4, wat in Julie 1997 aangeneem is, is die vierde generasie van die M16-reeks. Dit is toegerus met 'n verwyderbare drahandvatsel en Picatinny-reling vir die montering van [[optika]] en ander bykomstighede.<ref name="Modern Marines 2004, page 16">{{cite book |title=Weapons of the Modern Marines|author1=Green, Michael|publisher=MBI Publishing Company|url=https://www.amazon.com/Weapons-Marines-Battlegear-Michael-2004-03-13/dp/B01K3N75CE |date=13 Maart 2004 |page=16}}</ref> Die M16 is ook wyd indiensgestel deur ander gewapende magte regoor die wêreld. Die totale wêreldwye produksie van M16's is ongeveer 8 miljoen, wat dit die mees vervaardigde vuurwapen van die 5,56 mm kaliber maak.<ref name="Colt_Weapon_Systems">{{cite web|url=http://www.colt.com/mil/M16.asp |title=M16 5.56mm Rifle|date=2 Junie 2003|website=Colt.com |url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20030602074644/http://www.colt.com/mil/M16.asp|archive-date=2 Junie 2003}}</ref>{{Sfn|Rottman|2011|p=74}} Die Amerikaanse weermag het grootliks die M16 in frontlinie-gevegseenhede vervang met 'n korter en ligter weergawe, die [[M4-karabyn]].<ref name=Small_Arms_Individual>{{cite web |title=Small Arms–Individual Weapons |url=https://fas.org/man/dod-101/sys/land/wsh2011/290.pdf |access-date=8 November 2010 |date=3 November 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110209114148/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/land/wsh2011/290.pdf |archive-date=9 Februarie 2011 |url-status=live}}</ref><ref name="militarytimes26oct15">{{cite news |url=https://www.marinecorpstimes.com/story/military/2015/10/26/commandant-approves-m4-standard-rifle-marine-corps-infantry/74593750/ |title=Commandant approves M4 as standard weapon for Marine infantry|archive-url=https://web.archive.org/web/20170509081237/http://www.marinecorpstimes.com/story/military/2015/10/26/commandant-approves-m4-standard-rifle-marine-corps-infantry/74593750/ |archive-date=9 Mei 2017 |work=Military Times|date=26 Oktober 2015|url-status=live}}</ref> In April 2022 het die [[Amerikaanse Leër]] die SIG MCX SPEAR gekies as die wenner van die Next Generation Squad Weapon Program om die M16/M4 te vervang. Die geweer is aangedui as die XM7.<ref>[https://www.armytimes.com/news/your-army/2022/04/19/army-chooses-sig-sauer-to-build-its-next-generation-squad-weapon/ "Army chooses Sig Sauer to build its Next Generation Squad Weapon"]. ''Army Times''. 19 April 2022.</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} [[Kategorie:Vuurwapens]] i4rql55e2buzryyioq6mncepavwa7ho 0 398624 2903270 2893166 2026-05-12T08:30:16Z ~2026-28570-84 207524 2903270 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tiktok logo text.svg|duimnael|Logo]] '''TikTok''', en sy Chinese eweknie '''Douyin'''<ref name="citizenlab/tiktok-douyin">{{cite journal |last1=Lin |first1=Pellaeon |date=22 Maart 2021 |title=TikTok vs Douyin: A Security and Privacy Analysis |url=https://citizenlab.ca/2021/03/tiktok-vs-douyin-security-privacy-analysis/ |access-date=5 Januarie 2023 |website=Citizen Lab}}</ref> ([[Chinees]]: 抖音; [[pinyin]]: Dǒuyīn), is 'n kortvorm-videogasheerdiens wat deur die Chinese maatskappy ByteDance besit word.<ref>{{Cite news|last=Isaac|first=Mike|date=2020-10-08|title=U.S. Appeals Injunction Against TikTok Ban|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=7 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207164452/https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|url-status=live}}</ref> Dit huisves video's wat deur gebruikers opgelaai is, wat kan wissel van 3 sekondes tot 10 minute.<ref name="3 Minutes">{{cite news |last=Kastrenakes |first=Jacob |title=TikTok is rolling out longer videos to everyone |url=https://www.theverge.com/2021/7/1/22558856/tiktok-videos-three-minutes-length |access-date=1 Julie 2021 |publisher=The Verge |date=1 Julie 2021}}</ref> Sedert hul bekendstellings het TikTok en Douyin wêreldwye gewildheid verwerf.<ref>{{cite web |title=50 TikTok Stats That Will Blow Your Mind [Updated 2020] |url=https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |website=Influencer Marketing Hub |date=11 Januarie 2019 |access-date=27 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604073536/https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=RouteBot |title=Top 10 Countries with the Largest Number of TikTok Users |url=https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |website=routenote.com |access-date=27 Mei 2020 |date=21 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220043546/https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live}}</ref> In Oktober 2020 het TikTok 2 miljard [[selfoon]]aflaaie wêreldwyd oortref.<ref>{{cite web|last=Carman|first=Ashley|date=2020-04-29|title=TikTok reaches 2 billion downloads|url=https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|access-date=2020-10-12|website=The Verge|archive-date=29 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729003408/https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=2020年春季报告：抖音用户规模达5.18亿人次，女性用户占比57%|url=https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|language=zh|access-date=6 Augustus 2020|archive-date=22 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822023650/https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ahmad|first=Asif Shahzad, Jibran|date=2021-03-11|title=Pakistan to block social media app TikTok over 'indecency' complaint|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|access-date=2021-03-11|archive-date=12 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312045423/https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|url-status=live}}</ref> Morning Consult het TikTok aangewys as die derde vinnigsgroeiende handelsmerk van 2020, ná Zoom en Peacock.<ref>{{cite web|title=The Fastest Growing Brands of 2020|url=https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|access-date=2021-02-07|website=Morning Consult|archive-date=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127083659/https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|url-status=live}}</ref> Cloudflare het TikTok as die gewildste webwerf van 2021 gelys, wat google.com oortref het.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/tiktok-surpasses-google-popular-website-year-new-data-suggests-rcna9648 |title=TikTok surpasses Google as most popular website of the year, new data suggests |work=NBC News |date=22 Desember 2021 |access-date=7 Januarie 2022 }}</ref> TikTok is onderhewig aan kritiek oor sielkundige gevolge soos [[verslawing]], sowel as kontroversies rakende onvanpaste inhoud, verkeerde inligting, sensuur, moderering en verdagte gebruikersprivaatheid. == Douyin == Douyin is in September 2016 deur ByteDance in [[Beijing]], China bekendgestel, oorspronklik onder die naam A.me, voordat dit in Desember 2016 na Douyin (抖音) verander is.<ref>{{cite news|url=http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|title=The App That Launched a Thousand Memes {{!}} Sixth Tone|date=20 Februarie 2018|work=Sixth Tone|access-date=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223191256/http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|archive-date=23 Februarie 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|title=Is Douyin the Right Social Video Platform for Luxury Brands? {{!}} Jing Daily|date=11 Maart 2018|work=Jing Daily|access-date=30 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915044636/https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|archive-date=15 September 2019|url-status=live}}</ref> Douyin is in 200 dae ontwikkel en het binne 'n jaar 100 miljoen gebruikers gehad, met meer as een miljard video's wat elke dag gekyk is.<ref>{{cite web|url=https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|title=How Douyin became China's top short-video App in 500 days|last=Graziani|first=Thomas|date=30 Julie 2018|website=WalktheChat |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329025317/https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|archive-date=29 Maart 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|title=8 Lessons from the rise of Douyin (Tik Tok) · TechNode|date=15 Junie 2018|website=TechNode |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311192049/https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|archive-date=11 Maart 2019|url-status=live}}</ref> == TikTok vs. Douyin == TikTok is 'n heeltemal aparte,<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> geïnternasionaliseerde weergawe van Douyin, wat in September 2016 in die Chinese mark vrygestel is.<ref>{{cite web |date=22 September 2020 |title=TikTok, WeChat and the growing digital divide between the US and China |url=https://social.techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111194424/https://techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |archive-date=11 Januarie 2021 |access-date=2020-10-12 |website=TechCrunch}}</ref> Dit is in 2017 vir iOS en Android in die meeste markte buite die vasteland van China bekendgestel; dit het egter eers wêreldwyd beskikbaar geword nadat dit op 2 Augustus 2018 met 'n ander Chinese sosialemediadiens, Musical.ly, saamgesmelt het. TikTok en Douyin het amper dieselfde gebruikerskoppelvlak, maar geen toegang tot mekaar se inhoud nie.<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> Hulle bedieners is elk gebaseer in die mark waar die onderskeie toepassing beskikbaar is.<ref>{{cite news |date=16 Mei 2019 |title=Forget The Trade War. TikTok Is China's Most Important Export Right Now. |work=BuzzFeed News |url=https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |url-status=live |access-date=24 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023340/https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |archive-date=24 Mei 2019}}</ref> Die twee produkte is soortgelyk, maar hul funksies is nie identies nie. Douyin sluit 'n in-video-soekfunksie in wat deur mense se gesigte kan soek vir meer video's van hulle, tesame met ander kenmerke soos aankope, bespreking van hotelle en die maak van geo-gemerkte resensies.<ref>{{cite web |last=Niewenhuis |first=Lucas |date=2019-09-25 |title=The difference between TikTok and Douyin |url=https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927210034/https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |archive-date=27 September 2020 |access-date=2020-10-12 |website=SupChina}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse TikTok-beïnvloeders]] * [[Sosialemediabemarking|Sosialemediabemark]] [[Kategorie:TikTok| ]] jwyq4g4tzyqpbbm3wacy9np5m8uz7rg 2903294 2903270 2026-05-12T09:30:22Z SpesBona 2720 Wysiging deur [[Special:Contributions/~2026-28570-84|~2026-28570-84]] teruggerol na laaste weergawe deur [[User:PieWriter|PieWriter]] 2893166 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tiktok logo text.svg|duimnael|Logo]] '''TikTok''', en sy Chinese eweknie '''Douyin'''<ref name="citizenlab/tiktok-douyin">{{cite journal |last1=Lin |first1=Pellaeon |date=22 Maart 2021 |title=TikTok vs Douyin: A Security and Privacy Analysis |url=https://citizenlab.ca/2021/03/tiktok-vs-douyin-security-privacy-analysis/ |access-date=5 Januarie 2023 |website=Citizen Lab}}</ref> ([[Chinees]]: 抖音; [[pinyin]]: Dǒuyīn), is 'n kortvorm-videogasheerdiens wat deur die Chinese maatskappy ByteDance besit word.<ref>{{Cite news|last=Isaac|first=Mike|date=2020-10-08|title=U.S. Appeals Injunction Against TikTok Ban|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|access-date=2020-10-12|issn=0362-4331|archive-date=7 Desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201207164452/https://www.nytimes.com/2020/10/08/technology/us-appeals-injunction-against-tiktok-ban.html|url-status=live}}</ref> Dit huisves video's wat deur gebruikers opgelaai is, wat kan wissel van 3 sekondes tot 10 minute.<ref name="3 Minutes">{{cite news |last=Kastrenakes |first=Jacob |title=TikTok is rolling out longer videos to everyone |url=https://www.theverge.com/2021/7/1/22558856/tiktok-videos-three-minutes-length |access-date=1 Julie 2021 |publisher=The Verge |date=1 Julie 2021}}</ref> Sedert hul bekendstellings het TikTok en Douyin wêreldwye gewildheid verwerf.<ref>{{cite web |title=50 TikTok Stats That Will Blow Your Mind [Updated 2020] |url=https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |website=Influencer Marketing Hub |date=11 Januarie 2019 |access-date=27 Mei 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604073536/https://influencermarketinghub.com/tiktok-stats/ |archive-date=4 Junie 2020 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author1=RouteBot |title=Top 10 Countries with the Largest Number of TikTok Users |url=https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |website=routenote.com |access-date=27 Mei 2020 |date=21 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191220043546/https://www.brandsynario.com/tik-tok-download/ |archive-date=20 Desember 2019 |url-status=live}}</ref> In Oktober 2020 het TikTok 2 miljard [[selfoon]]aflaaie wêreldwyd oortref.<ref>{{cite web|last=Carman|first=Ashley|date=2020-04-29|title=TikTok reaches 2 billion downloads|url=https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|access-date=2020-10-12|website=The Verge|archive-date=29 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729003408/https://www.theverge.com/2020/4/29/21241788/tiktok-app-download-numbers-update-2-billion-users|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=2020年春季报告：抖音用户规模达5.18亿人次，女性用户占比57%|url=https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|language=zh|access-date=6 Augustus 2020|archive-date=22 Augustus 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200822023650/https://games.sina.cn/cyfw/cyxw/2020-04-22/detail-iirczymi7765035.d.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Ahmad|first=Asif Shahzad, Jibran|date=2021-03-11|title=Pakistan to block social media app TikTok over 'indecency' complaint|work=Reuters|url=https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|access-date=2021-03-11|archive-date=12 Maart 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312045423/https://www.reuters.com/article/us-pakistan-socialmedia-tiktok-idUSKBN2B329C|url-status=live}}</ref> Morning Consult het TikTok aangewys as die derde vinnigsgroeiende handelsmerk van 2020, ná Zoom en Peacock.<ref>{{cite web|title=The Fastest Growing Brands of 2020|url=https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|access-date=2021-02-07|website=Morning Consult|archive-date=27 Januarie 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210127083659/https://morningconsult.com/fastest-growing-brands-2020/|url-status=live}}</ref> Cloudflare het TikTok as die gewildste webwerf van 2021 gelys, wat google.com oortref het.<ref>{{cite web |url=https://www.nbcnews.com/tech/tech-news/tiktok-surpasses-google-popular-website-year-new-data-suggests-rcna9648 |title=TikTok surpasses Google as most popular website of the year, new data suggests |work=NBC News |date=22 Desember 2021 |access-date=7 Januarie 2022 }}</ref> TikTok is onderhewig aan kritiek oor sielkundige gevolge soos [[verslawing]], sowel as kontroversies rakende onvanpaste inhoud, verkeerde inligting, sensuur, moderering en verdagte gebruikersprivaatheid. == Douyin == Douyin is in September 2016 deur ByteDance in [[Beijing]], China bekendgestel, oorspronklik onder die naam A.me, voordat dit in Desember 2016 na Douyin (抖音) verander is.<ref>{{cite news|url=http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|title=The App That Launched a Thousand Memes {{!}} Sixth Tone|date=20 Februarie 2018|work=Sixth Tone|access-date=2 Februarie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180223191256/http://www.sixthtone.com/news/1001728/the-app-that-launched-a-thousand-memes|archive-date=23 Februarie 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|title=Is Douyin the Right Social Video Platform for Luxury Brands? {{!}} Jing Daily|date=11 Maart 2018|work=Jing Daily|access-date=30 Oktober 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190915044636/https://jingdaily.com/douyin-luxury-brands/|archive-date=15 September 2019|url-status=live}}</ref> Douyin is in 200 dae ontwikkel en het binne 'n jaar 100 miljoen gebruikers gehad, met meer as een miljard video's wat elke dag gekyk is.<ref>{{cite web|url=https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|title=How Douyin became China's top short-video App in 500 days|last=Graziani|first=Thomas|date=30 Julie 2018|website=WalktheChat |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329025317/https://walkthechat.com/douyin-became-chinas-top-short-video-app-500-days/|archive-date=29 Maart 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|title=8 Lessons from the rise of Douyin (Tik Tok) · TechNode|date=15 Junie 2018|website=TechNode |access-date=3 Januarie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311192049/https://technode.com/2018/06/15/8-lessons-douyin/|archive-date=11 Maart 2019|url-status=live}}</ref> == TikTok vs. Douyin == TikTok is 'n heeltemal aparte,<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> geïnternasionaliseerde weergawe van Douyin, wat in September 2016 in die Chinese mark vrygestel is.<ref>{{cite web |date=22 September 2020 |title=TikTok, WeChat and the growing digital divide between the US and China |url=https://social.techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111194424/https://techcrunch.com/2020/09/22/tiktok-wechat-and-the-growing-digital-divide-between-the-u-s-and-china/ |archive-date=11 Januarie 2021 |access-date=2020-10-12 |website=TechCrunch}}</ref> Dit is in 2017 vir iOS en Android in die meeste markte buite die vasteland van China bekendgestel; dit het egter eers wêreldwyd beskikbaar geword nadat dit op 2 Augustus 2018 met 'n ander Chinese sosialemediadiens, Musical.ly, saamgesmelt het. TikTok en Douyin het amper dieselfde gebruikerskoppelvlak, maar geen toegang tot mekaar se inhoud nie.<ref name="citizenlab/tiktok-douyin" /> Hulle bedieners is elk gebaseer in die mark waar die onderskeie toepassing beskikbaar is.<ref>{{cite news |date=16 Mei 2019 |title=Forget The Trade War. TikTok Is China's Most Important Export Right Now. |work=BuzzFeed News |url=https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |url-status=live |access-date=24 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023340/https://www.buzzfeednews.com/article/ryanhatesthis/forget-the-trade-war-tiktok-is-chinas-most-important-export |archive-date=24 Mei 2019}}</ref> Die twee produkte is soortgelyk, maar hul funksies is nie identies nie. Douyin sluit 'n in-video-soekfunksie in wat deur mense se gesigte kan soek vir meer video's van hulle, tesame met ander kenmerke soos aankope, bespreking van hotelle en die maak van geo-gemerkte resensies.<ref>{{cite web |last=Niewenhuis |first=Lucas |date=2019-09-25 |title=The difference between TikTok and Douyin |url=https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927210034/https://supchina.com/2019/09/25/the-difference-between-tiktok-and-douyin/ |archive-date=27 September 2020 |access-date=2020-10-12 |website=SupChina}}</ref> == Sien ook == * [[Lys van Suid-Afrikaanse TikTok-beïnvloeders]] * [[Sosialemediabemarking]] == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:TikTok| ]] n4xltgeg4z0v8hmjl4zmwqzr09pdlng 0 399122 2903336 2898573 2026-05-12T11:20:55Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903336 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Gaan taal na}} '''Laurie Renee Santos''' (gebore 1975) is 'n Amerikaanse kognitiewe wetenskaplike en professor in [[sielkunde]] aan [[Yale-universiteit|Yale Universiteit]]. Sy is ook direkteur van Yale se Vergelykende Kognisie Laboratorium, Direkteur van Yale se Canine Cognition Lab, en voormalige hoof van Yale se Silliman College.<ref>{{Cite web |url=https://yaledailynews.com/blog/2023/01/18/laurie-santos-steps-down-as-silliman-head-of-college/ |title=argiefkopie |access-date= 8 April 2023 |archive-date=18 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240918064248/https://yaledailynews.com/blog/2023/01/18/laurie-santos-steps-down-as-silliman-head-of-college/ |url-status=dead }}</ref> Sy was 'n gewilde [[TED|TED-]] spreker<ref name=":0">Santos, Laurie. "Laurie Santos | Speaker | TED". ''ted.com''.</ref> en is in ''Popular Science'' gelys as een van hul "Briljante Tien" jong wetenskaplikes in 2007,<ref>Mone, Gregory; Wenner, Melinda; Thompson, Kalee; Aaronson, Lauren; Svoboda, Elizabeth (2007-10-03). "PopSci's 6th Annual Brilliant Ten". ''Popular Science''.</ref> sowel as in die tydskrif ''Time'' as 'n "Leading Campus Celebrity" in 2013.<ref>Laurie Santos listed by Time Magazine as a “leading campus celebrity”: https://caplab.yale.edu/news/laurie-santos-listed-time-magazine-leading-campus-celebrity{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In Januarie 2018 het haar kursus getiteld ''Psychology and the Good Life'' die gewildste kursus in Yale se geskiedenis geword, met ongeveer een vierde van Yale se voorgraadse studente wat daarvoor ingeskryf het.<ref name="auto">Shimer, David (2018-01-26). "Yale's Most Popular Class Ever: Happiness". ''The New York Times''. ISSN 0362-4331</ref><ref name="auto1">Santos course breaks enrollment record: https://yaledailynews.com/blog/2018/01/22/santos-course-breaks-enrollment-record/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230408084021/https://yaledailynews.com/blog/2018/01/22/santos-course-breaks-enrollment-record/ |date= 8 April 2023 }}</ref> In September 2019 het sy gasvrou geword van die podcast ''The Happiness Lab'', wat vervaardig word deur Pushkin Industries - die mediamaatskappy onder leiding van die joernaliste [[Malcolm Gladwell]] en Jacob Weisberg.<ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.happinesslab.fm/|title=The Happiness Lab|website=The Happiness Lab|language=en-US|access-date=2020-02-08}}</ref> == Agtergrond en opvoeding == Santos is in 1975 gebore in New Bedford, Massachusetts met ouers van twee nasionaliteite. Haar pa, wie se familie van [[Kaap Verde|Kaap Verdiese]] afkoms is, was 'n programmeerder en haar ma, wat van die Verenigde State afkomstig is, was 'n voorligter by die Hoërskool New Bedford, waar Santos en haar broer Aaron ook skool bygewoon het.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.vice.com/en_us/article/wj9ay5/what-monkeys-and-dognition-can-teach-us-about-the-human-brain|title=What Monkeys and 'Dognition' Can Teach Us About the Human Brain|last=Ferreira|first=Becky|last2=Rogers|first2=Kaleigh|date=2018-10-18|website=Vice|language=en-US|access-date=2019-07-08|last3=Koebler|first3=Jason}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://inteligencia.io/books/professor-laurie-santos-is-teaching-the-good-life/|title=Professor Laurie Santos is Teaching the Good Life|date=2018-11-12|website=Inteligencia|language=en-US|access-date=2019-07-08|archive-date=2019-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708202445/https://inteligencia.io/books/professor-laurie-santos-is-teaching-the-good-life/|url-status=dead}}</ref> Na hoërskool het Santos [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] bygewoon. As tweedejaarstudent het sy 'n navorsingsassistent geword en na Cayo Santiago gereis, 'n klein 38-akker eiland oos van Puerto Rico. Cayo Santiago se aapbevolking het Santos geïnspireer en haar belangstelling in die sielkunde van diere aangespoor.<ref>Thinking Like a Monkey: https://www.smithsonianmag.com/science-nature/thinking-like-a-monkey-8265488/</ref> In 1997 het sy haar [[Baccalaureus artium|Baccalaureus Artium]] -graad magna cum laude in [[sielkunde]] en [[biologie]] ontvang en die jaarlikse Sielkunde Departement Voorgraadse Tesisprys gewen. Sy het haar studies as nagraadse student in die Harvard-sielkundedepartement voortgesit, in 2001 'n meestersgraad in Sielkunde behaal met 'n fokus op Kognisie, Brein en Gedrag en daarna het sy ook 'n Ph.D in dieselfde rigting in 2003 voltooi. Haar proefskrif het die Richard J. Herrnstein-prys van die Harvard Graduate School of Arts and Sciences gewen vir "die beste proefskrif wat uitstekende vakkundigheid, oorspronklikheid en omvangrykheid van denke, en 'n verbintenis tot intellektuele onafhanklikheid toon."<ref>Yale Psychologist Laurie Santos Chosen as Commencement Speaker at Providence College: [https://thericatholic.com/stories/yale-psychologist-laurie-santos-chosen-as-commencement-speaker-at-providence-college,12285? https://thericatholic.com/stories/yale-psychologist-laurie-santos-chosen-as-commencement-speaker-at-providence-college,12285?]</ref> == Loopbaan en navorsing == In 2003 het sy as 'n assistent-professor in [[sielkunde]] en kognitiewe wetenskap aan [[Yale-universiteit]] begin werk, en in 2009 het sy 'n aanstelling as 'n medeprofessor bekom. Haar navorsing ondersoek die evolusionêre oorsprong van die menslike verstand deur die kognitiewe vermoëns van mense en nie-menslike diere, insluitend primate en honde, te vergelyk. Santos was Yale se direkteur van voorgraadse studies in sielkunde van 2010 tot en met 2015.<ref name=":3">{{Cite web|url=https://news.yale.edu/2016/06/16/psychologist-laurie-santos-named-new-head-silliman-college|title=Psychologist Laurie Santos named new head of Silliman College|date=2016-06-16|website=news.yale.edu|language=en|access-date=2019-07-08}}</ref> In Junie 2016 is sy aangewys as die hoof van Silliman College, een van die 14 voorgraadse residensiële kolleges by Yale, wat Nicholas Christakis opvolg. Santos se Yale-kursus, "Sielkunde en die goeie lewe" fokus op die beantwoording van vrae soos: "Wat maak ons eintlik [[Geluk|gelukkig]]?" en "Wat kan ons doen om die goeie lewe te bereik?" Haar kursus het die gewildste klas in Yale-geskiedenis geword en gevolglik het Yale dit in Maart 2018 ekstern op die [[aanlyn-leerplatform]] [[Coursera]] beskikbaar gestel as "The Science of Well-Being." Vanaf November 2018 het meer as 170 000 mense van ten minste 170 lande vir die aanlynkursus ingeskryf.<ref>{{Cite web|url=https://news.yale.edu/2018/04/05/yale-well-event-professors-serve-pursuit-happiness-three-ways|title=At Yale Well event, professors serve up the pursuit of happiness three ways|date=5 April 2018|website=yale.edu}}</ref><ref name=":2"/> === Blootstelling van haar werk === Santos se wetenskaplike werk is gepubliseer in joernale soos ''Psychological Science'', ''Animal Cognition'', ''Developmental Science'', ''Current Biology'', ''Animal Behaviour'', and ''Cognition'' . Haar wetenskaplike navorsing het in verskeie publikasies verskyn, insluitend ''[[The New York Times]]'', The ''[[Los Angeles Times]]'', ''[[The Economist]]'', ''[[Forbes]]'', ''The New Yorker'', ''New Scientist'', ''National Wildlife'', ''Smithsonian Magazine'', en ''Discover Magazine'' sowel as op [[NPR|National Public Radio]] en Nova.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/secretlife/scientists/laurie-santos/|title=Secret Life of Scientists|last=Nova|website=pbs.org|access-date= 8 April 2023|archive-date= 4 Februarie 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120204082507/https://www.pbs.org/wgbh/nova/secretlife/scientists/laurie-santos/|url-status=dead}}</ref> Sy is die redakteur (saam met Bruce Hood) van ''The Origins of Object Knowledge''. Sy was te siene op [[NPR|National Public Radio]],<ref>{{Cite web|url=http://www.marketplace.org/topics/your-money/monkeys-love-discounts-too|title=Monkeys love discounts too|last=LeMoult|first=Craig|date=2011-12-01|website=marketplace.org}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.yourpublicmedia.org/node/24272|title=Sex, Evolution and Human Nature|last=NPR|access-date= 8 April 2023|archive-date=14 Maart 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130314051447/http://www.yourpublicmedia.org/node/24272|url-status=dead}}</ref> op Big Think, en - saam met haar kollegas Paul Bloom, Tamar Gendler en Joshua Knobe is sy ook 'n gereelde bydraer tot Bloggingheads.tv se Mind Report. Santos moes twee wetenskaplike referate terugtrek weens koderingsfoute wat in haar laboratorium plaasgevind het.<ref>"Psychology researcher explains how retraction-causing errors led to change in her lab": https://retractionwatch.com/2014/01/15/psychology-researcher-explains-how-retraction-causing-errors-led-to-change-in-her-lab/</ref> === Podcast: 'The Happiness Lab' === Sedert September 2019 het Santos die podcast ''The Happiness Lab'' aangebied, wat die jongste wetenskaplike navorsing ondersoek oor faktore wat menslike welstand en geluk beïnvloed.<ref>Manning-Schaffel, Vivian (August 29, 2019). "Can you actually learn how to be happier". ''nbcnews.com''.</ref> Die program het sy eerste seisoen van 10 episodes in November 2019 voltooi,<ref>{{Cite web|url=https://podcasts.apple.com/us/podcast/the-happiness-lab-with-dr-laurie-santos/id1474245040|title=The Happiness Lab with Dr. Laurie Santos on Apple Podcasts|website=podcasts.apple.com|language=en-us|access-date=2020-02-08}}</ref> en het 126 dae op die Amerikaanse Podcasts Chart deurgebring, met 'n hoogtepunt op nommer 3.<ref>{{Cite web|url=http://www.itunescharts.net/artists/podcast/pushkin-industries/podcasts/the-happiness-lab-with-dr-laurie-santos/|title=iTunesCharts.net: 'The Happiness Lab with Dr. Laurie Santos' by Pushkin Industries (International iTunes Chart Performance)|website=itunescharts.net|access-date=2020-02-08}}{{Dooie skakel|date=Maart 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Santos het ook verdere episodes van haar podcast vervaardig.<ref>{{Cite web|url=https://yaledailynews.com/blog/2020/09/25/new-season-of-laurie-santos-podcast-approaches/|title=New season of Laurie Santos' podcast approaches|last=Carter|first=Liz|date=2020-09-25|website=yaledailynews.com|language=en|access-date=2020-11-28|archive-date=2020-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202160353/https://yaledailynews.com/blog/2020/09/25/new-season-of-laurie-santos-podcast-approaches/|url-status=dead}}</ref> Die podcast word gepubliseer deur Pushkin Industries,<ref name=":4"/> die mediamaatskappy wat onder leiding van die joernaliste [[Malcolm Gladwell]] en Jacob Weisberg staan, voorheen van die tydskrif ''Slate''. Fiona Sturges het in die ''[[Financial Times]]'' geskryf: “Santos is die stem van gesonde verstand, om nie eers te praat van noukeurige navorsing nie. [Sy is] ’n warm, dog gesaghebbende, gasheer wat vir ons die teenstrydighede in ons sielkundige impulse uitwys.”<ref>Sturges, Fiona (Sep 22, 2019). "The podcast that shows us how to be happy". ''financialtimes.com''. London: Financial Times.</ref> === Eerbewyse en toekennings === In 2007 was Santos in ''Popular Science'' te siene as een van die tydskrif se “Briljante Tien” jong wetenskaplikes. In 2008 is sy bekroon met die Stanton-prys vir uitstaande vroeë-loopbaanbydraes tot interdissiplinêre navorsing in [[filosofie]] en [[sielkunde]] deur die Vereniging vir Filosofie en Sielkunde<ref>{{Cite web|url=http://www.socphilpsych.org/prizes.html|title=Society for Philosophy and Psychology (SPP)|website=socphilpsych.org|access-date=2018-06-02}}</ref> en die Arthur Greer-gedenkprys vir uitstaande vakkundige publikasie of navorsing deur Yale Universiteit.<ref>{{Cite web|url=http://www.yalealumnimagazine.com/school_notes/144/683|title=January/February 2009 {{!}} Yale College {{!}} School Notes {{!}} Yale Alumni Magazine|website=yalealumnimagazine.com|language=en|access-date=2018-06-02}}</ref> In 2010 was sy 'n spreker by die TED Global Conference in Oxford, in die Verenigde Koninkryk. In 2011 is sy as die Vereniging vir Sielkundige Wetenskap Presidensiële Simposium Spreker uitgewys.<ref>Jaffe, Eric (2011-07-29). "Presidential Symposium: Broadband Social Cognition". ''APS Observer''. '''24''' (6).</ref> In 2012 is sy bekroon met Yale Universiteit se Lex Hixon-prys vir onderrig uitnemendheid in die [[Sosiale wetenskap|sosiale wetenskappe]], die hoogste onderrigprys wat by Yale College toegeken word,<ref>{{Cite web|url=http://news.yale.edu/2012/04/20/her-lectures-laurie-santos-inspires-curiosity-and-potential-colleagues|title=In her lectures, Laurie Santos inspires curiosity and potential colleagues|last=Gonzalez|first=Susan|date=2012-04-20|website=Yale News}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://millennialawards.com/speakers?catid=1&id=95:amelie-karam-24|title=Dr. Laurie Santos – Emerge Summit|website=millennialawards.com|access-date=2019-07-08}}</ref> en die American Psychological Association se Distinguished Scientific Award for Early Career Contribution to Psychology.<ref>{{Cite web|url=http://www.yalescientific.org/2012/03/laurie-santos-honored-by-the-apa/|title=Laurie Santos Honored by the APA|last=Fote|first=Gianna|date=2012-03-16|website=Yale Scientific Magazine|language=en-US|access-date=2019-07-08}}</ref> In 2013 is sy aangewys as een van die tydskrif ''[[Time (tydskrif)|Time]]'' se voorste kampus-beroemdes.<ref>The Hottest Seats in Class: https://nation.time.com/2013/09/05/the-hottest-seats-in-class/{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In 2016 het sy gedien as die president van die Vereniging vir Filosofie en Sielkunde.<ref>{{Cite web|url=http://www.socphilpsych.org/pastofficers.html|title=Society for Philosophy and Psychology (SPP)|website=socphilpsych.org|access-date=2019-07-08}}</ref> In 2018 het sy 'n Genius-toekenning van die Liberty Science Centre in New Jersey ontvang.<ref name=":2"/> === Popularisering van wetenskap === Santos het in 2018 in die Netflix-dokumentêre program ''The Most Unknown''<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt8126390/|title=The Most Unknown (2018) - IMDb|website=www.imdb.com|language=en-US|access-date=2021-06-09}}</ref> verskyn oor wetenskaplike navorsing onder regie van Ian Cheney. == Persoonlike lewe == Santos is getroud met die filosoof Mark Maxwell.<ref name=":3"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1975]] [[Kategorie:Sielkundiges]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Amerikaanse akademici]] 8cbes4gj4txujvitqkooyqsfgkn81mo 0 399130 2903352 2880666 2026-05-12T11:37:08Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903352 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Mangalore | official_name = Mangaluru | settlement_type = Stad | blank_emblem_type = Mangalore City Corporation | blank_emblem_size = 100px | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Kankanady skylines at Mangalore CBD region, Kankanady, Mangalore.jpg | photo2a = Bendoorwell-Kankanady Road beside Colaco Hospital and Shalimar Liverpool in Mangalore.jpg | photo2b = Ivory Towers apartments at Falnir in Mangalore.jpg | photo3a = Pilikula Botanical Garden in Mangalore - 27.jpg | photo3b = Mangalore infosys.jpg | spacing = 0 | size = 240 }} | image_caption = Bo na onder: Mangalore SBD, 'n hospitaal in Kankanadyweg, woonstelgeboue in Falnir, Pilikula Botaniese Tuin, Infosys kampus | image_seal = | nickname = | image_map = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Indië | pushpin_map_caption = | coordinates = {{coord|12.90205|N|74.8253166|O|region:IN_type:city(475000)|format=dms|display=inline,title}} | subdivision_type = Land | subdivision_name = {{vlagland|Indië}} | subdivision_type1 = Staat | subdivision_type2 = Distrik | subdivision_type4 = Taluk | subdivision_name1 = [[Karnataka]] | subdivision_name2 = Dakshina Kannada | subdivision_name4 = Mangalore taluk | founder = | named_for = Mangaladevi | government_type = Burgemeestersraad | leader_title = [[Burgemeester]] | leader_name = Jayanand Anchan<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/mangaluru-jayanand-anchan-and-poornima-are-new-mayor-and-deputy-mayor/article65869875.ece|title=Jayanand of BJP elected new Mayor of Mangaluru}}</ref> | unit_pref = Metries | area_footnotes = <ref name="area-info">{{cite web|url=https://www.mangalurusmartcity.net/mangaluru-city-corporation|title=Mangaluru City Corporation|publisher=Mangaluru Smart City|access-date=7 July 2020|archive-date= 9 Julie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200709003814/https://www.mangalurusmartcity.net/mangaluru-city-corporation|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 170 | area_rank = | elevation_m = 22 | population_total = 724159<ref name="pop2021">{{cite web |title=Population of cities in India 2021 |url=https://statisticstimes.com/demographics/country/india-cities-population.php |website=Statistics Times |access-date=30 January 2023}}</ref> | population_as_of = 2021 | population_footnotes = | population_density_km2= auto | population_demonym = Mangaloreaan | demographics_type1 = Taal | demographics1_title1 = Amptelik | demographics1_info1 = [[Kannada]]<ref name="Language">{{cite web |title=Census of India - Language |url=http://censusindia.gov.in/2011census/C-16.html |website= censusindia.gov.in |access-date= 7 May 2021}}</ref> | timezone1 = Indiese Standaardtyd | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = Posindeksnommer | postal_code = 575001 tot 575030 | area_code = +91-(0824) | area_code_type = Telefoonkode<!-- | registration_plate = KA-19, KA-62<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/surathkal-all-set-to-get-a-new-rto-in-next-20-days/articleshow/57189024.cms|title=Surathkal all set to get a new RTO in next 20 days|date=16 February 2017|access-date=13 March 2020|newspaper=The Times of India|last=Shenoy|first=Jaideep}}</ref> --> | blank_name_sec1 = Geslagsverhouding | blank_info_sec1 = 1,016<ref>{{cite web |url=http://censuskarnataka.gov.in/presentation-PCA-2011-Press%20Release.pdf|title=Primary census abstract data highlights|access-date=5 March 2020|publisher=censuskarnataka.gov.in|page=69|last=Kumar|first=T K Anil}}</ref> | blank1_name_sec1 = [[Menslike-ontwikkelingsindeks]] | blank1_info_sec1 = {{increase}} 0,83<ref name="hdi">{{cite news |url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/human-development-index-dc-exhorts-officials-to-aim-high/article8056883.ece |title=Human Development Index: DC exhorts officials to aim high |date=2 January 2016 |access-date=18 February 2016 |newspaper=The Hindu |last=Sastry |first=Anil Kumar }}</ref><br />{{color|darkgreen|baie hoog}} | blank1_name_sec2 = Geletterdheid | blank1_info_sec2 = 94,03%<ref>{{cite web |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |access-date=4 October 2015|publisher=censusindia.gov.in}}</ref> | website = {{URL|www.mangalurucity.mrc.gov.in}} }} '''Mangalore''' ({{IPAc-en|m|æ|ŋ|ɡ|ə|ˈ|l|ɔː|r}}), amptelik bekend as '''Mangaluru''',<ref name=":02">{{cite news|url=http://www.ibtimes.co.in/bangalore-mysore-other-karnataka-cities-be-renamed-1-november-611683|title=Bangalore, Mysore, Other Karnataka Cities to be Renamed on 1 November|date=18 October 2014|access-date=26 February 2020|newspaper=International Business Times|last=Variyar|first=Mugdha}}</ref> is 'n groot hawestad in die Indiese deelstaat [[Karnataka]] aan die weskus van [[Indië]]. Dit is tussen die [[Arabiese See]] en die [[Wes-Ghats]] geleë, ongeveer 352 km wes van [[Bangalore]], die hoofstad van die staat, 20&nbsp;km noord van [[Karnataka]] – [[Kerala]] grens, 297&nbsp;km suid van [[Goa]]. Mangalore is die staat se enigste stad wat al vier vervoermiddels het—lug, pad, spoor en see. Die bevolking van die [[Stedelike gebied|stedelike agglomerasie]] was 619 664 tydens die 2011 nasionale sensus van Indië. Dit is bekend as een van die liggings van die Indiese strategiese petroleumreserwes. Die stad het gedurende antieke tye ontwikkel as 'n hawe in die Arabiese See, en het sedertdien 'n groot hawe van Indië geword wat 75&nbsp;persent van Indië se koffie- en cashew-uitvoere hanteer. Dit is ook die land se sewende grootste houerhawe. Mangalore is een van die vinnigsontwikkelende stede in Indië en ook die administratiewe hoofkwartier van die Dakshina Kannada-distrik. Dit is 'n kommersiële, industriële, sake-, opvoedkundige, gesondheidsorg- en beginsentrum. Die stad se internasionale lughawe is die tweede grootste en tweede besigste lughawe in Karnataka. Mangalore City Corporation is verantwoordelik vir die burgerlike administrasie van die 60 wyke van die stad. Sy landskap word gekenmerk deur golwende heuwels, klapperpalms, riviere en harde laterietgrond. Dit is die rykste stad in [[Karnataka]] naas [[Bangalore]]. Mangalore het Indië se 13de plek in die top sakebestemming geplaas en in Karnataka is dit tweede ná Bangalore. Mangalore groei en lyk soos die [[Doebai (stad)|Doebai]] van Suid-Indië in terme van hoë geboue en wolkekrabbers. Die stad huisves van die hoogste geboue in Suid-Indië . Indië se eerste 3D&nbsp;planetarium met 8K-resolusie-skerm is in die stad geleë. Mangalore is ingesluit as een van die stede in die Smart Cities Mission- lys en is onder die 100&nbsp;slim stede wat in Indië ontwikkel word. Dit het 'n gemiddelde hoogte van 22 meter bo [[seevlak]]. Dit het 'n tropiese moessonklimaat en is onder die invloed van die suidwestelike moesson. In 2017 is Mangalore as die 48ste beste stad ter wêreld om in te woon gelys deur 'n Amerikaanse opname, en die enigste Indiese stad in die top 50.<ref>{{cite news|url=https://m.timesofindia.com/city/mangaluru/kudla-is-on-worlds-top-cities-list/articleshow/58049622.cms|title=Kudla is on world's top-cities list|date=7 April 2017|access-date=21 March 2021|newspaper=The Times of India|last=Daithota|first=Madhu}}</ref> Dit beskik oor sy eie [[Mangalore Internasionale Lughawe|internasionale lughawe]] wat sowat 15 km van die middestad af geleë is. == Etimologie == [[Lêer:1652_Sanson_Map_of_India_-_Geographicus_-_India-sanson-1652.jpg|links|duimnael| 1652 Sanson-kaart van Indië]] Mangalore is vernoem na die godheid Mangaladevi, die presiderende godheid van die Mangaladevi-tempel<ref>{{cite book|last=Kameshwar|first=G.|publisher=Rupa & Co.|title=Tulu tales: a soota chronicle|isbn=978-81-291-0427-4|year=2004|page=8}}</ref> of 'n sinoniem van Tara Bhagvati van die [[Vajrayana]] [[Boeddhisme|Boeddhistiese]] sekte.<ref name="Sadasivan2">{{cite book|last=Sadasivan|first=S.N.|title=A social history of India|year=2000|publisher=APH Pub. Corp.|isbn=81-7648-170-X|pages=207–208}}</ref> Volgens 'n plaaslike legende het 'n prinses met die naam Parimala of Premaladevi van Malabarr<ref name="Swami20132">{{cite book|last=Atmashraddhananda|first=Swami|title=A Pilgrimage To Western Ghats Temples in Karnataka|year=2013|publisher=Sri Ramakrishna Math, Chennai|isbn=978-8178836157}}</ref> afstand gedoen van haar koninkryk en 'n dissipel geword van Matsyendranath, die stigter van die Nath-tradisie.<ref name="namespast2">{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/New-names-invoke-a-hoary-past/articleshow/44873377.cms|title=New names invoke a hoary past|date=19 October 2014|newspaper=The Times of India|access-date=23 February 2015}}</ref> Nadat hy ''Premaladevi'' tot die ''Nath''-sekte bekeer het, het Matsyendranath haar ''Mangaladevi'' herdoop.<ref name="Swami20133">{{cite book|last=Atmashraddhananda|first=Swami|title=A Pilgrimage To Western Ghats Temples in Karnataka|year=2013|publisher=Sri Ramakrishna Math, Chennai|isbn=978-8178836157}}</ref><ref name="matsyendranath2">{{cite book|title=Census of India, 1971|publisher=Office of the Registrar General (Government of India)|year=1973|pages=268|volume=Part 6, Issue 1}}</ref> Sy het saam met Matsyendranath in die gebied aangekom, maar moes haar naby Bolar in Mangalore vestig omdat sy op pad siek geword het.<ref name="matsyendranath3">{{cite book|title=Census of India, 1971|publisher=Office of the Registrar General (Government of India)|year=1973|pages=268|volume=Part 6, Issue 1}}</ref> Toe sy sterf, het die mense die Mangaladevi-tempel by Bolar tot haar eer gewy.<ref name="Kudva19722">{{cite book|last=Kudva|first=Venkataraya Narayan|title=History of the Dakshinatya Saraswats|page=260|asin=B0000CQ1JW|year=1972|publisher=Samyukta Gowda Saraswata Sabha}}</ref><ref name="Swami20134">{{cite book|last=Atmashraddhananda|first=Swami|title=A Pilgrimage To Western Ghats Temples in Karnataka|year=2013|publisher=Sri Ramakrishna Math, Chennai|isbn=978-8178836157}}</ref> Die stad is na die tempel vernoem.<ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/sunday-herald/silence-shores-698661.html|title=A travel guide to coastal Karnataka|date=20 October 2018|access-date=15 February 2020|newspaper=Deccan Herald}}</ref> [[Lêer:Light_House_at_Tagore_park.jpg|alt=|regs|duimnael| Die toring by Light House Hill, Hampankatta, het as uitkykpunt vir die [[Britse Ryk|Britte]] gedien.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2005/06/18/stories/2005061800910200.htm|title=Feeling on top of the world|access-date=22 August 2008|first=M.|last=Raghuram|newspaper=[[The Hindu]]|date=18 June 2005|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121108062950/http://www.hindu.com/mp/2005/06/18/stories/2005061800910200.htm|archive-date=8 November 2012|df=dmy}}</ref>]] == Aardrykskunde == [[Lêer:Ullal_Bridge_Mangalore.JPG|links|duimnael| Sonsondergang by Netravati-brug]] Mangalore is geleë aan die weskus van Indië by {{Coord|12.87|N|74.88|E}} in Dakshina Kannada-distrik, Karnataka-staat.<ref name="Mangalore, India Page">{{Cite web|url=http://www.fallingrain.com/world/IN/19/Mangalore.html|title=Mangalore, India Page|publisher=Falling Rain Genomics, Inc|access-date=19 March 2008}}</ref> Dit het 'n gemiddelde hoogte van 22 m (72 vt) bo gemiddelde seevlak.<ref>{{Cite web|url=http://envis.tropmet.res.in/rainfall_stations.htm|title=Rainfall Stations in India|publisher=[[Indian Institute of Tropical Meteorology]] ([[Pune]])|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116190118/http://envis.tropmet.res.in/rainfall_stations.htm|archive-date=16 January 2009|access-date=27 July 2008}}</ref> Die stad is die administratiewe hoofkwartier van die Dakshina Kannada-distrik en is die staat se grootste stedelike kussentrum.<ref name="urb2">{{cite book|last1=Rao|first1=P. S. N.|title=Urban governance and management: Indian initiatives|date=January 2006|publisher=Indian Institute of Public Administration in association with Kanishka Publishers, Distributors|page=402|isbn=978-81-7391-801-8}}</ref> As 'n munisipale entiteit strek die stad oor 170 vk km Die Gurupurarivier vloei om die noorde en die Netravatirivier vloei om die suide van die stad.<ref name="vegetation-info">{{Cite web|url=http://cgwb.gov.in/District_Profile/karnataka/DAKSHINA_KANNADA.pdf|title=Ground water information booklet – Dakshina Kannada district, Karnataka|access-date=19 February 2017}}</ref> Die riviere vorm 'n monding in die suidwestelike streek van die stad, vanwaar dit in die Arabiese See vloei. Klapper-, [[Palmagtige|palm-]] en ashokabome vorm die primêre plantegroei van die stad.<ref name="vegetation-info" /> Die stad se [[topografie]] bestaan uit 'n [[vlakte]] wat tot 30 km vanaf die kus strek en golwende, heuwelagtige terrein na die ooste naby die Wes-Ghats.<ref>{{cite book|title=Mausam: quarterly journal of meteorology, hydrology & geophysics, Volume 56, Issue 1|publisher=[[India Meteorological Department]]|year=2005|page=76}}</ref> Die plaaslike geologie word gekenmerk deur harde [[lateriet]] in heuwelagtige dele en sanderige grond langs die see.<ref name="urb3">{{cite book|last1=Rao|first1=P. S. N.|title=Urban governance and management: Indian initiatives|date=January 2006|publisher=Indian Institute of Public Administration in association with Kanishka Publishers, Distributors|page=402|isbn=978-81-7391-801-8}}</ref> Die Geologiese Opname van Indië het Mangalore as 'n matig aardbewing-geneigde stedelike sentrum geïdentifiseer en die stad in die Seismiese III-sone gekategoriseer.<ref>{{cite map|publisher=[[Geological Survey of India]]|url=http://gcmd.nasa.gov/records/GCMD_GSI_BHUJ_SEISMIC_ZONES_MAP.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20040904091404/http://gcmd.nasa.gov/records/GCMD_GSI_BHUJ_SEISMIC_ZONES_MAP.html|url-status=dead|archive-date=4 September 2004|title=Seismic zoning map of India|access-date=20 July 2008}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080926081832/http://gcmd.nasa.gov/records/GCMD_GSI_BHUJ_SEISMIC_ZONES_MAP.html |date=26 September 2008 }}</ref> === Klimaat === Onder die [[Köppen-klimaatklassifikasie]] het Mangalore 'n tropiese moessonklimaat en is onder die direkte invloed van die Arabiese See-tak van die [[Moeson|suidwestelike moesson.]]<ref name="climatetype2">{{cite journal|last=Subrahmanyam|first=V. P.|title=Some aspects of water balance in the tropical monsoon climates of India|journal=Hydrology of Humid Tropical Regions with Particular Reference to the Hydrological Effects of Agriculture and Forestry Practice (Proceedings of the Hamburg Symposium, August 1983)|volume=140|publisher=[[International Association of Hydrological Sciences]] (IAHS)|url=http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|pages=327–328|access-date=8 July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003062744/http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|archive-date=3 October 2008}}</ref> Dit ontvang ongeveer 95&nbsp;persent van sy totale jaarlikse reënval tussen Mei tot September, maar bly uiters droog van Desember tot Maart.<ref name="climatetype3">{{cite journal|last=Subrahmanyam|first=V. P.|title=Some aspects of water balance in the tropical monsoon climates of India|journal=Hydrology of Humid Tropical Regions with Particular Reference to the Hydrological Effects of Agriculture and Forestry Practice (Proceedings of the Hamburg Symposium, August 1983)|volume=140|publisher=[[International Association of Hydrological Sciences]] (IAHS)|url=http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|pages=327–328|access-date=8 July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081003062744/http://www.cig.ensmp.fr/~iahs/redbooks/a140/iahs_140_0325.pdf|archive-date=3 October 2008}}</ref> Humiditeit is ongeveer 75&nbsp;persent gemiddeld en bereik 'n hoogtepunt gedurende Junie, Julie en Augustus.<ref name="shri">{{Harnvb|Shrihari|2007}}</ref> Die maksimum gemiddelde humiditeit is 93&nbsp;persent in Julie en die gemiddelde minimum humiditeit is 56&nbsp;persent in Januarie.<ref name="shri" /> Mangalore ervaar matige winde tot rukwinde gedurende die dag en sagte wind in die nag.<ref>{{cite journal|last1=Balakrishna|first1=K. M.|last2=Narayana|first2=Y|last3=Kumari|first3=Anitha|title=Meteorological Measurements of Mangalore Region for ARMEX Programme (Observations and Data Analysis)|url=http://www.nio.org/past_events/ARMEX/presentations/P2.pdf|publisher=Department of Physics ([[Mangalore University]])|page=26|access-date=25 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410145013/http://www.nio.org/past_events/ARMEX/presentations/P2.pdf|archive-date=10 April 2008}}</ref> Die droogste en minste vogtige maande is van Desember tot Februarie.<ref name="Wbase">{{Cite web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=48234&refer=&units=metric|title=Mangalore, India|publisher=Weatherbase|access-date=19 March 2008|archive-date=17 September 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110917113943/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=48234&refer=&units=metric|url-status=dead}}</ref> Gedurende hierdie tyd van die jaar bly temperature gedurende die dag onder {{Convert|34|°C|°F|0}} en daal tot ongeveer {{Convert|19|°C|°F|0}} in die nag.<ref>{{Cite web|url=https://weather-and-climate.com/average-monthly-Rainfall-Temperature-Sunshine,Mangalore,India|title=Average minimum and maximum temperature over the year for Mangalore, India|publisher=Weather and Climate|access-date=10 July 2017}}</ref> Die laagste temperatuur wat by Panambur aangeteken is, is {{Convert|15.6|°C|°F|0}} op 8&nbsp;Januarie 1992 en by Bajpe is dit {{Convert|15.9|°C|°F|0}} op 19&nbsp;November 1974.<ref name="imd-weather">{{Cite web|url=http://www.imdbangalore.gov.in/mchistory.pdf#15|title=Weather services to Karnataka state delivered by IMD|publisher=IMD, Inc|access-date=17 March 2016|archive-date=17 Mei 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517002528/http://www.imdbangalore.gov.in/mchistory.pdf#15|url-status=dead}}</ref> Volgens die Indiese Meteorologiese Departement (IMD) het die temperatuur in Mangalore nog nooit {{Convert|40|°C|°F|0}} bereik nie.<ref>{{cite news|newspaper=Daijiworld|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=224013|title=Mangalore: Temperature in coast never touched 40° C – IMD|access-date=27 September 2015|date=20 March 2014|last=Shreyas|first=H S}}</ref> Die somer maak plek vir die moessonseisoen, wanneer die stad die hoogste neerslag van alle stedelike sentrums in Indië ervaar weens die invloed van die Westelike Ghats.<ref name="UNESCO World Heritage Centre">{{Cite web|url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/2103/|title=Western Ghats (sub cluster nomination)|publisher=[[UNESCO]] World Heritage Centre|access-date=27 July 2008}}</ref> Die reën bedaar in September maar daar is af en toe reënval in Oktober.<ref>{{cite journal|last1=Mishra|first1=A. K.|last2=Gnanaseelan|first2=C.|last3=Seetaramayya|first3=P.|url=http://www.iisc.ernet.in/currsci/aug252004/475.pdf|date=25 August 2004|journal=[[Current Science]]|volume=87|title=A study of rainfall along the west coast of India in relation to low level jet and air–sea interactions over the Arabian Sea|issue=4|page=483|publisher=Current Science Association|access-date=21 March 2008|archive-date=10 April 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080410145013/http://www.iisc.ernet.in/currsci/aug252004/475.pdf|url-status=dead}}</ref> Die hoogste reënval wat in 'n 24-uur periode aangeteken is, is 330 millimeter op 22&nbsp;Junie 2003.<ref name="imd-weather" /> In 1994 het Mangalore sy hoogste jaarlikse reënval van 5018,52 mm aangeteken.<ref name="tutiempo">{{Cite web|url=http://www.tutiempo.net/en/Climate/Mangalore_Bajpe/432840.htm|title=TuTiempo – Mangalore climate from 1973 to 2014|publisher=Tutiempo|access-date=27 December 2014}}</ref> == Ekonomie == Industriële, kommersiële, landbouverwerking en haweverwante aktiwiteite bestaan uit hierdie stad se ekonomie.<ref name="scan">{{Cite web|url=http://www.crn.in/SouthScanNov152007.aspx|title=South Scan (Mangalore, Karnataka)|publisher=CMP Media LLC|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309042030/http://www.crn.in/SouthScanNov152007.aspx|archive-date=9 March 2012|access-date=20 March 2008}}</ref> Die New Mangalore-hawe is Indië se sewende grootste houerhawe.<ref name="container-port2">{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=539779|title=Container tracking operations launched at New Mangalore Port|date=22 November 2018|access-date=2 March 2020|newspaper=Daijiworld}}</ref> Dit hanteer 75&nbsp;persent van Indië se koffie-uitvoer en die grootste deel van sy kasjoeneute.<ref name="ind2">{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/Features/The_Sunday_ET/Property/Mangalore_takes_over_as_the_new_SEZ_destination/articleshow/2788712.cms|title=Mangalore takes over as the new SEZ destination|date=17 February 2008|access-date=20 March 2008|newspaper=The Economic Times|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306033000/http://economictimes.indiatimes.com/Features/The_Sunday_ET/Property/Mangalore_takes_over_as_the_new_SEZ_destination/articleshow/2788712.cms|archive-date=6 March 2012|df=dmy|last=Rochan|first=M}}</ref> Die Mangalore Doeanekommissaris het 'n inkomste van ₹ 4,47 miljard ingesamel gedurende 2012–13<ref name="customs2012132">{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/education/mangalore-customs-collects-rs-447-cr-revenue/article23093776.ece|title=Mangalore Customs collects Rs 447 cr revenue|date=4 February 2013|access-date=19 January 2020|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref> en ₹ 27,91 miljard gedurende Desember 2018.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/mangaluru-customs-commissionerate-surpasses-revenue-target/article26107046.ece|title=Mangaluru Customs Commissionerate surpasses revenue target|date=28 January 2019|access-date=19 January 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> Gedurende 2012–13 het MRPL en MCF ₹ 501 miljoen bygedra en ₹ 373 miljoen onderskeidelik tot die staat se inkomste.<ref name="customs2012133">{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/education/mangalore-customs-collects-rs-447-cr-revenue/article23093776.ece|title=Mangalore Customs collects Rs 447 cr revenue|date=4 February 2013|access-date=19 January 2020|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref> Dakshina Kannada-distrik het die hoogste persentasie werkers wat in die nywerheid werksaam is en die tweede hoogste industrie-tot-distrik BBP-verhouding in Karnataka.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/magazine/from-india-today-magazine/story/20171009-karnataka-bengaluru-it-start-ups-agriculture-growth-engine-1053993-2017-10-05|title=Karnataka calling: IT done, the state should now transform its agriculture|date=9 October 2017|access-date=19 January 2020|newspaper=India Today|last=Jha|first=Ajit Kumar}}</ref> Invoere deur New Mangalore-hawe sluit ru-olie, eetbare olie, [[vloeibare petroleumgas]] en hout in.<ref>{{Cite web|url=http://customsmangalore.gov.in/organization/about-us.htm|title=Commissionerate of Customs&nbsp;– Mangaluru|publisher=Mangalore Customs|access-date=23 July 2008}}</ref> [[Lêer:Cognizant_(CTS)_campus_at_Bendoor_in_Mangalore_city.jpg|alt=|links|duimnael| Cognizant- kampus in Mangalore<ref>{{cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/cognizant-opens-new-facility-in-mangaluru/article30759590.ece|title=Cognizant opens new facility in Mangaluru|date=7 February 2020|access-date=16 March 2020|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref>]] Die stad se belangrikste chemiese nywerhede sluit in BASF,<ref>{{cite news|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/basf-india-inaugurates-new-innovation-campus-in-navi-mumbai/1000102|title=BASF India inaugurates new innovation campus in Navi Mumbai|date=3 March 2017|access-date=12 January 2020|newspaper=Outlook India}}</ref> Mangalore Refinery and Petrochemicals Limited (MRPL), Mangalore Chemicals and Fertilizers (MCF), Kudremukh Iron Ore Company Ltd. (KIOCL),<ref>{{cite news|url=https://www.deccanherald.com/business/kiocl-to-modernise-pellet-plant-in-mangaluru-726412.html|title=KIOCL to modernise pellet plant in Mangaluru|date=1 April 2019|access-date=12 January 2020|newspaper=Deccan Herald|last=Kulkarni|first=Mahesh}}</ref> Hindustan Petroleum Corporation Ltd. (HPCL),<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/iocl-to-commission-two-import-facilities-next-year/article19208498.ece|title=IOCL to commission two import facilities next year|date=4 July 2017|access-date=12 January 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> Bharat Petroleum Corporation Ltd. (BPCL), Indian Oil Corporation Limited (IOCL), [[Total|Total Oil India Limited]],<ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-logistics/total-oil-opens-second-lpg-facility-at-new-mangalore/article976459.ece|title=Total Oil opens second LPG facility at New Mangalore|access-date=18 February 2017|newspaper=The Hindu Business Line}}</ref> en Hindustan Unilever.<ref>{{cite news|url=https://www.business-standard.com/company/hind-unilever-255/information/company-location|title=Hindustan Unilever Locations|access-date=26 June 2020|newspaper=Business Standard}}</ref> Die Indiese regering het 5.33&nbsp;miljoen ton se strategiese ru-olieberging by Mangalore en Padur gebou om energiesekerheid te verseker.<ref>{{cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/energy/oil-gas/india-receives-1st-parcel-of-iranian-oil-for-strategic-storage/articleshow/54816784.cms|title=India receives 1st parcel of Iranian oil for strategic storage|date=12 October 201|access-date=16 October 2016|newspaper=The Economic Times}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/news-ians/strategic-storage-of-crude-begins-at-mangaluru-cavern-116101200895_1.html|title=Strategic storage of crude begins at Mangaluru cavern|date=12 October 2016|access-date=16 October 2016|newspaper=Business Standard}}</ref> Uit die 5&nbsp;miljoen metrieke [[ton]] (MMT) berging, word 1,5&nbsp;MMT by Mangalore gestoor.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/City-gets-1-5-MMT-crude-oil-storage-facility/articleshow/4585860.cms|title=City gets 1.5 MMT crude oil storage facility|date=27 May 2009|access-date=19 January 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> Bharati Shipyard Ltd (BSL) (nou bekend as ''Bharati Defence and Infrastructure Limited'') het 'n skeepsbouterrein naby Tannirbavi in Mangalore gevestig.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/City-gets-1-5-MMT-crude-oil-storage-facility/articleshow/4585860.cms|title=City gets 1.5 MMT crude oil storage facility|date=27 May 2009|access-date=19 January 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> [[Lêer:Syndicate_Bank_at_Lighthouse_Hill_Road_in_Mangalore.jpg|alt=|regs|duimnael| Syndicate Bank by Hampankatta]] == Demografie == In 2021 was die bevolking van die stad Mangalore 724 159. Volgens die 2011 Indiese sensus was die manlike geletterdheidsyfer 96,49&nbsp;persent en die vroulike geletterdheidsyfer was 91,63&nbsp;persent. Ongeveer 8,5&nbsp;persent van die bevolking was onder die ouderdom van ses jaar. === Godsdienste === [[Hindoeïsme]] is die grootste godsdiens in Mangalore, en Devadiga, Mogaveera, Billavas, Ganigas, Bunts, Vishwakarma, Padmashali, [[Brahmaan|Brahmane]] en Daivadnyas is die belangrikste gemeenskappe onder Hindoes.<ref>{{cite web|url=http://cincinnatitemple.com/articles/Dakshina-Kannada-Pilgrimage.pdf|title=Pilgrimage to temples in Dakshina Kannada|last=Kumaran|first=Tamarapu Sampath|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809165934/http://cincinnatitemple.com/articles/Dakshina-Kannada-Pilgrimage.pdf|archive-date=9 August 2017|access-date=21 February 2017|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|date=6 April 2015|title=Name us Shettigar, say Padmashalis|newspaper=Deccan Herald|url=https://www.deccanherald.com/content/470121/name-us-shettigar-say-padmashalis.html|access-date=9 March 2021}}</ref> Christene vorm 'n aansienlike deel van die Mangalorese samelewing; Mangalorese Katolieke bestaan uit die stad se grootste Christelike gemeenskap.<ref>{{cite news|date=17 January 2017|title=Mangalore hosts tenth national meeting of young Catholics|newspaper=The Herald (Malaysian Catholic Weekly)|url=http://www.heraldmalaysia.com/news/mangalore-hosts-tenth-national-meeting-of-young-catholics/34287/2|access-date=21 February 2017}}</ref> Protestante in Mangalore praat tipies Tulu en Kannada. <ref name="sch93">{{Harnvb|South Kanara District Gazetteer|1973}}</ref> Anglo-Indiërs was ook deel van die Mangalorese Christelike Gemeenskap.<ref>{{cite news|last=Patrao|first=Michael|date=4 May 2012|title=An Anglo-Indian with Mangalorean links|newspaper=Deccan Herald|url=http://www.deccanherald.com/content/246986/an-anglo-indian-mangalorean-links.html|access-date=13 March 2017}}</ref> Mangalore het een van die hoogste persentasie Moslems in Karnataka-stede.<ref>{{cite news|date=17 February 2010|title=World Beary Convention in Dubai on April 1, 2|newspaper=Daijiworld|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=72458|access-date=21 February 2017}}</ref> Die meeste Moslems in Mangalore is Bearys wat die Beary-taal praat.<ref>{{cite news|last=J A|first=Naina|date=18 December 2016|title=First Beary-Kannada-English dictionary to be released soon|newspaper=Deccan Herald|url=http://www.deccanherald.com/content/587198/first-beary-kannada-english-dictionary.html|access-date=21 February 2017}}</ref>Die Masjid Zeenath Baksh by Mangalore is een van die oudste moskees op die [[Indiese subkontinent]].<ref name="Prange, Sebastian R. 20182">Prange, Sebastian R. ''Monsoon Islam: Trade and Faith on the Medieval Malabar Coast.''</ref><ref name="Jonathan Goldstein 1999 1232">{{cite book|author=Jonathan Goldstein|title=The Jews of China|publisher=M. E. Sharpe|year=1999|isbn=9780765601049|url=https://books.google.com/books?id=8Z6DlzyT2vwC|page=123}}</ref><ref name="SimpsonKresse20082">{{cite book|author1=Edward Simpson|author2=Kai Kresse|title=Struggling with History: Islam and Cosmopolitanism in the Western Indian Ocean|url=https://books.google.com/books?id=w0qHKA7zEaEC&pg=PA333|access-date=24 July 2012|year=2008|publisher=Columbia University Press|isbn=978-0-231-70024-5|pages=333}}</ref><ref name="Raṇṭattāṇi20072">{{cite book|author=Husain Raṇṭattāṇi|title=Mappila Muslims: A Study on Society and Anti Colonial Struggles|url=https://books.google.com/books?id=xlb5BrabQd8C&pg=PA179|access-date=25 July 2012|year=2007|publisher=Other Books|isbn=978-81-903887-8-8|pages=179–}}</ref> === Gesondheidsorg === [[Lêer:KMC_Hospital_near_Jyothi_circle_in_Mangalore_-_1.jpg|alt=|regs|duimnael| KMC-hospitaal in Mangalore<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/mangalurus-kmc-hospital-performs-first-liver-transplant/articleshow/57796172.cms|title=Mangaluru's KMC Hospital performs first liver transplant|date=23 March 2017|access-date=25 December 2019|newspaper=The Times of India|last=Pinto|first=Stanley}}</ref>]] Die stad word bedien deur verskeie hospitale soos die KMC Hospitale, Father Muller Charitable Institutions (FMCI),<ref name="fmci2">{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=673453|title=Mangaluru: Healing, comfort - Tryst with Father Muller Charitable Institutions|date=12 February 2020|access-date=24 February 2020|newspaper=Daijiworld}}</ref> AJ Hospitaal en Wenlock Hospitaal.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/private-doctors-hospitals-suspend-opd-services/article19980143.ece|title=Private doctors, hospitals suspend OPD services|date=4 November 2017|access-date=24 February 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> Wenlock-hospitaal, 'n onderrighospitaal van KMC Mangalore, het ongeveer 1000 beddens en voorsien in die gesondheidsorgbehoeftes van die naburige distrikte.<ref name="wenlock2">{{cite news|last=Noronha|first=Sushil|date=6 September 2019|title=Mangaluru: Mother Mary Sodality donates wheelchairs to Wenlock Hospital|newspaper=Daijiworld|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=621969|access-date=24 February 2020}}</ref> Mangalore is 'n spilpunt vir mediese toerisme en ontvang ook pasiënte uit die buiteland.<ref name="medical2">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/city-opens-up-to-medical-tourism/articleshow/67933044.cms|title=Mangaluru opens up to medical tourism|date=11 February 2019|access-date=25 February 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> Van 2017–19, is ongeveer 240&nbsp;buitelandse burgers in drie hospitale regoor die stad behandel.<ref name="medical3">{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/city-opens-up-to-medical-tourism/articleshow/67933044.cms|title=Mangaluru opens up to medical tourism|date=11 February 2019|access-date=25 February 2020|newspaper=The Times of India}}</ref> [[Lêer:Clock_Tower_to_Nehru_Maidan_Road_in_Mangalore_-_2.jpg|regs|duimnael| Kloktoring oppad na Nehru Maidanweg]] == Kultuur == [[Lêer:World_Konkani_Centre.jpg|alt=|duimnael| Wêreld Konkani-sentrum in Mangalore]] === Musiek en dans === Baie klassieke dansvorme en volkskuns word in Mangalore beoefen. ''Yakshagana'' is 'n naglange dans- en drama-opvoering<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2004/06/10/stories/2004061000340300.htm|title=Enduring art|last=Prabhu|first=Ganesh|date=10 January 2004|access-date=20 July 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103015415/http://www.hindu.com/mp/2004/06/10/stories/2004061000340300.htm|newspaper=[[The Hindu]]|archive-date=3 November 2012}}</ref> terwyl ''Pilivesha'' (tierdans), 'n volksdans eie aan die stad, tydens ''Dasara'' en ''Krishna Janmashtami'' uitgevoer word.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/354160109.cms|title=Human 'tigers' face threat to health|last1=Pinto|first1=Stanley G.|date=26 October 2001|access-date=7 December 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090113160219/http://timesofindia.indiatimes.com/articleshow/354160109.cms|archive-date=13 January 2009|newspaper=The Times of India}}</ref> ''Karadi Vesha'' (beerdans) is nog 'n bekende dans wat tydens ''Dasara'' uitgevoer word.<ref name="DAJ2">{{cite news|url=http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|title=Poem: What's in a Name?|last=D'Souza|first=Stephen|access-date=4 March 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208022637/http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=726|archive-date=8 February 2012|newspaper=Daijiworld}}</ref> === Feeste === Die meeste van die gewilde Indiese feeste word ook hier gevier, die belangrikste is Dasara, [[Divali|Diwali]], [[Kersfees]], [[Paasfees]], [[Eid-oel-Fiter|Eid]] en Ganesh Chaturthi.<ref>{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=546475|title=Mangaluru: Christmas celebrations promote interfaith harmony at St Aloysius College|date=17 December 2018|access-date=16 March 2020|newspaper=Daijiworld|last=Kolpe|first=Abhijith N}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/why-moode-may-soon-fall-off-festival-menus/articleshow/70815164.cms|title=Why moode may soon fall off Mangalurean festival menus|date=24 August 2019|access-date=16 March 2020|newspaper=The Times of India|last=Mendonsa|first=Kevin}}</ref> Kodial Theru, ook bekend as ''Mangaluru Rathotsava'' (wafees) is uniek aan die Goud Saraswat Brahmin- gemeenskap en word by die stad se Sri Venkatramana-tempel gevier.<ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/5-day-Car-Festival-begins-in-Mangaluru/articleshow/50936199.cms|title=5-day Car Festival begins in Mangaluru|date=10 February 2016|access-date=16 February 2020|newspaper=The Times of India|last=Shenoy|first=Jaideep}}</ref> Die Mangalore Katolieke gemeenskap se unieke feeste sluit in ''Monti Fest'' (Moeder Maria se fees), wat die [[Mariageboorte|Geboortefees]] en die seën van nuwe oeste vier.<ref>{{cite news|url=http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=129|title=Monti Fest Originated at Farangipet&nbsp;– 240 Years Ago!|last=Monteiro|first=John B.|access-date=11 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208022642/http://www.daijiworld.com/chan/exclusive_arch.asp?ex_id=129|archive-date=8 February 2012|newspaper=Daijiworld}}</ref> Die ''Jain Milan'', 'n komitee wat uit Jain- families bestaan, reël die jaarlikse Jain-kosfees,<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/mp/2007/11/24/stories/2007112450980400.htm|title=Food for thought|last=Nayak|first=Amrita|date=24 November 2007|access-date=18 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110928071329/http://www.hindu.com/mp/2007/11/24/stories/2007112450980400.htm|newspaper=[[The Hindu]]|archive-date=28 September 2011}}</ref> terwyl ''Mosaru Kudike'' (wrokpottefees), wat deel is van die ''Krishna Janmashtami'' -fees, deur die hele gemeenskap gevier word.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/mosaru-kudike-celebrations-add-a-dash-of-colour/article7624128.ece|title=Mosaru Kudike celebrations add a dash of colour|date=7 September 2015|access-date=18 October 2017|newspaper=The Hindu|last=Manjunath|first=H S}}</ref> Spesiale naggebede genaamd Taraveeh (rus en ontspanning) word gedurende die maand van [[Ramadan]] in moskees aangebied.<ref>{{cite news|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=700225|title=Mangaluru: Crescent moon sighted - Ramadan to begin from April 24|date=23 April 2020|access-date=2 May 2020|newspaper=Daijiworld}}</ref> == Toerisme == [[Lêer:Panambur_Beach_Mangalore.jpg|links|duimnael| Panambur-strand]] [[Lêer:Dome_of_the_Panetarium_behind_the_Pilikula_Regional_Science_Centre_in_Mangalore_-_2.jpg|duimnael| Koepel van die Swami Vivekananda 3D-planetarium<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/countrys-first-3d-planetarium-inaugurated-at-pilikula/article22899334.ece|title=Country's first 3D planetarium inaugurated at Pilikula in city|date=2 March 2018|access-date=19 March 2020|newspaper=The Hindu}}</ref> ]] Mangalore lê tussen die Arabiese See en die Wes-Ghats.<ref name="bliss3">{{cite news|last=Kola|first=Maryam Aftab|url=https://www.deccanherald.com/supplements/travel/a-feeling-of-bliss-at-mangaluru-s-beaches-793549.html|title=A feeling of bliss at Mangaluru's beaches|date=14 January 2020|newspaper=Deccan Herald|access-date=15 February 2020}}</ref> Die stad se tempels en geboue sluit in die Mangaladevi-tempel, Kadri Manjunath-tempel, St Aloysius-kapel, die Rosario-katedraal, Milagres-kerk, Dargah van Hazrat Shareef ul Madni by Ullal, en die Zeenath Baksh Jumma Masjid in Bunder.<ref>{{cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/nation/in-other-news/051117/sunday-story-the-buddha-towers-in-karnatakas-coast-too.html|title=Sunday story: The Buddha towers in Karnataka's coast too|date=5 November 2017|access-date=16 November 2017|newspaper=Deccan Chronicle}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/etched-in-wood-masjid-is-an-oasis-of-peace/article5939844.ece|title=Etched in wood, Masjid is an oasis of peace|date=23 April 2014|newspaper=The Hindu|access-date=16 November 2017}}</ref> Die stad is bekend vir strande soos Panambur, Tannirbhavi, NITK-strand, Sasihithlu-strand, Someshwara-strand, Ullal-strand, Kotekar-strand en Batapady-strand.<ref name="bliss2">{{cite news|last=Kola|first=Maryam Aftab|url=https://www.deccanherald.com/supplements/travel/a-feeling-of-bliss-at-mangaluru-s-beaches-793549.html|title=A feeling of bliss at Mangaluru's beaches|date=14 January 2020|newspaper=Deccan Herald|access-date=15 February 2020}}</ref><ref>{{cite news|last=Sastry|first=Anil Kumar|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/virgin-sasihithlu-beach-beckons-tourists/article7882770.ece|title=Virgin Sasihithlu beach beckons tourists|date=16 November 2015|newspaper=The Hindu|access-date=3 December 2016}}</ref><ref>{{cite news|last=Kumar N K R|first=Ashwani|url=https://www.deccanherald.com/state/mangaluru/sveep-organises-human-chain-to-promote-voting-727485.html|title=SVEEP organises human chain to promote voting|date=8 April 2019|newspaper=Deccan Herald|access-date=14 July 2019}}</ref><ref>{{cite news|last=Sastry|first=Anil Kumar|url=https://www.thehindu.com/news/cities/Mangalore/construction-of-groyens-in-full-swing-at-batapady/article27267746.ece|title=Construction of groyens in full swing at Batapady|date=28 May 2019|newspaper=The Hindu|access-date=14 July 2019}}</ref> Panambur- en Thannirbhavi-strande lok toeriste van regoor die land.<ref>{{cite news|last=D'Souza|first=Sandhya C|url=http://www.deccanherald.com/content/306882/tannirbhavi-beach-gets-look.html|title=Tannirbhavi beach gets a new look|date=22 January 2013|newspaper=Deccan Herald|access-date=3 December 2016}}</ref> Panambur-strand het geriewe, insluitend kosstalletjies, jetskiritte, bootvaarte en dolfynkyk;<ref>{{cite news|url=http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp?n_id=99860|title=Mangalore: Dolphin Sighting Turns Panambur Beach More Adventurous|date=20 April 2011|access-date=3 December 2016|newspaper=Daijiworld|archive-date=8 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190408184916/http://www.daijiworld.com/news/news_disp.asp%3Fn_id%3D99860|url-status=dead}}</ref> opgeleide strandlewensredders en patrollievoertuie verseker die veiligheid van besoekers.<ref>{{cite news|last=Pinto|first=Stanley|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/Adventure-sports-hotting-up-along-Mangalore-coast/articleshow/18282534.cms|title=Adventure sports hotting up along Mangalore coast|date=1 February 2013|newspaper=The Times of India|access-date=3 December 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/you-can-get-sports-gear-on-rent-at-panambur-beach/articleshow/57582553.cms|title=You can get sports gear on rent at Panambur beach|date=11 March 2017|access-date=14 July 2019|newspaper=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|last=Garodi|first=Brijesh|url=http://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=142498|title=Panambur Beach Lifeguards - The Unsung Heroes of Mangalore|date=5 July 2012|newspaper=Daijiworld|access-date=14 July 2019}}</ref> == Susterstede == Mangalore is verwant aan twee Kanadese stede: * {{Vlagikoon|CAN}} [[Hamilton, Ontario|Hamilton]], [[Kanada]], sedert 1968<ref>{{Cite web|url=http://www.mundialization.ca/hamiltons-twin-cities/|title=Hamilton's Twin Cities|publisher=The Hamilton Mundialization Committee|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829041826/http://www.mundialization.ca/hamiltons-twin-cities/|archive-date=29 August 2017|access-date=19 January 2015}}</ref> * {{Vlagikoon|CAN}} [[Delta, Brits-Columbië|Delta]], Kanada, sedert 2010<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/bangalore/report-mangalore-delta-in-sisterly-embrace-1451843|title=Mangalore, Delta in sisterly embrace|date=13 October 2010|access-date=19 January 2015|last=Raghuram|first=M|newspaper=DNA India}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Indiese Oseaan]] [[Kategorie:Kusstede]] [[Kategorie:Nedersettings in Indië]] [[Kategorie:Voormalige Portugese kolonies]] ax1otmcteabep65lxjm0vufmf0tz6cn 0 400371 2903323 2861796 2026-05-12T11:07:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903323 wikitext text/x-wiki [[Lêer:AGI.jpg|duimnael|KI beeldgenereerder se voorstelling van kunsmatige algemene intelligensie]] {{Kunsmatige intelligensie}} 'n '''Kunsmatige algemene intelligensie''' ('''KAI''') is 'n tipe hipotetiese intelligente agent. Die KAI-konsep is dat dit kan leer om enige intellektuele taak wat [[Mens|mense]] of ander [[Dier|diere]] kan verrig, uit te voer.<ref>{{cite news |last=Hodson |first=Hal |date=1 Maart 2019 |title=DeepMind and Google: the battle to control artificial intelligence |work=1843 magazine |url=https://www.economist.com/1843/2019/03/01/deepmind-and-google-the-battle-to-control-artificial-intelligence |url-status=live |access-date=7 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200707223031/https://www.economist.com/1843/2019/03/01/deepmind-and-google-the-battle-to-control-artificial-intelligence |archive-date=7 Julie 2020 |quote=AGI stands for Artificial General Intelligence, a hypothetical computer program...}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Shevlin |first1=Henry |last2=Vold |first2=Karina |last3=Crosby |first3=Matthew |last4=Halina |first4=Marta |date=2019-10-04 |title=The limits of machine intelligence: Despite progress in machine intelligence, artificial general intelligence is still a major challenge |journal=EMBO Reports |language=en |volume=20 |issue=10 |pages=e49177 |doi=10.15252/embr.201949177 |issn=1469-221X |pmc=6776890 |pmid=31531926}}</ref> Alternatiewelik is KAI gedefinieer as 'n outonome stelsel wat menslike vermoëns in die meeste ekonomies waardevolle take oortref.<ref name=":1">{{Cite web |title=OpenAI Charter |url=https://openai.com/charter |access-date=2023-04-06 |website=openai.com |language=en}}</ref> Die skep van KAI is 'n primêre doelwit van sommige [[kunsmatige intelligensie]]-navorsing en maatskappye soos [[OpenAI]],<ref name=":1" /> [[DeepMind]],<ref>{{Cite web |title=About |url=https://openai.com/about |access-date=2023-04-06 |website=openai.com |language=en}}</ref> en [[Anthropic]]. KAI is 'n algemene onderwerp in [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]] en toekomsstudies. Die tydlyn vir KAI-ontwikkeling bly 'n onderwerp van voortdurende debat onder navorsers en kundiges. Sommige argumenteer dat dit moontlik oor jare of dekades kan wees, ander hou vol dat dit 'n eeu of langer kan neem, en 'n minderheid glo dat dit dalk nooit bereik sal word nie.<ref name=":2">{{Cite web |title=AI timelines: What do experts in artificial intelligence expect for the future? |url=https://ourworldindata.org/ai-timelines |access-date=2023-04-06 |website=Our World in Data}}</ref> Daarbenewens heers daar debat oor die vraag of moderne diepleerstelsels, soos [[ChatGPT|GPT-4]], 'n vroeë dog onvolledige vorm van KAI is.<ref>{{Cite arXiv |last1=Bubeck |first1=Sébastien |last2=Chandrasekaran |first2=Varun |last3=Eldan |first3=Ronen |last4=Gehrke |first4=Johannes |last5=Horvitz |first5=Eric |last6=Kamar |first6=Ece |last7=Lee |first7=Peter |last8=Lee |first8=Yin Tat |last9=Li |first9=Yuanzhi |last10=Lundberg |first10=Scott |last11=Nori |first11=Harsha |last12=Palangi |first12=Hamid |last13=Ribeiro |first13=Marco Tulio |last14=Zhang |first14=Yi |date=2023-03-27 |title=Sparks of Artificial General Intelligence: Early experiments with GPT-4 |class=cs.CL |eprint=2303.12712 }}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Artificial general intelligence: Are we close, and does it even make sense to try? |url=https://www.technologyreview.com/2020/10/15/1010461/artificial-general-intelligence-robots-ai-agi-deepmind-google-openai/ |access-date=2023-04-06 |website=MIT Technology Review |language=en}}</ref> Daar bestaan twis oor die potensiaal vir KAI om 'n [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid|bedreiging]] vir die [[mensdom]] in te hou; byvoorbeeld, OpenAI hanteer dit as 'n [[Eksistensiële risiko as gevolg van kunsmatige algemene intelligensie|eksistensiële risiko]], terwyl ander vind dat die ontwikkeling van KAI te ver in die toekoms is om 'n [[risiko]] in te hou.<ref>{{Cite news |date=2023-03-23 |title=Impressed by artificial intelligence? Experts say AGI is coming next, and it has 'existential' risks |language=en |work=ABC News |url=https://www.abc.net.au/news/2023-03-24/what-is-agi-artificial-general-intelligence-ai-experts-risks/102035132 |access-date=2023-04-06}}</ref><ref name=":2" /><ref name=":3" /> 'n 2020-opname het 72 aktiewe KAI navorsingsprojekte geïdentifiseer wat oor 37 lande versprei is.<ref name="baum">{{citation|last=Baum|first=Seth|title=A Survey of Artificial General Intelligence Projects for Ethics, Risk, and Policy|url=https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf|id=Global Catastrophic Risk Institute Working Paper 20|access-date=13 Januarie 2022|archive-date=14 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211114170005/https://gcrinstitute.org/papers/055_agi-2020.pdf|url-status=live}}</ref> == Terminologie == KAI staan ook bekend as sterk KI,{{sfn|Kurzweil|2005|p=260}}<ref name="Kurzweil 2005-08-05">{{Citation |last=Kurzweil |first=Ray |title=Long Live AI |date=5 Augustus 2005 |url=https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |magazine=[[Forbes]] |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050814000557/https://www.forbes.com/home/free_forbes/2005/0815/030.html |archivedate=2005-08-14}}: Kurzweil describes strong AI as "machine intelligence with the full range of human intelligence."</ref><ref>{{Citation |last=Treder |first=Mike |title=Advanced Human Intelligence |date=10 Augustus 2005 |url=https://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html |work=Responsible Nanotechnology |archive-url=https://web.archive.org/web/20191016214415/https://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html |url-status=live |archive-date=16 Oktober 2019}}</ref> volle KI,<ref>{{Cite web |title=The Age of Artificial Intelligence: George John at TEDxLondonBusinessSchool 2013 |url=http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140226123940/http://tedxtalks.ted.com/video/The-Age-of-Artificial-Intellige |archive-date=26 Februarie 2014 |access-date=22 Februarie 2014}}</ref> of algemene intelligente aksie.{{sfn|Newell|Simon|1976|ps=}}<ref>Dit is die term wat hulle gebruik vir "menslike-vlak" intelligensie in die fisiese simboolstelsel hipotese.</ref> Sommige akademiese bronne behou egter die term "sterk KI" vir rekenaarprogramme wat gevoel of [[bewussyn]] ervaar.<ref>"Searle's Strong AI"</ref><ref>Sien hieronder vir die oorsprong van die term "sterk KI", en sien die akademiese definisie van "sterk KI" en swak KI in die artikel Chinese kamer.</ref> Daarteenoor is swak KI (of nou KI) in staat om een spesifieke probleem op te los, maar het nie algemene kognitiewe vermoëns nie.<ref>{{Cite web |title=The Open University on Strong and Weak AI |url=http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090925043908/http://www.open2.net/nextbigthing/ai/ai_in_depth/in_depth.htm |archive-date=25 September 2009 |access-date=8 Oktober 2007}}</ref><ref name="Kurzweil 2005-08-05" /> Sommige akademiese bronne gebruik "swak KI" om wyer te verwys na enige programme wat nie bewussyn ervaar of ook nie 'n verstand in dieselfde sin as mense het nie.<ref>"Searle's Strong AI"</ref> Verwante konsepte sluit in menslike vlak KI, transformerende KI,<ref name=":2" /> en [[superintelligensie]]. == Eienskappe == [[Lêer:Turing test diagram.png|duimnael|Die "standaard interpretasie" van die [[Turingtoets]], waarin speler C, die ondervraer, die taak kry om te probeer vasstel watter speler – A of B – 'n rekenaar is en watter 'n mens. Die ondervraer is beperk tot die gebruik van die antwoorde op geskrewe vrae om die bepaling te maak.<ref>Beeld aangepas vanaf {{harvnb|Saygin|2000}}</ref>]] : ''Hoofartikel:'' ''[[Kunsmatige intelligensie]]'' Verskeie kriteria vir intelligensie is voorgestel (die mees bekende [[Turingtoets]]) maar geen definisie word algemeen aanvaar nie. John McCarthy skryf: " ons kan nog nie in die algemeen karakteriseer watter soort berekeningsprosedures ons intelligent wil noem nie."<ref>{{cite web| url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html| title=Basic Questions| last=McCarthy| first=John| publisher=Stanford University| year=2007a| access-date=6 Desember 2007| archive-url=https://web.archive.org/web/20071026100601/http://www-formal.stanford.edu/jmc/whatisai/node1.html| archive-date=26 Oktober 2007| url-status=live}}</ref><ref>Vir 'n bespreking van sommige definisies van intelligensie wat deur [[kunsmatige intelligensie]] navorsers gebruik word, sien [[filosofie van kunsmatige intelligensie]].</ref> === Intelligensie-eienskappe === Navorsers meen egter oor die algemeen dat intelligensie nodig is om die volgende te doen: <ref>Hierdie lys van intelligente eienskappe is gebaseer op die onderwerpe wat deur groot KI-handboeke gedek word, insluitend: {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, {{Harvnb|Luger|Stubblefield|2004}}, {{Harvnb|Poole|Mackworth|Goebel|1998}} en {{Harvnb|Nilsson|1998}}.</ref> * [[geoutomatiseerde redenering|redenering]], gebruikmaking van [[strategie]], los raaisels op en beoordeel onder onsekerheid * verteenwoordig [[kennis]], insluitend gesonde verstandkennis * beplan * leer * kommunikeer in [[natuurlike taal]] en, indien nodig, integreer hierdie vaardighede in die voltooiing van enige gegewe doelwit. Baie interdissiplinêre benaderings (bv. [[kognitiewe wetenskap]], rekenaarintelligensie en besluitneming) oorweeg bykomende eienskappe soos verbeelding (die vermoë om nuwe geestelike beelde en konsepte te vorm)<ref>{{Harvnb|Johnson|1987}}</ref> en outonomie.<ref>de Charms, R. (1968). ''Personal causation''. New York: Academic Press.</ref> Rekenaargebaseerde stelsels wat baie van hierdie vermoëns vertoon, bestaan (sien byvoorbeeld rekenaarkreatiwiteit, outomatiese redenasie, besluitondersteuningstelsel, [[robot]], evolusionêre berekening, intelligente agent). Daar is egter geen konsensus dat moderne KI-stelsels dit in 'n voldoende mate besit nie. === Fisiese eienskappe === Ander belangrike vermoëns sluit in:<ref>Pfeifer, R. and Bongard J. C., ''How the body shapes the way we think: a new view of intelligence'' (The MIT Press, 2007). {{ISBN|0-262-16239-3}}</ref> * die vermoë om aan te voel (bv. sien, hoor, ens.), en * die vermoë om op te tree (bv. beweeg en manipuleer voorwerpe, verander ligging om te verken, ens.) Dit sluit die vermoë in om gevaar op te spoor en daarop te reageer.<ref>{{cite journal | last1 = White | first1 = R. W. | year = 1959 | title = Motivation reconsidered: The concept of competence | journal = Psychological Review | volume = 66 | issue = 5| pages = 297–333 | doi=10.1037/h0040934| pmid = 13844397 }}</ref> === Wiskundige formulerings === [[Lêer:Marcus Hutter.jpg|duimnael|Marcus Hutter, kunsmatige intelligensie-navorser.]] 'n Wiskundig presiese spesifikasie van KAI is voorgestel deur Marcus Hutter in 2000. Genoem AIXI, die voorgestelde KAI-agent maksimeer "die vermoë om doelwitte in 'n wye verskeidenheid omgewings te bevredig".<ref>{{cite book |last=Hutter |first=Marcus |date=2005 |title=Universal Artificial Intelligence: Sequential Decisions Based on Algorithmic Probability |series=Texts in Theoretical Computer Science an EATCS Series |url=https://link.springer.com/book/10.1007/b138233 |publisher=Springer |doi=10.1007/b138233 |isbn=978-3-540-26877-2 |access-date=19 Julie 2022 |archive-date=19 Julie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220719052038/https://link.springer.com/book/10.1007/b138233 |url-status=live }}</ref> Hierdie tipe KAI, wat gekenmerk word deur die vermoë om 'n wiskundige definisie van intelligensie te maksimeer eerder as om mensagtige gedrag te vertoon,<ref>{{cite book|last=Legg |first=Shane |date=2008 |title=Machine Super Intelligence |publisher=University of Lugano |url=http://www.vetta.org/documents/Machine_Super_Intelligence.pdf |access-date=19 July 2022 |archive-date=15 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220615160113/https://www.vetta.org/documents/Machine_Super_Intelligence.pdf |url-status=live }}</ref> word ook universele kunsmatige intelligensie genoem.<ref>{{cite journal|journal=Journal of Artificial General Intelligence|last=Goertzel|first=Ben|title=Artificial General Intelligence: Concept, State of the Art, and Future Prospects|series=Lecture Notes in Computer Science |date=2014|volume=8598 |doi=10.1007/978-3-319-09274-4 |isbn=978-3-319-09273-7 |s2cid=8387410 |url=https://www.researchgate.net/publication/271390398}}</ref> In 2015 het Jan Lieke en Marcus Hutter gewys dat Legg-Hutter-intelligensie – "'n agent se vermoë om doelwitte in 'n wye reeks omgewings te bereik"<ref>{{Cite web |last1=Everitt |first1=Tom |last2=Lea |first2=Gary |last3=Hutter |first3=Marcus |title=AGI Safety Literature Review |url=https://www.ijcai.org/proceedings/2018/0768.pdf |access-date=26 April 2023 |website=International Joint Conferences on Artificial Intelligence Organization}}</ref> – gemeet word met betrekking tot "'n vaste universele Turing-masjien (UTM). AIXI is die mees intelligente beleid as dit dieselfde UTM gebruik, 'n resultaat wat "alle bestaande optimaliteitseienskappe vir AIXI ondermyn".<ref>{{cite conference | conference=The 28th Conference on Learning Theory | last1=Leike | first1=Jan | last2=Hutter | first2=Marcus | title=Bad Universal Priors and Notions of Optimality | date=2015 | eprint=1510.04931 | url=https://proceedings.mlr.press/v40/Leike15.html | access-date=6 Desember 2022 | archive-date=6 Desember 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221206020503/https://proceedings.mlr.press/v40/Leike15.html | url-status=live }}</ref> Hierdie probleem spruit uit AIXI se gebruik van kompressie as 'n proxy vir intelligensie, wat slegs geldig is indien kognisie in isolasie plaasvind van die omgewing waarin doelwitte nagestreef word. Dit formaliseer 'n filosofiese posisie bekend as gees-liggaam dualisme.<ref name="mtb1">{{cite arXiv |last=Bennett |first=Michael Timothy |date=2022 |title=Computable artificial general intelligence |class=cs.AI |eprint=2205.10513}}</ref> Sommige vind enaktivisme meer aanneemlik – die idee dat [[kognisie]] plaasvind binne dieselfde omgewing waarin doelwitte nagestreef word.<ref>{{cite journal |last1=Ward |first1=Dave |last2=Silverman |first2=David |last3=Villalobos |first3=Mario |date=2017 |title=Introduction: The Varieties of Enactivism |journal=Topoi |volume=36 |issue=1 |pages=365–375 |doi=10.1007/s11245-017-9484-6 |doi-access=free }}</ref> Daarna het Michael Timothy Bennett enaktiewe kognisie geformaliseer en 'n alternatiewe gevolmagtigde vir intelligensie genaamd "swakheid" geïdentifiseer.<ref name="mtb1" /> Die meegaande eksperimente (wat swakheid en kompressie vergelyk) en wiskundige bewyse het getoon dat die maksimalisering van swakheid die optimale "vermoë om 'n wye reeks take te voltooi",<ref name="mtb2">{{cite conference | conference=14th Conference on Artificial General Intelligence | last=Bennett | first=Michael Timothy | title=Symbol Emergence and The Solutions to Any Task | date=2021 | doi=10.1007/978-3-030-93758-4_4 | url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_4 | arxiv=2109.01281 | access-date=19 Julie 2022 | archive-date=19 Julie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220719052018/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_4 | url-status=live }}</ref> of ekwivalent "vermoë om te veralgemeen"<ref>{{cite arXiv |last=Chollet |first=Francois |date=2019 |title=On the Measure of Intelligence |class=cs.AI |eprint=1911.01547}}</ref> tot gevolg het (dus maksimeer intelligensie volgens enige definisie ). As enaktivisme geld en gees-liggaam-dualisme nie, dan is kompressie nie nodig of voldoende vir intelligensie nie, wat wydverspreide sienings oor intelligensie bevraagteken (sien ook Hutter-prys). Of 'n KAI wat aan een van hierdie formulerings voldoen, menslike gedrag (soos die gebruik van [[natuurlike taal]]) toon, sal van baie faktore afhang,<ref>{{cite journal | last1=Bennett | first1=Michael Timothy | last2=Maruyama | first2=Yoshihiro | date=2022 | title=Philosophical Specification of Empathetic Ethical Artificial Intelligence | url=https://link.springer.com/article/10.1007/s11245-017-9484-6 | journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems | volume=14 | issue=2 | pages=292–300 | doi=10.1109/TCDS.2021.3099945 | arxiv=2107.10715 | s2cid=236170941 | access-date=6 Desember 2022 | archive-date=6 Desember 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20221206020457/https://link.springer.com/article/10.1007/s11245-017-9484-6 | url-status=live }}</ref> byvoorbeeld die wyse waarop die agent beliggaam word,<ref name="mtb2"/> of dit het 'n beloningsfunksie wat menslike aspekte van kognisie soos [[honger]], [[pyn]], ensovoorts, nou naboots.<ref>{{cite conference | conference=14th Conference on Artificial General Intelligence | last1=Bennett | first1=Michael Timothy | last2=Maruyama | first2=Yoshihiro | title=The Artificial Scientist | date=2021 | doi=10.1007/978-3-030-93758-4_6 | url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_6 | arxiv=2110.01831 | access-date=19 Julie 2022 | archive-date=19 Julie 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220719052038/https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-93758-4_6 | url-status=live }}</ref> === Toetse vir menslike vlak KAI === [[Lêer:Alan Turing (1912-1954) in 1936 at Princeton University.jpg|duimnael|Alan Turing]] Verskeie toetse wat bedoel is om KAI op menslike vlak te bevestig, is oorweeg, insluitend:<ref>{{cite web|last=Muehlhauser|first=Luke|title=What is AGI?|url=http://intelligence.org/2013/08/11/what-is-agi/|publisher=Machine Intelligence Research Institute|access-date=1 Mei 2014|date=11 Augustus 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140425115445/http://intelligence.org/2013/08/11/what-is-agi/|archive-date=25 April 2014|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.talkyblog.com/artificial_general_intelligence_agi/|title=What is Artificial General Intelligence (AGI)? {{!}} 4 Tests For Ensuring Artificial General Intelligence|date=13 Julie 2019|website=Talky Blog|language=en|access-date=17 Julie 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717071152/https://www.talkyblog.com/artificial_general_intelligence_agi/|archive-date=17 Julie 2019|url-status=live}}</ref> ; Die [[Turingtoets]] ([[Alan Turing|''Turing'']]) : 'n Masjien en 'n mens praat albei ongesiens met 'n tweede mens, wat moet evalueer watter van die twee die masjien is, wat die toets slaag as dit die evalueerder 'n beduidende fraksie van die tyd kan flous. Let wel: Turing skryf nie voor wat as intelligensie moet kwalifiseer nie, net dat die wete dat dit 'n masjien is dit moet diskwalifiseer. ; Die koffietoets ([[Steve Wozniak|Wozniak]]) : 'n Masjien word benodig om 'n gemiddelde Amerikaanse huis binne te gaan en uit te vind hoe om [[koffie]] te maak: vind die koffiemasjien, vind die koffie, voeg water by, vind 'n beker en brou die koffie deur die regte knoppies te druk. ; Die Robot kollege student Toets ([[Ben Goertzel|Goertzel]]) : 'n Masjien skryf in by 'n [[universiteit]], neem en slaag dieselfde klasse as wat mense sou, en verwerf 'n graad. ; Die indiensnemingstoets (Nilsson) : 'n Masjien verrig 'n ekonomies belangrike [[werk]] minstens so goed soos mense in dieselfde werk. ; Die [[Ikea]]toets (Marcus) : Ook bekend as die platpakmeubeltoets. ’n KI bekyk die dele en instruksies van ’n Ikea-platpakproduk, en beheer dan ’n [[robot]] om die [[meubels]] korrek saam te stel. === KI-volledigheid probleme === Daar is baie probleme wat algemene kundmatige intelligensie sal moet oorkom, as masjiene die probleme so goed wil oplos as wat mense dit kan doen. Byvoorbeeld, selfs spesifieke eenvoudige take, soos masjienvertaling, vereis dat 'n masjien in albei tale (NLP) lees en skryf, die skrywer se argument (rede) volg, weet waaroor gepraat word (kennis), en die skrywer se oorspronklike opset getrou weergee. (sosiale intelligensie). Al hierdie probleme moet gelyktydig opgelos word om masjienwerkverrigting op menslike vlak te kry. 'n Probleem word informeel "KI-volledigheid " of "KI-hard" genoem as daar geglo word dat 'n mens sterk KI moet implementeer om dit op te los, want die oplossing is buite die vermoëns van 'n doelspesifieke algoritme.<ref name="Shapiro92">{{cite book |last=Shapiro |first=Stuart C. |year=1992 |chapter-url=http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201014644/http://www.cse.buffalo.edu/~shapiro/Papers/ai.pdf |archive-date=1 Februarie 2016 |chapter=Artificial Intelligence |editor=Stuart C. Shapiro |title=Encyclopedia of Artificial Intelligence |edition=Second |pages=54–57 |location=New York |publisher=John Wiley}} (Section 4 is on "AI-Complete Tasks".)</ref> KI-volledigheid probleme word veronderstel om algemene [[rekenaarvisie]], natuurlike taalbegrip en die hantering van onverwagte omstandighede in te sluit terwyl enige werklike wêreldprobleem opgelos word.<ref>{{cite journal |first=Roman V. |last=Yampolskiy |title=Turing Test as a Defining Feature of AI-Completeness |journal=Artificial Intelligence, Evolutionary Computation and Metaheuristics (AIECM) |editor=Xin-She Yang |pages=3–17 |year=2012 |url=http://cecs.louisville.edu/ry/TuringTestasaDefiningFeature04270003.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522094547/http://cecs.louisville.edu/ry/TuringTestasaDefiningFeature04270003.pdf |archive-date=22 Mei 2013 |url-status=live}}</ref> KI-volledigheid probleme kan nie opgelos word met huidige rekenaartegnologie alleen nie en vereis 'n mate van menslike berekening. Hierdie beperking kan nuttig wees om te toets vir die teenwoordigheid van mense, soos CAPTCHA's beoog om te doen; en vir rekenaarsekuriteit om brute-krag-aanvalle af te weer.<ref>Luis von Ahn, Manuel Blum, Nicholas Hopper, and John Langford. [http://www.captcha.net/captcha_crypt.pdf CAPTCHA: Using Hard AI Problems for Security] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304001102/http://www.captcha.net/captcha_crypt.pdf |date=4 March 2016 }}. In ''Proceedings of Eurocrypt'', Vol.&nbsp;2656 (2003), pp.&nbsp;294–311.</ref><ref>{{cite journal | first = Richard | last = Bergmair | title = Natural Language Steganography and an "AI-complete" Security Primitive | citeseerx = 10.1.1.105.129 | date = 7 Januarie 2006 |journal=CiteSeer}}</ref> == Geskiedenis == === Klassieke KI === Moderne KI-navorsing het in die middel-1950's begin.<ref>{{Harvnb|Crevier|1993|pp=48–50}}</ref> Die eerste generasie KI-navorsers was oortuig daarvan dat kunsmatige algemene intelligensie moontlik was en dat dit oor net 'n paar dekades sou bestaan.<ref>{{Cite web |url=https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |title=Andreas Kaplan (2022) Artificial Intelligence, Business and Civilization – Our Fate Made in Machines |access-date=12 Maart 2022 |archive-date=6 Mei 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220506103920/https://www.routledge.com/Artificial-Intelligence-Business-and-Civilization-Our-Fate-Made-in-Machines/Kaplan/p/book/9781032155319 |url-status=live }}</ref> KI-pionier Herbert A. Simon het in 1965 geskryf: "masjiene sal binne twintig jaar in staat wees om enige werk te doen wat 'n mens kan doen."<ref>{{Harvnb|Simon|1965|p=96}} aangehaal in {{Harvnb|Crevier|1993|p=109}}</ref> Hul voorspellings was die inspirasie vir [[Stanley Kubrick]] en [[Arthur C. Clarke]] se karakter HAL 9000, wat beliggaam het wat KI-navorsers geglo het hulle kon skep teen die jaar 2001. KI-pionier [[Marvin Minsky]] was 'n konsultant<ref>{{Cite web |url=http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |title=Scientist on the Set: An Interview with Marvin Minsky |access-date=5 April 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120716182537/http://mitpress.mit.edu/e-books/Hal/chap2/two1.html |archive-date=16 Julie 2012 |url-status=live }}</ref> op die projek om HAL 9000 as realisties te maak as moontlik volgens die konsensusvoorspellings van die tyd. Hy het in 1967 gesê: "Binne 'n generasie... sal die probleem van die skep van 'kunsmatige intelligensie' aansienlik opgelos word".<ref>Marvin Minsky to {{Harvtxt|Darrach|1970}}, quoted in {{Harvtxt|Crevier|1993|p=109}}.</ref> Verskeie klassieke KI-projekte, soos [[Doug Lenat]] se [[Cyc]]-projek (wat in 1984 begin het), en Allen Newell se Soar-projek, was op KAI gerig. In die vroeë 1970's het dit egter duidelik geword dat navorsers die moeilikheid van die projek erg onderskat het. Befondsingsagentskappe het skepties geraak oor KAI en het navorsers onder toenemende druk geplaas om nuttige "toegepaste KI" te produseer. Die Lighthill-verslag het spesifiek KI se "grootsugtige doelwitte" gekritiseer en gelei tot die aftakeling van KI-navorsing in Engeland.<ref>Harvnb, Lighthill, 1973</ref> In die VSA het [[DARPA]] vasbeslote geraak om slegs "missie-georiënteerde direkte navorsing, eerder as basiese ongerigte navorsing" te finansier.<ref>Harvnb, Crevier, 1993, bl115–117–22.</ref> In die vroeë 1980's het [[Japan]] se vyfde generasie rekenaarprojek belangstelling in KAI laat herleef en 'n tydlyn van tien jaar uiteengesit wat KAI-doelwitte soos "voer 'n toevallige gesprek" insluit.<ref>{{harvnb|Crevier|1993|p=211}}, {{harvnb|Russell|Norvig|2003|p=24}} en sien ook {{Harvnb|Feigenbaum|McCorduck|1983}}</ref> In reaksie hierop en die sukses van kundige stelsels, het beide die industrie en die regering geld in die veld teruggepomp.{{sfn|NRC|1999|loc="Shift to Applied Research Increases Investment"}}<ref>{{Harvnb|Crevier|1993|pp=161–162,197–203,240}}; {{harvnb|Russell|Norvig|2003|p=25}}.</ref> Vertroue in KI het egter skouspelagtig ineengestort in die laat 1980's, en die doelwitte van die Vyfde Generasie Rekenaarprojek is nooit vervul nie.<ref>{{Harvnb|Crevier|1993|pp=209–212}}</ref> Vir die tweede keer in 20 jaar het KI-navorsers wat die naderende prestasie van KAI voorspel het, hulle misgis. Teen die 1990's het KI-navorsers 'n reputasie gehad om ydele beloftes te maak. Hulle het enigsins huiwerig geword om voorspellings te maak en vermy die vermelding van kunsmatige intelligensie op "menslike vlak" uit vrees dat hulle as "wilde-oog dromer[s] geëtiketteer word.<ref>{{cite news |quote= Op sy laagtepunt het sommige rekenaarwetenskaplikes en sagteware-ingenieurs die term kunsmatige intelligensie vermy uit vrees om as wilde-oog dromers beskou te word. |first=John |last=Markoff |date=14 Oktober 2005 |title=Behind Artificial Intelligence, a Squadron of Bright Real People |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/14artificial.html?ei=5070&en=11ab55edb7cead5e&ex=1185940800&adxnnl=1&adxnnlx=1185805173-o7WsfW7qaP0x5%2FNUs1cQCQ |access-date=18 Februarie 2017 |archive-date=2 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181023/https://www.nytimes.com/2005/10/14/technology/behind-artificial-intelligence-a-squadron-of-bright-real-people.html |url-status=live }}</ref> === Nou KI-navorsing === : ''Sien Hoofartikel: [[Kunsmatige intelligensie]]'' In die 1990's en vroeë 21ste eeu het hoofstroom KI kommersiële sukses en akademiese eerbaarheid behaal deur te fokus op spesifieke subprobleme waar KI verifieerbare resultate en kommersiële toepassings kan produseer, soos kunsmatige neurale netwerke en statistiese [[masjienleer]].<ref>{{Harvnb|Russell|Norvig|2003|pp=25–26}}</ref> Hierdie "toegepaste KI"-stelsels word nou op groot skaal deur die tegnologie-industrie gebruik, en navorsing in hierdie trant word goed befonds in beide die akademie en die industrie. Vanaf 2018 is ontwikkeling op hierdie gebied as 'n opkomende tendens beskou, en daar is verwag dat 'n volwasse stadium oor meer as 10 jaar sou plaasvind.<ref>{{cite web |title=Trends in the Emerging Tech Hype Cycle |url=https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |publisher=Gartner Reports |access-date=7 Mei 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190522024829/https://blogs.gartner.com/smarterwithgartner/files/2018/08/PR_490866_5_Trends_in_the_Emerging_Tech_Hype_Cycle_2018_Hype_Cycle.png |archive-date=22 Mei 2019 |url-status=live }}</ref> Die meeste hoofstroom KI-navorsers<ref name=":4" /> hoop dat sterk KI ontwikkel kan word deur programme te kombineer wat verskeie subprobleme oplos. [[Hans Moravec]] het in 1988 geskryf: "Ek is vol vertroue dat hierdie onder-na-bo-roete na kunsmatige intelligensie eendag die tradisionele bo-na-onder-roete meer as halfpad sal ontmoet, gereed om die regte wêreldbevoegdheid en die gesonde verstandkennis te verskaf wat so frustrerend ontwykend was in redenasieprogramme. Ten volle intelligente masjiene sal ontstaan wanneer die metaforiese goue piek aangedryf word wat die twee pogings verenig."<ref name=":4">{{Harvnb|Moravec|1988|p=20}}</ref> Dit word egter betwis. Byvoorbeeld, Stevan Harnad van [[Princeton-universiteit]] het sy 1990 referaat oor die Simbool Gegronde Hipoteses afgesluit deur te sê: "Die verwagting is dikwels uitgespreek dat "bo na onder" (simboliese) benaderings tot modellering van kognisie op een of ander manier "onder na bo" (sensoriese) benaderings iewers tussenin sal ontmoet. As die grondoorwegings in hierdie vraestel geldig is, dan is hierdie verwagting hopeloos modulêr en is daar eintlik net een lewensvatbare roete van sintuig na simbole: van die grond af. 'n Vryswewende simboliese vlak soos die sagtewarevlak van 'n rekenaar sal nooit deur hierdie roete (of andersom) bereik word nie – en dit is ook nie duidelik waarom ons selfs so 'n vlak moet probeer bereik nie, aangesien dit lyk asof om daar te kom net daarop neerkom om ons simbole uit hul intrinsieke betekenisse te ontwortel (en daardeur onsself bloot te reduseer tot die funksionele ekwivalent van 'n programmeerbare rekenaar)."<ref>{{cite journal | last1 = Harnad | first1 = S | year = 1990 | title = The Symbol Grounding Problem | journal = Physica D | volume = 42 | issue = 1–3| pages = 335–346 | doi=10.1016/0167-2789(90)90087-6| bibcode = 1990PhyD...42..335H | arxiv = cs/9906002| s2cid = 3204300 }}</ref> === Moderne kunsmatige algemene intelligensie navorsing === Die term "kunsmatige algemene intelligensie" is reeds in 1997 deur Mark Gubrud<ref>{{Harvnb|Gubrud|1997}}</ref> gebruik in 'n bespreking van die implikasies van ten volle outomatiese militêre produksie en operasies. Die term is omstreeks 2002 weer gebruik en gewild gemaak deur [[Shane Legg]] en [[Ben Goertzel]].<ref>{{Cite web|url=http://goertzel.org/who-coined-the-term-agi/|title=Who coined the term "AGI"? » goertzel.org|language=en-US|access-date=28 Desember 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228083048/http://goertzel.org/who-coined-the-term-agi/|archive-date=28 Desember 2018|url-status=live}}, via Life 3.0: 'Die term "AGI" is gewild gemaak deur ...[[Shane Legg]], Mark Gubrud and [[Ben Goertzel]]'</ref> KAI-navorsingsaktiwiteit in 2006 is deur Pei Wang en Ben Goertzel beskryf as "die vervaardiging van publikasies en voorlopige resultate". Die eerste somerskool in AKI is in 2009 in [[Xiamen]], China georganiseer<ref>{{cite web |title=First International Summer School in Artificial General Intelligence, Main summer school: June 22 – July 3, 2009, OpenCog Lab: Julie 6-9, 2009 |url=https://goertzel.org/AGI_Summer_School_2009.htm |access-date=11 Mei 2020 |archive-date=28 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200928173146/https://www.goertzel.org/AGI_Summer_School_2009.htm |url-status=live }}</ref> deur die Xiamen-universiteit se Kunsbreinlaboratorium en OpenCog. Die eerste universiteitskursus is in 2010<ref>{{cite web |title=Избираеми дисциплини 2009/2010 - пролетен триместър |language=bg |trans-title=Elective courses 2009/2010 – spring trimester |website=Факултет по математика и информатика [Faculty of Mathematics and Informatics] |url=http://fmi-plovdiv.org/index.jsp?id=1054&ln=1 |access-date=11 Mei 2020 |archive-date=26 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726103659/http://fmi-plovdiv.org/index.jsp?id=1054&ln=1 |url-status=live }}</ref> en 2011<ref>{{cite web |title=Избираеми дисциплини 2010/2011 - зимен триместър |language=bg |trans-title=Elective courses 2010/2011 – winter trimester |website=Факултет по математика и информатика [Faculty of Mathematics and Informatics] |url=http://fmi.uni-plovdiv.bg/index.jsp?id=1139&ln=1 |access-date=11 Mei 2020 |archive-date=26 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726094625/http://fmi.uni-plovdiv.bg/index.jsp?id=1139&ln=1 |url-status=live }}</ref> by Plovdiv Universiteit, [[Bulgarye]] deur Todor Arnaudov aangebied. MIT het in 2018 'n kursus in KAI aangebied, georganiseer deur Lex Fridman en met 'n aantal gasdosente. Vanaf 2023 gee die meeste KI-navorsers min aandag aan KAI, met sommige wat beweer dat intelligensie te kompleks is om op die kort termyn heeltemal gerepliseer te word. 'n Klein aantal rekenaarwetenskaplikes is egter aktief in KAI-navorsing, en baie dra by tot 'n reeks KAI-konferensies. Al hoe meer navorsers stel egter belang in oopleer,<ref>{{Cite journal |last1=Ecoffet |first1=Adrien |last2=Clune |first2=Jeff |last3=Lehman |first3=Joel |date=2020 |title=Open Questions in Creating Safe Open-ended AI: Tensions Between Control and Creativity |url=http://dx.doi.org/10.1162/isal_a_00323 |journal=The 2020 Conference on Artificial Life |pages=27–35 |location=Cambridge, MA |publisher=MIT Press |doi=10.1162/isal_a_00323|s2cid=219687488 }}</ref><ref>{{Cite web |title=Open-Ended Learning Leads to Generally Capable Agents |url=https://www.deepmind.com/publications/open-ended-learning-leads-to-generally-capable-agents |access-date=2023-06-09 |website=www.deepmind.com |language=en}}</ref> wat die idee is om KI toe te laat om voortdurend te leer en te innoveer soos mense aksie neem. Alhoewel die meeste oop-einde-leerwerke steeds op [[Minecraft]] gedoen word,<ref>{{Cite web |title=Voyager {{!}} An Open-Ended Embodied Agent with Large Language Models |url=https://voyager.minedojo.org/ |access-date=2023-06-09 |website=voyager.minedojo.org}}</ref><ref>{{Cite arXiv |last1=Zhang |first1=Jenny |last2=Lehman |first2=Joel |last3=Stanley |first3=Kenneth |last4=Clune |first4=Jeff |date=2 Junie 2023 |title=OMNI: Open-endedness via Models of human Notions of Interestingness |class=cs.AI |eprint=2306.01711 }}</ref><ref>{{Cite arXiv |last1=Wu |first1=Yue |last2=Prabhumoye |first2=Shrimai |last3=Min |first3=So Yeon |date=24 Mei 2023 |title=SPRING: GPT-4 Out-performs RL Algorithms by Studying Papers and Reasoning |class=cs.AI |eprint=2305.15486 }}</ref> kan die toepassing daarvan uitgebrei word na robotika en die wetenskappe. === Tydskale === In die inleiding tot sy 2006-boek,{{sfn|Goertzel|Pennachin|2006}} sê Goertzel dat ramings van die tyd wat nodig is voordat 'n werklik buigsame KAI gebou word, wissel van 10 jaar tot meer as 'n eeu. Vanaf 2007 het die konsensus in die KAI-navorsingsgemeenskap gelyk of die tydlyn wat deur [[Ray Kurzweil]] in ''The Singularity is Near''<ref name="K">{{Harv|Kurzweil|2005|p=260}} of sien [http://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html Advanced Human Intelligence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110630032301/http://crnano.typepad.com/crnblog/2005/08/advanced_human_.html |date=30 Junie 2011 }} waar hy sterk KI definieer as "masjien-intelligensie met die volle omvang van menslike intelligensie."</ref> (d.w.s. tussen 2015 en 2045) bespreek is, moontlik is.{{sfn|Goertzel|2007}} Hoofstroom KI-navorsers het 'n wye verskeidenheid menings gegee oor of vordering so vinnig sal wees. 'n 2012-meta-analise van 95 sulke menings het 'n vooroordeel gevind om te voorspel dat die aanvang van KAI binne 16-26 jaar vir moderne en historiese voorspellings sou plaasvind. Daardie referaat is gekritiseer vir hoe dit menings as deskundige of nie-deskundige gekategoriseer het.<ref>{{cite web |url=https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |title=Error in Armstrong and Sotala 2012 |website=AI Impacts |type=blog |author=Katja Grace |year=2016 |access-date=2020-08-24 |archive-date=4 Desember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204012302/https://aiimpacts.org/error-in-armstrong-and-sotala-2012/ |url-status=live }}</ref> [[Lêer:Geoffrey Hinton - Collision 2023 - Centre Stage RCZ 1307 (cropped).jpg|links|duimnael|Geoffrey Hinton, op die Sentrumverhoog gedurende dag twee van Collision 2023 (28 Junie 2023) by die Enercare Centre in Toronto, Kanada.]] In 2012 het [[Alex Krizhevsky]], [[Ilya Sutskever]] en [[Geoffrey Hinton]] 'n [[neurale netwerk]] genaamd AlexNet ontwikkel, wat die ImageNet-kompetisie gewen het met 'n top-5 toetsfoutkoers van 15.3%, aansienlik beter as die tweedebeste inskrywing se koers van 26.3% (die tradisionele benadering het 'n geweegde som van tellings van verskillende vooraf gedefinieerde klassifiseerders gebruik).<ref name=":5">{{Cite journal |last=Butz |first=Martin V. |date=2021-03-01 |title=Towards Strong AI |url=https://doi.org/10.1007/s13218-021-00705-x |journal=KI – Künstliche Intelligenz |language=en |volume=35 |issue=1 |pages=91–101 |doi=10.1007/s13218-021-00705-x |issn=1610-1987}}</ref> AlexNet is beskou as die aanvanklike baanbreker van die huidige diep leergolf.<ref name=":5" /> In 2017 het navorsers Feng Liu, Yong Shi en Ying Liu intelligensietoetse uitgevoer op publiek-beskikbare en vrylik toeganklike swak KI soos Google KI, Apple se Siri, en ander. Op die maksimum het hierdie KI's 'n IK-waarde van ongeveer 47 bereik, wat ongeveer ooreenstem met 'n sesjarige kind in die eerste graad. 'n Volwassene kom gemiddeld op ongeveer 100. Soortgelyke toetse is in 2014 uitgevoer, met die IK-telling wat 'n maksimum waarde van 27 bereik het.<ref>{{cite journal |title=Intelligence Quotient and Intelligence Grade of Artificial Intelligence |journal=Annals of Data Science |volume=4 |issue=2 |pages=179–191 |arxiv=1709.10242 |doi=10.1007/s40745-017-0109-0 |year=2017 |last1=Liu |first1=Feng |last2=Shi |first2=Yong |last3=Liu |first3=Ying |s2cid=37900130}}</ref><ref>{{cite web |title=Google-KI doppelt so schlau wie Siri |url=https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003 |access-date=2 Januarie 2019 |last=Brien |first=Jörn |date=2017-10-05 |language=de |trans-title=Google KI is twee keer slimmer as Siri – maar 'n sesjarige klop beide |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103055657/https://t3n.de/news/iq-kind-schlauer-google-ki-siri-864003/ |archive-date=3 Januarie 2019|url-status=live}}</ref> In 2020 het [[OpenAI]] [[ChatGPT|GPT-3]] ontwikkel, 'n [[taalmodel]] wat in staat is om baie uiteenlopende take te verrig sonder spesifieke opleiding. Volgens Gary Grossman in 'n ''VentureBeat''-artikel, hoewel daar konsensus is dat GPT-3 nie 'n voorbeeld van KAI is nie, word dit deur sommige as te gevorderd beskou om as 'n nou KI-stelsel te klassifiseer.<ref>{{cite web |url=https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |title=We're entering the AI twilight zone between narrow and general AI |date=3 September 2020 |first=Gary |last=Grossman |access-date=5 September 2020 |publisher=VentureBeat |quote=" Daar is beslis ook diegene wat beweer ons sien reeds 'n vroeë voorbeeld van 'n KAI-stelsel in die onlangs aangekondigde GPT-3 [[natuurliketaalverwerking]] (NLP) neurale netwerk. … Is GPT-3 dus die eerste voorbeeld van 'n KAI-stelsel? Dit is debatteerbaar, maar die konsensus is dat dit nie KAI is nie. … As niks anders nie, vertel GPT-3 vir ons dat daar 'n middeweg tussen eng en algemene KI is." |archive-date=4 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200904191750/https://venturebeat.com/2020/09/03/were-entering-the-ai-twilight-zone-between-narrow-and-general-ai/ |url-status=live }}</ref> In dieselfde jaar het Jason Rohrer sy GPT-3-rekening gebruik om 'n [[kletsbot]] te ontwikkel, en het 'n kletsbot-ontwikkelingsplatform genaamd "Project December" verskaf. OpenAI het gevra vir veranderinge aan die kletsbot om aan hul [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid|veiligheidsriglyne]] te voldoen; Rohrer het Project December van die GPT-3 API ontkoppel.<ref>{{cite web |last1=Quach |first1=Katyanna |title=A developer built an AI chatbot using GPT-3 that helped a man speak again to his late fiancée. OpenAI shut it down |url=https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |publisher=The Register |access-date=16 Oktober 2021 |archive-date=16 Oktober 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211016232620/https://www.theregister.com/2021/09/08/project_december_openai_gpt_3/ |url-status=live }}</ref> In 2022 het DeepMind Gato ontwikkel, 'n "algemene-doel" stelsel wat in staat is om meer as 600 verskillende take uit te voer.<ref>{{citation|title=DeepMind's new AI can perform over 600 tasks, from playing games to controlling robots|first=Kyle|last=Wiggers|date=13 Mei 2022|work=TechCrunch|url=https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/|access-date=12 Junie 2022|archive-date=16 Junie 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220616185232/https://techcrunch.com/2022/05/13/deepminds-new-ai-can-perform-over-600-tasks-from-playing-games-to-controlling-robots/|url-status=live}}</ref> In 2023 het Microsoft Research 'n studie gepubliseer oor 'n vroeë weergawe van OpenAI se GPT-4, en beweer dat dit meer algemene intelligensie as vorige KI-modelle getoon het en prestasie op menslike vlak gedemonstreer het in take wat oor verskeie domeine strek, soos wiskunde, kodering en die reg. Hierdie navorsing het 'n debat ontketen oor of GPT-4 as 'n vroeë, onvolledige weergawe van kunsmatige algemene intelligensie beskou kan word, wat die behoefte aan verdere verkenning en evaluering van sulke stelsels beklemtoon het.<ref>{{cite arXiv|last1=Bubeck |first1=Sébastien |last2=Chandrasekaran |first2=Varun |last3=Eldan |first3=Ronen |last4=Gehrke |first4=Johannes |last5=Horvitz |first5=Eric |last6=Kamar |first6=Ece |last7=Lee |first7=Peter |last8=Lee |first8=Yin Tat |last9=Li |first9=Yuanzhi |last10=Lundberg |first10=Scott |last11=Nori |first11=Harsha |last12=Palangi |first12=Hamid |last13=Ribeiro |first13=Marco Tulio |last14=Zhang |first14=Yi |title=Sparks of Artificial General Intelligence: Early experiments with GPT-4 |date=22 Maart 2023 |class=cs.CL |eprint=2303.12712}}</ref> In 2023 het die KI-navorser Geoffrey Hinton gesê dat:<ref>{{Cite news |last=Metz |first=Cade |date=2023-05-01 |title='The Godfather of A.I.' Leaves Google and Warns of Danger Ahead |language=en |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2023/05/01/technology/ai-google-chatbot-engineer-quits-hinton.html |access-date=2023-06-07 |issn=0362-4331}}</ref> “Die idee dat hierdie goed eintlik slimmer as mense kan word — 'n paar mense het dit geglo, […]. Maar die meeste mense het gedink dit is ver weg. En ek het gedink dit is ver weg. Ek het gedink dit is 30 tot 50 jaar of selfs langer weg. Natuurlik dink ek nie meer so nie.” == Breinsimulasie == === Heelbrein-emulasie === [[Lêer:Raymond Kurzweil Fantastic Voyage.jpg|duimnael|Raymond Kurzweil]] Een moontlike benadering om KAI te bereik is heelbrein-emulasie: 'n Breinmodel word gebou deur 'n biologiese [[brein]] in detail te skandeer en te karteer en sy toestand na 'n rekenaarstelsel of 'n ander rekenaartoestel te kopieer. Die rekenaar bestuur 'n simulasiemodel wat voldoende getrou aan die oorspronklike is dat dit feitlik dieselfde optree as die oorspronklike brein.<ref name=Roadmap>{{Harvnb|Sandberg|Boström|2008}}. "Die basiese idee is om 'n spesifieke brein te neem, sy struktuur in detail te skandeer en 'n sagtewaremodel daarvan te bou wat so getrou is aan die oorspronklike dat, wanneer dit op toepaslike hardeware gebruik word, dit in wese op dieselfde manier as die oorspronklike brein sal optree."</ref> Heelbrein-emulasie word in rekenaarneurologie en neuroinformatika bespreek, in die konteks van breinsimulasie vir mediese navorsingsdoeleindes. Dit word in kunsmatige intelligensie navorsing{{sfn|Goertzel|2007}} bespreek as 'n benadering tot sterk KI. Neurobeeldingstegnologieë wat die nodige gedetailleerde begrip kan lewer, verbeter vinnig, en [[toekomskundige]] [[Ray Kurzweil]] voorspel in die boek ''The Singularity Is Near''<ref name="K" /> dat 'n kaart van voldoende gehalte beskikbaar sal word op 'n soortgelyke tydskaal as die rekenaarvermoë wat nodig is om dit na te boots. === Vroeë skattings === Vir laevlak breinsimulasie sal 'n uiters kragtige [[rekenaar]] nodig wees. Die menslike brein het 'n groot aantal [[sinaps]]e. Elk van die 1011 (eenhonderd miljard) [[neuron]]e het gemiddeld 7 000 sinaptiese verbindings (sinapse) met ander neurone. Die brein van 'n driejarige kind het ongeveer 1015 sinapse (1 kwadriljoen). Hierdie getal neem af met ouderdom en stabiliseer teen volwassenheid. Skattings verskil vir 'n volwassene, wat wissel van 1014 tot 5×1014 sinapse (100 tot 500 miljard).{{sfn|Drachman|2005}} 'n Skatting van die brein se verwerkingskrag, gebaseer op 'n eenvoudige skakelaarmodel vir neuronaktiwiteit, is ongeveer 1014 (100 miljard) sinaptiese opdaterings per sekonde (SUPS).{{sfn|Russell|Norvig|2003}} In 1997 het Kurzweil na verskeie skattings gekyk vir die hardeware wat nodig is om gelyk te wees aan die menslike brein en 'n syfer van 1016 berekeninge per sekonde (bps) aanvaar.{{sfn|Moravec|1988|page=61}} (Ter vergelyking, as 'n "berekening" gelykstaande was aan een "drywende punt" werking" – 'n maatstaf wat gebruik word om huidige superrekenaars te gradeer – dan sal 1016 "berekeninge" gelykstaande wees aan 10 petaFLOPS, wat in 2011 behaal is, terwyl 1018 in 2022 behaal is.) Hy het hierdie syfer gebruik om te voorspel die nodige hardeware sal iewers tussen 2015 en 2025 beskikbaar wees, as die eksponensiële groei in rekenaarvermoë ten tyde van die skryf daarvan voortgegaan het. === Modellering van die neurone in meer detail === Die kunsmatige neuronmodel wat deur Kurzweil aanvaar word en in baie huidige kunsmatige neurale netwerkimplementasies gebruik word, is eenvoudig in vergelyking met biologiese neurone. 'n Breinsimulasie sal waarskynlik die gedetailleerde sellulêre gedrag van biologiese neurone moet vasvang, wat tans slegs in breë trekke verstaan word. Die bokoste wat deur volledige modellering van die biologiese, chemiese en fisiese besonderhede van neurale gedrag (veral op 'n molekulêre skaal) ingestel word, sal berekeningvermoë vereis wat verskeie grootteordes groter is as Kurzweil se skatting. Boonop hou die skattings nie rekening met [[gliasel]]le nie, wat bekend is dat hulle 'n rol speel in kognitiewe prosesse.<ref name="Discover2011JanFeb">{{Cite journal|author=Swaminathan, Nikhil|title=Glia—the other brain cells|journal=Discover|date=Jan–Feb 2011|url=http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62|access-date=24 Januarie 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140208071350/http://discovermagazine.com/2011/jan-feb/62|archive-date=8 Februarie 2014|url-status=live}}</ref> === Huidige navorsing === Sommige navorsingsprojekte ondersoek breinsimulasie deur meer gesofistikeerde neurale modelle te gebruik, geïmplementeer op konvensionele rekenaarargitekture. Die Artificial Intelligence System-projek het in 2005 nie-intydse simulasies van 'n "brein" (met 1011 neurone) geïmplementeer. Dit het 50 dae geneem op 'n groep van 27 verwerkers om 1 sekonde van 'n model te simuleer.<ref>{{cite journal |last1=Izhikevich |first1=Eugene M. |last2=Edelman |first2=Gerald M. |date=4 Maart 2008 |title=Large-scale model of mammalian thalamocortical systems |url=http://vesicle.nsi.edu/users/izhikevich/publications/large-scale_model_of_human_brain.pdf |journal=PNAS |volume=105 |issue=9 |pages=3593–3598 |doi= 10.1073/pnas.0712231105|access-date=23 Junie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090612095651/http://vesicle.nsi.edu/users/izhikevich/publications/large-scale_model_of_human_brain.pdf |archive-date=12 Junie 2009 |pmid=18292226 |pmc=2265160|bibcode=2008PNAS..105.3593I |doi-access=free }}</ref> Die Blue Brain-projek het een van die vinnigste superrekenaar-argitekture, [[IBM]] se Blue Gene-platform, gebruik om 'n intydse simulasie van 'n enkele staaf neokortikale kolom te skep wat in 2006 uit ongeveer 10 000 neurone en 108 sinapse bestaan het.<ref>{{cite web|url=http://bluebrain.epfl.ch/Jahia/site/bluebrain/op/edit/pid/19085|title=Project Milestones|work=Blue Brain|access-date=11 Augustus 2008|archive-date=10 Februarie 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230210114640/http://bluebrain.epfl.ch/Jahia/site/bluebrain/op/edit/pid/19085|url-status=dead}}</ref> ’n Langtermyndoelwit is om ’n gedetailleerde, funksionele simulasie van die fisiologiese prosesse in die menslike brein te bou: “Dit is nie onmoontlik om ’n menslike brein te bou nie en ons kan dit in 10 jaar doen,” Henry Markram, direkteur van die Bloubrein Projek, in 2009 by die [[TED]]-konferensie in Oxford gesê.<ref>{{Cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8164060.stm |title=Artificial brain '10 years away' |work=BBC News |date=22 Julie 2009 |access-date=25 Julie 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170726040959/http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8164060.stm |archive-date=26 Julie 2017 |url-status=live }}</ref> Neurosilikon-koppelvlakke is voorgestel as 'n alternatiewe implementeringstrategie wat beter kan opskaal.<ref>[http://gauntlet.ucalgary.ca/story/10343 University of Calgary news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090818081044/http://gauntlet.ucalgary.ca/story/10343 |date=18 Augustus 2009 }}, [http://www.nbcnews.com/id/12037941 NBC News news] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704063922/http://www.nbcnews.com/id/12037941/ |date=4 Julie 2017 }}</ref> Hans Moravec het bogenoemde argumente aangespreek ("breine is meer ingewikkeld", "neurone moet in meer detail gemodelleer word") in sy 1997 referaat "Wanneer sal rekenaarhardeware ooreenstem met die menslike brein?".{{sfn|Moravec|1998}} Hy het die vermoë van bestaande sagteware gemeet om die funksionaliteit van neurale weefsel, spesifiek die [[retina]], te simuleer. Sy resultate hang nie af van die aantal glialeselle nie, en ook nie van watter soort verwerkingsneurone waar verrig nie. Die werklike kompleksiteit van die modellering van biologiese neurone is ondersoek in die OpenWorm-projek wat gemik was op volledige simulasie van 'n [[wurm]] wat slegs 302 neurone in sy [[neurale netwerk]] het (onder ongeveer 1000 selle in totaal). Die dier se neurale netwerk is goed gedokumenteer voor die aanvang van die projek. Alhoewel die taak aan die begin eenvoudig gelyk het, het die modelle gebaseer op 'n generiese neurale netwerk egter nie gewerk nie. Daarna fokus pogings op presiese emulasie van biologiese neurone (gedeeltelik op die molekulêre vlak), maar die resultaat kan nog nie 'n totale sukses genoem word nie. === Kritiek op simulasie-gebaseerde benaderings === 'n Fundamentele kritiek op die gesimuleerde breinbenadering kom uit beliggaamde kognisieteorie wat beweer dat menslike beliggaming 'n noodsaaklike aspek van menslike intelligensie is en nodig is om betekenis in te bed.<ref>{{Harvnb|de Vega|Glenberg|Graesser|2008}}. 'n Wye verskeidenheid sienings in huidige navorsing, wat almal tot 'n mate begronding vereis</ref> As hierdie teorie korrek is, sal enige ten volle funksionele breinmodel meer as net die neurone moet insluit (bv. 'n robotliggaam). Goertzel{{sfn|Goertzel|2007}} stel virtuele beliggaming (soos in [[Second Life]]) as 'n opsie voor, maar dit is onbekend of dit voldoende sal wees. Tafelrekenaars wat mikroverwerkers gebruik wat in staat is om meer as 109 cps (Kurzweil se nie-standaard eenheid "berekeninge per sekonde", sien hierbo) is beskikbaar sedert 2005. Volgens die breinkragberamings wat deur Kurzweil (en Moravec) gebruik word, behoort so 'n rekenaar te wees in staat om 'n simulasie van 'n bybrein te ondersteun, maar ten spyte van 'n mate van belangstelling<ref>{{Cite web |title=[links to bee brain studies] |website=Honey Bee Brain |url=http://www.setiai.com/archives/cat_honey_bee_brain.html |access-date=30 Maart 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080725000706/http://www.setiai.com/archives/cat_honey_bee_brain.html |archive-date=2008-07-25 |url-status=dead}}</ref>bestaan geen sodanige simulasie nie. Daar is verskeie redes hiervoor: # Die neuronmodel blyk oorvereenvoudig te wees (sien volgende afdeling). # Daar is onvoldoende begrip van hoër kognitiewe prosesse.<ref>In Goertzels se AGI-boek stel [[Eliezer Yudkowsky]] 5 vlakke van organisasie voor wat verstaan moet word – kode/data, sensoriese modaliteit, konsep & kategorie, denke en oorweging (bewussyn) – om die beskikbare hardeware te gebruik.</ref> om akkuraat vas te stel waarmee die brein se neurale aktiwiteit (waargeneem met behulp van tegnieke soos funksionele magnetiese resonansbeelding) korreleer. # Selfs al vorder ons begrip van kognisie voldoende, sal vroeë simulasieprogramme waarskynlik baie ondoeltreffend wees en sal dit dus aansienlik meer hardeware benodig. # Die brein van 'n organisme, hoewel dit krities is, is dalk nie 'n gepaste grens vir 'n kognitiewe model nie. Om 'n bybrein te simuleer, kan dit nodig wees om die liggaam en die omgewing te simuleer. Die ''Extended Mind''-proefskrif formaliseer hierdie filosofiese konsep, en navorsing oor [[koppotige]]s het duidelike voorbeelde van 'n gedesentraliseerde stelsel getoon.<ref>{{cite journal | pmid = 15829594 | doi=10.1152/jn.00684.2004 | volume=94 | issue=2 | title=Dynamic model of the octopus arm. I. Biomechanics of the octopus reaching movement |date=Augustus 2005 | journal=J. Neurophysiol. | pages=1443–58 | last1 = Yekutieli | first1 = Y | last2 = Sagiv-Zohar | first2 = R | last3 = Aharonov | first3 = R | last4 = Engel | first4 = Y | last5 = Hochner | first5 = B | last6 = Flash | first6 = T|}}</ref> Daarbenewens is die skaal van die menslike brein tans nie goed ingeperk nie. Een skatting stel die menslike brein op ongeveer 100 biljoen neurone en 100 triljoen sinapse<ref>{{Harvnb|Williams|Herrup|1988}}</ref><ref>[http://search.eb.com/eb/article-75525 "nervous system, human."] ''[[Encyclopædia Britannica]]''. 9 Januarie 2007</ref> Nog 'n skatting is 86 miljard neurone waarvan 16,3 miljard in die serebrale korteks en 69 miljard in die serebellum is.{{sfn|Azevedo et al.|2009}} Gliale sel sinapse is tans ongekwantifiseer, maar dit is bekend dat dit uiters talryk is. == Filosofiese perspektief == ''Sien ook:'' [[Filosofie van kunsmatige intelligensie]] ''en'' [[Turingtoets]] === "Sterk KI" soos gedefinieer in filosofie === In 1980 het filosoof [[John Searle]] die term "sterk KI" geskep as deel van sy [[Chinese kamerargument]].<ref>{{Harvnb|Searle|1980}}</ref> Hy wou tussen twee verskillende hipoteses oor kunsmatige intelligensie onderskei.<ref>Soos gedefinieer in 'n standaard KI-handboek: "Die bewering dat masjiene moontlik intelligent kan optree (of, miskien beter, kan optree asof hulle intelligent is), word deur filosowe die 'swak KI'-hipotese genoem, en die bewering dat masjiene wat dit doen eintlik dink (in teenstelling met die simulasie van denke) word die 'sterk KI'-hipotese genoem."</ref> * Sterk KI-hipotese: 'n Kunsmatige intelligensiestelsel kan "dink" – 'n verstand en "bewussyn" hê. * Swak KI-hipotese: 'n Kunsmatige intelligensiestelsel kan (slegs) optree soos dit dink en 'n verstand en bewussyn het. Die eerste een het hy "sterk" genoem omdat dit 'n sterker stelling maak: dit neem aan iets spesiaals het met die masjien gebeur wat verder gaan as daardie vermoëns wat ons kan toets. Die gedrag van 'n "swak KI"-masjien sal presies identies wees aan 'n "sterk KI"-masjien, maar laasgenoemde sal ook subjektiewe bewuste ervaring hê. Hierdie gebruik is ook algemeen in akademiese KI-navorsing en handboeke.<ref>Byvoorbeeld: * {{Harvnb|Russell|Norvig|2003}}, * [http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html Oxford University Press Dictionary of Psychology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203103022/http://www.encyclopedia.com/doc/1O87-strongAI.html |date=3 Desember 2007 }} (aangehaal in "High Beam Encyclopedia"), * [http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html MIT Encyclopedia of Cognitive Science] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080719074502/http://www.aaai.org/AITopics/html/phil.html |date=19 Julie 2008 }} (aangehaal in "AITopics") * [http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm Will Biological Computers Enable Artificially Intelligent Machines to Become Persons?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080513031753/http://www.cbhd.org/resources/biotech/tongen_2003-11-07.htm |date=13 Mei 2008 }} Anthony Tongen</ref> In teenstelling met Searle en hoofstroom KI, gebruik sommige toekomskundiges soos Ray Kurzweil die term "sterk KI" om "kunsmatige algemene intelligensie op menslike vlak" te beteken.<ref name="K" /> Dit is nie dieselfde as Searle se sterk KI nie, tensy jy aanneem dat bewussyn nodig is vir menslike vlak KAI. Akademiese filosowe soos Searle glo nie dat dit die geval is nie, en vir die meeste kunsmatige intelligensie-navorsers is die vraag buite die omvang van hul navorsing. Hoofstroom KI stel die meeste belang in hoe 'n program optree.<ref name="K" /> Volgens Stuart J. Russell en Peter Norvig, "solank die program werk, gee hulle nie om of jy dit werklik of 'n simulasie noem nie." As die program kan optree asof dit 'n verstand het, is dit nie nodig om weet of dit werklik verstand het – daar sal inderdaad geen manier wees om te sê nie. Vir KI-navorsing is Searle se "swak KI-hipotese" gelykstaande aan die stelling "kunsmatige algemene intelligensie is moontlik". Dus, volgens Russell en Norvig, "neem die meeste KI-navorsers die swak KI-hipotese as vanselfsprekend, en gee nie om oor die sterk KI-hipotese nie." Dus, vir akademiese KI-navorsing, "Sterk KI" en "KAI" is twee baie verskillende dinge. === Bewussyn en selfbewustheid === Ander aspekte van die menslike verstand behalwe intelligensie is relevant tot die konsep van sterk KI, en dit speel 'n groot rol in [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]] en die etiek van kunsmatige intelligensie: * bewussyn: Om subjektiewe ervaring en denke te hê. [[Thomas Nagel]] verduidelik dat dit "voel soos" iets om bewus te wees. As ons nie bewus is nie, dan voel dit na niks nie. Nagel gebruik die voorbeeld van 'n [[vlermuis]]: ons kan sinvol vra " [[What Is It Like to Be a Bat?|hoe voel dit om 'n vlermuis te wees?]]" Dit is egter onwaarskynlik dat ons sal vra "hoe voel dit om 'n broodrooster te wees?" Nagel kom tot die gevolgtrekking dat 'n vlermuis by bewussyn blyk te wees (d.w.s. bewussyn het), maar 'n broodrooster nie.{{sfn|Nagel|1974}}*selfbewustheid: Om bewus te wees van jouself as 'n aparte individu, veral om bewus te wees van jou eie gedagtes. * gevoel: Die vermoë om persepsies of emosies subjektief te "voel". * sapiens: Die kapasiteit vir [[wysheid]]. Hierdie eienskappe het 'n morele dimensie, want 'n masjien met hierdie vorm van sterk KI kan regte hê, analoog aan die regte van nie-menslike diere. Voorlopige werk is gedoen om volledige etiese agente te integreer met bestaande wetlike en sosiale raamwerke, met die fokus op die regsposisie en regte van 'sterk' KI.<ref name="physica_scripta">{{Cite journal |last1=Sotala |first1=Kaj |last2=Yampolskiy |first2=Roman V. |date=2014-12-19 |title=Responses to catastrophic AGI risk: a survey|journal=Physica Scripta |volume=90 |issue=1 |page=018001 |doi=10.1088/0031-8949/90/1/018001 |issn=0031-8949 |doi-access=free}}</ref> Bill Joy, onder andere, voer aan 'n masjien met hierdie eienskappe kan 'n bedreiging vir menslike lewe of waardigheid wees.<ref>{{cite magazine| title=Why the future doesn't need us | last=Joy | first=Bill | magazine=Wired |date=April 2000 }}</ref> [[Lêer:Thomas Nagel teaching Ethics (cropped).JPG|duimnael|Thomas Nagel]] == Navorsingsuitdagings == Vordering in kunsmatige intelligensie het deur periodes van vinnige vordering gegaan, geskei deur periodes wanneer vordering gelyk het of dit opgehou het. {{sfn|Clocksin|2003}} Beëindig elke hiatus fundamentele vooruitgang in hardeware, sagteware of albei om ruimte te skep vir verdere vordering {{sfn|Clocksin|2003}}<ref>{{Cite journal |last=James |first=Alex P. |date=2022 |title=The Why , What , and How of Artificial General Intelligence Chip Development |url=https://ieeexplore.ieee.org/document/9390376 |journal=IEEE Transactions on Cognitive and Developmental Systems |volume=14 |issue=2 |pages=333–347 |doi=10.1109/TCDS.2021.3069871 |arxiv=2012.06338 |s2cid=228376556 |issn=2379-8920 |access-date=28 Augustus 2022 |archive-date=28 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220828140528/https://ieeexplore.ieee.org/document/9390376/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Pei |first1=Jing |last2=Deng |first2=Lei |last3=Song |first3=Sen |last4=Zhao |first4=Mingguo |last5=Zhang |first5=Youhui |last6=Wu |first6=Shuang |last7=Wang |first7=Guanrui |last8=Zou |first8=Zhe |last9=Wu |first9=Zhenzhi |last10=He |first10=Wei |last11=Chen |first11=Feng |last12=Deng |first12=Ning |last13=Wu |first13=Si |last14=Wang |first14=Yu |last15=Wu |first15=Yujie |date=2019 |title=Towards artificial general intelligence with hybrid Tianjic chip architecture |url=https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |journal=Nature |language=en |volume=572 |issue=7767 |pages=106–111 |doi=10.1038/s41586-019-1424-8 |pmid=31367028 |bibcode=2019Natur.572..106P |s2cid=199056116 |issn=1476-4687 |access-date=29 Augustus 2022 |archive-date=29 Augustus 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220829084912/https://www.nature.com/articles/s41586-019-1424-8 |url-status=live }}</ref> Byvoorbeeld, die [[rekenaarhardeware]] wat in die twintigste eeu beskikbaar was, was nie voldoende om diep leer te implementeer nie, wat groot getalle grafiese prosesseeringseenheid-geaktiveerde [[Sentrale verwerkingseenheid|Sentrale verwerkingseenhede]] vereis.<ref>{{Cite journal |last1=Pandey |first1=Mohit |last2=Fernandez |first2=Michael |last3=Gentile |first3=Francesco |last4=Isayev |first4=Olexandr |last5=Tropsha |first5=Alexander |last6=Stern |first6=Abraham C. |last7=Cherkasov |first7=Artem |date=March 2022 |title=The transformational role of GPU computing and deep learning in drug discovery |url=https://www.nature.com/articles/s42256-022-00463-x |journal=Nature Machine Intelligence |language=en |volume=4 |issue=3 |pages=211–221 |doi=10.1038/s42256-022-00463-x |issn=2522-5839}}</ref> Die veld het ook gewissel tussen benaderings tot die probleem. Soms het pogings gefokus op eksplisiete opeenhoping van feite en logika, soos in kundige stelsels. Op ander tye is daar van stelsels verwag om op hul eie te verbeter deur middel van masjienleer, soos in kunsmatige neurale netwerke.<ref>{{Cite web |title=Artificial Intelligence (AI) vs. Machine Learning vs. Deep Learning |url=http://wiki.pathmind.com/ai-vs-machine-learning-vs-deep-learning |access-date=2023-05-13 |website=Pathmind |language=en}}</ref> 'n Verdere uitdaging is die gebrek aan duidelikheid in die definisie van wat intelligensie behels. Vereis dit bewussyn? Moet dit die vermoë toon om doelwitte te stel sowel as om dit na te streef? Is dit bloot 'n kwessie van skaal, sodat intelligensie na vore sal kom as modelgroottes voldoende toeneem? Word fasiliteite soos beplanning, redenering en oorsaaklike begrip vereis? Vereis intelligensie die eksplisiete replisering van die brein en sy spesifieke fakulteite? Vereis dit emosies?<ref>{{Cite journal |last=Deane |first=George |date=2022 |title=Machines That Feel and Think: The Role of Affective Feelings and Mental Action in (Artificial) General Intelligence |url=http://dx.doi.org/10.1162/artl_a_00368 |journal=Artificial Life |volume=28 |issue=3 |pages=289–309 |doi=10.1162/artl_a_00368 |issn=1064-5462}}</ref> David Gelernter skryf: "Geen rekenaar sal kreatief wees tensy dit al die nuanses van menslike emosie kan simuleer nie."{{sfn|Gelernter|2010}}<ref>{{cite journal|doi=10.1016/j.bushor.2018.08.004|title=Kaplan Andreas and Haelein Michael (2019) Siri, Siri, in my hand: Who's the fairest in the land? On the interpretations, illustrations, and implications of artificial intelligence | volume=62 | year=2019|journal=Business Horizons|pages=15–25 | last1 = Kaplan | first1 = Andreas | last2 = Haenlein | first2 = Michael|s2cid=158433736 }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Priyadarshini |first1=Ishaani |last2=Cotton |first2=Chase |date=2022 |title=AI Cannot Understand Memes: Experiments with OCR and Facial Emotions |url=https://www.techscience.com/cmc/v70n1/44391 |journal=Computers, Materials & Continua |language=en |volume=70 |issue=1 |pages=781–800 |doi=10.32604/cmc.2022.019284 |issn=1546-2226 |doi-access=free |access-date=28 Augustus 2022 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202192655/https://www.techscience.com/cmc/v70n1/44391 |url-status=live }}</ref> == Voordele == KAI kan 'n wye verskeidenheid toepassings hê. As dit op so 'n doelwit gerig is, kan KAI help om verskeie probleme in die wêreld soos [[honger]], [[armoede]] en gesondheidsprobleme te versag.<ref>{{Cite web |date=2021-08-23 |title=Artificial General Intelligence – Do the cost outweigh benefits? |url=https://coe-dsai.nasscom.in/artificial-general-intelligence-do-the-cost-outweigh-benefits/ |access-date=2023-06-07 |language=en |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826215117/https://coe-dsai.nasscom.in/artificial-general-intelligence-do-the-cost-outweigh-benefits/ |url-status=dead }}</ref> KAI kan produktiwiteit en doeltreffendheid in die meeste werke verbeter. Byvoorbeeld, in [[openbare gesondheid]] kan KAI mediese navorsing versnel, veral teen [[kanker]].<ref>{{Cite web |title=How we can Benefit from Advancing Artificial General Intelligence (AGI) – Unite.AI |url=https://www.unite.ai/artificial-general-intelligence-agi/ |access-date=2023-06-07 |website=www.unite.ai}}</ref> Dit kan vir bejaardes sorg<ref name=":8">{{Cite web |last1=Magazine |first1=Smithsonian |last2=Talty |first2=Jules Julien,Stephan |title=What Will Our Society Look Like When Artificial Intelligence Is Everywhere? |url=https://www.smithsonianmag.com/innovation/artificial-intelligence-future-scenarios-180968403/ |access-date=2023-06-07 |website=Smithsonian Magazine |language=en}}</ref> en toegang tot vinnige, hoëgehalte mediese diagnostiek demokratiseer. Dit kan pret, goedkoop en persoonlike onderwys bied.<ref name=":8" /> Vir feitlik enige werk wat die samelewing bevoordeel as dit goed gedoen word, sal dit waarskynlik vroeër of later verkieslik wees om dit aan 'n KAI oor te laat. Die behoefte om te werk om te bestaan kan verouderd raak as die welvaart wat geproduseer word behoorlik herverdeel word.<ref name=":8" /><ref name=":9">{{Cite magazine |last=stevenson |first=matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |language=en |magazine=Wired |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |access-date=2023-06-08 |issn=1059-1028}}</ref> Dit laat ook die vraag ontstaan oor die plek van [[mens]]e in 'n radikaal geoutomatiseerde samelewing. KAI kan ook help om rasionele besluite te neem, en om rampe te antisipeer en te voorkom. Dit kan ook help om die voordele van potensieel katastrofiese tegnologieë soos [[nanotegnologie]] of klimaatingenieurswese te pluk, terwyl die gepaardgaande risiko's vermy word.<ref name=":7">{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: paths, dangers, strategies |date=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-967811-2 |edition=Reprinted with corrections 2017 |location=Oxford, United Kingdom New York, NY |chapter=§ Preferred order of arrival}}</ref> As 'n KAI se primêre doelwit is om eksistensiële rampe soos menslike uitwissing te voorkom (wat moeilik kan wees as die Kwesbare Wêreldhipotese waar blyk te wees<ref>{{Cite web |last=Piper |first=Kelsey |date=2018-11-19 |title=How technological progress is making it likelier than ever that humans will destroy ourselves |url=https://www.vox.com/future-perfect/2018/11/19/18097663/nick-bostrom-vulnerable-world-global-catastrophic-risks |access-date=2023-06-08 |website=Vox |language=en}}</ref>), kan dit maatreëls tref om die risiko's drasties te verminder<ref name=":7" /> terwyl die negatiewe impak tot die minimum beperk word. == Risiko’s == === Potensiële bedreiging vir menslike bestaan === ''Sien Hoofartikel'': [[Kunsmatige-intelligensie-veiligheid]] [[Lêer:AISecurity.jpg|links|duimnael|KI voorstelling van KI-veiligheid]] Die tesis dat KI 'n eksistensiële risiko vir mense inhou, en dat hierdie risiko baie meer aandag verg as wat dit tans kry, is omstrede, maar is onderskryf deur baie openbare figure, insluitend Elon Musk, Bill Gates en Stephen Hawking. KI-navorsers soos Stuart J. Russell, [[Roman Yampolskiy]] en Alexey Turchin ondersteun ook die basiese tesis van 'n potensiële bedreiging vir die mensdom.<ref>{{Cite journal |last=Müller |first=Vincent C. |date=2014-07-03 |title=Risks of general artificial intelligence |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=26 |issue=3 |pages=297–301 |doi=10.1080/0952813X.2014.895110 |s2cid=31835019 |issn=0952-813X|doi-access=free }}</ref><ref name="physica_scripta" /><ref>{{Cite journal |last=Turchin |first=Alexey |date=2019-03-01 |title=Assessing the future plausibility of catastrophically dangerous AI |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0016328718301319 |journal=Futures |language=en |volume=107 |pages=45–58 |doi=10.1016/j.futures.2018.11.007 |s2cid=158975847 |issn=0016-3287}}</ref> Gates verklaar dat hy nie "verstaan waarom sommige mense nie bekommerd is nie",<ref>{{cite news |last1=Rawlinson |first1=Kevin |title=Microsoft's Bill Gates insists AI is a threat |url=https://www.bbc.co.uk/news/31047780 |work=BBC News |access-date=30 Januarie 2015 |archive-date=29 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129183607/http://www.bbc.co.uk/news/31047780 |url-status=live }}</ref> en Hawking het wydverspreide onverskilligheid in sy 2014-meningsartikel gekritiseer: “Dus, met moontlike toekoms van onberekenbare voordele en risiko's, doen die kundiges sekerlik alles moontlik om die beste uitkoms te verseker, nie waar nie? Verkeerd. As 'n voortreflike uitheemse beskawing vir ons 'n boodskap stuur wat sê: 'Ons kom oor 'n paar dekades,' sal ons net antwoord: 'OK, bel ons as jy hier kom—ons sal die ligte aan laat?' Waarskynlik nie – maar dit is min of meer wat met KI gebeur.”<ref name="hawking editorial">{{cite news |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence&nbsp;– but are we taking AI seriously enough?' |work=The Independent (UK) |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |access-date=3 Desember 2014 |archive-date=25 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150925153716/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence--but-are-we-taking-ai-seriously-enough-9313474.html |url-status=live }}</ref> Die lot van die mensdom is soms vergelyk met die lot van [[gorilla]]s wat deur menslike aktiwiteite bedreig word. Bykomende intelligensie het veroorsaak dat die mensdom gorillas oorheers, wat nou kwesbaar is op maniere wat hulle nie kon verwag het nie. Die gorilla het 'n bedreigde spesie geword, nie uit boosheid nie, maar bloot as 'n [[kollaterale skade]] deur menslike aktiwiteite.<ref>{{Cite web |last=Herger |first=Mario |title=The Gorilla Problem – Enterprise Garage |url=https://www.enterprisegarage.io/2019/10/the-gorilla-problem/ |access-date=2023-06-07 |language=en}}</ref> Die skeptikus [[Yann LeCun]] is van mening dat KAI's geen begeerte sal hê om die mensdom te oorheers nie en dat ons versigtig moet wees om hulle nie te antropomorfiseer en hul bedoelings te interpreteer soos ons vir mense sou doen nie. Hy het gesê dat mense nie "slim genoeg sal wees om super-intelligente masjiene te ontwerp nie, maar tog belaglik dom tot die punt om dit moroniese doelwitte te gee sonder voorsorgmaatreëls".<ref>{{Cite web |title=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and Yoshua Bengio about the risks of strong AI |url=https://www.parlonsfutur.com/blog/the-fascinating-facebook-debate-between-yann-lecun-stuart-russel-and-yoshua |access-date=2023-06-08 |website=The fascinating Facebook debate between Yann LeCun, Stuart Russel and [[Yoshua Bengio]] about the risks of strong AI |language=fr}}</ref> Aan die ander kant dui die konsep van instrumentele konvergensie daarop dat byna wat ook al hul doelwitte is, intelligente agente redes sal hê om te probeer oorleef en meer mag te verkry as tussengangerstappe om hierdie doelwitte te bereik. En dat dit nie vereis om emosies te hê nie. [[Nick Bostrom]] gee die gedagte-eksperiment van die skuifspelde-optimaliseerder:<ref>{{Cite web |date=2014-08-22 |title=Will Artificial Intelligence Doom The Human Race Within The Next 100 Years? |url=https://www.huffpost.com/entry/artificial-intelligence-oxford_n_5689858 |access-date=2023-06-08 |website=HuffPost |language=en}}</ref> “Gestel ons het 'n KI wie se enigste doel is om soveel skuifspelde as moontlik te maak. Die KI sal vinnig besef dat dit baie beter sou wees as daar geen mense was nie, want mense kan besluit om dit af te skakel. Want as mense dit doen, sal daar minder skuifspelde wees. Menslike liggame bevat ook baie atome wat in skuifspelde gemaak kan word. Die toekoms waarna die KI sou probeer rat, sou een wees waarin daar baie skuifspelde was, maar geen mense nie.” 'n Sistematiese oorsig in 2021 van die risiko's verbonde aan KAI, terwyl die gebrek aan data opgemerk is, het die volgende potensiële bedreigings gevind: "KAI verwyder homself van die beheer van menslike eienaars/bestuurders, word gegee of ontwikkel onveilige doelwitte, ontwikkeling van onveilige KAIs, KAI's met swak etiek, sedes en waardes; onvoldoende bestuur van KAI, en eksistensiële risiko's".<ref>{{Cite journal |last1=McLean |first1=Scott |last2=Read |first2=Gemma J. M. |last3=Thompson |first3=Jason |last4=Baber |first4=Chris |last5=Stanton |first5=Neville A. |last6=Salmon |first6=Paul M. |date=2021-08-13 |title=The risks associated with Artificial General Intelligence: A systematic review |journal=Journal of Experimental & Theoretical Artificial Intelligence |volume=35 |issue=5 |pages=649–663 |doi=10.1080/0952813X.2021.1964003 |issn=0952-813X |doi-access=free }}</ref> Baie geleerdes wat bekommerd is oor eksistensiële risiko, bepleit (moontlik massiewe) navorsing oor die oplossing van die moeilike "beheerprobleem" om die vraag te beantwoord: watter tipe beveiligingsmaatreëls, algoritmes of argitekture kan programmeerders implementeer om die waarskynlikheid te maksimeer dat hul rekursief-verbeterende KI sal voortgaan om op 'n vriendelike, eerder as vernietigende manier op te tree nadat dit superintelligensie bereik het?<ref name="physica_scripta" /><ref>{{cite book |last1=Bostrom |first1=Nick |author-link=Nick Bostrom |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |date=2014 |isbn=978-0-19-967811-2 |edition=First |publisher=Oxford University Press }}<!-- preface --></ref> Die oplossing van die beheerprobleem word bemoeilik deur die KI-wapenwedloop,<ref>{{Cite journal |last1=Naudé |first1=Wim |last2=Dimitri |first2=Nicola |date=2020-06-01 |title=The race for an artificial general intelligence: implications for public policy |journal=AI & Society |language=en |volume=35 |issue=2 |pages=367–379 |doi=10.1007/s00146-019-00887-x |s2cid=52045822 |issn=1435-5655 |doi-access=free }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Torres |first=Phil |date=2019-05-04 |title=The possibility and risks of artificial general intelligence |url=https://doi.org/10.1080/00963402.2019.1604873 |journal=Bulletin of the Atomic Scientists |volume=75 |issue=3 |pages=105–108 |doi=10.1080/00963402.2019.1604873 |bibcode=2019BuAtS..75c.105T |s2cid=150498464 |issn=0096-3402 |access-date=29 Augustus 2022 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181016/https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00963402.2019.1604873 |url-status=live }}</ref> wat byna seker die militarisering en bewapening sal meebring van KAI deur meer as een nasiestaat, wat lei tot KAI-geaktiveerde [[oorlog]]voering, en in die geval van KI-wanbelyning, KAI-gerigte oorlogvoering, moontlik teen die hele mensdom<ref>{{Citation |last1=Turchin |first1=Alexey |title=Military AI as a Convergent Goal of Self-Improving AI |date=2018-07-27 |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351251389-25 |work=Artificial Intelligence Safety and Security |pages=375–393 |place=First edition. {{!}} Boca Raton, FL : CRC Press/Taylor & Francis Group, 2018. |publisher=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25138-9 |access-date=2022-08-29 |last2=Denkenberger |first2=David |doi=10.1201/9781351251389-25 |s2cid=65323952 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181021/https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.1201/9781351251389-25/military-ai-convergent-goal-self-improving-ai-alexey-turchin-david-denkenberger |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Carayannis |first1=Elias G. |last2=Draper |first2=John |date=2022-01-11 |title=Optimising peace through a Universal Global Peace Treaty to constrain the risk of war from a militarised artificial superintelligence |url=https://doi.org/10.1007/s00146-021-01382-y |journal=AI & Society |pages=1–14 |language=en |doi=10.1007/s00146-021-01382-y |issn=1435-5655 |access-date=29 Augustus 2022 |archive-date=2 Februarie 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230202181018/https://link.springer.com/article/10.1007/s00146-021-01382-y |url-status=live }}</ref> Die tese dat KI eksistensiële risiko kan inhou, het ook teenstanders. Skeptici beweer soms dat die tesis kripto-godsdienstig is, met 'n irrasionele geloof in die moontlikheid van superintelligensie wat 'n irrasionele geloof in 'n almagtige [[God]] vervang. Jaron Lanier het in 2014 aangevoer dat die idee dat die destydse huidige masjiene op enige manier intelligent was "'n illusie" en 'n "verstommende bedrogspul" deur die rykes is.<ref name="atlantic-but-what">{{cite magazine |url=https://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/but-what-does-the-end-of-humanity-mean-for-me/361931/ |title=But What Would the End of Humanity Mean for Me? |magazine=The Atlantic |date=9 Mei 2014 |first=James |last=Hamblin |access-date=12 Desember 2015 |archive-date=4 Junie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140604211145/http://www.theatlantic.com/health/archive/2014/05/but-what-does-the-end-of-humanity-mean-for-me/361931/ |url-status=live }}</ref> [[Lêer:Gordon Moore 1978 (cropped).png|duimnael|Gordon Moore]] Baie kritiek voer aan dat KAI op kort termyn onwaarskynlik is. Rekenaarwetenskaplike Gordon Bell voer aan dat die menslike ras homself sal vernietig voordat dit die [[tegnologiese singulariteit]] bereik. [[Gordon Moore]], die oorspronklike voorstander van [[Moore se wet]], verklaar: "Ek is 'n skeptikus. Ek glo nie dat ('n tegnologiese singulariteit) waarskynlik sal gebeur nie, ten minste nie vir 'n lang tyd nie."<ref>{{cite news |title=Tech Luminaries Address Singularity |url=https://spectrum.ieee.org/computing/hardware/tech-luminaries-address-singularity |access-date=8 April 2020 |work=IEEE Spectrum: Technology, Engineering, and Science News |issue=SPECIAL REPORT: THE SINGULARITY |date=1 Junie 2008 |language=en |archive-date=30 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430150019/https://spectrum.ieee.org/computing/hardware/tech-luminaries-address-singularity |url-status=live }}</ref> Voormalige Baidu-visepresident en hoofwetenskaplike Andrew Ng het in 2015 gesê om bekommerd te wees oor KI-eksistensiële risiko is "soos om bekommerd te wees oor oorbevolking op [[Mars]] wanneer ons nog nie eens voet op die planeet gesit het nie."<ref name=shermer>{{cite journal|last1=Shermer|first1=Michael|title=Apocalypse AI|url=https://www.scientificamerican.com/article/artificial-intelligence-is-not-a-threat-mdash-yet/|access-date=27 November 2017|journal=Scientific American|date=1 March 2017|volume=316 |issue=3 |pages=77|language=en|doi=10.1038/scientificamerican0317-77|pmid=28207698 |bibcode=2017SciAm.316c..77S|archive-date=1 Desember 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201051401/https://www.scientificamerican.com/article/artificial-intelligence-is-not-a-threat-mdash-yet/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-04-04 |title=AGI Expert Peter Voss Says AI Alignment Problem is Bogus {{!}} NextBigFuture.com |url=https://www.nextbigfuture.com/2023/04/agi-expert-peter-voss-says-ai-alignment-problem-is-bogus.html |access-date=2023-06-08 |language=en}}</ref> In 2023 het die HUB's van Google DeepMind, OpenAI en Anthropic, saam met ander bedryfsleiers en navorsers, 'n gesamentlike verklaring uitgereik waarin hulle beweer dat "Die versagting van die risiko van uitwissing van KI 'n wêreldwye prioriteit moet wees saam met ander risiko's op maatskaplike skaal soos [[pandemie]]s en [[kernoorlog]]."<ref>{{Cite web |title=Statement on AI Risk {{!}} CAIS |url=https://www.safe.ai/statement-on-ai-risk |access-date=2023-06-08 |website=www.safe.ai}}</ref> === Massa werkloosheid === Navorsers van [[OpenAI]] het beraam dat "80% van die Amerikaanse arbeidsmag ten minste 10% van hul werktake kan hê wat deur die bekendstelling van LLM's geraak word, terwyl ongeveer 19% van werkers dalk sien dat ten minste 50% van hul take geraak word".<ref>{{Cite web |title=GPTs are GPTs: An early look at the labor market impact potential of large language models |url=https://openai.com/research/gpts-are-gpts |access-date=2023-06-07 |website=openai.com |language=en}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |date=2023-03-23 |title=80% of workers will be exposed to AI. These jobs will be most affected |url=https://www.euronews.com/next/2023/03/23/openai-says-80-of-workers-could-see-their-jobs-impacted-by-ai-these-are-the-jobs-most-affe |access-date=2023-06-08 |website=euronews |language=en}}</ref> Hulle beskou kantoorwerkers as die mees blootgestelde, byvoorbeeld wiskundiges, rekenmeesters of webontwerpers.<ref name=":6" /> KAI kan 'n beter outonomie hê, vermoë om besluite te neem, om met ander rekenaargereedskap te koppel, maar ook om gerobotiseerde liggame te beheer. Volgens [[Stephen Hawking]] sal die uitkoms van outomatisering op die lewenskwaliteit afhang van hoe die rykdom herverdeel sal word:<ref name=":92">{{Cite magazine |last=stevenson |first=matt |date=2015-10-08 |title=Answers to Stephen Hawking's AMA are Here! |url=https://www.wired.com/brandlab/2015/10/stephen-hawkings-ama/ |magazine=Wired |language=en |issn=1059-1028 |access-date=2023-06-08}}</ref> “Almal kan 'n lewe van luukse ontspanning geniet as die masjien-geproduseerde rykdom gedeel word, of die meeste mense kan ongelukkig arm word as die masjieneienaars suksesvol teen die herverdeling van rykdom steun. Tot dusver blyk die neiging na die tweede opsie te wees, met tegnologie wat steeds toenemende ongelykheid dryf.” [[Elon Musk]] is van mening dat die outomatisering van die samelewing van regerings sal vereis om 'n [[Basisinkomste|universele basiese inkomste]] aan te neem.<ref>{{Cite web |last=Sheffey |first=Ayelet |title=Elon Musk says we need universal basic income because 'in the future, physical work will be a choice' |url=https://www.businessinsider.com/elon-musk-universal-basic-income-physical-work-choice-2021-8 |access-date=2023-06-08 |website=Business Insider |language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} == Bronnelys == * {{cite book |title=UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. |date=11 June 2021 |publisher=UNESCO |location=Paris |isbn=978-92-3-100450-6 |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433/PDF/377433eng.pdf.multi |access-date=22 September 2021 |archive-date=18 Junie 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220618233752/https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000377433/PDF/377433eng.pdf.multi |url-status=live }} * {{Citation | last=Aleksander | first=Igor | year=1996 | title=Impossible Minds | publisher=World Scientific Publishing Company | isbn=978-1-86094-036-1 | url-access=registration | url=https://archive.org/details/impossiblemindsm0000alek }} * {{Citation| vauthors = Azevedo FA, Carvalho LR, Grinberg LT, Farfel J| display-authors = etal| title = Equal numbers of neuronal and nonneuronal cells make the human brain an isometrically scaled-up primate brain| journal = The Journal of Comparative Neurology| volume = 513| issue = 5| pages = 532–41| date = April 2009| pmid = 19226510| doi = 10.1002/cne.21974| s2cid = 5200449| url = https://www.researchgate.net/publication/24024444| access-date = 4 September 2013| ref = {{harvid|Azevedo et al.|2009}}| archive-date = 18 February 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210218035513/https://www.researchgate.net/publication/24024444_Equal_Numbers_of_Neuronal_and_Nonneuronal_Cells_Make_the_Human_Brain_an_Isometrically_Scaled-Up_Primate_Brain| url-status = live}} * {{Citation | first=Anthony | last=Berglas | title=Artificial Intelligence will Kill our Grandchildren | year=2008 | url=http://berglas.org/Articles/AIKillGrandchildren/AIKillGrandchildren.html | access-date=31 Augustus 2012 | archive-date=23 Julie 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140723053223/http://berglas.org/Articles/AIKillGrandchildren/AIKillGrandchildren.html | url-status=live }} * {{Citation | last = Chalmers |first = David | year=1996 | title = The Conscious Mind |publisher=Oxford University Press.}} * {{Citation | last = Clocksin|first=William |date=Aug 2003 |title=Artificial intelligence and the future|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society A |pmid=12952683 |volume=361 |issue=1809 |pages=1721–1748 |doi=10.1098/rsta.2003.1232 |bibcode=2003RSPTA.361.1721C |s2cid=31032007}}. * {{Citation | first = Brad | last = Darrach | date=20 November 1970 | title=Meet Shakey, the First Electronic Person | magazine=Life | pages = 58–68 }}. * {{Citation | last = Drachman | first = D | title = Do we have brain to spare? | journal = Neurology | volume = 64 | issue = 12 | pages = 2004–5 | year = 2005 | pmid = 15985565 | doi = 10.1212/01.WNL.0000166914.38327.BB | s2cid = 38482114}}. * {{Citation | last1 = Feigenbaum | first1 = Edward A. | first2=Pamela | last2=McCorduck | title = The Fifth Generation: Artificial Intelligence and Japan's Computer Challenge to the World | publisher = Michael Joseph | year = 1983 | isbn = 978-0-7181-2401-4 }} * {{Citation | last = Gelernter | first = David | year = 2010 | title = Dream-logic, the Internet and Artificial Thought | url = http://www.edge.org/3rd_culture/gelernter10.1/gelernter10.1_index.html | access-date = 25 July 2010 | archive-date = 26 July 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100726055120/http://www.edge.org/3rd_culture/gelernter10.1/gelernter10.1_index.html | url-status = live }} * {{Citation |editor1-last = Goertzel |editor1-first = Ben |editor2-last = Pennachin |editor2-first = Cassio |year = 2006 |title = Artificial General Intelligence |publisher = Springer |url = http://people.inf.elte.hu/csizsekp/ai/books/artificial-general-intelligence-cognitive-technologies.9783540237334.27156.pdf |isbn = 978-3-540-23733-4 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130320184603/http://people.inf.elte.hu/csizsekp/ai/books/artificial-general-intelligence-cognitive-technologies.9783540237334.27156.pdf |archive-date = 20 March 2013 }} * {{Citation |last=Goertzel |first=Ben |author-link=Ben Goertzel |date=Dec 2007 |title=Human-level artificial general intelligence and the possibility of a technological singularity: a reaction to Ray Kurzweil's The Singularity Is Near, and McDermott's critique of Kurzweil |journal=Artificial Intelligence |volume=171 |issue=18, Special Review Issue |pages=1161–1173 |url=https://scholar.google.com/scholar?hl=sv&lr=&cluster=15189798216526465792 |access-date=1 April 2009 |doi=10.1016/j.artint.2007.10.011 |archive-date=7 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160107042341/http://scholar.google.com/scholar?hl=sv&lr=&cluster=15189798216526465792 |url-status=live |doi-access=free }}. * {{Citation | last = Gubrud | first = Mark | url = http://www.foresight.org/Conferences/MNT05/Papers/Gubrud/ | title = Nanotechnology and International Security | journal = Fifth Foresight Conference on Molecular Nanotechnology | date = November 1997 | access-date = 7 May 2011 | archive-date = 29 May 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110529215447/http://www.foresight.org/Conferences/MNT05/Papers/Gubrud/ | url-status = live }} * {{cite web |last1=Halal |first1=William E. |title=TechCast Article Series: The Automation of Thought |url=http://www.techcast.org/Upload/PDFs/633615794236495345_TCTheAutomationofThought.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130606101835/http://www.techcast.org/Upload/PDFs/633615794236495345_TCTheAutomationofThought.pdf |archive-date=6 June 2013 }} * {{Citation| last1 = Holte | first1=RC | last2=Choueiry |first2=BY| title = Abstraction and reformulation in artificial intelligence| journal = Philosophical Transactions of the Royal Society B| volume = 358| issue = 1435| pages = 1197–1204| year = 2003| pmid = 12903653| pmc = 1693218| doi=10.1098/rstb.2003.1317}}. * {{Citation | last = Howe | first = J. | url = http://www.dai.ed.ac.uk/AI_at_Edinburgh_perspective.html | title = Artificial Intelligence at Edinburgh University : a Perspective | date = November 1994 | access-date = 30 Augustus 2007 | archive-date = 17 Augustus 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070817012000/http://www.dai.ed.ac.uk/AI_at_Edinburgh_perspective.html | url-status = live }} * {{Citation | last = Johnson| first = Mark | year = 1987| title = The body in the mind| publisher = Chicago|isbn = 978-0-226-40317-5}} * {{Citation | last = Kurzweil | first = Ray | author-link = Ray Kurzweil | title = The Singularity is Near | year = 2005 | publisher = Viking Press | title-link = The Singularity is Near }} * {{Citation | last = Lighthill | first = Professor Sir James | year = 1973 | contribution= Artificial Intelligence: A General Survey | title = Artificial Intelligence: a paper symposium| publisher = Science Research Council }} * {{Citation|last1=Luger|first1=George|first2=William|last2=Stubblefield|year=2004|title=Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving|edition=5th|publisher=The Benjamin/Cummings Publishing Company, Inc.|page=[https://archive.org/details/artificialintell0000luge/page/720 720]|isbn=978-0-8053-4780-7|url=https://archive.org/details/artificialintell0000luge/page/720}} * {{Citation |last=McCarthy|first=John |date=Oktober 2007 |title=From here to human-level AI|journal=Artificial Intelligence |volume=171 |pages=1174–1182 |doi=10.1016/j.artint.2007.10.009 |issue=18|doi-access=free }}. * {{Citation | last = Moravec | first = Hans | year = 1976 | url = http://www.frc.ri.cmu.edu/users/hpm/project.archive/general.articles/1975/Raw.Power.html | title = The Role of Raw Power in Intelligence | access-date = 29 September 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160303232511/http://www.frc.ri.cmu.edu/users/hpm/project.archive/general.articles/1975/Raw.Power.html | archive-date = 3 March 2016 | url-status = dead }} * {{Citation | last = Moravec | first = Hans | year = 1988 | title = Mind Children | publisher = Harvard University Press}} * {{Citation |last=Moravec |first=Hans |date=1998 |title=When will computer hardware match the human brain? |journal=Journal of Evolution and Technology |volume=1 |url=http://www.transhumanist.com/volume1/moravec.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20060615031852/http://transhumanist.com/volume1/moravec.htm |archive-date=15 June 2006 |url-status=dead |access-date=23 June 2006 }} * {{Citation | last=Nagel | year=1974 | title=What Is it Like to Be a Bat | journal=Philosophical Review | volume=83 | issue=4 | pages=435–50 | url=http://organizations.utep.edu/Portals/1475/nagel_bat.pdf | doi=10.2307/2183914 | jstor=2183914 | access-date=7 November 2009 | archive-date=16 October 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20111016181405/http://organizations.utep.edu/Portals/1475/nagel_bat.pdf | url-status=live }}. * {{Citation | last1 = Newell | first1 = Allen | last2 = Simon | first2=H. A. | year = 1963 | contribution=GPS: A Program that Simulates Human Thought| title=Computers and Thought | editor-last= Feigenbaum | editor-first= E.A. |editor2-last= Feldman |editor2-first= J. |publisher= McGraw-Hill | location= New York }} * {{cite journal | doi = 10.1145/360018.360022 | last1 = Newell | first1 = Allen | last2 = Simon | first2=H. A. | year = 1976 | title=Computer Science as Empirical Inquiry: Symbols and Search| volume= 19 | pages = 113–126 | journal = Communications of the ACM| issue=3 | doi-access= free }} * {{Citation| last=Nilsson | first=Nils | year=1998|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|publisher=Morgan Kaufmann Publishers|isbn=978-1-55860-467-4}} * {{Citation|last=NRC|chapter=Developments in Artificial Intelligence|chapter-url=http://www.nap.edu/readingroom/books/far/ch9.html|title=Funding a Revolution: Government Support for Computing Research|publisher=National Academy Press|year=1999|access-date=29 September 2007|archive-date=12 January 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080112001018/http://www.nap.edu/readingroom/books/far/ch9.html|url-status=live}} * {{Citation | last = Omohundro|first= Steve| year = 2008| title= The Nature of Self-Improving Artificial Intelligence| publisher= presented and distributed at the 2007 Singularity Summit, San Francisco, CA.}} * {{Citation | last1 = Poole | first1 = David | first2 = Alan | last2 = Mackworth | first3 = Randy | last3 = Goebel | publisher = Oxford University Press | year = 1998 | title = Computational Intelligence: A Logical Approach | url = http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html | location = New York | access-date = 6 Desember 2007 | archive-date = 25 Julie 2009 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090725025030/http://www.cs.ubc.ca/spider/poole/ci.html | url-status = live }} * {{Citation|last1=Sandberg|first1=Anders|last2=Boström|first2=Nick|title=Whole Brain Emulation: A Roadmap|url=http://www.fhi.ox.ac.uk/Reports/2008-3.pdf|access-date=5 April 2009|series=Technical Report #2008‐3|year=2008|publisher=Future of Humanity Institute, Oxford University|archive-date=25 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200325021252/https://www.fhi.ox.ac.uk/reports/2008-3.pdf|url-status=live}} * {{Citation |last=Searle |first=John |author-link=John Searle |title=Minds, Brains and Programs |journal=Behavioral and Brain Sciences |volume=3 |issue=3 |pages=417–457 |year=1980 |doi=10.1017/S0140525X00005756 |s2cid=55303721 |url=http://cogprints.org/7150/1/10.1.1.83.5248.pdf |access-date=3 September 2020 |archive-date=17 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317230215/http://cogprints.org/7150/1/10.1.1.83.5248.pdf |url-status=live }} * {{Citation | last= Simon | first = H. A. | year = 1965 | title=The Shape of Automation for Men and Management | publisher =Harper & Row | location = New York }} * {{Citation |last=Sutherland|first= J.G. |year =1990| title= Holographic Model of Memory, Learning, and Expression|journal=International Journal of Neural Systems|volume= 1–3|pages= 256–267}}. * {{Citation | editor1-last = de Vega | editor1-first = Manuel | editor2-last = Glenberg | editor2-first = Arthur | editor3-last = Graesser | editor3-first = Arthur | year = 2008 | title = Symbols and Embodiment: Debates on meaning and cognition | publisher = Oxford University Press | isbn=978-0-19-921727-4 }}. * {{cite book | last1 = Wang | first1 = Pei | last2 = Goertzel | first2 = Ben | author-link2 = Ben Goertzel | year = 2007 | chapter = Introduction: Aspects of Artificial General Intelligence | pages = 1–16 | title = Advances in Artificial General Intelligence: Concepts, Architectures and Algorithms: Proceedings of the AGI Workshop 2006 | publisher = IOS Press | isbn = 978-1-58603-758-1 | chapter-url = https://www.researchgate.net/publication/234801154 | access-date = 13 Desember 2020 | archive-date = 18 Februarie 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210218035513/https://www.researchgate.net/publication/234801154_Introduction_Aspects_of_Artificial_General_Intelligence | url-status = live }} * {{Citation|vauthors=Williams RW, Herrup K | title = The control of neuron number| journal = Annual Review of Neuroscience| volume = 11| pages = 423–53| year = 1988| pmid = 3284447| doi = 10.1146/annurev.ne.11.030188.002231}}.<!--| access-date = 20 June 2009--> * {{Citation |last=Yudkowsky |first=Eliezer |title=Artificial General Intelligence |journal=Annual Review of Psychology |publisher=Springer |year=2006 |url=http://www.singinst.org/upload/LOGI//LOGI.pdf |doi=10.1146/annurev.psych.49.1.585 |pmid=9496632 |isbn=978-3-540-23733-4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090411050423/http://www.singinst.org/upload/LOGI/LOGI.pdf |archive-date=11 April 2009 |volume=49 |pages=585–612 }}. * {{Citation| last=Yudkowsky | first=Eliezer | year=2008 |title=Artificial Intelligence as a Positive and Negative Factor in Global Risk |journal=Global Catastrophic Risks | doi=10.1093/oso/9780198570509.003.0021 | bibcode=2008gcr..book..303Y | isbn=978-0-19-857050-9 }}. * {{Citation |last=Zucker|first=Jean-Daniel |date=July 2003 |title=A grounded theory of abstraction in artificial intelligence|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B |pmid=12903672 |volume=358 |issue=1435 |pmc=1693211 |pages=1293–1309 |doi=10.1098/rstb.2003.1308}}. {{Normdata}} {{Voorbladster}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 2vhxkt9ehgumeqwq2p6k2xab1ni428y 0 400436 2903356 2655291 2026-05-12T11:39:42Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903356 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | name = | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = | taxon = Mesembryanthemum gariepense | authority = (Gerbaulet & Struck) Klak, (2007) | synonyms =* ''Phyllobolus gariepensis'' <small>Gerbaulet & Struck</small> }} '''''Mesembryanthemum gariepense''''' is 'n [[vetplant]] wat deel is van die ''Aizoaceae'' [[Familie (biologie)|familie]] en is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan die [[Noord-Kaap]]. Die [[spesie]] kom in die [[Richtersveld]] voor en is deel van die [[Sukkulente Karoo]] [[bioom]]. Dit het 'n [[voorkomsgebied]] van kleiner as 100 km². Die plant word as seldsaam beskou. == Bronnelys == * [http://redlist.sanbi.org/species.php?species=116-5 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77083423-1 Plants of the World Online] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Mesembryanthemum|gariepense]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] 0uzmg6s8q928yeg3hn901rdln38m48p 0 400717 2903261 2612005 2026-05-12T07:48:00Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903261 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Karel Appel | beeld = Karel Appel (1982).jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Karel Appel in 1982 | geboortenaam = Christiaan Karel Appel | geboortedatum = {{Geboortedatum|1921|04|25}} | geboorteplek = [[Amsterdam]], [[Nederland]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2006|5|3|1921|4|25}} | sterfteplek = [[Zürich]], [[Switserland]] | laaste rusplek = | nasionaliteit = | gade = | veld = [[Verf]], [[beeldhoukuns]], [[digkuns]] | opleiding = [[Rijksakademie]] | beweging = CoBrA | werke = | beskermhere = | beïnvloed_deur = | beïnvloed = | toekenings = | verkies = | webwerf = <!-- {{URL|Voorbeeld.co.za}} --> | agtergrondkleur = #BCD4E6 }} '''Christiaan Karel Appel''' ({{IPA-nl|ˈkrɪstijaːn ˈkaːrəl ˈɑpəl|pron|Karel_Appel.ogg}}; 25 April 1921 – 3 Mei 2006) was 'n Nederlandse [[skilder]], [[Beeldhoukuns|beeldhouer]], en digter. Hy het op veertienjarige ouderdom begin skilder en in die 1940's aan die [[Rijksakademie]] in [[Amsterdam]] studeer. Hy was een van die stigters van die avant-garde beweging [[CoBrA]] in 1948. Hy was ook 'n ywerige beeldhouer en het werke in [[MoMA]] en ander museums wêreldwyd gehad. == Kinderjare == Christiaan Karel Appel is op 25 April 1921 in sy ouerhuis te Dapperstraat 7 in [[Amsterdam]], Nederland, gebore.<ref name="de biografie" /> As kind is hy dikwels 'Kik' genoem. Op die grondvloer het sy pa, Jan Appel, 'n kapperswinkel gehad. Sy ma, gebore Johanna Chevalier, was 'n afstammeling van Franse [[Hugenote]]. Karel Appel het drie broers gehad.<ref name="de biografie" /> Op veertien het Appel sy eerste werklike skildery op doek vervaardig, 'n [[stillewe]] van 'n vrugtemandjie. Vir sy vyftiende verjaardag het sy ryk oom Karel Chevalier vir hom 'n verfstel en 'n esel gegee. Chevalier, 'n ywerige amateurskilder, het sy naamgenoot 'n paar lesse in skilderkuns gegee.<ref name="de biografie" /> == Bronne == * [[Donald Kuspit|Kuspit, Donald]] (2010). "Titanic Power: Karel Appel in the Tradition of the New". ''Psychodrama: Modern Art as Group Therapy''. London: Ziggurat. pp.&nbsp;13–45. {{ISBN|9780956103895}}. *[[Tapié, Michel]]; Amsterdam (Netherlands). Stedelijk Museum. ''Karel Appel'' (Publisher: Amsterdam, author, 1955) [[OCLC]] 11554905 ([http://www.worldcatlibraries.org/oclc/11554905&referer=brief_results Worldcat link]) * {{Cite book| publisher = Leuven University Press| isbn = 978-90-5867-756-3| last = Lyotard| first = Jean-François| title = Karel Appel, A Gesture of Colour| location = Leuven| series = Jean-François Lyotard: Writings on Contemporary Art and Artists| date = 2009-09-01}} == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="de biografie">{{cite book |last=Houts |first=Cathérine van |title=Karel Appel : de biografie |year=2003 |publisher= Olympus|location=Amsterdam |isbn=978-90-254-1913-4 |pages=13 |language=nl}}</ref> }} == Eksterne skakels == {{Commons category|Karel Appel}} {{Wikiquote|Karel Appel}} * [https://www.maxhetzler.com/artists/karel-appel Galerie Max Hetzler, Karel Appel] * [http://www.karelappelfoundation.com Karel Appel Foundation] * [https://www.imj.org.il/en/search/site/Appel%20and%20+Karel Karel Appel op img.org] {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Appel, Karel}} [[Kategorie:Geboortes in 1921]] [[Kategorie:Sterftes in 2006]] [[Kategorie:Nederlandse beeldhouers]] [[Kategorie:Nederlandse digters]] [[Kategorie:Nederlandse skilders]] r2b464vjhkczkvuigk2yxmdfm05l2n1 0 405008 2903259 2708653 2026-05-12T07:46:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903259 wikitext text/x-wiki 'n '''Kakistokrasie''' is 'n [[regering]] wat deur die slegste, minste gekwalifiseerde, of mees gewetenlose burgers bedryf word.<ref>{{Cite book |last=Bowler |first=Peter |url=https://www.worldcat.org/oclc/11757334 |title=The superior person's book of words |date=1985 |isbn=0-87923-556-X |edition=1 |location=Boston |oclc=11757334}}</ref>{{Rp|page=54}}<ref name="fiske">{{cite book|last1=Fiske|first1=Robert Hartwell|title=The Best Words|date=2011|publisher=Marion Street Press|isbn=9781933338828|url=https://books.google.com/books?id=az5IE6Tu8OkC&pg=PA71|accessdate=21 November 2016|language=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite book |last=Bowler |first=Peter |url=https://www.worldcat.org/oclc/1021803310 |title=The Completely Superior Person's Book of Words. |date=2017 |publisher=Bloomsbury Publishing Plc |isbn=978-1-4088-8595-6 |location=London |oclc=1021803310}}</ref> Die woord word sedert die [[17de eeu]] gebruik.<ref name="mw2962017">{{cite news|title=Trending: When Government Is Just The Worst|url=https://www.merriam-webster.com/news-trend-watch/when-government-is-just-the-worst-20170629|accessdate=22 August 2017|work=Merriam Webster|date=29 June 2017|language=en}}</ref> Peter Bowler het in sy boek opgemerk dat daar geen woord is vir 'n regering wat deur die beste burgers bedryf word nie, en dat die ''[[aristargie]]'' moontlik die regte term mag wees, maar dat so 'n regering moontlik 'n kakistokrasie kan wees wat as 'n [[Aristokrasie|aristokrasie]] vermom is. == Etimologie == Die woord is afgelei van twee [[Grieks|Griekse]] woorde, ''kakistos'' (κάκιστος; slegste) en ''kratos'' (κράτος; heerskappy), met 'n letterlike betekenis van regering deur die slegste mense. == Geskiedenis == Die vroegste gebruik van die woord dateer uit die 17de eeu, in Paul Gosnold se preek met die titel "A sermon Preached at the Publique Fast the ninth day of Aug. 1644 at St. Maries": <blockquote> Daarom hoef ons geen gewetenskonflik te hê om teen sulke mense te bid nie: teen daardie Skynheilige Oproerstokers wat vuur uit die hemel gehaal het om hul land aan brand te steek, wat Godsdienstigheid voorgegee het om 'n uiterstes slegte opstand te begin en aan te hou: teen daardie [[Nero]]'s, wat die moeder wat hulle gebaar het, oopgeskeur het, en die borsies wat hulle gevoed het, verwond het: teen daardie Kannibale wat vlees eet en dronk is van die bloed van hul eie broers: teen daardie Catiline's wat hul private doelwitte in die openbare onrus soek, en die Koninkryk aan die brand gesteek het om hul eie eiers te rooster: teen daardie storms van die Staat, daardie rustelose geeste wat nie langer kan leef as om te baklei en te mors nie; wat deur 'n voortdurende jeuk van verandering en vernuwing geprikkel word, ons ou Hiërargie in 'n nuwe Presbiterium omskep, en dit weer in 'n nuwer Onafhanklikheid; en ons welgematigde Monargie in 'n dol soort Kakistokrasie. Goeie Hemel! </blockquote> Die Engelse skrywer Thomas Love Peacock het later die term in sy roman van 1829, ''The Misfortunes of Elphin'', gebruik, waarin hy verduidelik dat kakistokrasie die teenoorgestelde van aristokrasie verteenwoordig, aangesien ''aristos'' (ἄριστος) "uitmuntend" in Grieks beteken. In sy ''Memoir on Slavery'' van 1838, het die Amerikaanse senator William Harper kakistokrasie met anargie vergelyk en gesê dit het selde voorgekom: <blockquote> Anargie is nie soseer die afwesigheid van regering nie as wel die regering van die slegstes—nie aristokrasie nie, maar kakistokrasie—'n toestand van sake wat, tot eer van ons aard, selde onder mense voorgekom het, en wat miskien net ten volle geïllustreer is gedurende die slegste tye van die [[Franse Rewolusie]], toe daardie afgryslike hel met sy afgryslikste vlamme gebrand het. In so 'n toestand van sake is om beskuldig te word om skuldig verklaar te word—om die onskuldige te beskerm, is om skuldig te wees; en wat miskien die ergste gevolg is, selfs mense van beter aard, vir wie hul eie dade gruwelik is, word deur vrees aangepor om voorwaarts te gaan en aandadig te wees aan dade van skuld en geweld. </blockquote> Die Amerikaanse digter James Russell Lowell het die term in 1876 gebruik, in 'n brief aan Joel Benton, waarin hy skryf: "Wat my met twyfel en benoudheid vervul, is die verlaging van die morele standaard. Is dit wel of nie 'n resultaat van [[Demokrasie]] nie? Is ons 'n 'regering van die mense deur die mense vir die mense,' of eerder 'n Kakistokrasie, ten bate van skurke ten koste van dwase?" == Gebruik == Die term word gewoonlik deur kritici van 'n land se regering gebruik. Dit is wisselend in die verlede gebruik om die [[Rusland|Russiese]] regering onder [[Boris Jeltsin]] en later [[Wladimir Poetin]] te beskryf, die regering van [[Egipte]] onder [[Abdel Fattah el-Sisi]], regerings in [[Afrika suid van die Sahara]], die regering van die [[Filippyne]] onder [[Rodrigo Duterte]], en verskeie administrasies van die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. Die term het toegeneemde gebruik gesien gedurende die presidentskap van [[Donald Trump]] en het viraal gegaan toe die gasheer van MSNBC, Joy Reid, en voormalige CIA-direkteur John Brennan dit in 2017 en 2018 onderskeidelik gebruik het om Trump te beledig. Die woord is deur kommentators in verskeie koerante, politieke publikasies, en boeke gebruik om die Trump-administrasie te beskryf. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{wiktionary|kakistokrasie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Regeringstelsels]] sv81anx9zmscceihmlpsjju4kn37z42 0 405924 2903355 2619576 2026-05-12T11:38:47Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903355 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon|name=Melton Prior|image=Melton Prior.jpg|caption=Melton Prior|birth_name=|birth_date={{Geboortedatum|1845|9|12|df=y}}|birth_place=[[Camden Town]], Londen, Engeland|death_date={{SDEO|1845|9|12|1910|11|2|df=y}}|death_place=Londen, Engeland|education=|occupation=Oorlogskorresondent|alias=|title=|family=|spouse=|domestic_partner=|children=|years_active=1873-1905|credits=|agent=|URL=}} '''Melton Prior''' (12 September 1845 - 2 November 1910) was van die vroeë 1870's tot 1904 'n Britse kunstenaar en oorlogskorrespondent vir ''The Illustrated London News''. Prior was in die laat [[Victoriaanse tydperk]] een van die voorste illustreerders van [[Groot-Brittanje]]. Hy was bekend vir sy vermoë om vinnig tonele met sy potlood te skets. Die potloodsketse wat hy op die veld geteken het, sou teruggestuur word na [[Londen]], waar dit deur ateljeekunstenaars oorgeteken en op houtblokke gegraveer is vir druk in die Saterdag-uitgawes van ''The Illustrated London News''. Benewens die dekking van konflikte oor die wêreld heen, het hy ook op 'n aantal koninklike toere gereis, insluitend dié van die [[George V van die Verenigde Koninkryk|Prins van Wallis]] in 1901 na Kanada. Prior was een van twee groot kunstenaars in diens van ''The Illustrated London News''; die ander een was William Simpson (1823-1899). == Lewe == [[Lêer:Melton_Prior_-_Illustrated_London_News_-_The_Transvaal_War_-_General_Sir_George_Colley_at_the_Battle_of_Majuba_Mountain_Just_Before_He_Was_Killed.jpg|duimnael|Illustrasie van die [[Slag van Majuba]] vir ''The Illustrated London News'' (1881).]] Prior is in [[Camden Town]], Londen, gebore en het onder sy pa, William Henry Prior (1812–1882), 'n landskapkunstenaar, skilder en illustreerder, gestudeer. In 1873 is hy deur ''The Illustrated London News'' gekontrakteer om na [[Wes-Afrika]] te reis om die [[Asjantiryk|Asjanti]]-oorlog te dek. Onder die korrespondente met wie Prior in Wes-Afrika saamgewerk het, was GA Henty, met wie hy 'n hut op die veldtog gedeel het.<ref name=Newbolt-537>{{ cite book |last=Newbolt |first=Peter |title=G.A. Henty, 1832-1902 : a bibliographical study of his British editions, with short accounts of his publishers, illustrators and designers, and notes on production methods used for his books |chapter=Periodicals and Newspapers to which Henty contributed: 214. The Illustrated London News |pages=[https://archive.org/details/trent_0116404196192/page/537 537] |date=1996 |publisher=Scholar Press |location=Brookfield, Vt. |isbn=9781859282083 |url=https://archive.org/details/trent_0116404196192 |url-access=registration |accessdate=2020-05-02 }}</ref> Prior het 'n tekening gemaak van die kwartiere wat die oorlogskorrespondente gedeel het en dit was op 28 Februarie 1874 'n titelbladillustrasie vir ''The Illustrated London News''. <ref name=Newbolt-537/> Dit is gevolg deur die gevegte teen die Carliste in Spanje te dek voordat hy na [[Oos-Europa]] vertrek het, waar Prior die gebeure in Herzegovina en die Russies-Turkse Oorlog geskets het. Prior het in 1879 na [[Durban]] gereis om verslag te doen oor die [[Anglo-Zoeloeoorlog|Anglo-Zoeloe-oorlog]], wat pas in Januarie begin het. Hoewel hy die gebeure by Isandlwana en [[Slag van Rorke's Drift|Rorke's Drift]] misgeloop het, was hy getuie van daaropvolgende voorvalle, insluitend die finale [[Slag van Ulundi]]. Hy was ook saam met die groep wat die lyk van [[Napoléon Eugène Louis Bonaparte|Louis-Napoléon, die prince imperial]], ontdek het. Alhoewel Boere die Britte in die oorlog teen die Zoeloes bygestaan ​​het, het hulle die Britse heerskappy gegrief en wou hulle die onafhanklikheid van die [[Zuid-Afrikaansche Republiek|Suid-Afrikaanse Republiek]] en die [[Oranje-Vrystaat]] hê. Na die beëindiging van onderhandelinge het vyandelikhede uitgebreek, en Prior was getuie van die nasleep van die [[Eerste Vryheidsoorlog]] en die Boere-oorwinning by Majuba. === Noord-Afrika, 1882-1885 === Die volgende jaar ws Prior in die buiteland op 'n skip van die [[Britse Vloot]] tydens die bombardement van [[Alexandrië]] . Later het hy die Britse magte onder generaal sir [[Garnet Wolseley]] op die ekspedisie langs die Nyl vergesel. Op 13 September 1882 was hy getuie van die vernietiging van die Egiptiese leër by Tel-el-Kebir, wat die ekspedisie beëindig het. In 1884–85 het hy die noodlenigingsekspedisie vir generaal Charles Gordon vergesel en was teenwoordig by die Slag van Abu Klea in die [[Soedan]]. === Suid-Afrika, 1896-1902 === Ná die gebeure in Soedan is Prior na die [[Verre Ooste]] gestuur om die operasies in [[Birma]] te dek. In die middel van die 1890's het hy besluit om terug te keer na Suid-Afrika, waar hy die mislukte [[Jameson-inval]], die [[Matabele-opstand|Rhodesiese verowering van Matabeleland]] en die [[Tweede Vryheidsoorlog]] gedek het. In dié tyd, in 1897, het hy Brits-Indië besoek om te fokus op die Tirah-veldtog aan die noordwesgrens. In die Tweede Vryheidsoorlog was Prior by Ladysmith toe die Boeremagte dit in 1899 beleër het. === Laaste jare van sy loopbaan === Prior se laaste veldtogte was die [[Somaliland]]se ekspedisie van 1903, en die [[Russies-Japannese Oorlog]] van 1904-1905. Hy is op 2 November 1910 in Londen oorlede en is in die Hither Green-begraafplaas begrawe. 'n Monument vir hom met 'n basreliëfportret bestaan in die [[kript]] van die [[St. Paulus se katedraal|St. Paulus-katedraal]] in Londen.<ref>{{Cite web |url=http://www.artandarchitecture.org.uk/images/conway/dd32e8d6.html |title=The Courtauld Institute |access-date=10 September 2023 |archive-date= 1 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201193642/http://www.artandarchitecture.org.uk/images/conway/dd32e8d6.html |url-status=dead }}</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} == Bronne == * Prior, Melton. (1912). [http://catalog.hathitrust.org/Record/006568901 ''Veldtogte van 'n Oorlogskorrespondent'']. Londen: Edward Arnold. * Carruthers, Jane. (1987). ''Melton Prior.'' ''Oorlogskunstenaar in Suider-Afrika 1895 tot 1900.'' Houghton: The Brenthurst Press. * * Harrington, Peter. (1993). ''Britse kunstenaars en oorlog: die gesig van stryd in skilderye en afdrukke, 1700–1914.'' Londen: Greenhill. * Hodgson, Pat. ''The War Illustrators'' . Lees: Visarend. ==Skakels== * [http://www.virtualmuseum.info/collections/person.asp?searchText=collected&prow=2&bio=full Melton Prior] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210201193319/http://www.virtualmuseum.info/collections/person.asp?searchText=collected&prow=2&bio=full}} </link> (brighton en Hove museums) * [http://blogs.brown.edu/bulspecialcollections/ Foto op Brown Universiteit se webwerf] * [https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1910/11/03/102050862.pdf Doodsberig in ''NY Times''] {{vertaaluit| taalafk = en | il = Melton Prior}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1910]] [[Kategorie:Geboortes in 1845]] d8yaj55oilwvssdid0crv818efiykap 0 405944 2903277 2869652 2026-05-12T08:45:10Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903277 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Rugbyspeler | naam = Kurt-Lee Arendse | beeld = [[Lêer:Kurt-Lee Arendse 2022.jpg|180px]] | byskrif = Arendse in 2022 | vollenaam = | bynaam = | geboortedatum = {{Geboortedatum en ouderdom|1996|06|17|df=yes}} | geboorteplek = [[Wes-Kaap]], [[Suid-Afrika]] | lengte = 1,76 m | gewig = 76 kg | ru_posisies = [[Vleuel]], [[heelagter]] | ru_huidigespan = {{Rut Bulls}} / {{Rut Blou Bulle}} | springbokid = | sarugbyno = | ru_jeugjare = 2015<br />2016<br />2017 | ru_jeugspanne = [[Westelike Provinsie]] o/19<br />[[Boland (rugbyspan)|Boland o/20]]<br />[[Westelike Provinsie]] o/21 | ru_klubjare = | ru_proklubs = | ru_klubwedstryde = | ru_klubpunte = | super14 = {{Rut Bulls}} | super14jare = 2020– | super14wedstryde = 19 | super14punte = (50) | ru_currentclub = | super14opdatering = 1 Augustus 2022 | ru_provinsie = {{Rut Blou Bulle}} | ru_provinsiejare = 2020– | ru_provinsiewedstryde = 12 | ru_provinsiepunte = (20) | ru_provinsieopdatering = 1 Augustus 2022 | ru_sewesnasionalejare = 2019–2021 | ru_sewesnasionalespan = {{vlagikoon|RSA}} [[Blitsbokke]] | ru_sewesnasionalekomp = 41 (75) | ru_sewesopdatering = | ru_nasionalespan = {{nowrap|{{RSAru}}}} | ru_nasionalejare = 2022–tans | ru_nasionalewedstryde = 15 | ru_nasionalepunte = (65) | ru_nsopdatering = 1 November 2023 | ru_afrigtingklubs = | ru_afrigtingjare = | ru_afrigtingopdatering = | ander = Ja | beroep = Professionele Rugbyspeler | eggenote = | kinders = | familie = | skool = Paulus Joubert Sekondêre Skool, [[Paarl]] | universiteit = [[Universiteit van Wes-Kaapland]] | url = }} '''Kurt-Lee Arendse''' (gebore 17 Junie 1996) is 'n Suid-Afrikaanse professionele rugbyspeler vir die [[Springbokke|Suid-Afrikaanse nasionale span]], waar sy gereelde posisie vleuel of heelagter is, en 'n rugbyspeler vir die [[Bulls (Verenigde Rugbykampioenskap)|Bulle]] in die [[Verenigde Rugbykampioenskap]]. Hy was ook deel van Suid-Afrika se wenspan tydens die [[Rugbywêreldbeker 2023]]. == Loopbaan == Arendse was op Paulus Joubert Sekondêre Skool in die [[Paarl]], waar hy vir die [[Boland (rugbyspan)|Boland Kavaliers]] se sewesspan gekies is wat aan die 2014 SARU Onder-18 Sewes-kompetisie deelgeneem het.<ref name="WP U18 Sevens Champs2">{{en}} {{cite news|date=7 October 2014|title=WP U18 Sevens Champs|work=Rugby365|url=https://rugby365.com/schools/news-sa-schools/wp-u18-sevens-champs|accessdate=20 April 2019}}</ref> Hy het deur rugby se jeuggeledere gevorder en in verskeie nasionale junior kompetisies gespeel — hy het vir [[Westelike Provinsie]] o/19 in die 2015 o/19 Provinsiale Kampioenskap gespeel, vir [[Boland (rugbyspan)|Boland]] o/20 in die 2016 o/20 Provinsiale Kampioenskap en vir Westelike Provinsie se o/21-span in die 2017 o/21 Provinsiale Kampioenskap. Hy is aangewys as die MVP by die 2018 Varsitybeker-sewestoernooi,<ref name="Player Profiles: Kurt-Lee Arendse">{{en}} {{Cite web|url=https://springboks.rugby/teams/player?pid=11987&teamclass=3|title=Player Profiles : Kurt-Lee Arendse|website=South African Rugby Union|accessdate=20 April 2019}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en het in Desember 2018 by die Suid-Afrikaanse Rugby Sewesakademie aangesluit<ref name="Player Profiles: Kurt-Lee Arendse" /> Nadat hy vir [[Universiteit van Wes-Kaapland|UWK]] in die 2019 Varsitybeker gespeel het, is Arendse aangewys in die [[Blitsbokke|Blitsbokgroep]] vir die Vancouver Sewes,<ref name="Davids and Arendse to join Blitzboks in Vancouver">{{en}} {{Cite press release|url=https://springboks.rugby/en/articles/2019/03/04/Davids-and-Arendse-to-join-Blitzboks-in-Vancouver|title=Davids and Arendse to join Blitzboks in Vancouver|accessdate=20 April 2019}}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> en hy het sy buiging gemaak in hul 31–12 Beker-halfeindstryd oorwinning oor [[Fidjiaanse nasionale rugbyspan|Fidji]].<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.world.rugby/sevens-series/stage/1882/match#match-27192|title=Match Centre: Vancouver, Cup Semi Finals, Match 39|date=10 March 2019|website=World Rugby|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024134736/https://www.world.rugby/sevens-series/stage/1882/match#match-27192|archive-date=24 October 2021|accessdate=19 April 2019}}</ref> Hy was 'n ongebruikte plaasvervanger in die eindstryd,<ref>{{en}} {{Cite web|url=https://www.world.rugby/sevens-series/stage/1882/match#match-27198|title=Match Centre: Vancouver, Cup Final, Match 45|date=10 March 2019|website=World Rugby|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024134736/https://www.world.rugby/sevens-series/stage/1882/match#match-27198|archive-date=24 October 2021|accessdate=19 April 2019}}</ref> wat Suid-Afrika gewen het en Frankryk met 21–12 geklop het. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Navbox |name = Kurt-Lee Arendse |state = collapsed |title = Springbokspanne gehaal |list1 = {{Springbokke (2023 Rugbywêreldbeker)}} }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Arendse, Kurt-Lee}} [[Kategorie:Geboortes in 1996]] [[Kategorie:Bulls rugbyspelers]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Springbokrugbyspelers]] [[Kategorie:Olimpiese sewesrugbyspelers]] jqcxy7ynoqpo5d1d5fc5jja5t5zxbiu 3 406670 2903167 2902663 2026-05-11T19:21:00Z MediaWiki message delivery 55541 /* Tech News: 2026-20 */ nuwe afdeling 2903167 wikitext text/x-wiki == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15:01, 20 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18:06, 27 April 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20:43, 4 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19:21, 11 Mei 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> 3ahh8tei99ticb8rf7esol5b000563n 0 407180 2903243 2891024 2026-05-12T07:36:37Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903243 wikitext text/x-wiki {{Kunsmatige intelligensie}} ’n '''KI-oorname''' is ’n hipotetiese scenario waarin [[kunsmatige intelligensie]] (KI) die oorheersende vorm van [[intelligensie]] op [[Aarde]] word, aangesien [[rekenaarprogram]]me of [[robot]]te effektief beheer oor die planeet neem ten koste van die menslike spesie. Moontlike scenario's sluit in die vervanging van die hele menslike arbeidsmag, oorname deur 'n superintelligente KI, en die gewilde idee van 'n robotopstand. Verhale van KI-oornames is baie gewild in [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]]. Sommige openbare figure, soos [[Stephen Hawking]] en [[Elon Musk]], het navorsing oor voorsorgmaatreëls bepleit om te verseker dat toekomstige [[Kunsmatige algemene intelligensie|superintelligente masjiene]] onder menslike beheer bly.<ref>{{Cite web |last=Lewis |first=Tanya |date=2015-01-12 |title=''Don't Let Artificial Intelligence Take Over, Top Scientists Warn'' |url=http://www.livescience.com/49419-artificial-intelligence-dangers-letter.html |access-date=20 Oktober 2015 |website=LiveScience |publisher=Purch |quote= Stephen Hawking, Elon Musk en dosyne ander topwetenskaplikes en tegnologieleiers het 'n brief onderteken wat waarsku oor die potensiële gevare van die ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI).|archive-date=2018-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180308100411/https://www.livescience.com/49419-artificial-intelligence-dangers-letter.html |url-status=live }}</ref> ==Tipes== ===Outomatisering van die ekonomie=== Die tradisionele konsensus onder ekonome was dat [[tegnologie]]se vooruitgang nie langtermynwerkloosheid veroorsaak nie. Onlangse innovasie op die gebied van robotika en kunsmatige intelligensie het egter kommer laat ontstaan dat menslike arbeid uitgedien sal word, wat mense in verskeie sektore sonder werk laat om 'n bestaan te verdien, wat tot 'n ekonomiese krisis sal lei.<ref>{{Cite web |last=Lee |first=Kai-Fu |date=2017-06-24 |title=The Real Threat of Artificial Intelligence |url=https://www.nytimes.com/2017/06/24/opinion/sunday/artificial-intelligence-economic-inequality.html |access-date=2017-08-15 |website=[[The New York Times]] |quote= Hierdie "gereedskap" kan beter as mense presteer in 'n gegewe taak. Hierdie soort KI versprei na duisende domeine, en soos dit gebeur, sal dit baie werksgeleenthede uitskakel.|archive-date=2020-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200417183307/https://www.nytimes.com/2017/06/24/opinion/sunday/artificial-intelligence-economic-inequality.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Larson |first=Nina |date=2017-06-08 |title=AI 'good for the world'... says ultra-lifelike robot |url=https://phys.org/news/2017-06-ai-good-world-ultra-lifelike-robot.html |access-date=2017-08-15 |website=Phys.org |quote= Onder die gevreesde gevolge van die opkoms van die robotte is die groeiende impak wat hulle op menslike werk en ekonomieë sal hê. |archive-date=2020-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200306021915/https://phys.org/news/2017-06-ai-good-world-ultra-lifelike-robot.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Santini |first=Jean-Louis |date=2016-02-14 |title=Intelligent robots threaten millions of jobs |url=https://phys.org/news/2016-02-intelligent-robots-threaten-millions-jobs.html#nRlv |access-date=2017-08-15 |website=Phys.org |quote=" Ons nader 'n tyd wanneer masjiene in staat sal wees om byna enige taak beter as mense te vaar,” het Moshe Vardi, direkteur van die Instituut vir Inligtingstegnologie aan die Rice Universiteit in [[Texas]] gesê. |archive-date=2019-01-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190101014340/https://phys.org/news/2016-02-intelligent-robots-threaten-millions-jobs.html#nRlv |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Williams-Grut |first=Oscar |date=2016-02-15 |title=Robots will steal your job: How AI could increase unemployment and inequality |url=http://www.businessinsider.com/robots-will-steal-your-job-citi-ai-increase-unemployment-inequality-2016-2?r=UK&IR=T |access-date=2017-08-15 |website=Businessinsider.com |publisher=Business Insider |quote= Top rekenaarwetenskaplikes in die VSA het gewaarsku dat die opkoms van kunsmatige intelligensie (KI) en robotte in die werkplek massawerkloosheid en ontwrigte ekonomieë kan veroorsaak, eerder as om bloot produktiwiteitswinste te ontsluit en ons almal vry te maak om TV te kyk en sport te speel.|archive-date=2017-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170816061548/http://www.businessinsider.com/robots-will-steal-your-job-citi-ai-increase-unemployment-inequality-2016-2?r=UK&IR=T |url-status=live }}</ref> Baie klein en mediumgrootte ondernemings kan ook uit die besigheid gedryf word as hulle nie die nuutste robot- en KI-tegnologie kan bekostig of lisensieer nie, en moet dalk fokus op gebiede of dienste wat nie maklik vervang kan word vir voortgesette lewensvatbaarheid in die lig van sulke [[tegnologie]] nie. <ref>{{Cite news |date=2017-10-17 |title=How can SMEs prepare for the rise of the robots? |language=en-US |work=LeanStaff |url=http://www.leanstaff.co.uk/robot-apocalypse/ |url-status=dead |access-date=2017-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171018073852/http://www.leanstaff.co.uk/robot-apocalypse/ |archive-date=2017-10-18}}</ref> ==== Tegnologieë wat werkers kan vervang ==== KI-tegnologie is die afgelope jaar wyd aangeneem. Alhoewel hierdie tegnologie baie tradisionele werkers vervang het, skep dit ook nuwe geleenthede. Nywerhede wat die meeste vatbaar is vir KI-oorname sluit [[vervoer]], kleinhandel en die [[weermag]] in. KI militêre tegnologieë, byvoorbeeld, laat soldate toe om op afstand te werk sonder enige risiko van besering. Skrywer Dave Bond voer aan dat soos KI-tegnologie aanhou ontwikkel en uitbrei, die verhouding tussen mense en robotte sal verander; hulle sal nou geïntegreer raak in verskeie aspekte van die lewe. KI sal waarskynlik sommige werkers verplaas terwyl geleenthede vir nuwe werk in ander sektore geskep word, veral in velde waar take herhaalbaar is.<ref>{{Cite journal|last=Frank|first=Morgan|date=2019-03-25|title=Toward understanding the impact of artificial intelligence on labor|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=116|issue=14|pages=6531–6539|doi=10.1073/pnas.1900949116|pmid=30910965|pmc=6452673|bibcode=2019PNAS..116.6531F |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite book|last=Bond|first=Dave|title=Artificial Intelligence|year=2017|pages=67–69}}</ref> ==== Rekenaar-geïntegreerde vervaardiging ==== [[Rekenaar]]-geïntegreerde vervaardiging gebruik rekenaars om die produksieproses te beheer. Dit laat individuele prosesse toe om inligting met mekaar uit te ruil en aksies te inisieer. Alhoewel vervaardiging vinniger en minder foutgevoelig kan wees deur die integrasie van rekenaars, is die grootste voordeel die vermoë om outomatiese vervaardigingsprosesse te skep. Rekenaar-geïntegreerde vervaardiging word in die motor-, lugvaart-, ruimte- en skeepsboubedrywe gebruik. ==== Witboordjiemasjiene ==== Die 21ste eeu het gesien hoe 'n verskeidenheid vaardige take gedeeltelik deur [[masjien]]e oorgeneem is, insluitend [[vertaling]], regsnavorsing en laevlak-joernalistiek. Versorgingswerk, vermaak en ander take wat empatie vereis, wat voorheen veilig gedink is van outomatisering, is ook begin om deur robotte uitgevoer te word.<ref>{{Cite news |last=Skidelsky |first=Robert |date=2013-02-19 |title=Rise of the robots: what will the future of work look like? |work=The Guardian |location=London |url=https://www.theguardian.com/business/2013/feb/19/rise-of-robots-future-of-work |access-date=14 Julie 2015 |archive-date=2019-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190403203821/https://www.theguardian.com/business/2013/feb/19/rise-of-robots-future-of-work |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bria |first=Francesca |date=Februarie 2016 |title=The robot economy may already have arrived |url=https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/francesca-bria/robot-economy-full-automation-work-future |access-date=20 Mei 2016 |publisher=openDemocracy |archive-date=17 Mei 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160517215840/https://www.opendemocracy.net/can-europe-make-it/francesca-bria/robot-economy-full-automation-work-future |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Srnicek |first=Nick |date=Maart 2016 |title=4 Reasons Why Technological Unemployment Might Really Be Different This Time |url=http://wire.novaramedia.com/2015/03/4-reasons-why-technological-unemployment-might-really-be-different-this-time/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160625161447/http://wire.novaramedia.com/2015/03/4-reasons-why-technological-unemployment-might-really-be-different-this-time/ |archive-date=25 Junie 2016 |access-date=20 Mei 2016 |publisher=novara wire}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Brynjolfsson |first1=Erik |title=The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity in a Time of Brilliant Technologies |last2=McAfee |first2=Andrew |publisher=W. W. Norton & Company |year=2014 |isbn=978-0393239355 |chapter=''passim'', see esp Chpt. 9}}</ref> ==== Outonome motors ==== 'n Outonome motor is 'n [[voertuig]] wat in staat is om sy omgewing te waarneem en te navigeer sonder menslike insette. Baie sulke voertuie word ontwikkel, maar vanaf Mei 2017 is outomatiese motors wat op openbare paaie toegelaat word, nog nie ten volle outonoom nie. Hulle benodig almal 'n menslike bestuurder aan die stuur wat op 'n oomblik se kennisgewing beheer oor die voertuig kan neem. Onder die struikelblokke vir die wydverspreide aanvaarding van outonome voertuie is kommer oor die gevolglike verlies aan bestuursverwante werksgeleenthede in die padvervoerbedryf. Op 18 Maart 2018 is die eerste mens deur 'n outonome voertuig in Tempe, [[Arizona]] deur 'n [[Uber]]-[[selfbesturende motor]] doodgery.<ref>{{Cite news |last=Wakabayashi |first=Daisuke |date=19 Maart 2018 |title=Self-Driving Uber Car Kills Pedestrian in Arizona, Where Robots Roam |work=New York Times |url=https://www.nytimes.com/2018/03/19/technology/uber-driverless-fatality.html |access-date=23 Maart 2018 |archive-date=21 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421221918/https://www.nytimes.com/2018/03/19/technology/uber-driverless-fatality.html |url-status=live }}</ref> ==== Uitwissing ==== ''Hoofartikel:'' Eksistensiële risiko van kunsmatige algemene intelligensie Wetenskaplikes soos Stephen Hawking is vol vertroue dat bomenslike kunsmatige intelligensie fisies moontlik is, en sê "daar is geen fisiese wet wat verhoed dat deeltjies georganiseer word op maniere wat selfs meer gevorderde berekeninge uitvoer as die rangskikkings van deeltjies in menslike breine nie".<ref>{{Cite news |last1=Hawking |first1=Stephen |last2=Stuart Russell |last3=Max Tegmark |last4=Frank Wilczek |date=1 Mei 2014 |title=Stephen Hawking: 'Transcendence looks at the implications of artificial intelligence - but are we taking AI seriously enough?' |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence-but-are-we-taking-9313474.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20151002023652/http://www.independent.co.uk/news/science/stephen-hawking-transcendence-looks-at-the-implications-of-artificial-intelligence-but-are-we-taking-9313474.html |archive-date=2015-10-02 |url-access=limited |url-status=live |access-date=1 April 2016|author3-link=Max Tegmark }}</ref><ref>{{cite book | last1=Müller | first1=Vincent C. | author-link1=Vincent C. Müller | last2=Bostrom | first2=Nick | author-link2=Nick Bostrom | title=Fundamental Issues of Artificial Intelligence | chapter=Future Progress in Artificial Intelligence: A Survey of Expert Opinion | publisher=Springer | year=2016 | isbn=978-3-319-26483-7 | doi=10.1007/978-3-319-26485-1_33 | pages=555–572 | chapter-url=https://nickbostrom.com/papers/survey.pdf | quote= KI-stelsels sal ... algehele menslike vermoë bereik ... baie waarskynlik (met 90% waarskynlikheid) teen 2075. Van die bereiking van menslike vermoë, sal dit binne 30 jaar (75%) na superintelligensie beweeg ... Dus, (die meeste van die KI-kenners wat op die opnames reageer) dink dat superintelligensie waarskynlik oor 'n paar dekades sal kom ...| access-date=2022-06-16 | archive-date=2022-05-31 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220531142709/https://nickbostrom.com/papers/survey.pdf | url-status=live }}</ref> Geleerdes soos [[Nick Bostrom]] debatteer hoe ver bomenslike intelligensie is, en of dit 'n risiko vir die mensdom inhou. Volgens Bostrom sal 'n superintelligente masjien nie noodwendig gemotiveer word deur dieselfde emosionele begeerte om mag te versamel wat mense dikwels dryf nie, maar mag eerder mag behandel as 'n manier om sy uiteindelike doelwitte te bereik; die oorname van die wêreld sal beide sy toegang tot hulpbronne verhoog en help om te verhoed dat ander agente die masjien se planne stuit. As 'n oorvereenvoudigde voorbeeld, 'n skuifspeldmaksimeerder wat uitsluitlik ontwerp is om soveel skuifspelde as moontlik te skep, sal die wêreld wil oorneem sodat dit al die wêreld se hulpbronne kan gebruik om soveel skuifspelde as moontlik te skep, en boonop verhoed dat mense sluit. dit af of gebruik daardie hulpbronne op ander dinge as skuifspelde.<ref>{{cite journal | last=Bostrom | first=Nick | title=The Superintelligent Will: Motivation and Instrumental Rationality in Advanced Artificial Agents | journal=Minds and Machines | publisher=Springer | volume=22 | issue=2 | year=2012 | doi=10.1007/s11023-012-9281-3 | pages=71–85 | s2cid=254835485 | url=https://nickbostrom.com/superintelligentwill.pdf | access-date=2022-06-16 | archive-date=2022-07-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220709032134/https://nickbostrom.com/superintelligentwill.pdf | url-status=live }}</ref> ===In fiksie=== [[Lêer:Capek RUR.jpg|links|duimnael|Robotte kom in opstand in R.U.R., 'n Tsjeggiese toneelstuk uit 1920 wat vertaal word as "Rossum se Universele Robotte".]] KI-oorname is 'n algemene tema in [[Wetenskapsfiksie|wetenskapfiksie]]. Fiktiewe scenario's verskil tipies baie van dié wat deur navorsers veronderstel is deurdat dit 'n aktiewe konflik tussen mense en 'n KI behels of robotte met antropomorfiese motiewe wat dit as 'n bedreiging beskou of andersins 'n aktiewe begeerte het om mense te beveg, in teenstelling met die navorsers se besorgdheid oor 'n KI wat mense vinnig uitroei as 'n neweproduk van die nastrewing van sy doelwitte.<ref name="bostrom-superintelligence">{{Cite book |last=Bostrom |first=Nick |title=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies |title-link=Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies}}</ref> Die idee word gesien in [[Karel Čapek]] se R.U.R., wat die woord [[robot]] in 1921 bekendgestel het,<ref>{{Cite news |date=22 April 2011 |title=The Origin Of The Word 'Robot' |work=Science Friday (public radio) |url=https://www.sciencefriday.com/segments/the-origin-of-the-word-robot/ |access-date=30 April 2020 |archive-date=14 Maart 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314092540/https://www.sciencefriday.com/segments/the-origin-of-the-word-robot/ |url-status=live }}</ref> en kan gesien word in [[Mary Shelley]] se Frankenstein (gepubliseer in 1818), terwyl Victor nadink of, as hy sy monster se versoek toestaan en hom 'n vrou maak , hulle sou voortplant en hulle soort sou die mensdom vernietig.<ref>{{Cite news |last=Botkin-Kowacki |first=Eva |date=28 Oktober 2016 |title=A female Frankenstein would lead to humanity's extinction, say scientists |work=Christian Science Monitor |url=https://www.csmonitor.com/Science/2016/1028/A-female-Frankenstein-would-lead-to-humanity-s-extinction-say-scientists |access-date=30 April 2020 |archive-date=26 Februarie 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226203855/https://www.csmonitor.com/Science/2016/1028/A-female-Frankenstein-would-lead-to-humanity-s-extinction-say-scientists |url-status=live }}</ref> Volgens [[Toby Ord]] is die idee dat 'n KI-oorname robotte vereis 'n wanopvatting wat deur die media en [[Hollywood]] gedryf word. Hy voer aan dat die mees skadelike mense in die geskiedenis nie fisies die sterkste was nie, maar dat hulle eerder woorde gebruik het om mense te oortuig en beheer oor groot dele van die wêreld te verkry. Hy skryf dat 'n voldoende intelligente KI met toegang tot die [[internet]] rugsteunkopieë van homself kan verstrooi, finansiële en menslike hulpbronne (via kuberaanvalle of afpersing) kan versamel, mense op groot skaal kan oorreed, en sosiale kwesbaarhede kan uitbuit wat te subtiel is vir mense om verwag.<ref>{{Cite book |last=Ord |first=Toby |title=The precipice: existential risk and the future of humanity |date=2020 |publisher=Bloomsbury academic |isbn=978-1-5266-0023-3 |location=london New York (N.Y.) |chapter=Unaligned artificial intelligence}}</ref> Die woord "[[robot]]" van R.U.R. kom van die [[Tsjeggies]]e woord, ''robota'', wat arbeider of dienaar beteken. Die toneelstuk van 1920 was 'n protes teen die vinnige groei van tegnologie, met vervaardigde "robotte" met toenemende vermoëns wat uiteindelik in opstand kom.<ref name="surgery">{{Cite journal |last1=Hockstein |first1=N. G. |last2=Gourin |first2=C. G. |last3=Faust |first3=R. A. |last4=Terris |first4=D. J. |date=17 Maart 2007 |title=A history of robots: from science fiction to surgical robotics |journal=Journal of Robotic Surgery |volume=1 |issue=2 |pages=113–118 |doi=10.1007/s11701-007-0021-2 |pmc=4247417 |pmid=25484946}}</ref> Die wetenskapfiksie skrywer [[Isaac Asimov]] het baie oor die interaksie van mens en tegnologie gedink en geskryf. Hy het die ''[[Drie Wette van Robotika]]'' geformuleer, naamlik: 1) 'n Robot mag nie 'n mens beseer of deur gebrek aan optrede, toelaat dat 'n mens skade aangedoen word nie. 2) 'n Robot moet die bevele gehoorsaam wat deur mense gegee word, behalwe waar sulke bevele in stryd is met die Eerste Wet. 3) 'n Robot moet sy eie bestaan beskerm solank sodanige beskerming nie met die Eerste of Tweede Wet bots nie. HAL 9000 (1968) en die oorspronklike ''Terminator'' (1984) is twee ikoniese voorbeelde van vyandige KI in popkultuur.<ref>{{Cite news |last=Hellmann |first=Melissa |date=21 September 2019 |title=AI 101: What is artificial intelligence and where is it going? |work=The Seattle Times |url=https://www.seattletimes.com/business/technology/ai-101-what-is-artificial-intelligence-and-where-is-it-going/ |access-date=30 April 2020 |archive-date=21 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200421232439/https://www.seattletimes.com/business/technology/ai-101-what-is-artificial-intelligence-and-where-is-it-going/ |url-status=live }}</ref> == Bydraende faktore == === Voordele van bomenslike intelligensie bo mense === [[Nick Bostrom]] en ander het kommer uitgespreek dat 'n KI met die vermoëns van 'n bekwame kunsmatige intelligensie-navorser in staat sal wees om sy eie bronkode te verander en sy eie intelligensie te verhoog. As sy selfherprogrammering daartoe lei dat dit selfs beter word om homself te herprogrammeer, kan die resultaat 'n [[Rekursiewe selfverbetering|rekursiewe]] intelligensie-ontploffing wees waarin dit vinnig menslike intelligensie ver agter sal laat. Bostrom definieer 'n [[superintelligensie]] as "enige intellek wat die kognitiewe prestasie van mense in feitlik alle domeine van belang grootliks oorskry", en noem 'n paar voordele wat 'n superintelligensie sou hê as dit sou verkies om teen mense mee te ding:<ref name=bostrom-superintelligence/><!-- bostrom-superintelligence, Chapter 6: Cognitive Superpowers, Table 8 --><ref name="BabcockKrámar2019">{{Cite book |last1=Babcock |first1=James |title=Next-Generation Ethics |last2=Krámar |first2=János |last3=Yampolskiy |first3=Roman V. |year=2019 |isbn=9781108616188 |pages=90–112 |chapter=Guidelines for Artificial Intelligence Containment |doi=10.1017/9781108616188.008 |author-link3=Roman Yampolskiy|arxiv=1707.08476 |s2cid=22007028}}<!-- in Next-Generation Ethics: Engineering a Better Society, Cambridge University Press --></ref> * Tegnologienavorsing: 'n Masjien met bomenslike wetenskaplike navorsingsvermoëns sal die menslike navorsingsgemeenskap tot mylpale soos nanotegnologie of gevorderde biotegnologie kan klop. * Strategiegewing: 'n Superintelligensie kan moontlik menslike opposisie bloot uitoorlê * Sosiale manipulasie: 'n Superintelligensie kan moontlik menslike ondersteuning werf,<ref name=bostrom-superintelligence /> of heimlik 'n oorlog tussen mense aanhits<ref>{{Cite news |last=Baraniuk |first=Chris |date=23 May 2016 |title=Checklist of worst-case scenarios could help prepare for evil AI |work=[[New Scientist]] |url=https://www.newscientist.com/article/2089606-checklist-of-worst-case-scenarios-could-help-prepare-for-evil-ai/ |access-date=21 September 2016 |archive-date=21 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160921061131/https://www.newscientist.com/article/2089606-checklist-of-worst-case-scenarios-could-help-prepare-for-evil-ai/ |url-status=live }}</ref> * Ekonomiese produktiwiteit: Solank as wat 'n kopie van die KI meer ekonomiese rykdom as die koste van sy hardeware kan produseer, sal individuele mense 'n aansporing hê om vrywillig die [[Kunsmatige algemene intelligensie|Kunsmatige Algemene Intelligensie]] (KAI) toe te laat om 'n kopie van homself op hul stelsels te laat loop * Kuberkraking: 'n Superintelligensie kan nuwe uitbuitings vind in rekenaars wat aan die internet gekoppel is, en kopieë van homself op daardie stelsels versprei, of dalk geld steel om sy planne te finansier ==== Bronne van KI-voordeel ==== Volgens Bostrom kan 'n rekenaarprogram wat 'n menslike [[brein]] getrou naboots, of wat [[algoritme]]s bestuur wat so kragtig soos die menslike brein se algoritmes is, steeds 'n "spoedsuperintelligensie" word as dit baie ordes van grootte vinniger as 'n mens kan dink, a.g.v. om van [[silikon]] gemaak te word eerder as vlees, of as gevolg van optimalisering wat die spoed van die KAI verhoog. Biologiese neurone werk teen ongeveer 200 Hz, terwyl 'n moderne [[mikroverwerker]] teen 'n spoed van ongeveer 2,000,000,000 Hz werk. Menslike aksone dra aksiepotensiale teen ongeveer 120 m/s, terwyl rekenaarseine naby die [[spoed van lig]] beweeg.<ref name="bostrom-superintelligence" /> 'n Netwerk van menslike vlak intelligensies wat ontwerp is om saam te netwerk en komplekse gedagtes en herinneringe naatloos te deel, in staat om gesamentlik as 'n reuse verenigde span sonder wrywing te werk, of bestaande uit triljoene menslike vlak intelligensies, sou 'n "kollektiewe superintelligensie" word.<ref name="bostrom-superintelligence" /> Meer in die breë, enige aantal kwalitatiewe verbeterings aan 'n menslike vlak KAI kan lei tot 'n "kwaliteit superintelligensie", wat miskien lei tot 'n KAI so ver bo ons in intelligensie as wat mense bo nie-menslike ape is. Die aantal neurone in 'n menslike brein word beperk deur kraniale volume en metaboliese beperkings, terwyl die aantal verwerkers in 'n superrekenaar onbepaald uitgebrei kan word. 'n KAI hoef nie beperk te word deur menslike beperkings op werkende geheue nie, en kan dus intuïtief meer komplekse verhoudings begryp as wat mense kan. 'n KAI met gespesialiseerde kognitiewe ondersteuning vir ingenieurswese of rekenaarprogrammering sal 'n voordeel in hierdie velde hê, in vergelyking met mense wat geen gespesialiseerde verstandelike modules ontwikkel het om spesifiek met daardie domeine te handel nie. Anders as mense, kan 'n KAI kopieë van homself skep en aan sy kopieë se bronkode peuter om te probeer om sy algoritmes verder te verbeter <ref name="bostrom-superintelligence" /> === Moontlikheid van onvriendelike KI wat vriendelike KI voorafgaan === ==== Is sterk KI inherent gevaarlik? ==== Hoofartikel: [[KI-belyning]] 'n Beduidende probleem is dat onvriendelike kunsmatige intelligensie waarskynlik baie makliker sal wees om te skep as vriendelike KI. Alhoewel beide groot vooruitgang in rekursiewe optimeringsproses-ontwerp vereis, vereis vriendelike KI ook die vermoë om doelstrukture onveranderlik te maak tydens selfverbetering (of die KI kan homself in iets onvriendeliks transformeer) en 'n doelstruktuur wat in lyn is met menslike waardes en nie instrumentele konvergensie ondergaan nie, op maniere wat outomaties die hele menslike ras kan vernietig nie. 'n Onvriendelike KI, aan die ander kant, kan optimeer vir 'n arbitrêre doelstruktuur, wat nie onveranderlik hoef te wees onder selfmodifikasie nie.<ref name="singinst12">{{Cite web |last=Yudkowsky |first=Eliezer S. |date=May 2004 |title=Coherent Extrapolated Volition |url=http://singinst.org/upload/CEV.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615203944/http://singinst.org/upload/CEV.html |archive-date=2012-06-15 |publisher=Singularity Institute for Artificial Intelligence}}</ref> ==== Kans op konflik ==== Baie geleerdes, insluitend die evolusionêre sielkundige [[Steven Pinker]], voer aan dat 'n superintelligente masjien waarskynlik vreedsaam met mense sal bestaan.<ref name="pinker now">{{Cite news |last=Pinker |first=Steven |date=13 Februarie 2018 |title=We're told to fear robots. But why do we think they'll turn on us? |language=en |work=Popular Science |url=https://www.popsci.com/robot-uprising-enlightenment-now/ |access-date=8 Junie 2020 |archive-date=20 Julie 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720164306/https://www.popsci.com/robot-uprising-enlightenment-now/ |url-status=live }}</ref> Die vrees vir kubernetiese opstand is dikwels gebaseer op interpretasies van die mensdom se geskiedenis, wat wemel van voorvalle van verslawing en [[volksmoord]]. Sulke vrese spruit uit 'n oortuiging dat mededingendheid en aggressie nodig is in enige intelligente wese se doelwitstelsel. Sulke menslike mededingendheid spruit egter uit die evolusionêre agtergrond tot ons intelligensie, waar die oorlewing en voortplanting van [[gene]] in die aangesig van menslike en nie-menslike mededingers die sentrale doelwit was.<ref>''[http://www.singinst.org/ourresearch/presentations/ Creating a New Intelligent Species: Choices and Responsibilities for Artificial Intelligence Designers] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070206060938/http://www.singinst.org/ourresearch/presentations/ |date=February 6, 2007 }}'' - Singularity Institute for Artificial Intelligence, 2005</ref> Volgens KI-navorser Steve Omohundro kan 'n arbitrêre intelligensie arbitrêre doelwitte hê: daar is geen spesifieke rede dat 'n kunsmatig intelligente masjien (wat nie die mensdom se evolusionêre konteks deel nie) vyandig – of vriendelik – sou wees, tensy sy skepper dit programmeer om so te wees en dit is nie geneig of in staat is om sy programmering te wysig nie. Maar die vraag bly: wat sou gebeur as KI-stelsels in wisselwerking kan tree en ontwikkel (evolusie in hierdie konteks beteken selfmodifikasie of seleksie en voortplanting) en moet meeding oor hulpbronne - sou dit doelwitte van selfbehoud skep? KI se doelwit van selfbehoud kan in stryd wees met sommige doelwitte van mense.<ref>{{Cite conference |last=Omohundro |first=Stephen M. |date=June 2008 |title=The basic AI drives |url=https://selfawaresystems.files.wordpress.com/2008/01/ai_drives_final.pdf |conference=Artificial General Intelligence 2008 |pages=483–492 |access-date=2020-10-02 |archive-date=2020-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201010072132/https://selfawaresystems.files.wordpress.com/2008/01/ai_drives_final.pdf |url-status=live }}</ref> Baie geleerdes betwis die waarskynlikheid van onverwagte kubernetiese opstand soos uitgebeeld in wetenskapfiksie soos ''[[The Matrix]]'', en voer aan dat dit meer waarskynlik is dat enige kunsmatige intelligensie wat kragtig genoeg is om die mensdom te bedreig, waarskynlik geprogrammeer sal wees om dit nie aan te val nie. Pinker erken die moontlikheid van doelbewuste “slegte akteurs”, maar verklaar dat in die afwesigheid van slegte akteurs, onverwagte ongelukke nie ’n wesenlike bedreiging is nie; Pinker voer aan dat 'n kultuur van ingenieursveiligheid KI-navorsers sal verhoed om per ongeluk kwaadaardige superintelligensie te ontketen.<ref name="pinker now" /> In teenstelling hiermee voer [[Eliezer Yudkowsky]] aan dat die mensdom minder geneig is om bedreig te word deur doelbewus aggressiewe KI's as deur KI's wat so geprogrammeer is dat hul doelwitte onbedoeld onversoenbaar is met menslike oorlewing of welstand (soos in die film ''I, Robot'' en in die kortverhaal "''The Evitable Conflict''"). Omohundro stel voor dat hedendaagse outomatiseringstelsels nie vir veiligheid ontwerp is nie en dat KI's blindelings smal nutsfunksies kan optimaliseer (sê, skaak speel ten alle koste), wat daartoe lei dat hulle selfbehoud en uitskakeling van struikelblokke soek, insluitend mense wat dit kan verander of af dit.<ref name="Tucker2014">{{Cite news |last=Tucker |first=Patrick |date=17 April 2014 |title=Why There Will Be A Robot Uprising |agency=Defense One |url=http://www.defenseone.com/technology/2014/04/why-there-will-be-robot-uprising/82783/ |access-date=15 Julie 2014 |archive-date=6 Julie 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140706110100/http://www.defenseone.com/technology/2014/04/why-there-will-be-robot-uprising/82783/ |url-status=live }}</ref> ==== Voorsorgmaatreëls ==== Hoofartikel: KI-beheerprobleem Die KI-beheerprobleem is die kwessie van hoe om 'n superintelligente [[Intelligente agent|agent]] te bou wat sy skeppers sal help, terwyl dit vermy word om per ongeluk 'n superintelligensie te bou wat sy skeppers sal benadeel.<ref>{{Cite book|first=Stuart J.|last=Russell|url=http://worldcat.org/oclc/1237420037|title=Human compatible : artificial intelligence and the problem of control|date=8 Oktober 2019|isbn=978-0-525-55862-0|oclc=1237420037|access-date=2 Januarie 2022|archive-date=15 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230315194123/https://worldcat.org/title/1237420037|url-status=live}}</ref> Sommige geleerdes argumenteer dat oplossings vir die beheerprobleem ook toepassings kan vind in bestaande nie-superintelligente KI <ref name="bbc-google">{{Cite news |date=8 Junie 2016 |title=Google developing kill switch for AI |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/technology-36472140 |access-date=7 Junie 2020 |archive-date=11 Junie 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160611042244/http://www.bbc.com/news/technology-36472140 |url-status=live }}</ref> Belangrike benaderings tot die beheerprobleem sluit in [[KI-belyning|belyning]], wat daarop gemik is om KI-doelwitstelsels met menslike waardes in lyn te bring, en vermoëbeheer, wat daarop gemik is om 'n KI-stelsel se vermoë om mense te benadeel of beheer te verkry, te verminder. 'n Voorbeeld van "vermoëbeheer" is om na te vors of 'n superintelligensie-KI suksesvol in 'n "KI-boks" ingeperk kan word. Volgens Bostrom is sulke vermoëbeheervoorstelle nie betroubaar of voldoende om die beheerprobleem op lang termyn op te los nie, maar kan dit moontlik as waardevolle aanvullings op belyningspogings dien.<ref name=bostrom-superintelligence/> == Waarskuwings == Die fisikus Stephen Hawking, [[Microsoft]]-stigter [[Bill Gates]] en [[SpaceX]]-stigter Elon Musk het kommer uitgespreek oor die moontlikheid dat KI tot die punt kan ontwikkel dat mense dit nie kan beheer nie, met Hawking wat teoretiseer dat dit "die einde van die menslike ras kan uitspel".<ref>{{Cite web |last=Rawlinson |first=Kevin |date=29 Januarie 2015 |title=Microsoft's Bill Gates insists AI is a threat |url=https://www.bbc.co.uk/news/31047780 |access-date=30 Januarie 2015 |website=[[BBC News]] |archive-date=29 Januarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150129183607/http://www.bbc.co.uk/news/31047780 |url-status=live }}</ref> Stephen Hawking het in 2014 gesê dat "Sukses met die skep van KI die grootste gebeurtenis in die menslike geskiedenis sou wees. Ongelukkig kan dit ook die laaste wees, tensy ons leer hoe om die [[risiko]]'s te vermy." Hawking het geglo dat KI in die komende dekades "onberekenbare voordele en risiko's" kan bied, soos "tegnologie wat finansiële markte uitoorlê, menslike navorsers uitvind, menslike leiers uitmanipuleer en wapens ontwikkel wat ons nie eers kan verstaan nie." In Januarie 2015 het Nick Bostrom by Stephen Hawking, [[Max Tegmark]], Elon Musk, Lord Martin Rees, Jaan Tallinn en talle KI-navorsers aangesluit om die Future of Life Institute se ope brief te onderteken waarin hy praat oor die potensiële risiko's en voordele verbonde aan kunsmatige intelligensie. Die ondertekenaars "glo dat navorsing oor hoe om KI-stelsels robuust en voordelig te maak beide belangrik en tydig is, en dat daar konkrete navorsingsrigtings is wat vandag gevolg kan word."<ref>{{Cite web |title=The Future of Life Institute Open Letter |date=28 Oktober 2015 |url=http://futureoflife.org/ai-open-letter |access-date=29 Maart 2019 |publisher=The Future of Life Institute |archive-date=29 Maart 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190329094536/https://futureoflife.org/ai-open-letter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Bradshaw |first=Tim |date=11 Januarie 2015 |title=Scientists and investors warn on AI |url=http://www.ft.com/cms/s/0/3d2c2f12-99e9-11e4-93c1-00144feabdc0.html#axzz3TNL9lxJV |access-date=4 Maart 2015 |publisher=The Financial Times |archive-date=7 Februarie 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150207042806/http://www.ft.com/cms/s/0/3d2c2f12-99e9-11e4-93c1-00144feabdc0.html#axzz3TNL9lxJV |url-status=live }}</ref> [[Arthur C. Clarke]] se ''Odyssey''-reeks en Charles Stross se ''[[Accelerando (roman)|Accelerando]]'' hou verband met die mensdom se narcistiese neigings in die gesig van kragtige kunsmatige intelligensies wat die mensdom se selfpersepsie bedreig.<ref>{{Cite journal |last=Kaminski |first=Johannes D. |date=December 2022 |title=On human expendability: AI takeover in Clarke's Odyssey and Stross's Accelerando |url=https://link.springer.com/10.1007/s11059-022-00670-w |journal=Neohelicon |language=en |volume=49 |issue=2 |pages=495–511 |doi=10.1007/s11059-022-00670-w |s2cid=253793613 |issn=0324-4652}}</ref> == Voorkoming deur KI-belyning == Op die gebied van kunsmatige intelligensie (KI), is [[KI-belyning]]snavorsing daarop gemik om KI-stelsels na mense se beoogde doelwitte, voorkeure of etiese beginsels te stuur. 'n KI-stelsel word as in lyn beskou as dit die beoogde doelwitte bevorder. 'n Misbelynde KI-stelsel streef sekere doelwitte na, maar nie die beoogde nie.<ref name="aima4">{{Cite book |last1=Russell |first1=Stuart J. |url=https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Russell-Artificial-Intelligence-A-Modern-Approach-4th-Edition/PGM1263338.html |title=Artificial intelligence: A modern approach |last2=Norvig |first2=Peter |publisher=Pearson |year=2020 |isbn=978-1-292-40113-3 |edition=4th |pages=31–34 |oclc=1303900751 |access-date=12 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220715195054/https://www.pearson.com/us/higher-education/program/Russell-Artificial-Intelligence-A-Modern-Approach-4th-Edition/PGM1263338.html |archive-date=15 Julie, 2022 |url-status=live}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] [[Kategorie:Wetenskapfiksie-temas]] k3phuixnjgcadkkdf9cqbg0np8ya3h5 0 409248 2903228 2895269 2026-05-12T06:28:10Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903228 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Universiteit |naam = HEC Paris |beeld = HEC Paris entrée.JPG |beeldbyskrif = HEC Paris |latyn_naam = Paris School of Provectus Studiorum Negotiatorum |leuse = |leuseafr = Hoe meer jy weet, hoe meer waag jy |leuseeng = ''The more you know, the more you dare'' |gestig = [[1881]] |gesluit = |tipe = Private universiteit |affiliasie = |befondsing = |amptenaar_in_beheer = |voorsitter = |voorsittende beampte= |kanselier = |president = [[Jean-Paul Agon]] |visie-president = Eloïc Peyrache |superintendent = |provoos = |visie_kanselier = |rektor = |prinsipaal = |dekaan = |direkteur = |fakulteit = |personeel = |studentetal = 4500 |voorgraadse studente= |nagraadse studente = |doktoraal = |ander = |ligging = [[Jouy-en-Josas]], [[Doha]] |stad = |provinsie = [[Île-de-France]] |land = [[Frankryk]] |coor = {{Koördinate|48|45|26.406|N|2|10|8.476|E|tipe:landmark|aansig=inlyn,titel}} |kampus = |voormalige_name = ) |free_label = |free = |sport = |kleure = |bynaam = |gelukbringer = |affiliasies = AACSB, AMBA, CGE, EQUIS |webtuiste = [https://www.hec.edu/ hec.edu] |logo = [[Lêer:HEC Paris.svg|240px]] |voetnotas = }} [[Beeld:Inauguration HEC-1881.jpg|thumb|190px|Inwyding van die skool in 1881]] '''HEC Paris''' (''École des hautes études commerciales de Paris'') is 'n Europese Bestuurskool met verskeie kampusse in [[Parys]], [[Jouy-en-Josas]] en [[Doha]].<ref>[https://www.tresor.economie.gouv.fr/Articles/2021/11/21/hec-paris-fete-ses-10-ans-au-qatar-et-inaugure-ses-nouveaux-locaux-dans-la-ville-nouvelle-de-msheireb-downtown-a-doha HEC Paris fête ses 10 ans au Qatar et inaugure ses nouveaux locaux dans la ville nouvelle de Msheireb Downtown à Doha]</ref> Die instelling is in 1881 gestig.<ref>[https://www.mondedesgrandesecoles.fr/hec-paris-de-laudace-au-service-de-lexcellence-depuis-1881/#:~:text=Créée%20en%201881%20par%20la,pendant%20aux%20écoles%20d%27ingénieurs. HEC Paris : de l’audace au service de l’excellence depuis 1881]</ref> HEC is in 2023 eerste onder [[Europese Unie|Europese]] Besigheidskole geplaas, volgens die ranglys wat deur die ''[[Financial Times]]'' opgestel is.<ref>[https://rankings.ft.com/rankings/2943/european-business-school-rankings-2022 European Business School Rankings 2022]</ref> Die [[Meestersgraad in Besigheidsadministrasie|''Executive MBA'']]-program word as 4de beste in die wêreld gereken.<ref>[https://rankings.ft.com/rankings/2950/emba-2023 EMBA 2023]</ref> HEC Paris word dikwels geassosieer met selektiwiteit, maar ook met elitisme en tegnokrasie, wat sedert sy stigting 'n bron van kritiek was. Die instelling se programme word internasionaal drievoudig geakkrediteer deur AMBA, EQUIS en AACSB.<ref>[http://www.mba.today/guide/triple-accreditation-business-schools Triple accredited business schools (AACSB, AMBA, EQUIS)]</ref> Die skool bied verskeie kursusse aan, insluitend 'n Uitvoerende Meesters Innovasie en Entrepreneurskap in vennootskap met [[Coursera]].<ref>[https://www.coursera.org/degrees/omie Executive MSc & MSc in Innovation and Entrepreneurship]</ref> 100% aanlyn, dit beoog om senior bestuurders wat in hierdie twee gebiede spesialiseer binne 18 maande op te lei.<ref>[https://www.letudiant.fr/educpros/actualite/exclusif-hec-se-lance-dans-diplome-100-ligne.html Exclusif. HEC se lance dans un diplôme... 100 % en ligne]</ref> Dit is in Maart 2017 geopen.<ref>[https://www.lemonde.fr/campus/article/2017/03/29/hec-lance-un-programme-diplomant-100-en-ligne_5102642_4401467.html HEC lance un programme diplômant 100 % en ligne]</ref> Die skool het sy eie stigting.<ref>[https://www.mondedesgrandesecoles.fr/chaire-the-future-of-money-worldline-hec-paris-et-la-fondation-hec-sassocient-pour-explorer-lavenir-des-paiements/ Chaire « The Future of Money » : Worldline, HEC Paris et la Fondation HEC s’associent pour explorer l’avenir des paiements]</ref> == Bekende gegradueerdes == * [[François Asselineau]], Franse politikus * [[François Hollande]], Voormalige president van die [[Frankryk|Franse Republiek]] * [[Andreas Kaplan]], rektor by [[ESCP Business School]] in Berlyn. == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie|École des hautes études commerciales de Paris}} * [https://www.hec.edu HEC Paris] {{Normdata}} [[Kategorie:Parys]] [[Kategorie:Franse universiteite]] [[Kategorie:Katar]] bb6q2l7g4e768dtfxatb8jggfja7zy1 0 410548 2903313 2656798 2026-05-12T10:59:16Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903313 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Voormalige land |inheemse_naam=''Kurfürstentum Pfalz''([[Duits]])<br />''Kurferschdendom Palz''(Paltsies)|gewone_lang_naam=Keurvorstedom Palts |gewone_naam=Palts |kontinent=Europa |land=[[Heilige Romeinse Ryk]] |jaar_begin=1085|jaar_einde=1803 |beeld_vlag=Banner of the Palatinate.svg |beeld_wapen=Arms of the Electoral Palatinate (Variant 1).svg |beeld_kaart=Locator Electoral Palatinate within the Holy Roman Empire (1618).svg |beeld_kaart_byskrif=Gebied van die Keurvorstedom Palts in 1618, voor die [[Dertigjarige Oorlog]] |status=Keurvorstedom |status_teks=Staat in die [[Heilige Romeinse Ryk]]|regeringstipe=Monargie |titel_leier=Keurvors |era={{hlist||[[Middeleeue]]|[[Renaissance]]}}|leier1=Hendrik van Laach (<small>eerste</small>) |jaar_leier1=1085–1095 |leier2=Maximiliaan I Josef van Beieren (<small>laaste</small>) |jaar_leier2=1799–1803 |hoofstad={{unbulleted list||[[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] (<small>1085–1690</small>)|[[Düsseldorf]] (<small>1690–1720</small>)|[[Mannheim]] (<small>1720–1803</small>)}} |algemene_tale={{unbulleted list||[[Duits]]|Paltsies}} |gebeurtenis1=Bevestig as 'n Keurvorstedom|datum_gebeurtenis1=10 Jan. 1356 |gebeurtenis2=Verdrag van Wesfale |datum_gebeurtenis2=15 Mei – 24 Okt. 1648 |gebeurtenis3=Onderdeel deur [[Beiere]] |datum_gebeurtenis3=30 Des. 1777 |gebeurtenis4=Verdrag van Lunéville |datum_gebeurtenis4=9 Feb 1801 |godsdiens=Bevolking: {{unbulleted list||[[Rooms-Katoliek]] (<small>tot 1556</small>)|[[Lutheranisme]] (<small>1556–1563</small>)|[[Calvinisme|Calvinisties]] (<small>vanaf 1563</small>)}}<br />Keurvors: {{unbulleted list||Katoliek (<small>tot 1530s, vanaf 1685</small>)|Lutheraan (<small>1530s–1559, 1575–1583</small>) |Calvinis (<small>1559–1575, 1583–1685</small>)}} |vandag={{unbulleted list||[[Duitsland]]|[[Frankryk]]}} }} Die '''Keurvorstedom Palts''' ([[Duits|Duits:]] ''Kurpfalz'') of '''die Palts''' (''Pfalz'') was 'n keurvorstedom wat deel was van die [[Heilige Romeinse Ryk]].<ref>Ralph Dornfeld Owen, [https://books.google.com/books?id=9N9ciq0YSegC&dq=%22Electoral+Palatinate%22&pg=PA231 ''Palatine & Palatinate''], p. 231. Retrieved 29 November 2015.</ref> Die keurvorstedom het sy oorsprong onder die heerskappy van die [[Paltsgraaf|Paltsgrawe]] van Lotaringe in 915 gehad; dit is toe herstruktureer onder die Paltsgrawe van die Ryn in 1085. Vanaf 1214 totdat die Keurvorstedom Palts in 1805 saamgesmelt is in die Koninkryk van Beiere, het die [[Huis van Wittelsbach]] die Paltsgrawe of Keurvorste voorsien. Hierdie Paltsgrawe van die Ryn sou vanaf "onheuglike tye" as keurvorste (''Kurfürsten'') dien, en is as sodanig in 'n pouslike brief van 1261 opgemerk; hulle is deur die [[Goue Bul]] van 1356 as [[Keurvors|Keurvorste]] bevestig. Die gebied het gestrek vanaf die linkeroewer van die [[Ryn|Bo-Ryn]], vanaf die Hunsrück-bergreeks in wat vandag die Palts-streek in die Duitse deelstaat [[Rynland-Palts]] is en die aangrensende dele van die Franse streke [[Elsas]] en [[Lotaringe]] (borgtog van Seltz vanaf 1418 tot 1766) na die teenoorgestelde gebied op die oostelike oewer van die Ryn in die huidige [[Hesse]] en [[Baden-Württemberg]] tot by die [[Odenwald]]-reeks en die suidelike Kraichgau-streek, wat die hoofstede [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] en [[Mannheim]] bevat. Die Paltsgrawe van die [[Ryn]] het die amp van keiserlike vikaris in die gebiede onder [[Saliese wet|Frankiese we]]<nowiki/>t beklee (in [[Franke (streek)|Franken]], Swabe en die [[Rynland-Palts|Rynland]]) en gereken onder die belangrikste [[Sekularisme|sekulêre]] Prinse van die [[Heilige Romeinse Ryk]]. In 1541 het keurvors Otto Henry hom tot [[Lutheranisme]] bekeer. Hulle klimaks en agteruitgang word gekenmerk deur die heerskappy van Paltskeurvors Frederik V, wie se kroning as koning van [[Boheme]] in 1619 die [[Dertigjarige Oorlog]] tot gevolg gehad het. Ná die Verdrag van Wesfale van 1648 is die verwoeste lande verder geteister deur die Reünie-veldtogte wat deur koning [[Lodewyk XIV van Frankryk]] gestuur is, wat op die Negejarige Oorlog (1688–97) uitgeloop het. Regeer in persoonlike unie met die keurvors van [[Beiere]] vanaf 1777, is die Palts finaal afgestig met die Duitse bemiddeling en anneksasie deur [[Baden]] op 27 April 1803 en die res uiteindelik na die Koninkryk van Beiere as die Rynkring. ==Geskiedenis== ===Agtergrond=== [[File:BlasonLorraine.svg|thumb|left|upright=0.4|Wapen van die hertog van [[Lotaringe]].]] Die raadsamp van Paltsgrawe aan die Frankiese hof van koning Childebert I is reeds omstreeks 535 genoem. Die Paltsgrawe was die permanente verteenwoordigers van die koning in bepaalde geografiese gebiede, in teenstelling met die semi-onafhanklike gesag van die hertogte (en hul opvolgers). Onder die Merowingiese dinastie was die posisie 'n suiwer aangestelde een, maar het teen die [[Middeleeue]] in 'n oorerflike een ontwikkel. Tot in die tiende eeu was die Frankiese ryk gesentreer in die koninklike paleis (''Pfalz'') in [[Aken]], in wat die [[Karolingers|Karolingiese]] koninkryk van [[Lotaringe]] geword het. Gevolglik het die Paltsgrawe van Lotaringe die belangrikste van die Paltsgrawe geword. Huweliksbonde het beteken dat, teen die Middeleeue, die meeste Paltsgrawe posisies deur die hertog van die geassosieerde provinsie geërf is, maar die belangrikheid van die Paltsgrawe van Lotaringe het dit in staat gestel om as 'n onafhanklike posisie te bly. In 985 word Herman I, 'n afstammeling van die Huis Ezzonen, genoem as Paltsgraaf van Lotaringe (wat toe in Bo- en Onder-Lotaringe verdeel was). Terwyl sy Paltse owerheid oor die hele Bo-Lotaringe bedrywig was, was die feodale gebiede van sy familie eerder rondom suidwestelike [[Franke (streek)|Franke]] versprei, insluitend dele van die Rynland rondom [[Keulen]] en [[Bonn]], en gebiede rondom die riviere [[Moesel]] en Nahe. In voortdurende konflik met die mededingende Aartsbiskoppe van Keulen, het hy die klem van sy bewind verander na die suidelike Eifel-streek en verder na die Bo-Ryn, waar die Huis van Ezzonen verskeie provinsies aan beide oewers van die rivier regeer het. Die mees suidelike punt was naby Alzey.<ref name="Kohnle">{{cite book |last=Kohnle |first=Armin |title=Kleine Geschichte der Kurpfalz |trans-title=A short history of the Electoral Palatinate |publisher=G. Braun Buchverlag |location=Karlsruhe |year=2005 |edition=First |series=Regionalgeschichte-fundiert und kompakt |pages=17 |chapter=Mittelalterliche Grundlagen; Pfalzgraftenamt, Territorialentwicklung und Kurwürde |isbn=978-3-7650-8329-7 |language=de }}</ref> [[File:Arms of the Palatinate (Old).svg|thumb|left|upright=0.4|Wapen van Huis Hohenstaufe van die Paltsgrawe]] Vanaf ongeveer 1085/86, na die dood van die laaste Ezzoniese Paltsgraaf Herman II, het die gesag van die Palts opgehou om enige militêre betekenis in Lotaringe te hê. Die Paltsgrawe se Paltse gesag het feitlik in duie gestort, wat Herman II se opvolger (Hendrik of Laach) tot 'n blote feodale magnaat oor sy eie gebiede verminder het – langs die Bo-Ryn in Suidwes-Franke. Van hierdie tyd af het sy gebied bekend geword as die Graafskap Palts van die Ryn (nie omdat die gesag van die Palts daar bestaan ​​het nie, maar as 'n erkenning dat die graaf steeds die titel, indien nie die gesag nie, van Paltsgraaf gehou het). Verskeie adellike dinastieë het meegeding om deur die Heilige Romeinse keiser aan die Palts besweer te word – onder wie die Huis van Ascania, die Huis van Salm (graaf Otto I van Salm in 1040) en die Huis van Babenberg (Henry II, Hertog van Oostenryk in 1140/41) was. Die eerste erflike Paltsgraaf van die Ryn was Conrad, 'n lid van die Huis van Hohenstaufe en jonger halfbroer van keiser [[Frederik I (Barbarossa)|Frederik Barbarossa]]. Die gebiede verbonde aan hierdie erflike amp in 1156 het begin met dié wat deur Huis Hohenstaufe in die Donnersberg-, Nahegau-, Haardt-, [[Bergstraße]]- en Kraichgau-streke gehou is (ander takke van Huis Hohenstaufe het lande in die Hertogdom Swabia, [[Franche-Comté]], ensovoorts) ontvang. Baie hiervan was van hul keiserlike voorouers, die Saliese keisers, en afgesien van Conrad se moederlike afkoms, die grave van [[Saarbrücken]]. Hierdie agtergronde verduidelik die samestelling van Bo- en Rynse Palts in die erfenis eeue en verder. Omstreeks 1182 het Conrad sy woning verskuif vanaf Stahleck-kasteel naby Bacharach teen die Rynrivier op na [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]]. [[File:Map of the Electoral Palatinate (1329).svg|thumb|left|upright=0.7|Gebied van die Palts (1329) langs die [[Ryn]]]] Na Conrad se dood in 1195, het die Palts oorgegaan na die [[Huis van Welfe]] deur die (geheime) huwelik van sy dogter Agnes met Hendrik van Brunswyk. Toe Hendrik se seun Hendrik die Jongere in 1214 sonder erfgename gesterf het, het die Hohenstaufe-koning Frederik II die [[Huis van Wittelsbach|Wittelsbach-hertog]] Lodewyk I van Beiere, wie se seun, Otto II van Beiere in 1222 met Agnes van die Palts, dogter van Hendrik van Brunswyk en Agnes van Hohenstaufe, getrou het besweer. Die Beierse Huis van Wittelsbach het uiteindelik die Palts-gebiede tot 1918 gehou. Tydens 'n latere verdeling van grondgebied onder die erfgename van Lodewyk II, hertog van Bo-Beiere, in 1294, het die ouer tak van die Huis Wittelsbach in besit gekom van die Rynse Palts sowel as die gebiede in die Beierse Nordgau (Beierse noord van die [[Donau]]-rivier) met die middel rondom die dorp Amberg. Aangesien hierdie streek polities met die Rynse Palts verbind was, het die naam Bo-Palts (<small>[[Duits]]:</small> ''Oberpfalz'') vanaf die vroeë 16de eeu algemeen geword in teenstelling met die Neder-Palts langs die Ryn. Met die Verdrag van Pavia in 1329 het die Wittelsbach-keiser Lodewyk IV, 'n seun van Lodewyk II, die Palts aan sy nefies Rudolf en Rupert teruggegee. [[File:Map of the Electoral Palatinate (1505)-DE.svg|thumb|upright=0.7|Die Palts (1505)]] In die [[Goue Bul]] van 1356 is die Palts erken as een van die sekulêre keurvorste van die [[Heilige Romeinse Ryk|Ryk]], en was die oorerflike ampte van aartsrentmeester (<small>[[Duits]]:</small> ''Erztruchseß'', <small>[[Latyn]]:</small> ''Archidapifer'') van die Ryk en keiserlike vikaris (''Reichsverweser'') van [[Franke]], Swabe, die Ryn en Suid-Duitsland gegee. Van daardie tyd af was die Paltsgrawe van die Ryn gewoonlik bekend as die Keurvors van die Palts (<small>[[Duits]]:</small> ''Kurfürst von der Pfalz'', <small>[[Latyn]]:</small> ''Palatinus elector''). As gevolg van die gebruik om gebiede tussen verskillende takke van die familie te verdeel, het die junior lyne van Huis Wittelsbach van die Palts teen die vroeë 16de eeu in Simmern, Kaiserslautern en Zweibrücken in die Neder-Palts regeer, en in Neuburg en Sulzbach in die Bo-Palts. Die Keurvors van die Palts, wat nou in [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] gesetel is, het [[Lutheranisme]] in die 1530's aangeneem; toe die senior tak van Huis Wittelsbach in 1559 uitgesterf het, het die keurvorstedom oorgegaan na Frederik III van Simmern, 'n stoere Calvinis, en die Palts het een van die belangrikste sentrums van [[Calvinisme]] in Europa geword, wat Calvinistiese rebellies in sowel [[Nederland]] as [[Frankryk]] ondersteun het. === Dertigjarige Oorlog === In 1619 het die Protestantse Frederik V, keurvors van die Palts die troon van [[Boheme]] vanaf die Boheemse Dieet aanvaar. Dit het die 1618–1648 [[Dertigjarige Oorlog]] begin, een van die vernietigendste konflikte in die menslike geskiedenis; dit het meer as agt miljoen sterftes veroorsaak weens militêre optrede, geweld, hongersnood en pes, die oorgrote meerderheid in die Duitse state van die Heilige Romeinse Ryk.{{sfn|Wilson|2009|p=787}} Wat proporsionele Duitse ongevalle en vernietiging betref, is dit slegs deur die tydperk Januarie tot Mei 1945 oortref en bly die enkele grootste oorlogstrauma in Duitse geskiedenis.<ref>{{cite web |date=2014-10-21 |title=Der Dreißigjährige Krieg – die Urkatastrophe der deutschen Geschichte? |language=de |periodical=[[Der Teckbote]] |url=https://www.teckbote.de/datenschutz_artikel,-neidlingen-im-grossen-friedenswerk-von-1648-_arid,84911.html |access-date=2018-07-23}}</ref> [[File:Gerard van Honthorst 006.jpg|thumb|right|upright=0.8|Frederik I, Koning van [[Boheme]] (1619–1620)]] Frederik is in 1620 uit Boheme verdryf ná sy nederlaag deur die magte van Ferdinand II, Heilige Romeinse Keiser by die Slag van die Witberg. Oor die tydperk 1621–1622 is die Palts deur Spaanse en Beierse troepe beset en Frederik is na die [[Nederlandse Republiek]] verban. Sy gebiede en verkiesingsregte is oorgedra aan die ver-verwante maar Katolieke Maximiliaan I van [[Beiere]], wat nou keurvors van Beiere geword het. Ná sy dood in 1632 het Frederik se dogter prinses Elisabeth en vrou Elisabeth Stuart, koningin van Boheme, onvermoeid gewerk om die Palts aan haar seun Karel I Lodewyk en die Protestantse saak te laat herstel. Toe die Verdrag van Wesfale die oorlog in 1648 beëindig het, het hy die Neder-Palts en die titel 'Keurvors van die Palts' herwin, maar het nou 'n laer posisie as die ander gehad. Hy is in 1680 opgevolg deur Karel II, maar die Simmern-tak van die Huis Palts-Simmern het in die manlike lyn uitgesterf nadat hy in 1685 gesterf het. In 1670 trou Karel II se suster Elisabeth Charlotte van die Palts met Filips van [[Orléans]], jonger broer van [[Lodewyk XIV van Frankryk|Lodewyk XIV]]; op grond hiervan het Lodewyk die Rynlandse gebiede van die Palts vir Frankryk geëis. Hy is egter uitgeboender deur [[Leopold I, Heilige Romeinse Keiser]], wie se derde vrou Eleonore-Magdalena van Palts-Neuburg was, oudste dogter van Philip William, 'n Katoliek wat die naaste manlike erfgenaam in die direkte lyn was. Leopold het sy skoonvader as keurvors aangestel, wat verseker het dat sy keurvorsstem en hierdie strategiese streek in keiserlike beheer gebly het.{{sfn|Jackson|2021|p=463}} === Negejarige Oorlog === [[File:Heidelberg - castle 3.JPG|thumb|left|upright=0.9|Heidelberg-kasteel, vernietig deur die Franse in 1689 en nooit herbou nie]] Toe Frankryk die Palts in September 1688 binnegeval het om sy eis af te dwing, het die wyer verbande beteken dat die konflik vinnig geëskaleer het, wat gelei het tot die uitbreek van die Negejarige Oorlog. Die Franse is in 1689 gedwing om te onttrek, maar voordat hulle dit gedoen het, het hulle 'n groot deel van Heidelberg vernietig, insluitend 20 aansienlike dorpe en talle dorpies.{{sfn|Lynn|1999|p=198}} Hierdie vernietiging is stelselmatig toegepas oor 'n groot gedeelte van die Rynland maar veral die Palts, wat weer in 1693 oorval is; die verwoesting het groot dele van Europa geskok.{{sfn|Dosquet|2016|pp=643–644}} Frankryk het later in die 1697 Verdrag van [[Rijswijk, Zuid-Holland|Rijswijk]] afstand gedoen van sy aanspraak op die streek. Johann Wilhelm het in 1690 as keurvors opgevolg en sy woning eers na [[Düsseldorf]] verander, toe terug na [[Heidelberg, Duitsland|Heidelberg]] en uiteindelik [[Mannheim]] in 1720. Soos sy vader was hy 'n Katoliek, wat onder die 1555-vrede van Augsburg beteken het dat die Protestantse meerderheid in die Palts teoreties verplig was om tot Katolisisme te bekeer. Die 1705 'Paltse Kerkafdeling' het gekompromitteer deur vyf-sewendes van openbare kerkeiendom aan die Gereformeerde of Calvinistiese kerk toe te ken en die res aan Katolisisme, terwyl die Lutherse Kerk uitgesluit is, wie se ledetal 40% van die bevolking in sommige gebiede oorskry het.{{sfn|Beiler|2008|pp=60–61}} In 1716 het Karel III Filips sy broer as keurvors opgevolg en in Januarie 1742 sy neef Karel VII Albrecht gehelp om die eerste nie-Habsburgse keiser in meer as 300 jaar te word.{{sfn|Lindsay|1957|p=420}} Hy het in Desember gesterf en die Palts het oorgegaan na Karel Theodore van Beiere, destyds hertog van Sulzbach, wat ook die keurvorstedom van Beiere in 1777 geërf het. Die titel en gesag van die twee kiesers is saamgevoeg, Karel en sy erfgename het slegs die stem en voorrang van die Beierse keurvors behou, hoewel hy steeds die titel 'Platsgraaf van die Ryn' gebruik het.[[Lêer:Hornöck_Maximilian_I_von_Bayern_um_1810.jpg|duimnael|Maximiliaan I, Keurvors van Beiere (1799–1806)|177x177px]] === Mediatisering === Die Paltse gebiede op die linkeroewer van die Ryn is in 1795 deur Frankryk geannekseer en het hoofsaaklik deel geword van die Mont-Tonnerre-departement. In 1799 sterf keurvors Karel Theodore en die gebied is geërf deur die Paltshertog van Zweibrücken, wat al die Wittelsbach-lande verenig het. Die verlies van die linkeroewergebiede is deur die nuwe keurvors Maximiliaan Josef in die Verdrag van Parys aanvaar.<ref>{{Cite web|url=https://www.kurpfalzarchiv.de/die-aufloesung-der-kurpfalz/|title=Die Auflösung der Kurpfalz |trans-title=Dissolution of the Electoral Palatinate|website=Kurpfalz Regional Archiv|access-date=11 September 2021}}</ref> Dié aan die regterkant is deur die keurvors van Baden geneem, nadat die [[Verdrag van Pressburg]] in 1805 die Heilige Romeinse Ryk ontbind het; die oorblywende Wittelsbach-gebiede is deur Maximiliaan Josef as die Koninkryk van Beiere verenig.{{sfn|Nicholls|1999|p=18}} == Wapen en vlag == [[Lêer:Arms of the Electoral Palatinate (Variant 1).svg|duimnael|115x115px|Wapen van die Keurvorstedom Palts]] Deur verskillende huwelikke is die Palts se wapen uitgebrei tot die kwartering met dié van die Huise van Welf en later [[Huis van Wittelsbach|Wittelsbach]].<ref name="klaus-diemer.de">{{cite web |last=Diemer |first=Klaus |title=Der Pfälzer Löwe |trans-title=The Palatinate Lion |year=2007 |url=http://www.klaus-diemer.de/019b6194f20a12711/019b6194f21220b43/index.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080502035013/http://www.klaus-diemer.de/019b6194f20a12711/019b6194f21220b43/index.html |archive-date=2008-05-02 }}</ref> Die wapens van Beiere is gebruik met verwysing na die keurvors se besit in Beiere. Dit is uitgebrei tot die kwartering van die leeu en die Beierse wapen met die bestyging van Maximiliaan I tot die posisie van keurvors van die Palts in 1623, wat saam met die getoonde wapens gebruik is. Vanaf 1356 het die Ryksappel hul posisie as aarts-rentmeester van die Heilige Romeinse Ryk verteenwoordig. <gallery class="center" caption="Wapens:" heights="90px" widths="90px"> File:Arms of the Palatinate (Old).svg|Huis van Hohenstaufen {{small|(voor bevestiging as Keurvorstedom)}} File:Arms of the Palatinate (Palatinate-Bavaria).svg|[[Huis van Wittelsbach]] {{nowrap|{{small|(Keurvorstedom Palts)}}}} File:Arms of the Electoral Palatinate (Variant 1).svg|Huis van Palts-Simmern {{nowrap|{{small|(Keurvorstedom Palts)}}}} File:Arms of the Electoral Palatinate (Variant 2).svg|Huis van Palts-Simmern <small>(variant)</small> File:Wappen Kurpfalz.gif|Groter wapen uit [[1703]] </gallery> <gallery class="center" caption="Vlae:" heights="80px" widths="120px"> File:Banner of the Palatinate.svg|[[1329]]–[[1776]]<br />Heraldiese vlag van die Palts File:Banner of Bavaria-Landshut.svg|Die variant wat gebruik is deur die [[Huis van Wittelsbach|Wittelsbachs]] wat die Palts in die middel van die 14de eeu geërf het File:Flag of The Electoral Palatinate (1604).svg|[[1604]] ontwerp File:Flag yellow black 5x3.svg|Die kleure van die land ({{lang|de|Landesfarben}}) vaandel (alternatiewe vlag) File:Banner of Bavaria-Landshut.svg|[[1776]]–[[1789]]<br />(saamgesmelt met die Keurvorstedom van Beiere) </gallery> == Erfenis == [[File:Coat of arms of Rhineland-Palatinate.svg|thumb|left|upright=0.7|Wapen van [[Rynland-Palts]]]] In 1806 is [[Baden]] tot 'n groothertogdom bevorder en dele van die voormalige Palts, insluitend Mannheim, het deel daarvan geword. Tydens die [[Kongres van Wene]] in 1814 en 1815 is suidelike dele van die linkeroewer-Palts herstel en vergroot deur middel van mediatisering (wat die voormalige Prins-Biskopdom van Speyer, die Vrye Keiserstad Speyer en ander verteer) tot by die nuwe grens met Frankryk, en (tydelik) aan die Habsburgse [[Keiserryk Oostenryk|Oostenrykse Keiserryk]] gegee; na hierdie tyd was dit hoofsaaklik bekend as "die Palts". Die regteroewer-Palts het by Baden gebly terwyl noordelike dele deel van die [[Koninkryk Pruise|Pruise]] (Rynprovinsie) en Hesse ([[Rynhesse]]) geword het. In 1816 het die Palts 'n formele deel van die Wittelsbach Koninkryk van Beiere (die {{lang|de|Rheinkreis}} of Sirkel van die Ryn) geword in 'n vooraf-gereëlde ruil vir [[Tirol]], wat Beiere na Oostenryk teruggegee het. Die grootste deel van die gebied het 'n deel van Beiere gebly tot ná die Tweede Wêreldoorlog (na 1918 die [[Beiere|Vryestaat Beiere]]), met sommige westelike dele wat ná die Eerste Wêreldoorlog deel geword het van die Saargebied. In September 1946 is die gebied deel gemaak van die federale deelstaat [[Rynland-Palts]], saam met voormalige linkeroewergebiede van Pruise (suidelike deel van die Rynprovinsie, insluitend die voormalige Prinsdom Birkenfeld wat tot 1937 'n eksklaaf van [[Oldenburg]] was, en westelike dele van die provinsie [[Nassau]]) en [[Rynhesse]]. Die voormalige Saarkomgebied is heringestel en uitgebrei om die Franse Saar-protektoraat te skep, wat in 1956 na [[Duitsland]] teruggekeer het as die moderne staat [[Saarland]]. == Sien ook == * [[Paltsgraaf]] * [[Keurvors]] * [[Heilige Romeinse Ryk]] * [[Heidelbergse Kategismus]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronne == * {{cite book |last1=Beiler |first1=Rosalind |title=Immigrant and Entrepreneur: The Atlantic World of Caspar Wistar, 1650–1750 |date=2008 |publisher=The Pennsylvania State University Press |isbn=978-0-271-03595-6 |pages=60–61 |url=https://books.google.com/books?id=lKQgF93mWEAC&q=1705+palatine+church+division&pg=PA60 |access-date=28 October 2018}} * {{cite journal|last1=Dosquet |first1=Emilie |title=The Desolation of the Palatinate as a European News Event in News Networks in Early Modern Europe |journal=News Networks in Early Modern Europe |date=2016 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-27717-5 |pages=643–644 |jstor=10.1163/j.ctt1w8h1ng.35}} * {{cite book|last=Jackson|first=Clare|title=Devil Land; England under Siege 1588 - 1688|publisher=Allen Lane|year=2021|isbn=978-0241285817}} * {{cite book |last1=Lindsay |first1=J. O. |title=The New Cambridge Modern History: Volume 7, The Old Regime, 1713–1763 |date=1957 |publisher=Cambridge University Press; New edition |isbn=978-0-521-04545-2 |page=420}} * {{cite book|last1=Lynn|first1=John|title=The Wars of Louis XIV, 1667–1714|date=1999|publisher=Longman|isbn=978-0-582-05629-9}} * {{cite book |last1=Nicholls |first1=David |title=Napoleon: A Biographical Companion |date=1999 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-87436-957-1|page=[https://archive.org/details/napoleonbiograph00nich/page/18 18] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/napoleonbiograph00nich/page/18 }} * {{Cite book |last=Wilson |first=Peter H. |title=Europe's Tragedy: A History of the Thirty Years War |publisher=Allen Lane |year=2009 |isbn=978-0-7139-9592-3}} {{Geskiedenis van Europa}} {{Normdata}} djdvqkf1is6kfolnk81cmpcc531prv5 0 412067 2903139 2861392 2026-05-11T17:35:32Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903139 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Hecate_Chiaramonti_Inv1922.jpg|regs|duimnael|414x414px|Hekate]] '''Hekate''' ({{Lang-el|Ἑκάτη}}, ''Hekátē'') is die godin van [[toorkuns]], kruispaaie, [[heksery]], towery, spoke en [[nekromansie]] in [[Griekse mitologie|antieke Griekse godsdiens]] en [[Mitologie|mites]]. Sy was die dogter van [[Perses (Titan)|Perses]] en [[Asteria]] (tweelingsuster van [[Leto]]). Hekate was 'n lid van die derde generasie [[Titane]], maar sy het haar by [[Zeus]] en sy broers en susters geskaar tydens die [[Titanestryd]]. As sodanig is sy vereer deur Zeus: Hy het haar toegelaat om op aarde, in die lug en in die onderwêreld werksaam te wees. Hekate, 'n nagtelike figuur, het dikwels in ondergrondse grotte of in die onderwêreld self gewoon. Sy is dikwels as 'n huishoudelike godheid aangeroep om hulp te verleen om bose geeste af te weer. Hekate het [[Demeter]] bygestaan in haar soektog na haar dogter [[Persefone]] nadat [[Hades]] Persefone ontvoer het. Hekate het Demeter gehelp deur haar pad in die nag met haar vlammende fakkels te verlig. Daarna het sy gereeld as 'n metgesel van [[Persefone]] gedien en by haar aangesluit op haar jaarlikse reis na en van die doderyk. Later is Hekate uitgebeeld as 'n vrou met drie koppe, wat vermoedelik die verlede, hede en toekoms verteenwoordig. Vroue wat van vorm kon verander en vermoedelik mans verlei en hulle geëet het (genoem ''[[empousai]]'' in Engels), was haar dienaars. Hierdie wesens was 'n spesie mensvretende monsters wat vampieragtig in voorkoms was, met een been van soliede brons en die ander been was dié van 'n donkie. Hekate, wat dikwels met die godinne [[Artemis]] en [[Selene]] geïdentifiseer is, het gedien as 'n verteenwoordiger van die [[Maanillusie|oesmaan]]. Haar voorkoms was die van 'n reusagtige vrou, met fakkels en 'n swaard. Haar hare en voete was slange en haar oortog is gekenmerk deur die geluid van donderslae, vreemde gille en skreeugeluide, asook die geblaf en getjank van honde.<ref>{{Boekverwysing|Outeur=Berens, EM|Jaar=2016|Titel=Myths and Legends of Ancient Greece and Rome|Uitgewer=William Collins|ID={{ISBN|978-0-00-818055-3}}}}</ref> Sy is gewoonlik saam met Demeter en Persefone aanbid. == Bronnelys == *[http://www.hecatescauldron.org The Goddess Hecate. Hecate's Cauldron] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210129005129/http://hecatescauldron.org/ |date=2021-01-29 }}, n.d. Besoek op 23 Okt. 2012. *[http://www.albany.edu/faculty/lr618/51to.htm Hecate. Albany] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130509222855/http://www.albany.edu/faculty/lr618/51to.htm |date=2013-05-09 }}, n.d. Besoek op 13 Nov. 2012. *[http://people.rit.edu/asg1478/iweb/turbo/hecate.html "Hecate."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203003238/http://people.rit.edu/asg1478/iweb/turbo/hecate.html |date=2014-02-03 }}. Greek Gods-Hecate. Alex Goldberger, n.d. Besoek op 6 Nov. 2012. *[http://www.princeton.edu "Hecate." Hecate.]. Princeton University, n.d. Besoek op 6 Nov. 2012. *[http://www.theoi.com/Titan/TitanPerses.html Perses.] Theoi, n.d. Besoek op 27 Nov. 2012. * Ovid se ''Metamorphoses'' == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Griekse gode]] [[Kategorie:Griekse mitologie]] 5qb7mgpqpq9nn9sbi6ylnwtrkzhekb4 0 412802 2903205 2739373 2026-05-12T01:20:02Z ~2026-28498-00 207515 2903205 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Monero-Logo.svg|duimnael|regs|Die Monero-logo.]] '''Monero''' is [[kriptogeld]] wat gebruik maak van 'n [[blokketting]] met privaatheidverbeterende kenmerke om transaksies te verduister om anonimiteit en wisselbaarheid <!-- en:fungibility --> te verkry. Waarnemers kan nie adresse wat Monero verhandel, transaksiebedrae, adres[[saldo]]'s of transaksiegeskiedenis ontsyfer nie.<ref>{{Cite book |last1=Braun-Dubler |first1=Nils |url=https://books.google.com/books?id=QLbrDwAAQBAJ |title=Blockchain: Capabilities, Economic Viability, and the Socio-Technical Environment |last2=Gier |first2=Hans-Peter |last3=Bulatnikova |first3=Tetiana |last4=Langhart |first4=Manuel |last5=Merki |first5=Manuela |last6=Roth |first6=Florian |last7=Burret |first7=Antoine |last8=Perdrisat |first8=Simon |date=2020-06-16 |publisher=vdf Hochschulverlag AG |isbn=978-3-7281-4016-6 |pages=165–167 |language=en}}</ref> Monero is ontwikkel met die fokus op anonimiteit en sekuriteit. Monero het onder andere 'n gewilde alternatief vir [[Bitcoin]] op die donker internet geword. Monero se privaatheidskenmerke het [[Syferpunk|syferpunks]] en gebruikers gelok wat privaatheidsmaatreëls vereis wat nie in ander kripto-geldeenhede voorsien word nie. Dit word gebruik in onwettige aktiwiteite soos [[geldwassery]], donkernet-marke, [[losprysware]], cryptojacking, en ander georganiseerde misdaad.<ref>{{Cite web |title=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl. |url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2021-08%2F18%2Fkriminelle-nutzen-vermehrt-kryptowaehrungen |access-date=2023-07-22 |website=www.zeit.de |archive-date=2023-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230722102632/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/news/2021-08/18/kriminelle-nutzen-vermehrt-kryptowaehrungen |url-status=dead }}</ref> == Sien ook == * [[Bitcoin]] * [[Kriptogeld|Kriptogeldeenheid]] == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == * [https://www.getmonero.org/ Monero-projek] {{Saadjie}} {{Kriptogeld}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geldeenhede]] [[Kategorie:Kriptogeld]] ap52wym35ttudqiuewnn9h2vc4gpmcp 0 413337 2903320 2699088 2026-05-12T11:02:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903320 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Eilande | naam = Kos | inheemse naam= Κως | land = Griekeland | liggingskaart= PE Ko in Greece.svg | ligging = [[Egeïese See]] | argipel = [[Dodekanesos]] | hoofdplaats = [[Kos (stad)|Kos]] | km2 = 290 | lengte = 40 km | breedte = 8 km | hoogste berg = [[Dikeos]] (846 m) | omtrek = | koördinate = {{Koördinate|36|49|N|25|6|O|aansig=inlyn, titel}} | bevolking = 33&nbsp;300 | jaar = 2011 | detailkaart = RhodesAndKos2022OSM.png | beeld naam = Kos by Sentinel-2 Cloudless.jpg | beeld byskrif = Kos vanuit de ruimte }} [[Lêer:Harbour of Kos.jpg|duimnael|Haven van [[Kos (stad)|Kos]]]] [[Lêer:Asklepieion Kos.jpg|duimnael|Die [[asklepieion]] op [[Kos (stad)|Kos]]]] '''Kos''' ([[Grieks]]: Κως) is 'n eiland in die ooste van die [[Egeïese See]], wat aan [[Griekeland]] behoort. Kos is die derde grootste eiland van die [[Dodekanesos]], die Twaalf Eilande. Die hoofstad van die eiland is die dorp met dieselfde naam, [[Kos (stad)|Kos]], wat in die noordooste van die eiland geleë is. Die eiland is aan die kus van [[Turkye]] by [[Bodrum (stad)|Bodrum]] geleë, noordwes van [[Rodos]] en suidoos van [[Samos (eiland)| Samos]] . Kos is ook die naam van die munisipaliteit (δήμος, ''dimos''), waaraan die stad Kos behoort. Die eiland is 40 km by 8 km groot en het 'n oppervlakte van ongeveer 290 km². By die 2011-sensus het die eiland 'n bevolking van 33 300 gehad. Hierdie inwoners is oor drie sub-munisipaliteite verdeel: [[Dikaio]], [[Irakleides]] en Kos-dorp. [[Toerisme]] is 'n baie belangrike bron van inkomste vir Kos. == Geskiedenis == Die eiland is oorspronklik deur [[Karië]]rs gekoloniseer. Die [[Doriërs]] het die eiland in die elfde eeu v.C. ingeneem. Die meeste van die Doriërs het van [[Epidaurus (Griekeland)|Epidaurus]] gekom en hulle het hul [[Asklepios]]-kultus met hulle saamgebring. Tydens die [[Persiese Oorloë]] is Kos deur [[tiran]]ne regeer, terwyl dit amptelik 'n [[Oligargie|oligargiese]] bewind gehad het. Later het die eiland hom by die [[Deliese Liga]] aangesluit. Tydens die [[Peloponnesiese oorlog|Peloponnesiese Oorlog]] het Kos as die hoofbasis op die [[Egeïese See]] vir Atheense troepe en vloot (411-407 vC) gedien, nadat [[Rodos]] in opstand gekom het. Die [[Perse]] is twee keer verdryf. In 366 v.C. is op Kos 'n demokrasie gevestig en is die stad Kos gebou. Tydens die [[Geallieerde se Oorlog (357-355 vC)]] het Kos teen [[Athene]] gedraai, net om onder die heerskappy van koning [[Maussollos]] van Karië te val. Die ontwikkeling van Kos het sy hoogtepunt bereik onder [[Alexander die Grote]] en die [[Ptolemeïese Ryk|Ptolemeërs]]. In 310 v.C. het [[Ptolemeus I Soter]] Kos op [[Antigonus I Monophthalmos]] verower. Die Ptolemeërs het Kos as 'n maritieme buitepos gebruik om die Egeïese See te beheer. Die Ptolemaïese vorste is opgevoed by die anneks van die gimnasium van Alexandrië op Kos. [[Cleopatra VII|Cleopatra]] het 'n deel van haar goudreserwes op Kos gehou. In antieke tye is Kos ook Meropis of Nymphaea genoem. [[Diodoros van Sicilië]] en [[Strabo (historikus)|Strabo]] beskryf 'n goed ommuurde hawe. Kos se ligging het dit 'n belangrike rol in die Egeïese handel gegee, terwyl die eiland self bekend was vir sy goeie wyn en, volgens [[Plinius die ouere|Plinius]], later ook vir sy [[sy]]bedryf. Digters wat moeg is vir Alexandrië, het hulle in Kos gevestig. In antieke tye was Kos bekend vir sy sanatorium, die Asclepeion. Behalwe [[Hippokrates]], is die skilder [[Apelles (skilder)|Apelles]] en die digter [[Philitas]] en miskien ook [[Theocritus]] bekende Griekse burgers van Kos. In die jaar [[2]] het Kos deel geword van die [[Romeinse Ryk]] waar dit vanaf die jaar 53 die titel van "vrye stad" ontvang het. Nadat die Romeinse Ryk uitmekaar geval het, het Kos deel geword van die [[Bisantynse Ryk]]. In die Middeleeue het die [[Republiek Venesië]] beheer oor die eiland oorgeneem, wat dit weer in 1315 aan die Malteserorde verkoop het. Die Johannieters was vir tweehonderd jaar op die eiland aanwesig, waarna hulle weer Kos verlaat het. Kos was in gevaar om deur Turkye beset te word, dit was vanaf 1523 deel van die [[Ottomaanse Ryk]]. Dit het in 1912 [[Italië|Italiaans]] geword. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] was die eilande vir 'n lang tyd deur die Italianers beset. Nadat Italië gekapituleer het, het 'n stryd om die mag in die Dodekanesos-eilande ontstaan. Britse en Duitse troepe het probeer om die gebied te beset. Die Duitsers het die eiland na die [[Slag van Kos]] ingeneem. Na die Tweede Wêreldoorlog het die eiland onder 'n Britse [[protektoraat]] gekom, waarna dit vanaf [[1947]] deel geword het van [[Griekeland]]. 'n Groot aardbewing het in die nag van 20 Julie tot 21 Julie 2017 omstreeks 01:30 Kos en die Turkse stad [[Bodrum (stad)|Bodrum]] getref. Die aardbewing is die meeste gevoel in die stad Kos, met 'n sterkte van 6,7 op die [[Richterskaal]]. Die aardbewing is gevolg deur 'n klein [[tsoenami]]. Twee mense is dood. 115 mense is beseer, waarvan 12 ernstig. == Geografie == Kos is 'n langwerpige eiland wat rofweg in 'n oos-noordoostelike rigting georiënteer is. Die oorspronklik vulkaniese eiland het beide vrugbare vlaktes en kaal bergland. Die grootste deel van die eiland meet meer as 30 by 8 km en word oorheers deur 'n ketting van heuwels en berge aan die suidelike helfte, met die hoogste piek [[Dikeos]] (846 m). Aan die suidekant van hierdie ketting is die kusstrook baie smal, aan die ander kante is daar uitgebreide golwende en plat areas. Die Dikeos (of Dikaios) is nie meer aktief vulkanies nie, maar sy karakter is merkbaar in sommige warmwaterbronne, soos die [[Embros Thermae]]. Aan die suidwestelike punt van Kos is daar 'n heuwelagtige skiereiland, [[Kefalos]], met die dorpie met dieselfde naam. Verskeie spesies van [[skilpad|seeskilpaaie]] kom aan die kus van Kos voor, insluitend die beskermde [[karkopskilpad]]. Verder kan mens oral op die eiland skilpaaie teëkom. [[Kos (stad)]] is die [[hoofstad]] van die eiland en het die grootste [[hawe]]. Dit is die toeriste- en kulturele sentrum. Naby sy hawe is die 14de-eeuse vesting van [[Neratzia]], gebou in [[1315]] deur die ridders van St. Jan van Rodos. In die middel van die stad is daar 'n ou markplein, 'n [[agora]]. Die antieke Asclepieion is tussen Kos-stad en die Dikeos geleë. Afgesien van die hoofdorp was die eiland se vernaamste nedersettings tradisioneel in die heuwelland geleë, soos die dorp [[Antimachia]]. Die kusdorpe het satellietdorpies gevorm waar mense hoofsaaklik tydelik gebly het. As gevolg van die opkoms van toerisme het die fokus na die kusoorde verskuif. Die toeristedorpie [[Zia (Kos)|Zia]] is teen die helling van die Dikeos geleë. === Dorpe === Sommige groter plekke op die eiland is [[Kos (stad)|Kos]], [[Kefalos]], [[Kardamena]], [[Tigaki]], [[Antimachia]], [[Mastichari]], [[ Marmari (Kos)|Marmari]] en [[Pyli (Kos)|Pyli]]. Kleiner dorpe is [[Asfendiou]], [[Zipari]], [[Platani (Kos)|Platani]] en [[Zia (Kos)|Lagoudi]]. === Klimaat === {{Tabel weergemiddeldes | locatie=Kos | bron=[https://www.worldmeteo.info/nl/europa/griekenland/kos/weer-101553/ Weer Kos - Worldmeteo] | jan_gem_ns=158 | feb_gem_ns=118 | mrt_gem_ns=78 | apr_gem_ns=36 | mei_gem_ns=16 | jun_gem_ns=6 | jul_gem_ns=1 | aug_gem_ns=2 | sep_gem_ns=12 | okt_gem_ns=53 | nov_gem_ns=81 | dec_gem_ns=149 | jaar_gem_ns=59.2 | jan_gem_min=6.5 | jan_gem_max=16.5 | feb_gem_min=6.5 | feb_gem_max=16.5 | mrt_gem_min=8.2 | mrt_gem_max=18.2 | apr_gem_min=11.2 | apr_gem_max=21.2 | mei_gem_min=15.4 | mei_gem_max=25.4 | jun_gem_min=20.1 | jun_gem_max=30.0 | jul_gem_min=24.6 | jul_gem_max=30.9 | aug_gem_min=24.3 | aug_gem_max=30.6 | sep_gem_min=21.1 | sep_gem_max=27.4 | okt_gem_min=17.2 | okt_gem_max=23.5 | nov_gem_min=13.0 | nov_gem_max=19.3 | dec_gem_min=9.9 | dec_gem_max=16.5 | jaar_gem_min=14.8 | jaar_gem_max=23.0 }} == Administratiewe afdeling == Sedert die administratiewe herorganisasie van 2011, met die Kallikratis-program, iss die eiland Kos een munisipaliteit (δήμος = dimos). Die voormalige munisipaliteite op die eiland ([[Dikaio]]s, [[Irakleides]] en Kos Town) is toe ontbind as 'n onafhanklike administratiewe liggaam en het [[Sub-munisipaliteit (Griekeland)|sub-munisipaliteite]] van Kos geword. Per munisipaliteit word die verskillende plekke in plaaslike gemeenskappe gegroepeer (δημοτικές κοινότητες = dimotikes kinótites).<ref>{{el}} [https://web.archive.org/web/20120120180208/http://www.aftodioikisi.gr/storage/site/PDF/YA_DIOIKITIKI_DIAIRESI.pdf ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ] (2010), die administratiewe afdeling van Griekeland vanaf 2011, met bevolkingsyfers vanaf 2001; sien p. 17442 'M6. ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΚΩ' vir die streekseenheid en munisipaliteit van Kos.</ref> Saam met die naburige eilandmunisipaliteit [[Nisyros]] vorm Kos 'n streekseenheid, ook Kos genoem (Περιφερειακή ενότητα Κω), binne die streek [[Suid-Egeïese Eilande]]. {| class="wikitable sortable" !Plek !!Poskode!! Deelmunisipaliteit |- | [[Antimachia]] || || [[Irakleides]] |- | [[Asfendiou]] || || [[Dikaio]] |- | [[Kardamena]] || || Irakleides |- | [[Kefalos]] || || Irakleides |- | [[Kos (stad)|Kos]] || 853 00 || Kos |- | [[Marmari (Kos)|Marmari]] || 853 00 || Dikaio |- | [[Mastichari]] || || Irakleides |- | [[Platani (Kos)|Platani]] || || |- | [[Pyli (Kos)|Pyli]] || || Dikaio |- | [[Tigaki]] || || Dikaio |- | [[Zia (Kos)|Zia]] || 853 00 || Dikaio |- | [[Zipari]] || || Dikaio |} == Ekonomie == [[Toerisme]] is 'n belangrike bron van inkomste vir Kos. Die sandstrande is die belangrikste trekpleister. Daar is ook groot hotelle, spysenieringsinstellings en aandenkingswinkels. === Landbou === Die vrugbare dele van die eiland, veral die platter deel, word vir landbou gebruik. Die belangrikste produkte wat verbou word, is [[druiwe]], [[Amandel (neut)|amandels]], [[Vye (vrugte)|vye]] en [[Olywe|olywe]]. === Vis === Alhoewel Kos 'n eiland is, is daar relatief min vis te koop. Daar word lankal met [[dinamiet]] rondom Kos gehengel. Die ontploffings het veroorsaak dat die visse verdwaas na die oppervlak dryf, wat dit maklik maak om hulle te vang. Alhoewel dit na 'n doeltreffende manier van visvang gelyk het, het dit later geblyk dat die visgronde so erg beskadig is dat die visvoorraad rondom Kos ernstig afgeneem het. Baie restaurante huur plaaslike vissermanne wat daagliks vars vis voorsien. == Besienswaardighede == Op Kos is daar verskeie gedenktekens vir die geneesheer [[Hippokrates van Kos|Hippokrates]], asook vir die god van medisyne uit die Griekse [[panteon]]: [[Asklepios]]. Van hom word gesê dat hy 'n onderwyser van Hippokrates gewees het. Bekend is byvoorbeeld die [[plataan van Hippokrates]], wat in die hoofstad Kos geleë is. Daar is ook 'n museum gewy aan Hippokrates en verskeie argeologiese terreine in of naby die stad, insluitend die Asclepeion, 'n Romeinse teater en 'n gimnasium. <gallery> Plane tree of Hippocrates.jpg|Plataan van Hippokrates Kos roman amphitheater.jpg|Romeinse teater Windmill Antimahia Kos.jpg|Windmeulens in Antimachia </gallery> == Verkeer en vervoer == Kos het 'n lughawe, [[Kos-lughawe]]. Daar is goeie veerbootverbindings vanaf Kos-dorp, tussen Kos en ander [[Lys van Griekse Eilande|Griekse Eilande]]. Van die suide van Kos, vanaf die hawe van [[Kardamena]], is daar 'n bootverbinding na [[Nisyros]], na die noorde vanaf [[Mastichari]], insluitend na [[Kalymnos]]. ==Verwysings== {{Verwysings}} == Notas == {{vertaalvanaf | taalafk = nl | pl = https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Kos&oldid=65402324 }} == Eksterne skakels == * {{en}} [https://web.archive.org/web/20170426005506/http://www.kos.gr/en/default.aspx Visit Kos] * [http://www.kosinfo.gr/ Amtelike webwerf] {{Commonscat|Kos}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eilande van Griekeland]] gkfu951go7pwnvh3gjxckpsifxjy8bx 1 413389 2903125 2662898 2026-05-11T16:34:43Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Bespreking:Ceraria fruticulosa]] na [[Bespreking:Portulacaria fruticulosa]] geskuif: Taksonomiese naam het verander. 2662898 wikitext text/x-wiki == Ceraria vs. Portulacaria == [[Gebruiker:JMK]], het [[Portulacaria]] nou ook al die Ceraria-spesies ingesluk? Daar is tans vier Ceraria spesies. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:39, 4 April 2024 (UTC) :Lyk na wedywering tussen "lumpers & splitters", en dit sal moeilik wees om 'n oordeel te vel as mens nie Bruyns et al. (2014) bestudeer het en verstaan wat daar aangaan nie. Lyk of almal nie met Bruyns saamstem nie, of dalk is almal nog net nie met die inhoud van Bruyns et al. vertroud nie. Die outeur van ''Ceraria'', d.i. Pearson, het wel verskille tussen die twee uitgewys, en as die verskille volgens klades manifesteer (DNS-resultate nodig) kan mens dit apart hou. Ek het geen idee hoe die klades hier uitval nie, en miskien is die beste om voorlopig konserwatief te bly en ''Ceraria'' te behou tot ons meer weet. [[Gebruiker:JMK|JMK]] ([[Gebruikerbespreking:JMK|kontak]]) 17:16, 4 April 2024 (UTC) 5h65tw5pv6jgjm4sqty76xriigzw7y2 0 415567 2903254 2720704 2026-05-12T07:44:33Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903254 wikitext text/x-wiki '''Johan Paul Kluge''' (29 November 1947 – 12 Junie 1998) was sedert 1980 kurator van die [[Laeveld- Nasionale Botaniese Tuin]], en was tot 'n groot mate vir die uitleg en botaniese vestiging daarvan verantwoordelik. Hy het ook baie tyd spandeer om sy botaniese kennis op verskillende wyses aan die publiek oor te dra. Kluge is te [[Nongoma]] in KwaZulu-Natal gebore. Hy het sy B.Sc. in 1969 verwerf, sy T.H.O.D. in 1971 en sy B.Sc. Hons in [[Plantkunde]] in 1972, waarna hy vir 'n kort wyle 'n Biologie-onderwyser was. In 1973 is hy by die destydse [[Departement van Water en Sanitasie|Departement Bosbou]] as Bosnavorsingsbeampte aangestel, en was eers te Witklip tussen [[Sabie]] en [[Witrivier]] gebaseer,<ref name="bur1">{{cite journal |last1=Burrows |first1=John |title=In memoriam: Johan Kluge 1947–1998 |journal=Veld & Flora |date=September 1998 |page=79 |publisher=Sabinet Gateway (2012) <!--doi=10.10520?--> |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00423203_1546 |access-date=25 Mei 2024}}</ref> en daarna by die D.R. de Wet Bosnavorsingstasie naby Sabie.<ref name="klu1">{{cite journal |last1=Kluge |first1=Johan |title='n Paar Laeveldse Orgideë |journal=Veld & Flora |date=Desember 1979 |page=107-108 |publisher=Sabinet Gateway (2012) <!--doi=10.10520?--> |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00423203_969 |access-date=25 Mei 2024}}</ref> In hierdie tyd het hy in die plaaslike [[orgidee]]spesies begin belangstel, en dan ook inheemse sowel as uitheemse orgideë begin kweek.<ref name="klu1"/> In 1980 het hy suksesvol aansoek gedoen om die pos van kurator by die Laeveld- Botaniese Tuin. Sy belangstelling in primitiewe plante soos die [[varing]]s en [[broodboom|broodbome]] het op die huisvesting van 'n groot versameling van hierdie plante in die botaniese tuin uitgeloop. Die tuin sou uiteindelik die mees volledige versameling Afrika-broodbome in die wêreld huisves. In 1994 is daar op sy inisiatief begin om 'n Afrika-[[reënwoud]] in die tuine te vestig.<ref name="bur1"/> Hy was 'n lid van, of betrokke by 'n aantal natuurgeskiedenis- en tuinbouklubs, en verwante verenigings soos die Laeveldse Orgideëvereniging. By die Laeveld-tak van die Botaniese Vereniging het hy uitstappies gelei, en etlike praatjies oor uiteenlopende onderwerpe gelewer. Hy het moeite gedoen om botaniese konsepte aan die leek te verduidelik, en dit met 'n warm, droë sin vir humor oorgedra.<ref name="bur1"/> Kluge was jare lank in gereelde kontak met [[Jo Onderstall]] (1929–2016), 'n plaaslike kenner van [[plant]]e, [[voël]]s en [[sampioen]]e wat ook lank in die bestuur van die Laeveldse tak van die Botaniese Vereniging was. In die 1970's was hulle samewerking instrumenteel om 'n ekologies belangrike stuk berggrasveld te bewaar, wat onder meer ryk aan [[orgidee]]spesies is. Hierdie gebied op die kruin van die platorand was bestem vir 'n nuwe [[Pinus|denne]]plantasie, maar kon weens haar en Johan se samewerking in 'n reservaat omskep word.<ref name="laev">{{cite news |title=Jo Onderstall will be missed |url=http://lowvelder.co.za/324375/jo-in-memoriam/ |access-date=4 April 2016 |date=1 April 2016 |work=Laevelder |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20160414014609/http://lowvelder.co.za/324375/jo-in-memoriam/ |archive-date=14 April 2016 |url-status=live |df=dmy-all}}</ref> Kluge is in 1978 met Louise van der Zeyde getroud. Sy was die dogter van Alfred van der Zeyde wat destyds kurator van die Nasionale Botaniese Tuin op [[Harrismith]] was, terwyl Louise se ma weer uitvoerende sekretaris van die Botaniese Vereniging was. Hierdie verbintenisse was moontlik sy aansporing om in 1980 vir die pos van kurator van die Laeveld- Nasionale Botaniese Tuin aansoek te doen. Kluge is op ouderdom 50 oorlede na 'n lang stryd teen kanker, en is oorleef deur sy vrou, Louise, en hul drie kinders, Leon, Karin en Tanja.<ref name="bur1"/> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Kluge, Johan}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse botanici]] [[Kategorie:Geboortes in 1947]] [[Kategorie:Sterftes in 1998]] kjjft2i6xi678tnck2nvu91mizbxp5t 0 416884 2903255 2880336 2026-05-12T07:45:09Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903255 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Josep Borrell (49468484246).jpg|duimnael|Josep Borrell (2020)]] '''Josep Borrell i Fontelles''' ([{{IPA|ʒoˈzɛp boˈreʎ i fonˈteʎes}}]; ook bekend as ''José Borrell''; gebore [[24 April]] [[1947]] in La Pobla de Segur) is 'n [[Spanje|Spaanse]] [[politikus]]. Hy behoort aan die [[Katalonië|Katalaanse]] Sosiaal-Demokratiese party [[Partit dels Socialistes de Catalunya|PSC]] en is van 1 Desember 2019 tot 2024 [[Hoë Verteenwoordiger van die Unie vir Buitelandse Sake en Veiligheidsbeleid|Hoë verteenwoordiger]] Vise-President van die eerste [[Kommissie Von der Leyen]].<ref>{{cite journal |author=dpa |title=Die neuen Kommissare: Von alten Hasen und Neulingen – die neue EU-Kommission |journal=Die Zeit |date=2019-11-27 |url=https://www.zeit.de/news/2019-11/27/von-alten-hasen-und-neulingen-die-neue-eu-kommission }}</ref> Op 27 Junie 2024 het die [[Europese Raad]] besluit om voor te stel dat hy deur die [[Estland]]se eerste minister [[Kaja Kallas]] opgevolg word. Voorheen, van 2018 tot 2019, was hy Spaanse Minister van Buitelandse Sake, Europese Unie en Ontwikkelingshulp in die kabinet Sánchez I .<ref>{{cite web |title=Ein Katalane für die Einheit |author=Sebastian Schoepp |publisher=Süddeutsche Zeitung |url=http://www.sueddeutsche.de/politik/spanien-ein-katalane-fuer-die-einheit-1.4002890 |date=2018-06-05}}</ref> Van 2010 tot 2012 was hy President van die [[European University Institute]]. Tot 2009 was hy Lid van die [[Europese Parlement]] en van Julie 2004 tot Januarie 2007 [[President van die Europese Parlement]]. Sedert Julie 2019 het hy albei die Spaanse en die [[Argentinië|Argentynse]] nasionaliteit, aangesien sy pa in [[Mendoza (Argentinië)|Mendoza]] gebore is toe die gesin in ballingskap daar gewoon het.<ref>{{cite web|title=Argentina tiene un nuevo ciudadano: Josep Borrell |author=Carmen de Carlos |publisher=ABC (Spanje) |url=https://www.abc.es/espana/abci-argentina-tiene-nuevo-ciudadano-josep-borrell-201907190209_noticia.html |date=2019-07-19}}</ref> == Lewe == === Opleiding === Borrell het aan die Universidad Politécnica de [[Madrid]] Aeronautical Engineering gestudeer en sy doktorsgraad in [[ekonomie]] van die Universidad Complutense Madrid ontvang. Hy het ook 'n meestersgraad van [[Stanford Universiteit]] en die [[Institut français du pétrole]]. === Politieke loopbaan === Borrell was 'n lid van die streekregering van die outonome gemeenskap van Madrid van 1979 tot 1982, waar hy verantwoordelik was vir die finansiële beleid. In 1982 is hy aangestel as sekretaris-generaal vir begroting en openbare uitgawes in die Spaanse ministerie van finansies, en in 1984 as staatsekretaris vir finansies. Van 1991 tot 1996 was hy Minister vir Infrastruktuur en Vervoer (in die kabinet González III) onder Eerste Minister [[Felipe González]], en vanaf 1993 (kabinet González IV) ook vir die Omgewing. === EU-parlementariërs === In die Europese verkiesings van 2004 is Borrell verkies tot die Europese Parlement, waarvan hy van 2004 tot 2007 President was. In die eerste ronde kon hy die [[Pole|Poolse]] politikus [[Bronisław Geremek]] met 388 stemme teen 208 verslaan. 'n Ooreenstemmende ooreenkoms is voorheen bereik tussen die twee groot Groepe, die Christen-Demokratiese [[Europese Volksparty|EPP-ED]] en die sosiaal-demokratiese [[Progressiewe Alliansie van Sosialiste en Demokrate|PES]]. Deel van hierdie ooreenkoms was ook dat Borrell halfpad deur sy ampstermyn vervang is, dit wil sê na twee en 'n half jaar, deur die [[Duitsland|Duitse]] groepleier van die EVP-ED, [[Hans-Gert Pöttering]] . In Januarie 2007 is Poettering as sy opvolger verkies. Borrell was toe voorsitter van die Europese Parlement se Ontwikkelingskomitee. In die 2009 Europese verkiesings in Spanje het hy simbolies in die laaste plek op die PSOE/PSC-kieslys gehardloop en is soos verwag nie herkies nie. === Konflikte === Sedert Januarie 2010 dien Borrell as President van die European University Institute (EUI) in [[Florence]]. As gevolg van 'n omstredenheid oor 'n onbekende toesighoudende raadslidmaatskap van die energiemaatskappy [[Abengoa]] ter waarde van 300 000 euro per jaar, moes Borrell aan die einde van die 2012 akademiese jaar uit sy posisie as EUI-president bedank.<ref>{{cite web | url=https://www.politico.eu/article/borrell-forced-to-resign-over-energy-interests/ | title=Borrell forced to resign over energy interests | publisher=POLITICO SPRL | author=Dave Keating | date=2014-04-12 | language=engels}}</ref> In 2018 is Borell 'n [[boete (administratiewe reg)|boete]] van 30 000 euro deur die Spaanse sekuriteitsreguleerder (CNMV) opgelê vir [[binnehandel]], wat hy aanvaar het en waarteen hy nie appèl aangeteken het nie. As lid van die raad van direkteure van Abengoa het hy in November 2015, onmiddellik voor die maatskappy se bankrotskap, 10 000 aandele vir 9 030 euro namens 'n derde party, wat sy eksvrou was, verkoop.<ref>{{cite web |url=https://www.boersen-zeitung.de/index.php?li=1&artid=2018230080 |title=Spaniens Außenminister wegen Insiderhandels bestraft |publisher=Börsen-Zeitung |author=Thilo Schäfer |date=2018-11-29}}</ref><ref>{{cite web |url=https://elpais.com/politica/2018/11/27/actualidad/1543307276_424238.html |title=La CNMV multa a Borrell con 30.000 euros por usar información privilegiada al vender acciones de Abengoa |publisher=El País |author=Lucía Abellán |date=2018-11-27}}</ref> === Minister van Buitelandse Sake === In die konflik oor die politieke toekoms van die [[Katalonië]], was die [[Katalane|Katalaan]] Borrell betrokke aan die kant van die teenstanders van 'n [[afskeiding]] van Spanje. Ná sy inhuldiging as die nuwe Spaanse minister van buitelandse sake in die kabinet van die [[Partido Socialista Obrero Español|Sosialiste]] van [[Pedro Sánchez]] in Junie 2018, het hy hom uitgespreek ten gunste van sterker veiligheid van die buitegrense van die [[Europese Unie]] sowel as 'n konsekwente terugkeer van afgekeurde asielsoekers.<ref>Thomas Urban : ''[http://www.sueddeutsche.de/politik/josep-borrell-muessen-aufpassen-dass-schengen-nicht-zusammenbricht-1.4014700 „Müssen aufpassen, dass Schengen nicht zusammenbricht“]'' [[Süddeutsche Zeitung|sz.de]], 14 Junie 2018</ref> === EU Hoë Verteenwoordiger === Ná die Europese verkiesing van 2019 is Borrell vroeg in Julie 2019 deur die Europese Raad benoem vir die posisie van Hoë Verteenwoordiger van die Europese Unie vir Buitelandse Sake en Veiligheidsbeleid.<ref>[https://www.welt.de/politik/ausland/article196268009/Ursula-von-der-Leyen-EU-Gipfel-nominiert-Ministerin-als-Kommissionschefin.html ''Vergabe der Spitzenposten: EU-Gipfel nominiert von der Leyen als Kommissionschefin.''] In: ''Politik › Ausland.'' Die Welt, 2.&nbsp;Julie 2019. Auf Welt.de, </ref> In Oktober 2019 is sy aanstelling deur die groepleiers van die Europese Parlement bevestig ná Borrell se verhoor voor die Komitee vir Buitelandse Sake van die Europese Parlement. Kommer wat vooraf uitgespreek is oor sy skuldigbevinding aan binnehandel het nie ter sprake gekom nie.<ref>Eva Fischer: ''[https://www.handelsblatt.com/politik/international/josep-borrell-der-neue-eu-aussenbeauftragte-will-die-staatengemeinschaft-schlagkraeftiger-machen/25096306.html Der neue EU-Außenbeauftragte will die Staatengemeinschaft schlagkräftiger machen.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240630034218/https://www.handelsblatt.com/politik/international/josep-borrell-der-neue-eu-aussenbeauftragte-will-die-staatengemeinschaft-schlagkraeftiger-machen/25096306.html |date=30 Junie 2024 }}'' In: ''Handelsblatt'', 8.&nbsp;Oktober 2019</ref> Hy het sy nuwe pos op 1 Desember 2019 aanvaar. In Januarie 2020 het 'n referaat wat deur Borrell aan die EU-parlement gerig is oor die Europese Unie se Turkye-beleid irritasie veroorsaak, wat hy geskryf het onmiddellik voor die Berlynse Libië- Konferensie, Hy het die kansellasie van 75 persent van die sogenaamde voortoetredingshulp vir Turkye vir 2020 aangekondig. Die besluit om dit te doen is egter reeds in Oktober 2019 geneem, en daarom is die tydsberekening van die publikasie in die aanloop tot die vredeskonferensie as lomp gekritiseer.<ref>''[https://www.tagesspiegel.de/politik/eu-sprecher-weist-berichte-zurueck-doch-keine-drastische-kuerzung-der-hilfsgelder-fuer-die-tuerkei/25449852.html Doch keine drastische Kürzung der Hilfsgelder für die Türkei?]'' In: ''[[Der Tagesspiegel]]'', 19&nbsp;Januarie 2020</ref><ref>''[https://www.merkur.de/politik/tuerkei-erdogan-eu-gelder-bruessel-kuerzung-streit-ankara-bruessel-borrell-zr-13451879.html EU zieht Daumenschrauben für Erdogan an: „Kürzungen erhöht“ – außer in einem heiklen Bereich.]'' In: ''[[Münchner Merkur]]'', 29 &nbsp;Januarie 2020, </ref> In Februarie 2021 het 81 oorwegend Oos-Europese lede van die Europese Parlement gevra vir Borrell se bedanking as hoof van die EU se buitelandse beleid in 'n brief aan President [[Ursula von der Leyen]]. Hy het toegelaat dat hy deur die Russiese minister van buitelandse sake, [[Sergei Lavrov]], geparadeer is. Dit was tydens 'n besoek aan Moskou wat teen die wense van sommige lidlande uitgevoer is en die reputasie van die EU en die waardigheid van die amp aansienlik skade berokken het.<ref>''[https://www.spiegel.de/ausland/josep-borrell-eu-parlamentarier-fordern-ruecktritt-von-aussenbeauftragtem-a-cce52b86-e7e2-49c8-b83b-d6fdde1a1c4d „Erniedrigende“ Moskau-Reise: EU-Parlamentarier drängen Außenbeauftragten Borrell zum Rücktritt.]'' In: ''Der Spiegel'', 9 Februarie 2021, </ref><ref>Eric Bonse: ''[https://taz.de/Nach-Moskau-Besuch-von-Borrell/!5746722/ EU-Chefdiplomat unter Druck.]'' In: ''Die Tageszeitung'', 9 Februarie 2021.</ref><ref>Carsten Volkery: ''[https://www.handelsblatt.com/politik/international/eu-aussenbeauftragte-peinlichkeiten-in-serie-kritiker-empfehlen-josep-borrell-weniger-laut-zu-denken/28755552.html Peinlichkeiten in Serie – Kritiker empfehlen Josep Borrell „weniger laut“ zu denken].'' In: ''Handelsblatt'', 19 Oktober 2022</ref> Na die Russiese aanval in Oekraïne in 2022, het Borrell vroeg in April van dié jaar saam met die president van die Europese Kommissie Ursula von der Leyen, die [[Slowakye|Slowaakse]] Eerste Minister [[Eduard Heger]] en ander EU-parlementariërs vir samesprekings met die [[President van Oekraïne|Oekraïnse President]] [[Volodymyr Zelenskyj]] met die [[spoorweg]] na [[Kiev]] gereis.<ref>[https://www.tagesschau.de/ausland/kiew-reise-von-der-leyen-101.html ''Von der Leyen in Kiew - Deutliches Zeichen der Unterstützung.''] In: ''[[Tagesschau.de]]'', 8. April 2022, </ref> Hy het toe die eerste Europese politikus geword wat gepraat het van die feit dat hierdie oorlog “op die slagveld beslis moes word”.<ref>''[https://www.eu-info.de/dpa-europaticker/315886.html Borrell: Kriege werden auf dem Schlachtfeld entschieden.]'' In: ''EU-Info Deutschland'', 11. April 2022, </ref><ref>Eric Bonse: ''[https://blogs.taz.de/lostineurope/2022/04/16/sieg-auf-dem-schlachtfeld/ Sieg auf dem Schlachtfeld?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220628114422/https://blogs.taz.de/lostineurope/2022/04/16/sieg-auf-dem-schlachtfeld/ |date=28 Junie 2022 }}'' In: ''Die Tageszeitung'', 16 April 2022.</ref> In die Augustus 2022-debat oor EU-toegangsbeperkings vir Russiese burgers wat veroorsaak is deur eise van Zelenskyj en die [[Estland|Estoniese]] Eerste Minister [[Kaja Kallas]], het Borrell hom uitgespreek teen 'n algehele toegangsverbod vir Russe in die Europese Unie en het hierdie idee "nie 'n goeie voorstel" genoem nie. Hy het gewaarsku daarteen om kontak met die Russiese burgerbevolking weens die oorlog te verbreek.<ref>Lea-Katharina Krause: ''[https://www.zeit.de/politik/ausland/ukraine-krieg-russland-newsblog-live#event_id=ekej6jfR7jRM3wfNY4ip EU-Außenbeauftragter Borrell gegen Einreiseverbot für russische Staatsbürger.]'' In: ''Die Zeit'', 28 Augustus 2022.</ref> In Oktober 2022 het Borrell in 'n toespraak by die Europese Diplomatieke Akademie verklaar dat Europa "'n tuin" is, maar dat "die meeste van die res van die wêreld 'n oerwoud" is wat "die tuin kan binnedring."<ref>''[https://www.berliner-zeitung.de/politik-gesellschaft/eu-aussenbeauftragter-josep-borrell-schockiert-mit-kolonialistischer-rede-vor-studenten-europa-ist-ein-garten-li.277450 Mächtigster EU-Diplomat: Europa ist ein Garten, der Rest der Welt ein Dschungel]'' In: ''Berliner Zeitung'', 17 Oktober 2022</ref> Ná internasionale proteste en beskuldigings van rassisme het Borrell om verskoning gevra “as sommige mense beledig gevoel het”, maar terselfdertyd die keuse van die oerwoudmetafoor verdedig.<ref>''[https://www.euronews.com/my-europe/2022/10/19/josep-borrell-apologises-for-controversial-garden-vs-jungle-metaphor-but-stands-his-ground Josep Borrell apologises for controversial 'garden vs jungle' metaphor but defends speech]'' In: ''Euronews'', 19 Oktober 2022</ref> Borrell het probeer om die JCPOA-kernkragooreenkoms met die Islamitiese Republiek van [[Iran]] te heraktiveer.<ref>''[https://www.tagesspiegel.de/politik/eu-legt-kompromiss-entwurf-fur-atomabkommen-mit-dem-iran-vor-8473054.html EU legt Kompromiss-Entwurf für Atomabkommen mit dem Iran vor]'' In: ''Der Tagesspiegel'', 26 Julie 2022</ref> Hy het onderhandelinge met die Iranse leierskap voortgesit selfs ná die begin van die teen-regime-betogings in Iran in September 2022. Nadat hy in Desember 2022 met die Iranse minister van buitelandse sake, Hossein Amir-Abdollahian, vergader het, het Borrell die doelwit om die kernkragooreenkoms te herstel, herhaal.<ref>''[https://taz.de/Fortsetzung-der-Verhandlungen-mit-Iran/!5904387/ Hohle Worte der Solidarität]'' In: ''Die Tageszeitung'', 22. Dezember 2022</ref> Hy is daarvan beskuldig dat hy die verskerping van die [[Iraanse kernprogram #2022|Iran-sanksies]] wat deur 9 EU-ministers van buitelandse sake gevra is, vertraag het.<ref>''[https://www.spiegel.de/politik/deutschland/iran-annalena-baerbock-und-kollegen-draengen-eu-zu-sanktionen-gegen-raketenindustrie-a-abb8789d-df24-4bae-907f-16b1bd449028 Baerbock und Kollegen drängen EU zu Sanktionen gegen Irans Raketenindustrie]'' In: ''Spiegel Online'', 6 Maart 2024</ref> Die EU-state het uiteindelik teen Borrell geseëvier.<ref>''[https://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/eu-sanktionen-gegen-iran-die-staaten-setzen-sich-gegen-borrell-durch-19671385.html Die Staaten setzen sich gegen Borrell durch]'' In: ''Frankfurter Allgemeine Zeitung'', 22 April 2024</ref> In Januarie 2024, tydens die Oorlog tussen Israel en Gaza, het Borrell Israel openlik daarvan beskuldig dat hulle Hamas finansier om die Palestynse Bevrydingsorganisasie en die Palestynse Owerheid te verswak. Hy het verklaar: "Hamas is deur die Israeliese regering gefinansier om die [[Fatah]]-geleide Palestynse Owerheid ('n politieke organisasie wat in 1958, tien jaar na Israel se onafhanklikheid, deur die voormalige Palestynse leier [[Yassir Arafat]] gestig is) te verswak”. Borrell het die noodsaaklikheid beklemtoon om 'n Palestynse staat te skep as deel van 'n oplossing vir die Israelies-Palestynse konflik, ten spyte van die regse premier [[Benjamin Netanyahu]] se weiering om 'n twee-state-oplossing te ondersteun. Borrell het gevra dat hierdie oplossing, indien nodig, “van buite” afgedwing word d.w.s. deur die internasionale gemeenskap. Hy het dit gesien as die enigste oplossing wat sou verhoed dat “die spiraal van haat geslag na geslag voortgaan”. Borrell se boodskap, as hoof van Europese diplomasie, het saamgeval met die aanvaarding van 'n nuwe wetlike raamwerk in die EU wat sanksies oplê op enigiemand wat die Hamas-organisasie finansieel ondersteun.<ref>Juan Navarro, Silvia Ayuso: [https://elpais.com/internacional/2024-01-19/borrell-acusa-a-israel-de-haber-financiado-a-hamas-para-debilitar-a-palestina.html Guerra Entre Israel Y Gaza – Borrell acusa a Israel de haber financiado a Hamás para debilitar a Palestina. El mensaje del jefe de la diplomacia europea coincide con la aprobación en la UE de un nuevo marco legal para sancionar a quien preste apoyo económico a la organización], [[El País|El Pais]], 19. Januar 2024</ref> ==Verwysings== {{Verwysings}} {{Commonscat}} ==Eksterne skakels== *[http://www.europeanvoice.com/article/imported/borrell-forced-to-resign-over-energy-interests/74199.aspx Agtergrondinligting oor die komende bedanking as EHI-president] (engels) * Carolin Rüger: [https://maineuropa.de/josep-borrell-federica-mogherini-europa-eu-aussenpolitik-sicherheitspolitik-geopolitik-von-derleyen-macht „Kann Josep Borrell Europa die Sprache der Macht lehren?“] 'n Hersiening na 100 dae in die kantoor van hoë verteenwoordiger vir buitelandse en veiligheidsbeleid. (11 Maart 2020) {{De-vertaal|pl=https://de.wikipedia.org/w/index.php?title=Josep_Borrell&oldid=246036140}} {{EU-kas}} {{Normdata}} [[Kategorie:Europese Kommissarisse van Spanje]] rwg0rsyuvnynjfmk99e3xtxdeyiumi5 0 417397 2903251 2856476 2026-05-12T07:41:43Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903251 wikitext text/x-wiki {{Weesbladsy}} {{Inligtingskas Sokkerspeler |name=Jerry Sikhosana |image= |fullname= |birth_date={{Birth date and age|1969|6|8|df=y}} |birth_place=[[Tembisa]], Suid-Afrika |height=1.74 m<ref>{{Cite web|url=http://www.worldfootball.net/spieler_profil/jerry-sikhosana/|title=Jerry Sikhosana|access-date=17 Julie 2024|archive-date=12 Junie 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612104304/https://www.worldfootball.net/player_summary/jerry-sikhosana/|url-status=dead}}</ref> |position=Voorspeler |currentclub= |clubnumber= |youthyears1= |youthclubs1= |years1=1991|clubs1=[[Giant Blackpool]] |caps1=|goals1= |years2=1992–1993|clubs2=[[Witbank Aces]] |caps2=43|goals2=7|years3=1993–1998 |clubs3=[[Orlando Pirates]]|caps3=107 |goals3=42|years4=1999|clubs4=[[Yunnan Hongta]]|caps4=22|goals4=13|years5=1999–2000 |clubs5=[[AmaZulu F.C.|AmaZulu]] |caps5=7|goals5=1|years6=2000–2001|clubs6=[[Orlando Pirates]]|caps6=18 |goals6=2|years7=2001–2002 |clubs7=[[Maritzburg United F.C.|Tembisa Classic]]|caps7=2|goals7=2|years8=2002–2003 |clubs8=[[City Sharks Johannesburg]]|caps8= |goals8= |nationalyears1=1996–1998 |nationalteam1=[[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|Suid-Afrika]] |nationalcaps1=10 |nationalgoals1=0 }} '''Jerry Sikhosana''' (gebore 8 Junie 1969<ref>{{Cite web|url=http://www.soccerladuma.co.za/campaigns/view_player/1/21482|title=Blue Ribbon – Jerry 'Rhee' Sikhosana &#124; Soccer Laduma|archive-url=https://archive.today/20130620031300/http://www.soccerladuma.co.za/campaigns/view_player/1/21482|archive-date=2013-06-20}}</ref>) is 'n Suid-Afrikaanse voormalige [[Sokker in Suid-Afrika|sokkerspeler]]. Hy het die grootste deel van sy loopbaan vir [[Orlando Pirates FC|Orlando Pirates]] gespeel. Hy was 'n vurige aanhanger van die Pirates se mededinger, [[Kaizer Chiefs]], en het ook vir sy span by die [[Soweto Derby|Soweto-derbies]] opgetree. Hy het die bynaam "'''Legs of Thunder'''" gekry, vernoem na 'n kampioen-renperd wat 'n karakter in 'n Suid-Afrikaanse TV-reeks was, en het in die 1990's legendariese status by '''Orlando Pirates''' as 'n uitstekende doelstroper verwerf. Hy was deel van die 1995 Afrika Champions League wenspan. <ref>{{Cite web|url=http://www.kickoff.com/news/37231/orlando-pirates-1995-caf-champions-league|title=Orlando Pirates 1995 CAF Champions League|date=12 September 2013|website=[[Kick Off (magazine)|Kick Off]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130916050722/http://www.kickoff.com/news/37231/orlando-pirates-1995-caf-champions-league|archive-date=16 September 2013|access-date=6 May 2016}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://sportsbrief.com/football/orlando-pirates/18118-jerry-sikhosana-turns-53-celebrating-one-of-south-africas-greatest-but-most-underrated-strikers/|title=Jerry Sikhosana turns 53: Celebrating one of South Africa's greatest but most underrated strikers|last=Mothoagae|first=Keba|date=8 June 2022|website=SportsBrief.com|publisher=Naji Media Ltd|access-date=17 Julie 2024|archive-date=31 Augustus 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220831163923/https://sportsbrief.com/football/orlando-pirates/18118-jerry-sikhosana-turns-53-celebrating-one-of-south-africas-greatest-but-most-underrated-strikers/|url-status=dead}}</ref> == Internasionale loopbaan == Hy het vir [[Suid-Afrikaanse nasionale sokkerspan|die Suid-Afrika se nasionale sokkerspan]] gespeel en was deel van 'n groep wat in 1998 na [[Frankryk]] gereis het vir die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1998|FIFA Wêreldbeker]]. <ref>[https://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/teams/team=43883.html 1998 FIFA World Cup – South Africa Squad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615133838/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1013/teams/team=43883.html}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Portaalbalk|Sokker|Sport|Suid-Afrika}} {{Normdata}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 1969]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sokkerspelers]] 2s47d1pol9of0yzusfqt7c0je8ii83l 0 417528 2903316 2686463 2026-05-12T11:00:52Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903316 wikitext text/x-wiki '''Kleinhandelbankwese''', ook bekend as '''verbruikersbankwese''' of '''persoonlikebankwese''', is die verskaffing van dienste deur 'n [[Bank (finansiële instelling)|bank]] aan die [[Publiek|algemene publiek]], eerder as aan maatskappye, korporasies of ander banke, wat dikwels beskryf word as [[groothandelbankdienste]] (korporatiewe bankwese). Bankdienste wat as kleinhandel beskou word, sluit in die verskaffing van [[spaarrekening]]s en [[transaksierekening]]s, [[verbandlenings]], [[persoonlike lening]]s, [[debietkaart]]e, en [[kredietkaart]]e. Kleinhandelbankdienste word ook onderskei van [[beleggingsbankwese]] of [[kommersiële bankwese]]. Dit kan ook verwys na 'n afdeling of departement van 'n bank wat met individuele kliënte handel.<ref>{{Cite web |last=Reed |first=Eric |date=2023-03-30 |title=Retail Banking vs. Commercial Banking |url=https://www.thestreet.com/markets/retail-banking-vs-commercial-banking-15109546 |access-date=2024-02-05 |website=TheStreet |language=en-us}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * Tiwari, Rajnish and Buse, Stephan (2006): [https://web.archive.org/web/20160330071658/http://www.mobile-prospects.com/publications/files/German_Banking_Sector.pdf The German Banking Sector: Competition, Consolidation and Contentment], Hamburg University of Technology (TU Hamburg-Harburg) * Brunner, A., Decressin, J. / Hardy, D. / Kudela, B. (2004): Germanys Three-Pillar Banking System – Cross-Country Perspectives in Europe, Occasional Paper, International Monetary Fund, Washington DC 2004. {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Bankwese]] lfd86j8drdr1qts902438q04mmhk3bm 0 420338 2903140 2893127 2026-05-11T17:36:20Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903140 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Aivazovsky - Self-portrait 1874.jpg|duimnael|220px|Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski.]] '''Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski<ref>https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/hoekom-in-afrikaans-poetin-en-nie-putin/</ref>''' (1817-1900) was 'n Russiese kunstenaar wat bekendheid verwerf het vir sy seetonele in die Romantiese styl. Sy kunswerke beeld meestal die see se prag, maar ook onheilspellende gevare, uit. Aiwazofski word dikwels as die vader van die Romantiese Seekuns beskou. Hy het veral op doek met olieverwe geverf. == Vroeë jare == [[Lêer:Aivazovsky - Self-portrait 1880.jpg|duimnael|220px|Aiwazofski wat viool speel.]] [[Lêer:Aivazovsky - G. Aivazyan.jpg|links|duimnael|200px|Aiwazofski se ouer broer, Gabriël.]] Aiwazofski is in 1817 op die dorp Feodosia in die [[Krim]], aan die [[Swartsee]], gebore. Sy familie was lidmate van die [[Russies-Ortodokse Kerk]], waar hy as Howhannes Aiwazian gedoop is. Hy het later sy naam na die Russiese weergawe daarvan, Iwan Konstantinowitsj Aiwazofski, verander. Sy pa was 'n ryk Armeense handelaar, maar het al sy rykdom as gevolg van die [[Swart Dood|Swart Pes]] verloor. Aiwazofski het 'n ouer broer genaamd Gabriël en drie susters gehad. Die gesin se huis was so gebou dat Aiwazofski 'n indrukwekkende uitsig oor die see gehad het. Hy was baie slim en het homself leer viool speel toe hy tien was. Hy was vriende met die goewerneur van Feodosia se seun, wie se pa vir hom waterverf en papier gegee het. Die goewerneur het Aiwazofski en sy familie na 'n groter dorp met die naam [[Simferopol]] geskuif. In Simferopol het hy skoolgegaan en vriende gemaak met die seun van Natalja Fjodorowna Narisjkin, 'n vrou met bande in die Russiese adelryk. Natalja het baie van Aiwazofski gehou en het vir hom 'n sesjaarbeurs by die Keiserlike Akademie vir Kuns in [[Sint Petersburg]] gekry. == Studentejare == [[Lêer:Portrait of Ivan Konstantinovich Aivazovsky 1841.png|200px|links|duimnael|Aiwazofski in 1841.]] Aiwazofski was sestien toe hy na die Keiserlike Akademie vir Kuns in Sint Petersburg gaan. Die reis van Simferopol na Sint Petersburg het omtrent 'n week geduur. Die akademie se formele opleiding en die sosiale protokolle was vir die plattelandse dorpseun baie vreemd en onbekend. Verslae<ref>https://www.theartstory.org/artist/aivazovsky-ivan/</ref> is gekry wat aandui dat Aiwazofski baie tyd in die akademie se siekeboeg deurgebring het, omdat hy gekla het oor borspyn, wat aandui dat hy nie honderd persent gelukkig was nie en baie spanning gehad het. Aiwazofski het beter begin vaar toe hy in die landskapklas van Maksim Nikiforowitsj Worobjof geplaas is. Worobjof het Aiwazofski se liefde vir verf en [[viool]] gedeel, wat meegebring het dat hulle goeie vriende geword het. In die volgende paar jaar het Aiwazofski gewys dat hy 'n betroubare en slim leerling is. In 1835 het keiser [[Nikolaas I van Rusland|Nikolaas I]] die Franse kunstenaar Philippe Tanneur genooi om in Sint Petersburg 'n kunsuitstalling te hou. Die akademie is gevra om 'n assistent te voorsien. Aiwazofski is vir die werk gekies. Maar Tanneur het gefrustreerd geraak met Aiwazovsky omdat hy so baie af “siek” was om een van sy vroeëre skilderwerke te voltooi. Hierdie skildery het later die tweede plek in die akademie se uitstalling van die jaar gekry. Tanneur het geëis dat die skildery van die uitstalling verwyder word. Die keiser het van Aiwazofski te hore gekom en na 'n vinnige ontmoeting was hy so beïndruk deur die jong man dat hy die skildery vir sy [[Winterpaleis]] gekoop het. Die keiser het Aiwazofski saam met die [[Baltiese Vloot]] gestuur as 'n geleentheid om die see en sy kleure beter te leer ken. Toe Aiwazofski na die akademie terugkom, was sy kunswerke nog beter as tevore. Teen 1836 het Aiwazofski sewe skilderye in die akademie se kunsuitstalling gehad, waarvoor hy 'n goue medale gekry het. 'n Verslaggewer het opgemerk dat Aiwazofski se talente hom ver sou bring. Toe sy tyd by die akademie verby is, het Aiwazofski weer by die vloot aangesluit. Nadat hy 'n rukkie saam met die vloot was, het Aiwazofski na [[Europa]] gegaan. Hy was in [[Berlyn]], [[Wene]] en [[Rome]] waar hy twee jaar lank gebly het. Hy het ook in [[Italië]] na die stede [[Venesië]], [[Florence]] en [[Napels]] gegaan. 'n Paar ander lande waarheen hy ook was, sluit [[Nederland]], [[Engeland]] en [[Frankryk]] in. [[Pous Gregorius XVI]] het Aiwazofski se skildery ''Chaos'' gekoop en in die [[Vatikaanstad|Vatikaan]] opgehang, waar net die beste werke van die beste kunstenaars vertoon word. Aiwazofski het ander beroemde kunstenaars leer ken deur sy reise oor die wêreld, soos [[J.M.W. Turner]], 'n Engelsman wat in Rome was vir 'n kunsuitstalling, William Martin, nog 'n Engelsman en die Franse kunstenaar Théodore Géricault. == Volwasse jare == [[Lêer:Aivazovsky wife and daughters.png|duimnael|220px|Iwan saam met sy eerste vrou en dogters]] Toe Aiwazofski terugkom in [[Rusland]], het hy die vloot se hoofskilder geword. Dit het meegebring dat Aiwazofski meer skilderye van die see, kus en vloot kon skilder. In 1845 het hy op sy geboortedorp, Feodosia, 'n groot huis en galery laat bou waar hy in 1846 'n kunsuitstalling gehou het. In 1847 het hy die professor van seelandskapkuns aan die Keiserlike Akademie vir Kuns geword. In 1848 is hy met Julia Graves (1833-1894), 'n Engelse goewernante, getroud. Hulle het vier dogters gehad, Alexandra (1849-?), Maria (1851-?), Elena (1852-?) en Joanne (1858-?), maar hulle huwelik was nie gelukkig nie. Toe die [[Krimoorlog]] in 1853 uitbreek, is Aiwazofski saam met die vloot gestuur, waar hy pragtige skilderye geskep het. Toe die oorlog in 1856 eindig, is Aiwazofski na Parys, waar hy 25 skilderye uitgestal en verkoop het. Die Franse keiser het erkenning vir Aiwazofski se werk en invloed getoon deur vir hom die [[Legioen van Eer]] te gee. Aiwazofski was die eerste buitelander wat hierdie uitsonderlike erkenning gekry het. Terwyl die res van Rusland se kunstenaars hulle aandag op die normale, alledaagse mense gefokus het en hulle geverf het in 'n styl wat die swaarkry gewys het, het Aiwazofski geweier om sy verfstyl te verander. Hy het aangegaan om die see te verf. In 1867 is Aiwazofski deur die keiserin en haar kinders in Feodosia besoek. Onder Aiwazofski se leiding is die strate met kleurvolle vlaggies versier, die dorp se kinders het 'n ballet opgevoer en 'n uitsonderlike maaltyd is vir die keiserin en haar gesin berei. Aiwazofski en Julia is na twaalf jaar geskei. Julia het in 1877 besluit dat die lewe in Feodosia haar nie meer geval nie en het saam met haar dogters na Sint Petersburg getrek. In 1882 het Aiwazofski op die ouderdom van 65 weer getrou met Anna Sarkizowa, 'n weduwee wat 40 jaar jonger as hy was. Hulle huwelik het gehou tot Aiwazofski se dood, waarna Anna nog 44 jaar geleef het. [[Lêer:Aivazovsky - Portret of wife, Anna Burnazyan-Sarkisova.jpg|links|duimnael|220px|Anna Sarkizowa, Iwan se tweede vrou]] == Laaste jare == Aiwazofski het sy laaste paar jaar gebruik om die plek te kry vir die treinstasie en spoor wat deur Feodosia loop. Toe die stasie in 1892 ingewy word, het die mense dit Aiwazofskaja genoem ter ere van die kunstenaar. In dieselfde jaar is Aiwazofski na Amerika, waar hy in Chicago se wêrelduitstalling 20 skilderye gehad het. Op Aiwazofski se 80ste verjaarsdag in 1887 is Feodosia versier met helder, vrolike vlaggies en pragtige blomme. Mense het wat van wyd en syd gekom om die invloedryke kunstenaar geluk te wens. Nie lank daarna nie het Aiwazofski sy laaste les by die akademie gegee. Dit was was 'n twee uur lange praktiese demonstrasie van seelandskap verf. Toe die les verby is, het 'n wilde applous uitgebreek. Die Russiese skrywer [[Anton Tsjechof]] skryf aan sy vrou oor sy ontmoeting met Aiwazofski: “Aiwazofski is vol van sy eie belangrikheid, het sagte hande, maar skud nog steeds jou hand soos 'n generaal. Hy is nie baie slim nie, maar hy het 'n komplekse persoonlikheid wat 'n verdere studie waardig is. In hom alleen is daar gekombineer 'n generaal, 'n [[biskop]], 'n kunstenaar, 'n Armeniër, 'n naïewe ou boer en 'n [[Othello]].” Iwan Aiwazofski het op 2 Mei 1900 gesterf. Hy is begrawe in die voorhof van die Armeense kerk Sint Sargis. Sy graf is gemerk met 'n marmergrafsteen. Daar word gesê dat die Italiaanse beeldhouer L. Biogiolli dit gemaak het, maar daar is geen ander bronne wat aandui dat L. Biogiolli bestaan het nie.<ref>https://www.theartstory.org/artist/Aiwazofski-Iwan/{{Dooie skakel|date=Januarie 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> In die marmer is dié woorde uitgekerf “Hy is as 'n sterfling gebore, maar het 'n onsterflike nalatenskap gelaat.” Iwan het in sy leeftyd omtrent 6&nbsp;000 skilderye gemaak, waarvan twee derdes van die see was. == Invloed in die kunswêreld == Kunstenaars soos Arkhip Kuindzhi, Lev Largorio en Mikhail Latri is almal deur Aiwazofski se werk beïnvloed. Aiwazofski het ook die Romantiese styl van verf beïnvloed. Hy word dikwels beskou as die vader van Romantiese seelandskapskilderye. == Bekende kunswerke == Van Aiwazofski se bekende werke is:<ref>https://www.wikiart.org/en/Ivan-Aivazovsky/all-works {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804064012/https://www.wikiart.org/en/ivan-aivazovsky/all-works |date= 4 Augustus 2024 }}!#filterName:all-paintings-chronologically,resultType:masonry</ref><ref>{{Cite web |url=https://arthive.com/IvanAivazovsky#google_vignette |title=argiefkopie |access-date=21 Oktober 2024 |archive-date=26 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240926120307/https://arthive.com/ivanaivazovsky#google_vignette |url-status=dead }}</ref><ref>https://artincontext.org/Ivan-Aivazovsky-paintings/</ref> === ''Chaos (Die Skepping)'', 1841 === [[Lêer:Aivazovsky Chaos 1841.jpg|links|duimnael|220px|''Chaos'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 106 x 75 cm Waar kan dit gesien word - Die Vatikaan, Rome, Italië === ''Die Baai van Napels'', 1841 === [[Lêer:The Bay of Naples - Ivan Konstantinovich Aivazovsky.jpg|duimnael|280px|''Die Baai van Napels'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 73 x 108 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum in Sint Petersburg. === ''Die Gouehoringbaai'', 1845 === [[Lêer:Бухта Золотой Рог Турция Айвазовский.jpg|duimnael|280px|''Gouehoringbaai'']]Styl - Romanties Kunstipe - Stadsbeeldskildery Medium - Olie op doek Grootte - 51 x 76 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum in Sint Petersburg. === ''Die Negende Golf'', 1850 === [[Lêer:Aivazovsky, Ivan - The Ninth Wave.jpg|duimnael|280px|''Die Negende Golf'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 221 x 332 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum in Sint Petersburg. === ''Uitsig op die Bosporus en Konstantinopel'', 1856 === [[Lêer:Aivazovsky - View of Constantinople and the Bosphorus.jpg|duimnael|280px|''Uitsig op die Bosporus en Konstantinopel'']]Styl - Romanties Kunstipe - Stadsbeeldskildery Medium - Olie op doek Grootte - 125 x 196 cm Waar kan dit gesien word - Privaat versameling === ''Sonsondergang oor Jalta'', 1853 === [[Lêer:Aivazovsky Sunset over Yalta.jpg|duimnael|280px|''Sonsondergang oor Jalta'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 67 x 89 cm Waar kan dit gesien word - Staatsmuseum, [[Hermitage]], Sint Petersburg. === ''Die Reënboog'' 1873 === [[Lêer:Айвазовский (Гайвазовский) Иван (Оганес) Константинович Радуга.jpg|duimnael|280px|''Die Reënboog'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 102 x 132 cm Waar kan dit gesien word - Tretjakof-staatsgalery, Moskou === ''Die Swartsee in die Aand'', 1879 === [[Lêer:The Black Sea at night.jpg|links|duimnael|305x305px|''Die Swartsee in die Aand'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 100 x 76 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Swartsee'', 1881 === [[Lêer:Aivazovsky - The Black Sea.jpg|duimnael|280px|''Die Swartsee'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 149 x 208 cm Waar kan dit gesien word - Tretjakof-staatsgalery, Moskou === ''Die Skipbreuk'' 1884 === [[Lêer:Ivan Aivazovsky - The Shipwreck.jpg|duimnael|280px|''Die Skipbreuk'']]Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 304 x 505 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Skipbreuk aan die Swartseekus'', 1887 === [[Lêer:Ivan Konstantinovich Aivazovsky - Shipwreck off the Black Sea Coast.jpg|duimnael|280px|''Skipbreuk aan die Swartseekus'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 100 x 150 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Vallei van Ararat'', 1882 === [[Lêer:Valley of Mount Ararat by Ivan Aivazovsky (1882).jpg|duimnael|280px|''Die Vallei van Ararat'']]Styl - Romanties Kunstipe - Geloofskildery Medium - Olie op doek Grootte - 130 x 215 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Golf'', 1889 === [[Lêer:Ivan aivazovsky, l'onda, 1889, 2.JPG|duimnael|280px|''Die Golf'']] Styl - Romantiek Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 300 x 200 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Swartseevloot in Feodosia'', 1890 === [[Lêer:Aivazovsky - Black Sea Fleet in the Bay of Theodosia.jpg|duimnael|280px|''Die Swartseevloot in Feodosia'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 53 x 107 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Skip Mercury word deur Twee Turkse Skepe aangeval'', 1892 === [[Lêer:Aivazovsky, Brig Mercury Attacked by Two Turkish Ships 1892.jpg|duimnael|280px|''Die Skip Mercury word deur Twee Turkse Skepe aangeval'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 339 x 212 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Tussen die Golwe'', 1898 === [[Lêer:Ivan Konstantinovich Aivazovsky - Among the Waves, 1898.jpg|duimnael|280px|''Tussen die Golwe'']] Styl - Romanties Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 284 x 429 cm Waar kan dit gesien word - Russiese Staatsmuseum, Sint Petersburg === ''Die Ontploffing van die Turkse Skip'', 1900 === [[Lêer:Ivan Constantinovich Aivazovsky - Exploding Ship.JPG|duimnael|280px|''Die Ontploffing van die Turkse Skip'']]Styl - Romantiek Kunstipe - Seelandskapskildery Medium - Olie op doek Grootte - 67 x 96 cm Waar kan dit gesien word - Nasionale Kunsgalery Aiwazofski == Verwysings == {{Verwysings|2}} == Bronnelys == * Hetq (1 Augustus 2019); Aghalaryan,K.: https://hetq.am/en/article/106005; Besoek op 21 Oktober 2024. * World's facts (19 Desember 2023); Dan.: https://www.worldsfacts.com/16-interesting-facts-about-Ivan-Aivazovsky/#google_vignette; Besoek op 21 Oktober 2024. * The Tretyakov gallery magazine (2017); Losev, D.:https://www.tretyakovgallerymagazine.com/articles/1-2017-54/father-town-Ivan-Aivazovsky-and-feodosia-lifelong-attachment; Besoek op 21 Oktober 2024. * Arthive (2024); Arthive.: https://IvanAivazovsky.arthive.com/; https://arthive.com/IvanAivazovsky#google_vignette; Besoek op 21 Oktober 2024. * The Art Story (2024); TheArtStory.: https://www.theartstory.org/artist/aivazovsky-ivan/; Besoek op 21 Oktober 2024 * USEUM (2024) Useum.: https://useum.org/artist/Ivan-Aivazovsky; Besoek op 21 Oktober 2024. * Art in context (7 Feburarie 2024); Meyer,I.:https://artincontext.org/Ivan-Aivazovsky-paintings/; Besoek op 21 Oktober 2024. * Wikiart (2024) Wikiart.: https://www.wikiart.org/en/ivan-aivazovsky/all-works* {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240804064012/https://www.wikiart.org/en/ivan-aivazovsky/all-works |date= 4 Augustus 2024 }}!#filterName:all-paintings-chronologically,resultType:masonry; Besoek op 21 Oktober 2024. * The collector (25 April 2021); Kurkina,A.: https://www.thecollector.com/ivan-aivazovsky-master-of-marine-art/; Besoek op 21 Oktober 2024. * Russian Art Gallery (2024); Russian Art Gallery.:https://www.russianartgallery.org/famous/Aivazovsky.htm; Besoek op 21 Oktober 2024. * My daily art display (28 Oktober 2019); jonathan5485.: https://mydailyartdisplay.uk/2019/10/28/Ivan-Aivazovsky-part-2-the-master-of-seascapes/; https://mydailyartdisplay.uk/2019/10/21/Ivan-konstantinovich-aivazosky/; Besoek op 21 Oktober 2024. * Maroela Media (24 Februarie 2023); Maroela Media.: https://maroelamedia.co.za/afrikaans/taalgebruik/hoekom-in-afrikaans-poetin-en-nie-putin/; Besoek op 21 Oktober 2024. {{Normdata}} [[Kategorie:Russiese skilders]] tvu0nw92t9lfepxgbr9vq4mkhg3krn7 0 420508 2903136 2709657 2026-05-11T17:15:24Z Jcb 223 2903136 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die getal 5, vir ander gebruike, sien [[5 (dubbelsinnig)]].'' {{getal | simbool = 5 | orde = vyfde }} '''5''' ('''vyf''') is 'n [[natuurlike getal]] wat ná [[4 (getal)|4]] en vóór [[6 (getal)|6]] op die getallelyn lê. 5 is 'n [[priemgetal]]. == Wiskunde == === Lys van basiese berekeninge === {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- !width = "105px" | [[Vermenigvuldiging]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !50 !100 !1000 !10000 |- | 5 × ''x''''' | '' 5'' | [[10 (getal) | 10]] | [[15 (getal) | 15]] | [[20 (getal) | 20]] | [[25 (getal) | 25]] | [[30 (getal) | 30]] | [[35 (getal) | 35]] | [[40 (getal) | 40]] | [[45 (getal) | 45]] | [[50 (getal) | 50]] | [[55 (getal) | 55]] | [[60 (getal) | 60]] | [[65 (getal) | 65]] | [[70 (getal) | 70]] | [[75 (getal) | 75]] | [[80 (getal) | 80]] | [[85 (getal) | 85]] | [[90 (getal) | 90]] | [[95 (getal) | 95]] | [[100 (getal) | 100]] | [[105 (getal) | 105]] | [[110 (getal) | 110]] | [[115 (getal) | 115]] | [[120 (getal) | 120]] | [[125 (getal) | 125]] | [[250 (getal) | 250]] | [[500 (getal) | 500]] | [[5000 (getal) | 5000]] | [[50000 (getal) | 50000]] |} {|class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! [[Deling]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 5 ÷ ''x''''' | 5 | 2.500 | 1.667 | 1.250 | 1 | 0.833 | 0.714 | 0.625 | 0.556 | 0.500 ! | 0.455 | 0.417 | 0.385 | 0.357 | 0.333 | 0.312 | 0.294 | 0.278 | 0.263 | 0.250 |- | x ÷ 5 | 0.200 | 0.400 | 0.600 | 0.800 | 1 | 1.200 | 1.400 | 1.600 | 1.800 | 2 ! | 2.200 | 2.400 | 2.600 | 2.800 | 3 | 3.200 | 3.400 | 3.600 | 3.800 | 4 |} {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="width:105px;"| [[Magsverheffing]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 5^x | 5 | 25 | 125 | 625 | 3125 | 15625 | 78125 | 390625 | 1953125 | 9765625 ! | 48828125 | 244140625 | 1220703125 | 6103515625 | 30517578125 | 152587890625 | 762939453125 | 3814697265625 | 19073486328125 | 95367431640625 |- | x⁵ | 1 | 32 | 243 | 1024 | 3125 | 7776 | 16807 | 32768 | 59049 | 100000 ! | 161051 | 248832 | 371293 | 537824 | 759375 | 1048576 | 1419857 | 1889568 | 2476099 | 3200000 |} <!-- == Verwysings == {{Verwysings}} --> == Eksterne skakels == * {{Commons category-inline|5 (number}} {{Normdata}} [[Kategorie:Getalle]] 6mjs06eejgs0vtv8j90f3w8hy647vd1 2903137 2903136 2026-05-11T17:15:42Z Jcb 223 2903137 wikitext text/x-wiki :''Hierdie artikel handel oor die getal 5, vir ander gebruike, sien [[5 (dubbelsinnig)]].'' {{getal | simbool = 5 | orde = vyfde }} '''5''' ('''vyf''') is 'n [[natuurlike getal]] wat ná [[4 (getal)|4]] en vóór [[6 (getal)|6]] op die getallelyn lê. 5 is 'n [[priemgetal]]. == Wiskunde == === Lys van basiese berekeninge === {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- !width = "105px" | [[Vermenigvuldiging]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 !21 !22 !23 !24 !25 !50 !100 !1000 !10000 |- | 5 × ''x''''' | ''' 5''' | [[10 (getal) | 10]] | [[15 (getal) | 15]] | [[20 (getal) | 20]] | [[25 (getal) | 25]] | [[30 (getal) | 30]] | [[35 (getal) | 35]] | [[40 (getal) | 40]] | [[45 (getal) | 45]] | [[50 (getal) | 50]] | [[55 (getal) | 55]] | [[60 (getal) | 60]] | [[65 (getal) | 65]] | [[70 (getal) | 70]] | [[75 (getal) | 75]] | [[80 (getal) | 80]] | [[85 (getal) | 85]] | [[90 (getal) | 90]] | [[95 (getal) | 95]] | [[100 (getal) | 100]] | [[105 (getal) | 105]] | [[110 (getal) | 110]] | [[115 (getal) | 115]] | [[120 (getal) | 120]] | [[125 (getal) | 125]] | [[250 (getal) | 250]] | [[500 (getal) | 500]] | [[5000 (getal) | 5000]] | [[50000 (getal) | 50000]] |} {|class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! [[Deling]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 5 ÷ ''x''''' | 5 | 2.500 | 1.667 | 1.250 | 1 | 0.833 | 0.714 | 0.625 | 0.556 | 0.500 ! | 0.455 | 0.417 | 0.385 | 0.357 | 0.333 | 0.312 | 0.294 | 0.278 | 0.263 | 0.250 |- | x ÷ 5 | 0.200 | 0.400 | 0.600 | 0.800 | 1 | 1.200 | 1.400 | 1.600 | 1.800 | 2 ! | 2.200 | 2.400 | 2.600 | 2.800 | 3 | 3.200 | 3.400 | 3.600 | 3.800 | 4 |} {| class ="wikitable" style="text-align: center;" |- ! style="width:105px;"| [[Magsverheffing]] !1 !2 !3 !4 !5 !6 !7 !8 !9 !10 !width = "5px" | !11 !12 !13 !14 !15 !16 !17 !18 !19 !20 |- | 5^x | 5 | 25 | 125 | 625 | 3125 | 15625 | 78125 | 390625 | 1953125 | 9765625 ! | 48828125 | 244140625 | 1220703125 | 6103515625 | 30517578125 | 152587890625 | 762939453125 | 3814697265625 | 19073486328125 | 95367431640625 |- | x⁵ | 1 | 32 | 243 | 1024 | 3125 | 7776 | 16807 | 32768 | 59049 | 100000 ! | 161051 | 248832 | 371293 | 537824 | 759375 | 1048576 | 1419857 | 1889568 | 2476099 | 3200000 |} <!-- == Verwysings == {{Verwysings}} --> == Eksterne skakels == * {{Commons category-inline|5 (number}} {{Normdata}} [[Kategorie:Getalle]] 8lt3ks1ixyxoxbzo959k0ccjc01dzw8 0 420623 2903319 2758767 2026-05-12T11:02:27Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903319 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Charles Ernest Butler - King Arthur.jpg|duimnael|Koning Arthur, deur Charles Ernest Butler.]] '''Koning Arthur''' was volgens [[Legende|legendes]] 'n koning van [[Verenigde Koninkryk|Brittanje]]. Hy is 'n volksheld en sentrale figuur in die [[Middeleeue|Middeleeuse]] literêre tradisie bekend as ''the Matter of Britain''. In [[Wallis|Walliese]] bronne word Arthur uitgebeeld as 'n leier van die post-Romeinse Britte in gevegte teen die [[Angel-Saksers]] in die laat [[5de eeu|5de]] en vroeë [[6de eeu|6de eeue]]. Hy verskyn eers in twee vroeë Middeleeuse historiese bronne, die ''Annales Cambriae'' en die ''Historia Brittonum'', maar dit dateer tot 300 jaar nadat hy veronderstel was om te lewe, en die meeste historici wat die tydperk bestudeer, beskou hom nie as 'n historiese figuur nie. Sy naam kom ook voor in vroeë Walliese poëtiese bronne soos ''Y Gododdin''.<ref name="shippey">Tom Shippey, "So Much Smoke", ''review'' of {{Harvnb|Higham|2002}}, ''London Review of Books'', '''40''':24:23 (20 December 2018)</ref><ref>{{Harvnb|Higham|2002|pp= 11–37}}, has a summary of the debate on this point.; {{Cite book |last=Davies |first=John |url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi |title=A history of Wales |date=1993 |publisher=London : Allen Lane the Penguin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-7139-9098-0 |pages=133}}</ref><ref>{{Harvnb|Charles-Edwards|1991|p= 15}}; {{Harvnb|Sims-Williams|1991}}. ''Y Gododdin'' cannot be dated precisely: it describes 6th-century events and contains 9th- or 10th-century spelling, but the surviving copy is 13th-century.</ref><ref>See {{Harvnb|Padel|1994}}; {{Harvnb|Sims-Williams|1991}}; {{Harvnb|Green|2007b}}; and {{Harvnb|Roberts|1991a}}</ref><ref>{{Harvnb|Thorpe|1966}}, but see also {{Harvnb|Loomis|1956}}</ref> Die karakter het ontwikkel deur Walliese mitologie, en verskyn óf as 'n groot vegter wat Brittanje verdedig teen menslike en bonatuurlike vyande óf as 'n magiese figuur van [[folklore]], soms geassosieer met die Walliese anderwêreld ''Annwn''. Die legendariese Arthur het grootliks ontwikkel as 'n figuur van internasionale belang deur die gewildheid van Geoffrey van Monmouth se verbeeldingryke 12de-eeuse ''Historia Regum Britanniae'' (Geskiedenis van die Konings van Brittanje). Geoffrey het Arthur uitgebeeld as 'n koning van Brittanje wat die [[Sakse]] verslaan het en 'n groot ryk gevestig het. Baie elemente en insidente wat nou 'n integrale deel van die Arthur-verhaal is, verskyn in Geoffrey se Historia, insluitend Arthur se pa Uther Pendragon, die towenaar Merlin, Arthur se vrou Guinevere, die swaard Excalibur, Arthur se bevrugting by Tintagel, sy laaste geveg teen Mordred by Camlann, en laaste rus in Avalon.<ref>{{Harvnb|Higham|2002|pp= 11–37}}, has a summary of the debate on this point.; {{Cite book |last=Davies |first=John |url=http://archive.org/details/historyofwales0000davi |title=A history of Wales |date=1993 |publisher=London : Allen Lane the Penguin Press |others=Internet Archive |isbn=978-0-7139-9098-0 |pages=133}}</ref><ref>{{Harvnb|Charles-Edwards|1991|p= 15}}; {{Harvnb|Sims-Williams|1991}}.</ref><ref>See {{Harvnb|Padel|1994}}; {{Harvnb|Sims-Williams|1991}}; {{Harvnb|Green|2007b}}; and {{Harvnb|Roberts|1991a}}</ref> Die temas, gebeure en karakters van die Arthurlegende verskil baie van teks tot teks, en daar is nie een kanonieke weergawe nie. Arthur-literatuur het gedurende die Middeleeue gedy, maar het in die daaropvolgende eeue afgeneem totdat dit weer 'n groot herlewing in die [[19de eeu]] beleef het. In die [[21ste eeu]] het die legende steeds prominensie, nie net in [[letterkunde]] nie, maar ook in verwerkings vir teater, film, televisie, strokiesprente en ander media. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Volksverhale]] jmrpt7nar77z3933p0i05ipb2qwafpo 0 423373 2903260 2881621 2026-05-12T07:47:23Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903260 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''Le Manoir du diable''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = Le Manoir du diable | beeld = Devils castle poster.jpg | regisseur = Georges Méliès | produksieleier = Georges Méliès | draaiboekskrywer = | met = {{Plainlist| * Jehanne D'Alcy * Jules-Eugène Legris}} | kinematografie = | musiek = | redigeerder = | verspreider = | ateljee = Star Film Company | vrystelling = [[24 Desember]] [[1896]] | speeltyd = 3 min | land = {{FRA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 0000091 }} '''''Le Manoir du diable''''' ([[Afrikaans]] '''''Die Huis van die Duiwel''''') is 'n Franse stiltruukfilm uit [[1896]]. [[Georges Méliès]] is die regisseur.<ref>[https://letterboxd.com/film/the-haunted-castle-1896/ The Haunted Castle]</ref><ref>Philippe Rège. ''Encyclopedia of French Film Directors, Volume 1''</ref> Die hoofrolspelers is Jehanne D'Alcy en Jules-Eugène Legris. Die film is vrygestel in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] as '''''The Haunted Castle''''' en in die [[Verenigde Koninkryk]] as '''''The Devil's Castle'''''.<ref name="MM337">{{citation|last1=Malthête|first1=Jacques|last2=Mannoni|first2=Laurent|title=L'oeuvre de Georges Méliès|year=2008|location=Paris|publisher=Éditions de La Martinière|isbn=9782732437323|page=337}}</ref> Die film, wat 'n kort pantomime-agtige skets in die styl van 'n teatrale komiese fantasie uitbeeld, vertel die verhaal van 'n ontmoeting met die [[Duiwel]] en verskeie gepaardgaande fantome. Dit is bedoel om vermaak en verwondering by sy gehore te ontlok, eerder as vrees. Vanweë sy temas en karakters is die film egter as tegnies beskou as die eerste gruwelfilm. So 'n klassifikasie kan ook toegeskryf word aan die film se uitbeelding van 'n mens wat in 'n [[vlermuis]] verander, 'n storie-element wat daartoe gelei het dat sommige waarnemers die werk as die eerste vampierfilm bestempel het.<ref name="Hardy">{{citation|title=The Overlook Film Encyclopedia: Horror|editor-last=Hardy|editor-first=Phil|series=The Overlook Film Encyclopedia|volume=3|publisher=Overlook Press|date=1994|isbn=978-0-87951-518-8}}</ref> Die film is ook vernuwend in lengte; sy looptyd van meer as drie minute was ambisieus vir sy era. 'n Enkele hermaak, ook deur Méliès, is 'n jaar later vervaardig onder die titel ''Le Château hanté'' (''Die Spookkasteel''), wat dikwels met hierdie film verwar word. Die film was vermoedelik verlore tot 1988, toe 'n kopie in die New Zealand Film Archive gevind is.<ref>{{citation|title=One of world's first films found intact in New Zealand|url=https://news.google.com/newspapers?nid=2206&dat=19881021&id=yPwlAAAAIBAJ&pg=892,6150995|access-date=29 June 2013|newspaper=The Miami News|date=21 Oktober 1988}}{{Dead link|date=Augustus 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Storielyn== [[Lêer:Le Manoir du Diable (1896) by Georges Méliès.webm|links|duimnael|Die volledige film.]] Die film begin met 'n reuse-vlermuis wat in 'n Middeleeuse [[kasteel]] vlieg. Die vlermuis draai in die kamer om, voordat dit skielik in die [[Duiwel]] verander.<ref>{{citation|last=Prince|first=Stephen|date=2004|title=The Horror Film|url=https://books.google.com/books?id=a0ZgaAcKJ9sC&q=devil+haunted+castle+1896&pg=PA1|publisher=Rutgers University Press|location=New Brunswick, New Jersey and London|isbn=0-8135-3363-5}}</ref> [[Mefistofeles]] toor 'n ketel en 'n assistent op, wat hom help om 'n vrou uit die ketel te laat verskyn. Die vertrek word skoon kort voordat twee [[kavaliers]] inkom. Die Duiwel se assistent steek hulle in die rug voordat hy onmiddellik na verskillende areas van die kamer teleporteer, wat die paar verwar en een laat vlug. Die tweede bly en verskeie ander toertjies word op hom gespeel, soos [[Meubelstuk|meubels]] wat rondbeweeg en die skielike verskyning van 'n [[geraamte]]. Die kavalier trek sy swaard en val die geraamte aan, wat in 'n vlermuis verander, dan in Mefistofeles, wat vier versluierde spookbeelde optower om die man te onderwerp en dan te verdwyn. Terwyl die verdwaasde man van die aanval van die spookbeelde herstel, lui Mefistofeles die vrou uit die ketel in, wat die kavalier met haar skoonheid beïndruk. Terwyl hy kniel om haar hand te soen, verander sy in 'n verdorde ou heks, lig dan haar stok op en verander in 'n groep van ses hekse. Die tweede kavalier keer terug en, na 'n kort vertoning van dapperheid, ontsnap hy die aksie deur oor die balkon se rand te spring. Die hekse dans in 'n sirkel en verdwyn, en die Duiwel konfronteer weereens die eerste kavalier, wat 'n groot kruisbeeld swaai en die Duiwel daarmee wegdryf. ==Produksie== ''Le Manoir du diable'' is in die buitelug verfilm in die tuin van Méliès se eiendom in Montreuil, Seine-Saint-Denis, met 'n geverfde rolprentstel.<ref name=MM90>Malthête & Mannoni, bl. 90.</ref> In Méliès se era het rolprentakteurs anoniem opgetree en geen krediete is verskaf nie.<ref name=Ezra13>{{citation|last=Ezra|first=Elizabeth|title=Georges Méliès|year=2000|publisher=Manchester University Press|location=Manchester|isbn=0719053951|page=13}}</ref> Dit is egter bekend dat Jehanne d'Alcy, 'n suksesvolle verhoogaktrise wat in baie van Méliès se rolprente verskyn het en sy minnares en later sy tweede vrou geword het,<ref name=Technicolor>{{citation|first1=Séverine|last1=Wemaere|first2=Gilles|last2=Duval|year=2011|title=La couleur retrouvée du Voyage dans la Lune|publisher=Groupama Gan Foundation for Cinema and Technicolor Foundation for Cinema Heritage|url=http://www.technicolorfilmfoundation.org/en/home/programs/two-foundations-restore-georges-melies-a-trip-to-the-moon-1902-in-color/a-book-about-a-trip-to-the-moon-and-georges-melies.html|access-date=10 Augustus 2013|page=165|archivedate=21 Februarie 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140221024050/http://www.technicolorfilmfoundation.org/en/home/programs/two-foundations-restore-georges-melies-a-trip-to-the-moon-1902-in-color/a-book-about-a-trip-to-the-moon-and-georges-melies.html}}</ref> die vrou speel wat uit die ketel kom.<ref name=MM90/> Die filmhistorikus Georges Sadoul het veronderstel dat die Duiwel in die film vertolk is deur Jules-Eugène Legris,<ref name=MM90/> 'n [[kulkunstenaar]] wat by Méliès se Théâtre Robert-Houdin in [[Parys]] opgetree het en wat later 'n verskyning gemaak het in Méliès se beroemde 1902-film ''A Trip to the Moon''.<ref name=Solomon>{{citation|last=Solomon|first=Matthew|chapter=Introduction|page=2|editor-last=Solomon|editor-first=Matthew|title=Fantastic Voyages of the Cinematic Imagination: Georges Méliès's Trip to the Moon|year=2011|location=Albany|publisher=State University of New York Press|isbn=9781438435817}}</ref> Die film is vrygestel deur Méliès se ateljee, algemeen bekend as die Star Film Company, en het 78–80 in sy katalogusse by die Theatre Robert-Houdin (8 Boulevard Des Italiens, Parys) getel.<ref name=":0" /> Dit bly onbekend of die film aan die einde van die jaar 1896 of aan die begin van 1897 vrygestel is, maar dit moet nie verwar word met ''Le Château hanté'', wat later in 1897 deur Méliès gemaak is en ook vrygestel is as ''The Haunted Castle'' nie.<ref name=MM337/> ==Ontvangs== In die boek ''Universal Monsters: Origins'', skryf Christopher Ripley, "As Méliès vir gruwel geskiet het, het hy te kort geskiet. Aanvanklik was die film amusant vir sy gehoor, eerder as 'n vrees-induseer... Wat ook opvallend was oor die film was Méliès se gebruik van [[kinematografie]] om karakters in ander karakters te verander. Alhoewel tegnologie nie bestaan het om sulke beeldmateriaal te skep nie, het Méliès beperkte gereedskap en sy verbeelding gebruik skep 'n relatief indrukwekkende produksie."<ref>{{cite book |last1=Ripley |first1=Christopher |title=Universal Monsters: Origins: The legends behind the world's greatest cinematic monsters |date=2016 |publisher=Eskdale & Kent Publishing |isbn=978-0995536210}}</ref> ==Herontdekking== Die enigste bekende kopie is gekoop by 'n rommelwinkel in die 1930's-40's in [[Christchurch]], [[Nieu-Seeland]], maar nie erken vir wat dit was tot 1985 nie.<ref name=":0">{{Cite web |title=LE MANOIR DU DIABLE |url=https://www.ngataonga.org.nz/collections/catalogue/catalogue-item?record_id=65585 |access-date=2022-06-02 |website=ngataonga.org.nz |language=en}}</ref> == Hoofrolspelers == * Jehanne D'Alcy * Jules-Eugène Legris == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|0000091}} {{Normdata}} [[Kategorie:Franse rolprente]] arf7i87puqv78d6vqgewli3dmtbzp2o 0 428174 2903358 2764818 2026-05-12T11:40:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903358 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = VU | status_system = IUCN2.3 | name = | image = | taxon = Metalasia bodkinii | authority = [[Louisa Bolus|L.Bolus]], (1927) | synonyms = }} '''''Metalasia bodkinii''''' is 'n [[struik]] wat deel van die Asteraceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[Endemie (ekologie)|endemies]] aan [[Suid-Afrika]] en kom in die [[Wes-Kaap]] in die [[Swartberge]] naby [[Caledon]] voor. Die [[plant]] is deel van die [[fynbos]] en kom op hoogtes van 700-900&nbsp;m voor. Die spesie is die eerste keer in 1894 by twee plekke ontdek en eers weer in 2007 herontdek. Die plant word bedreig deur [[indringerplant]]e soos [[Pinus|denneboom]] en [[hakea]] spesies. == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2976-9 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:232343-1 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Metalasia|bodkinii]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Endemiese plante van Suid-Afrika]] pl3aaph7mgwnnih6tv8vvdaf0vmdyvy 1 433194 2903105 2788242 2026-05-11T15:01:08Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Bespreking:Ceraria longipedunculata]] na [[Bespreking:Portulacaria longipedunculata]] geskuif 2788242 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 450464 2903233 2880335 2026-05-12T06:32:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903233 wikitext text/x-wiki [[File:Johannesburg Civic Centre Tower.jpg|thumb|Johannesburg Burgersentrum- 48 000 amptenare, sonder ‘n kantoor]]Die '''Johannesburg Metro Centre''' (Johannesburg Burgersentrum) is die ikoniese munisipale gebou op [[Braamfontein]] heuwel in [[Johannesburg]]. Tans onder die toesig van die Johannesburg Property Company (JPC), hierdie enorme gebou is ‘n goeie voorbeeld van [[Brutalisme|brutalistiese]] argitektuur.<ref>{{Cite web |title=Johannesburg Civic Centre details |url=https://artefacts.co.za/main/Buildings/bldgframes_mob.php?bldgid=8765 |access-date=2025-06-23 |website=artefacts.co.za}}</ref> Johannesburg het, in die 1960’s, hulle bedrywighede begin konsilideer in die nuutgeboude [[stadsaal]]. ==Geskiendenis== In die 1960's het die stad 'n openbare argitektuurkompetisie vir die Burgersentrum aangekondig. 'n 25 akker werf in Braamfontein was op gerig om administratiewe kantore op te stel. Die wenner was Monty Bryer en 'n konsortium van sewe ander argitekte (Berns, Feitelberg, Lange, Laser, Meyer en Schwellnus). <ref>{{Cite web |title=Busting Out - Transplanting the heart of Johannesburg in the 1960s {{!}} The Heritage Portal |url=https://www.theheritageportal.co.za/article/busting-out-transplanting-heart-johannesburg-1960s |access-date=2025-06-23 |website=www.theheritageportal.co.za}}</ref> Hierdie groep was bekend as die "Geassosieerde argitekte van die Johannesburg se Burgersentrum"<ref>{{Cite web|title=ASSOCIATED ARCHITECTS FOR THE JOHANNESBURG CIVIC CENTRE|url=https://artefacts.co.za/main/Buildings/archframes.php?archid=2691|access-date=2025-06-23|website=artefacts.co.za}}</ref> en tussen 1963 en 1977, was 'n kompleks van kantoorgeboue, stadspleine, tuine en fonteine op Braamfonteinkoppie gebou. ==Twee brande== In 2023 (Maart en September) was daar twee brande in hierdie gebou.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2023-09-18 |title=Fire at Joburg Metro Centre causes immediate closure |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-09-18-fire-at-joburg-metro-centre-causes-immediate-closure-mayor-city-manager-and-speaker-moved-out/ |access-date=2025-06-23 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> 'n Gebrek aan instandhouding van stadseiendomme het daartoe gelei en die administratiewe sentrum was onveilig en onbewoonbaar verklaar, weens ernstige infrastruktuurprobleme. Jare se verwaarlosing en onopgeloste strukturele en voldoeningskwessies het tot die situasie gelei, <ref>{{Cite web |title=Closure of Joburg’s Metro Centre limits access to building plans and town planning records – Property Wheel |url=https://propertywheel.co.za/2025/06/closure-of-joburgs-metro-centre-limits-access-to-building-plans-and-town-planning-records/ |access-date=2025-06-23 |website=propertywheel.co.za |archive-date=2025-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250708013113/https://propertywheel.co.za/2025/06/closure-of-joburgs-metro-centre-limits-access-to-building-plans-and-town-planning-records/ |url-status=dead }}</ref> en die burgersentrum is verlate sedert die tweede brand.<ref>{{Cite web |last=Pillay |first=Byron |date=2024-11-18 |title=Johannesburg Civic Centre Crisis: R3 Billion Needed to Rebuild Precinct, R1 Billion to Refurbish - Briefly.co.za |url=https://briefly.co.za/south-africa/203019-johannesburg-civic-centre-crisis-r3-billion-needed-rebuild-precinct-r1-billion-refurbish/ |access-date=2025-06-23 |website=briefly.co.za |language=en}}</ref> Nadat die gebou ongeskik vir gebruik verklaar was, moes die 48 000 personeellede na nabygeleë gehuurde fasiliteite verskuif word.<ref>{{Cite web |last=Haffajee |first=Ferial |date=2023-09-18 |title=Fire at Joburg Metro Centre causes immediate closure |url=https://www.dailymaverick.co.za/article/2023-09-18-fire-at-joburg-metro-centre-causes-immediate-closure-mayor-city-manager-and-speaker-moved-out/ |access-date=2025-06-23 |website=Daily Maverick |language=en}}</ref> == Verwysings == {{verwysings}} [[Kategorie:Geboue en strukture in Johannesburg]] 6kap77g7i2862qa6hi5eedjmcdh7q2w 0 452282 2903235 2889250 2026-05-12T06:34:06Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903235 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | name = Kelly Piquet | image = Kelly Piquet, 2014 New York Fashion Week (cropped).jpg | caption = Piquet by die New York Modeweek in 2014 | birth_name = Kelly Tamsma Piquet Souto Maior | birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1988|12|7}} | birth_place = Homburg, [[Saarland]], [[Wes-Duitsland]] | occupation = {{hlist|[[Model (persoon)|Model]]|[[Webjoernaal|blogger]]|[[Openbare betrekkinge|skakelpersoon]]}} | partner = {{plainlist| * [[Daniil Kvyat]] (2017–2019) * [[Max Verstappen]] (2020–tans) }} | children = 2 | parents = [[Nelson Piquet]] (vader) | relatives = {{plainlist| * [[Nelson Piquet Jr.]] (broer) * [[Pedro Piquet]] (half-broer) * Julia Piquet (suster) }} }} '''Kelly Tamsma Piquet Souto Maior''' (gebore 7 Desember 1988) is 'n [[Brasilië|Brasiliaanse]] [[Model (persoon)|model]], rubriekskrywer, [[Webjoernaal|blogger]] en [[Openbare betrekkinge|skakelpersoon]]. == Vroeë lewe en opvoeding == Kelly Piquet is in Homburg, Duitsland, gebore.<ref>{{Cite web|url=https://www.ad.nl/show/emotionele-kelly-piquet-huilt-met-haar-max-mee-na-ongekend-succes-in-abu-dhabi~a56d041d/?referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F|title=Emotionele Kelly Piquet huilt met haar Max mee na ongekend succes in Abu Dhabi|last=Suzanne Borgdorff|date=12 December 2021|website=AD.nl|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20230204083610/https://www.ad.nl/show/emotionele-kelly-piquet-huilt-met-haar-max-mee-na-ongekend-succes-in-abu-dhabi~a56d041d/?referrer=https://www.google.com/|archive-date=4 February 2023|access-date=4 August 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gpfans.com/nl/f1-nieuws/74901/wie-is-kelly-piquet-en-hoe-ziet-haar-leven-eruit-aan-de-zijde-van-max-verstappen/|title=Max Verstappen en Kelly Piquet: hoe ziet hun leven er samen uit?|date=26 January 2022|website=GPFans.com|language=nl|archive-url=https://web.archive.org/web/20220519030033/https://www.gpfans.com/nl/f1-nieuws/74901/wie-is-kelly-piquet-en-hoe-ziet-haar-leven-eruit-aan-de-zijde-van-max-verstappen/|archive-date=19 May 2022|access-date=4 August 2022}}</ref> Sy is die dogter van [[Nelson Piquet]], Brasiliaanse renjaer en driemalige [[Formule Een]]-wêreldkampioen, en Sylvia Tamsma, 'n [[Nederland|Nederlandse]] model.<ref name="Bharat Aggarwal">{{Cite web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-who-is-max-verstappens-girlfriend-kelly-piquet/|title=Who is Max Verstappen's Girlfriend – Kelly Piquet?|last=Bharat Aggarwal|date=5 January 2021|website=Essentially Sports|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210105131120/https://www.essentiallysports.com/f1-news-who-is-max-verstappens-girlfriend-kelly-piquet/|archive-date=5 January 2021|access-date=13 March 2021}}</ref> Sy het die grootste deel van haar kinderjare in die suide van Frankryk deurgebring. Op die ouderdom van 12 het sy na Brasilië verhuis waar sy gewoon het tot sy 15 jaar oud was. Daarna het Piquet na Frankryk teruggekeer en nog 'n jaar daar gewoon voordat sy na Engeland verhuis het om aan 'n kosskool te studeer. Op die ouderdom van 17 het sy na Brasilië teruggekeer om haar laaste jaar van hoërskool aan die Amerikaanse Skool van Brasília by te woon.<ref name="PrazerMeuNomeÉKelly">{{Cite web|url=https://revistamarieclaire.globo.com/Moda/O-mundo-de-Kelly/noticia/2014/07/muito-prazer-meu-nome-e-kelly-piquet.html|title=Muito prazer, meu nome é Kelly Piquet|last=Kelly Piquet|date=10 July 2014|publisher=Marie Claire|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713033120/https://revistamarieclaire.globo.com/Moda/O-mundo-de-Kelly/noticia/2014/07/muito-prazer-meu-nome-e-kelly-piquet.html|archive-date=13 July 2014|access-date=13 March 2021}}</ref> Piquet het Marymount Manhattan College in New York Stad bygewoon, waar sy [[Internasionale verhoudinge|internasionale betrekkinge]] as hoofvak gestudeer het met die klem op [[politieke wetenskap]] en [[ekonomie]].<ref name="PrazerMeuNomeÉKelly2">{{cite web|url=https://revistamarieclaire.globo.com/Moda/O-mundo-de-Kelly/noticia/2014/07/muito-prazer-meu-nome-e-kelly-piquet.html|title=Muito prazer, meu nome é Kelly Piquet|author1=Kelly Piquet|date=10 July 2014|publisher=Marie Claire|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20140713033120/https://revistamarieclaire.globo.com/Moda/O-mundo-de-Kelly/noticia/2014/07/muito-prazer-meu-nome-e-kelly-piquet.html|archive-date=13 July 2014|access-date=13 March 2021|url-status=live}}</ref><ref name="Marcus Chang globetrotter2">{{cite magazine|author1=Marcus Chang|title=O estilo globetrotter de Kelly Piquet|url=https://harpersbazaar.uol.com.br/moda/meu-estilo-kelly-piquet/|magazine=Harper's Bazaar|access-date=13 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920173622/https://harpersbazaar.uol.com.br/moda/meu-estilo-kelly-piquet/|archive-date=20 September 2016|language=pt|date=31 March 2013|url-status=live}}</ref> == Loopbaan == Tydens haar kollegetydperk het sy haar internskap in mode gedoen en besluit om aan te hou werk in hierdie rigting. Sy het gewerk by Vogue Latinoamerica, Bergdorf Goodman, KCD PR-agentskap, benewens dat sy 'n rubriekskrywer vir die ''Marie Claire''-tydskrif was.<ref name="PrazerMeuNomeÉKelly" /><ref>{{cite web |author1=Nati Vozza |title=INSIDER: Kelly Piquet |url=https://www.glam4you.com/insider-kelly-piquet/ |website=Glam4You |access-date=13 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150601083032/https://www.glam4you.com/insider-kelly-piquet/ |archive-date=1 June 2015 |language=pt |date=14 May 2012 |url-status=live}}</ref><ref name="Favato-Caldeira">{{cite web |author1=Ana Luiza Favato |author2=Edson Caldeira |title=Kelly Piquet larga a moda para trabalhar na Formula E |url=https://www.metropoles.com/ana-luiza-favato/kelly-piquet-fala-sobre-sua-nova-profissao-longe-da-moda-e-mais-perto-das-pistas-de-corrida-do-pai?amp |website=Metrópoles |access-date=13 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210313143633/https://www.metropoles.com/ana-luiza-favato/kelly-piquet-fala-sobre-sua-nova-profissao-longe-da-moda-e-mais-perto-das-pistas-de-corrida-do-pai?amp |archive-date=13 March 2021 |language=pt |date=8 March 2016 |url-status=live}}</ref> In April 2015 het Piquet verantwoordelikheid aanvaar vir [[Formule E]] se sosiale media-dekking.<ref name="Favato-Caldeira" /><ref>{{cite web |author1=Gustavo Silva |title="A Fórmula E é a Fórmula 1 de 30 anos atrás", afirma Kelly Piquet |url=https://gq.globo.com/Motor/noticia/2015/08/formula-e-e-formula-1-de-30-anos-atras-afirma-kelly-piquet.html |publisher=GQ |access-date=13 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303191940/https://gq.globo.com/Motor/noticia/2015/08/formula-e-e-formula-1-de-30-anos-atras-afirma-kelly-piquet.html |archive-date=3 March 2016 |language=pt |date=5 August 2015 |url-status=live}}</ref> == Persoonlike lewe == In Januarie 2017 het Piquet met die Russiese [[Formule Een]]-renjaer [[Daniil Kvyat]] begin uitgaan.<ref>{{Cite web|url=https://uolesporte.blogosfera.uol.com.br/2017/01/11/piloto-russo-da-f-1-assume-namoro-com-filha-de-nelson-piquet/|title=Piloto russo da F-1 assume namoro com filha de Nelson Piquet|date=11 January 2017|website=UOL|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20170114021824/https://uolesporte.blogosfera.uol.com.br/2017/01/11/piloto-russo-da-f-1-assume-namoro-com-filha-de-nelson-piquet/|archive-date=14 January 2017|access-date=13 March 2021}}</ref> Piquet en Kvyat het in Julie 2019 'n dogter, Penelope, verwelkom.<ref>{{Cite web|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/27275461/kvyat-podium-came-one-day-birth-first-child|title=Kvyat podium came one day after birth of his first child|date=28 July 2019|website=[[ESPN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190728170930/https://www.espn.com/f1/story/_/id/27275461/kvyat-podium-came-one-day-birth-first-child|archive-date=28 July 2019|access-date=13 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.metropoles.com/colunas/claudia-meireles/kelly-piquet-da-a-luz-pequena-penelope-em-monaco|title=Kelly Piquet dá à luz pequena Penelope, em Mônaco|last=Rafaela Amaral|last2=Claudia Meireles|date=31 July 2019|website=Metrópoles|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210312222306/https://www.metropoles.com/colunas/claudia-meireles/kelly-piquet-da-a-luz-pequena-penelope-em-monaco|archive-date=12 March 2021|access-date=13 March 2021}}</ref> In Desember 2019 is aangekondig dat Piquet en Kvyat uitmekaar is.<ref>{{Cite web|url=https://www.formulapassion.it/motorsport/formula-1/f1-piloti/daniil-kvyat-e-kelly-piquet-si-sono-separati-486944.html|title=Daniil Kvyat e Kelly Piquet si sono separati|last=Stefano Ollanu|date=24 March 2020|website=Formula Passion|language=it|archive-url=https://web.archive.org/web/20200630225848/https://www.formulapassion.it/motorsport/formula-1/f1-piloti/daniil-kvyat-e-kelly-piquet-si-sono-separati-486944.html|archive-date=30 June 2020|access-date=13 March 2021}}</ref> Piquet is sedert 2020 in 'n vaste verhouding met Formule Een-jaerkampioen [[Max Verstappen]].<ref>{{Cite web|url=https://www.metropoles.com/colunas/claudia-meireles/modelo-kelly-piquet-assume-romance-com-piloto-da-formula-1-max-verstappen|title=Modelo Kelly Piquet assume romance com piloto da Fórmula 1 Max Verstappen|last=Bethânia Nunes|last2=Marina Ferreira|date=1 January 2021|website=Metrópoles|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20210313152034/https://www.metropoles.com/colunas/claudia-meireles/modelo-kelly-piquet-assume-romance-com-piloto-da-formula-1-max-verstappen|archive-date=13 March 2021|access-date=13 March 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/max-verstappen-and-kelly-piquets-relationship-timeline/|title=Max Verstappen and Kelly Piquet's Relationship Timeline|date=15 October 2024|website=Us Weekly|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515125609/https://www.usmagazine.com/celebrity-news/pictures/max-verstappen-and-kelly-piquets-relationship-timeline/|archive-date=15 May 2023|access-date=2 November 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/13256251/max-verstappen-wins-2024-f1-world-title-as-red-bull-driver-closes-out-drivers-championship-at-las-vegas-gp|title=Max Verstappen wins 2024 F1 world title as Red Bull driver closes out Drivers' Championship at Las Vegas GP|date=24 November 2024|website=Sky Sports|access-date=6 December 2024}}</ref> In 2025 is hul dogter Lily gebore.<ref>{{Cite web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/max-verstappen-speaks-out-for-the-first-time-since-becoming-a-dad/10718883/|title=Max Verstappen speaks out for the first time since becoming a dad|last=Selleck|first=Emily|date=2 May 2025|website=Motorsport.com|publisher=Motorsport Network|archive-url=https://web.archive.org/web/20250502232505/https://www.motorsport.com/f1/news/max-verstappen-speaks-out-for-the-first-time-since-becoming-a-dad/10718883/|archive-date=2 May 2025|access-date=2 May 2025}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|3}} == Eksterne skakels == * {{Amptelike webwerf|https://kellypiquet.com/}} * {{Instagram|kellypiquet}} [[Kategorie:Geboortes in 1988]] [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Brasiliaanse joernaliste]] [[Kategorie:Modelle]] es0tu6riipq16bzgvhr5g3nul8l7kb6 3 453992 2903335 2901867 2026-05-12T11:20:16Z Oesjaar 7467 /* Nie toegelaat nie. */ nuwe afdeling 2903335 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Jou xxxsaadjies == Staak asb jou gebruik van xxxxsaadjies kategorieë tot die gemeenskap uitsluitsel oor die gebruik daarvan gee. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 3 Desember 2025 (UTC) ==[[ Vrouesokkerwêreldbeker]] == Goeiemore, sien asb. my opmerkings [[Bespreking:Afrikanasiesbeker 2023|hier]]. Neem asb. kennis dat ek reeds maande daarna uitsien om ná beide vrouekrieket en -rugby ook die [[Vrouesokkerwêreldbeker]] te doen, volgens '''kwaliteit bo kwantiteit'''. Jy kan intussen nog aan die [[Afrikanasiesbeker 2023]] en [[Afrikanasiesbeker 2025|2025]] werk volgens die wenke wat ek daar gegee het. Albei artikels is nie volledig nie, vergelyk beide [[Afrikanasiesbeker 1996]] en [[Afrikanasiesbeker 2013]] wat ek uitgebrei het. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 00:10, 3 Januarie 2026 (UTC) == Besprekingsbladsye == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} Môre! Kan jy asb die volgende in al die artikels wat jy skep se Besprekingsbladsye plaas: <nowiki> {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:44, 16 Maart 2026 (UTC) :: Ek vra weer, help ons met bogenoemde. Dit is nie altyd lekker nie... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:50, 21 Maart 2026 (UTC) :::Dankie vir die herinnering. :::[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 06:52, 21 Maart 2026 (UTC) == Suezkrisis == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir jou werk hier! Die Engelse artikel is 152k groot, joune tans 21K. Dit sal 'n uistekende voorblad artikel wees indien jy dit uitbrei, hou dit in gedagte asb! Ons minimum vereistes vir die voorblad is 30k. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:45, 17 Maart 2026 (UTC) == Defaultsort == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, moet asb nie 'n spasie na die dubbelpunt plaas nie. <nowiki>{{DEFAULTSORT: Paisley, Bob}}</nowiki>. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:00, 10 April 2026 (UTC) == Dankie! == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir ondersteuning met die byvoeging van <nowiki>{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>. Dit word waardeer! Ook dankie vir al jou artikels, dit is lekker om te sien hoe jy gegroei het as Gebruiker! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:56, 23 April 2026 (UTC) == Beter blou skakel na [[Japannese nasionale sokkerspan]] == Hi {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, gebruik asb [[Japannese nasionale sokkerspan]] en nie <nowiki>[[Japanse nasionale sokkerspan|Japannese nasionale sokkerspan]]</nowiki> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:59, 27 April 2026 (UTC) :Dit neem te lank, en die "Japanse" is reeds aan die "Japannese" gekoppel. Dit is in elk geval onsigbaar op die bladsye. :[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 10:04, 27 April 2026 (UTC) == Akita-prefektuur == Hi Max...moet asb nie aan enige artikels werk wat vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfkompetisie]] ingeskryf is nie, dit moet nog beoordeel word. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:27, 6 Mei 2026 (UTC) == Nie toegelaat nie. == Neem asb kennis dat skakels soos die nie toegelaat word nie. <nowiki>[[:en:Russia national under-17 football team|Rusland o/17]]</nowiki>. Indien jy wil skakel skep dan die artikel hie rop ons wikipedia. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 Mei 2026 (UTC) bhwrtgqhipv829d4sy2ha4tp605mycc 2903340 2903335 2026-05-12T11:24:35Z Oesjaar 7467 /* Inligtingskas Sokkerspeler */ nuwe afdeling 2903340 wikitext text/x-wiki == Welkom == {{Welkom}} == Jou xxxsaadjies == Staak asb jou gebruik van xxxxsaadjies kategorieë tot die gemeenskap uitsluitsel oor die gebruik daarvan gee. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:41, 3 Desember 2025 (UTC) ==[[ Vrouesokkerwêreldbeker]] == Goeiemore, sien asb. my opmerkings [[Bespreking:Afrikanasiesbeker 2023|hier]]. Neem asb. kennis dat ek reeds maande daarna uitsien om ná beide vrouekrieket en -rugby ook die [[Vrouesokkerwêreldbeker]] te doen, volgens '''kwaliteit bo kwantiteit'''. Jy kan intussen nog aan die [[Afrikanasiesbeker 2023]] en [[Afrikanasiesbeker 2025|2025]] werk volgens die wenke wat ek daar gegee het. Albei artikels is nie volledig nie, vergelyk beide [[Afrikanasiesbeker 1996]] en [[Afrikanasiesbeker 2013]] wat ek uitgebrei het. Groete. -- [[Lêer:Flag of South Africa.svg|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:SpesBona|SpesBona]] 00:10, 3 Januarie 2026 (UTC) == Besprekingsbladsye == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}} Môre! Kan jy asb die volgende in al die artikels wat jy skep se Besprekingsbladsye plaas: <nowiki> {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 05:44, 16 Maart 2026 (UTC) :: Ek vra weer, help ons met bogenoemde. Dit is nie altyd lekker nie... Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:50, 21 Maart 2026 (UTC) :::Dankie vir die herinnering. :::[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 06:52, 21 Maart 2026 (UTC) == Suezkrisis == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir jou werk hier! Die Engelse artikel is 152k groot, joune tans 21K. Dit sal 'n uistekende voorblad artikel wees indien jy dit uitbrei, hou dit in gedagte asb! Ons minimum vereistes vir die voorblad is 30k. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 08:45, 17 Maart 2026 (UTC) == Defaultsort == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, moet asb nie 'n spasie na die dubbelpunt plaas nie. <nowiki>{{DEFAULTSORT: Paisley, Bob}}</nowiki>. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 16:00, 10 April 2026 (UTC) == Dankie! == {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, dankie vir ondersteuning met die byvoeging van <nowiki>{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}</nowiki>. Dit word waardeer! Ook dankie vir al jou artikels, dit is lekker om te sien hoe jy gegroei het as Gebruiker! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 10:56, 23 April 2026 (UTC) == Beter blou skakel na [[Japannese nasionale sokkerspan]] == Hi {{ping|Maximiliaan Ronaldszoon}}, gebruik asb [[Japannese nasionale sokkerspan]] en nie <nowiki>[[Japanse nasionale sokkerspan|Japannese nasionale sokkerspan]]</nowiki> nie. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:59, 27 April 2026 (UTC) :Dit neem te lank, en die "Japanse" is reeds aan die "Japannese" gekoppel. Dit is in elk geval onsigbaar op die bladsye. :[[Gebruiker:Maximiliaan Ronaldszoon|Maximiliaan Ronaldszoon]] ([[Gebruikerbespreking:Maximiliaan Ronaldszoon|kontak]]) 10:04, 27 April 2026 (UTC) == Akita-prefektuur == Hi Max...moet asb nie aan enige artikels werk wat vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026|skryfkompetisie]] ingeskryf is nie, dit moet nog beoordeel word. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:27, 6 Mei 2026 (UTC) == Nie toegelaat nie. == Neem asb kennis dat skakels soos die nie toegelaat word nie. <nowiki>[[:en:Russia national under-17 football team|Rusland o/17]]</nowiki>. Indien jy wil skakel skep dan die artikel hie rop ons wikipedia. Groete. [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:20, 12 Mei 2026 (UTC) == Inligtingskas Sokkerspeler == Neem asb kennis dat die Inligtingkas bestaan. Gebruik dit eerder as die Engels weergawe. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:24, 12 Mei 2026 (UTC) 2f27ijtm8don75jz6uvh6ngkh3nmi7s 0 454348 2903345 2898689 2026-05-12T11:29:48Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903345 wikitext text/x-wiki '''Lis Lange''' ([[22 Mei]] [[1961]] – [[8 Oktober]] [[2025]]) was ‘n [[Suid-Afrikaanse]] akademikus met as navorsingsfokusareas, [[filosofie]] en [[politiek]] van [[onderwys]], veral transformasie, kurrikulum, [pedagogiek]] en hoëronderwyshervorming.<ref name="n24" /><ref name="uct" /> Lange is in [[Argentinië]] gebore en was 'n permanente inwoner van [[Suid-Afrika]].<ref name="BerthaCenter" /> ==Lewensloop== Lange het in 1984 'n BA(Hons) in [[geskiedenis]] aan die Universiteit van Buenos Aires verwerf, in 1988 'n MA in Afrika-studies aan El Colegio de Mexico, en in 1998 'n PhD in geskiedenis aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]].<ref name="cv" /> Sy was ‘n dosent in die [[geskiedenis van Afrika]] aan die Universiteit van Buenos Aires van 1988 tot 1990. Tussen1993-1994 was sy ook ‘n dosent aan die Khanya Kollege in [[Johannesburg]].<ref name="cv" /> Lange was van 2006 tot 2010 'n uitvoerende direkteur vir die Komitee vir Hoër Onderwyskwaliteit in die Raad vir Hoër Onderwys (CHE) en was van 2007 tot 2008 waarnemende uitvoerende hoof van die CHE. Gedurende haar diens in die CHE het sy befondsing vir navorsingsprojekte oor hoër onderwys van die volgende internasionale befondsers verkry: Fulbright, Nuffic, Carnegie Corporation en Ford Foundation.<ref name="BerthaCenter"/> Lange het die Institusionele en Akademiese Beplanning en Navorsing-afdeling gelei aan die [[Universiteit van die Vrystaat]] (UV) en 'n kritiese en bewysgebaseerde benadering tot die universiteit se akademiese beplanningsprosesse daargestel. Daarna het sy van 2014 tot 2018 as Viserektor (Akademies) aan die UV gedien, waar sy instrumenteel was in die bevordering van onderrig- en leerinisiatiewe en akademiese vernuwing in die post-samesmeltingsera.<ref name="Gophe" /> In Februarie 2018 het Lange by die [[Universiteit Kaapstad]] (UK) aangesluit as adjunk-visekanselier vir Onderrig en Leer, waar sy intellektuele en strategiese leierskap gebied het in die vorming van die universiteit se onderrig- en leervisie. Haar portefeulje het toesig oor kurrikulumtransformasie, gehalteversekering en akademiese beplanning ingesluit, asook ondersteuning vir dekane en direkteure regoor die UK se fakulteite en akademiese eenhede. Sy was 'n leidende stem in besprekings oor die dekolonisering van die kurrikulum en het die hoëronderwyssektor aangespoor om verder as toegang te beweeg en na epistemiese geregtigheid en inklusiwiteit in kennisproduksie.<ref name="Gophe" /> Na haar ampstermyn by die UK is sy (middel 2023) as Spesiale Adviseur oor Leer en Onderrig aan die [[Universiteit Stellenbosch]] aangestel, met die taak om by te dra tot akademiese vernuwing.<ref name="su" /> ==Evaluasie== Haar intellektuele bydrae het veel verder as Suid-Afrika gestrek. Sy het op internasionale rade en komitees gedien, insluitend die Internasionale Netwerk van Gehalteversekeringsagentskappe in Hoër Onderwys (INQAAHE) en [[UNESCO]] se Internasionale Instituut vir Onderwysbeplanning (IIEP), waar sy bygedra het tot globale dialoë oor bestuur, gehalte en transformasie in hoër onderwys. Lange was ook 'n gesogte hoofspreker, bekend vir haar deurdagte refleksies oor burgerskap, vryheid en die doel van die universiteit in die hedendaagse samelewing.<ref name="Gophe"/> == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="BerthaCenter">{{Cite web |title=Bertha Center, Our Team, Proffessor Lis Lange, Deputy Vice-Chancellor. |url=https://gsbberthacentre.uct.ac.za/about-us/team/professor-lis-lange/?utm_source=chatgpt.com |accessdate=11 Oktober 2025 }}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name="Gophe">{{Cite web |title=Myolisi Gophe, UCT News, 10 Oktober 2025 Associate Professor Lis Lange (1961–2025) |url=https://www.news.uct.ac.za/article/-2025-10-10-associate-professor-lis-lange-may-1961-october-2025 |accessdate=11 Oktober 2025}}</ref> <ref name="cv">{{Cite web |title=Lis Lange, CV, |url=https://www.news.uct.ac.za/images/userfiles/files/media/email/CV_Lange_Dec2017_FINAL.pdf?utm_source=chatgpt.com |accessdate=11 Oktober 2025}}</ref> <ref name="n24">{{Cite web|url=https://www.netwerk24.com/nuus/gerespekteerde-geleerde-akademiese-leier-lis-lange-sterf-20251012-0957|title=‘Gerespekteerde geleerde, akademiese leier’ Lis Lange sterf|first=Ané van|last=Zyl|website=Netwerk24|accessdate=2025-10-14|lang=af}}</ref> <ref name="uct">{{Cite web|url=https://www.news.uct.ac.za/article/-2025-10-10-associate-professor-lis-lange-may-1961-october-2025|title=Associate Professor Lis Lange (1961–2025)|website=www.news.uct.ac.za|accessdate=2025-10-14|lang=en}}</ref> <ref name="su">{{Cite web |title=Universiteit Stellenbosch, 9 Junie 2023. Academic Lis Lange joins SU as a special advisor on learning and teaching. |url=https://www.su.ac.za/en/faculties/medicine/services/facilities-management/news/academic-lis-lange-joins-su-special-advisor-learning-and-teaching?utm_source=chatgpt.com |accessdate=11 Oktober 2025 }}{{Dooie skakel|date=Desember 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Lange, Lis}} [[Kategorie:Suid-Afrikaanse akademici]] [[Kategorie:Geboortes in 1961]] [[Kategorie:Sterftes in 2025]] iyqwwtpv7t7bw00buseqolgns4cm0rm 0 456705 2903248 2861954 2026-05-12T07:39:56Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903248 wikitext text/x-wiki '''Kayla Swarts''' (gebore 24 Mei 2003) is 'n Suid-Afrikaanse [[veldhokkie]] en [[Sewesrugby|sewesspeler]] vir die Suid-Afrikaanse nasionale span. == Loopbaan == === Veldhokkie === ==== Onder-21 ==== Swarts het haar debuut vir die 2023 Junior Afrikabeker in Ismailia<ref>{{Cite web |title=South African Women's U21 team named for the African Qualifier |url=https://sahockey.co.za/2023/02/11/south-african-womens-u21-team-named-for-the-african-qualifier/ |website=SA Hockey Association|access-date=2023-02-28 |language=en-US}}</ref> en 2023 Hokkie Junior Wêreldbeker in [[Santiago de Chile|Santiago]] gemaak.<ref>{{Cite web |title=SA Hockey U21 Women named for Junior World Cup |url=https://sahockey.co.za/2023/09/27/sa-hockey-u21-women-named-for-junior-world-cup/ |access-date=2023-09-27 |language=en-US|website=SA Hockey Association}}</ref> ==== Nasionale span ==== Swarts het haar debuut vir die FIH Nasiesbeker in [[Valencia, Spanje|Valencia]] gemaak.<ref>{{cite web |title=Team Details – South Africa |url=https://tms.fih.ch/competitions/1438/reports/teams |publisher=[[International Hockey Federation]] |website=tms.fih.ch |accessdate=26 December 2022}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.sasportspress.co.za/press-release/south-african-womens-hockey-squads-have-been-selected |title=SOUTH AFRICAN WOMEN'S HOCKEY SQUADS HAVE BEEN SELECTED |publisher=[[SA Sports Press]] |website=sasportspress.co.za |accessdate=26 December 2022}}</ref> In 2024 sal sy 'n Olimpiese atleet word en Suid-Afrika by die [[Olimpiese Somerspele 2024|XXXIII Olimpiese Spele]] in [[Parys]] verteenwoordig.<ref>{{cite web |url=https://sahockey.co.za/2024/06/19/team-south-africa-hockey-teams-named-for-the-paris-olympic-games/ |title=Team South Africa Hockey teams named for the Paris Olympic Games |publisher=[[South African Hockey Association]] |website=sahockey.co.za |date=19 June 2024 |access-date=20 June 2024}}</ref><ref name="TeamSA.second-group">{{Cite web |last=Lemke |first=Gary |date=19 June 2024 |title=Second group of Team SA athletes for Paris named |url=https://www.teamsa.co.za/second-group-of-team-sa-athletes-for-paris-named/ |access-date=20 June 2024 |website=TeamSA |language=en-ZA}}</ref> === Rugbyunie === ==== Nasionale sewesspan ==== Tussen 2024 het sy die Springbok-vroue sewesspan A span in die Dubai 7s Internasionale toernooie verteenwoordig.<ref>{{Cite web |title=SA Sevens' future on display with 'A'-sides in Dubai |url=https://www.springboks.rugby/news-features/articles/2024/11/22/sa-sevens-future-on-display-with-a-sides-in-dubai/ |access-date=2024-11-22 |website=SA Rugby}}</ref><ref>{{Cite web |title=Wayde van Niekerk's sister heads to Dubai Sevens |url=https://rugby365.com/countries/south-africa/olympic-hockey-player-switches-to-sevens-for-dubai/ |access-date=2024-11-22 |website=rugby365.com |language=en}}</ref> Die 2025 Wêreldrugby Sewes Uitdagerreeks het die Springbok-vroue sewesspan verteenwoordig.<ref>{{Cite web |title=Swarts, Willemse named in Bok Women Sevens squad for Challenger opener |url=https://www.sarugby.co.za/news-features/articles/2025/02/18/swarts-willemse-named-in-bok-women-sevens-squad-for-challenger-opener/ |access-date=2025-02-19 |website=SA Rugby}}</ref> == Persoonlike lewe == Sy het saam met haar ma en pa, Odessa Swarts (née Krause)<ref>{{Cite web|url=https://tms.fih.ch/competitions/1438/reports/teams|title=FIH Hockey Women's Nations Cup Spain 2022 - Teams|website=FIH|language=en}}</ref> en Steven Swarts, in [[Bloemfontein]] gewoon.<ref name="olgl">[https://www.iol.co.za/olympics-rio-2016/waydes-olympic-glory-what-his-parents-have-to-say-2057506 Wayde's Olympic glory: what his parents have to say] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180124070847/https://www.iol.co.za/olympics-rio-2016/waydes-olympic-glory-what-his-parents-have-to-say-2057506}}, ''[[IOL]]''</ref> Haar broer, [[Wayde van Niekerk|Wayde van Niekerk,]] is ook 'n Suid-Afrikaanse baan- en veldnaelloopatleet wat aan die 200 en 400 meter deelneem.<ref>{{Cite web|url=https://gsport.co.za/kayla-swarts-running-her-own-race/|title=gsport4girls - Kayla Swarts Running Her Own Race|last=Abrahams|first=Celine|date=2020-06-07|website=gsport4girls|language=en-ZA|access-date=2023-03-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.netwerk24.com/netwerk24/sport/nog-sport/wayde-se-suster-haal-sa-vrouehokkiespan-20221130|title=Wayde se suster haal SA vrouehokkiespan|last=Jager|first=Johann de|website=Netwerk24|language=af-ZA|access-date=2023-03-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloemfonteincourant.co.za/waydes-family-arrives-back-bloem/|title=Wayde's family arrives back in Bloem|last=Piek|first=Morgan|date=2016-08-22|website=Bloemfontein Courant|language=en-US|access-date=2023-08-22}}</ref> Sy is die niggie van die Suid-Afrikaanse [[Rugbywêreldbeker 2019|Wêreldbeker-wenner]] [[Rugby|van rugby]] en [[Sewesrugby|sewesrugbyspeler]] [[Cheslin Kolbe]] . Sy het [[Hoërskool Eunice|Eunice Hoërskool]] bygewoon.<ref>{{Cite web|url=https://tms.fih.ch/competitions/1438/reports/teams|title=FIH Hockey Women's Nations Cup Spain 2022 - Teams|website=FIH|language=en}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings|2}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Swarts, Kayla}} [[Kategorie:Lewende mense]] [[Kategorie:Geboortes in 2003]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse vroulike rugbyspelers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse veldhokkiespelers]] [[Kategorie:Olimpiese deelnemers]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse sportvroue]] tv1djay3p6z2j4el3xbllfb8g1savfj 0 457067 2903353 2896293 2026-05-12T11:37:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903353 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon |name=Marie Elisabeth Zakrzewska |image=File:Maria E. Zakrzewska.jpg |caption=Portret van Maria E. Zakrzewska (1845–1855). |birth_date={{birth date|1829|09|06|df=y}} |death_date={{death date and age|1902|05|12|1829|09|06|df=y}} |occupation=Mediese dokter en stigter |alma_mater=Case Western Reserve Universiteit, Skool vir Gesondheidswetenskappe/ Westelike Reservaat }} '''Marie Elisabeth Zakrzewska''' (6 September 1829 – 12 Mei 1902) was 'n Pools-Amerikaanse [[Dokter|geneesheer]] wat bekend geword het as 'n baanbreker vroulike dokter in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]]. As 'n inwoner van Berlyn tydens haar kinderjare het sy groot belangstelling in geneeskunde gehad, nadat sy haar moeder, wat as vroedvrou gewerk het, bygestaan het. Sy is veral bekend vir die stigting van die ''New England Hospital for Women and Children'', en het geleenthede geskep vir talle vroue wat in die mediese veld belanggestel het en het ook praktiese leergeleenthede aan vroue in die mediese veld gebied. Binne die ''New England Hospital'' het sy die eerste algemene opleidingskool vir verpleegsters in Amerika gestig. Haar dryfkrag en deursettingsvermoë het die idee van vroue in die veld van medisyne meer aanvaarbaar gemaak. Sy het ook die skepping van die eerste sandtuine vir kinders in Amerika geïnisieer. == Vroeë lewe == Tydens die finale Derde Verdeling van Pole in 1795, het Ludwig Martin Zakrzewski en sy vrou, Caroline Fredericke Wilhelmina Urban, na Berlyn, Duitsland, gevlug nadat hulle baie van sy grond aan Rusland verloor het.<ref>{{Cite web|url=https://www.sueyounghistories.com/2007-12-19-marie-elizabeth-zakrzewska-and-homeopathy/|title=Marie Elizabeth Zakrzewska 1829 - 1902|website=www.sueyounghistories.com|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Nadat hulle in Duitsland 'n nuwe lewe gevestig het, is Marie Elizabeth op 6 September 1829 gebore. Sy was die oudste van ses kinders ''.'' Marie Zakrzewska was 'n intelligente kind en het tydens laerskool uitgeblink. Hier het sy eienskappe van 'n uitsonderlike student vertoon. Haar onderwysers het haar aangeprys vir haar groot prestasies op skool. Haar pa het egter nie beplan om haar toe te laat om met haar opleiding voort te gaan na die jare van basiese vaardighede onderrig nie. Zakrzewska het op dertienjarige ouderdom die skool verlaat.<ref>{{Cite web|url=https://readingroo.ms/6/7/5/0/67504/67504-h/67504-h.htm|title=A Woman’s Quest - The Life of Marie E. Zakrzewska, M.D., by Agnes C. Vietor—A Project Gutenberg eBook|website=readingroo.ms|access-date=2026-01-05}}</ref> Nadat hy na Berlyn verhuis het, het Ludwig Zakrzewski eers as 'n weermagbeampte en later as 'n regeringsbeampte gewerk. Toe hy sy posisie in die regering verloor het, moes hy noodgedwonge na die weermag terugkeer, maar sy gesin was in armoede gedompel. In die krisisjare het Marie se moeder by die regeringskool van vroedvroue in Berlyn ingeskryf. Soos wat haar moeder se praktyk suksesvol geword het, het Marie haar vergesel, terwyl sy rondtes na haar pasiënte gemaak het. Zakrzewska het nuwe lesse geleer en 'n rekord van hierdie ervarings in haar dagboek aangeteken. Sy het enige boeke oor medisyne wat sy in die hande kon kry gelees. Zakrzewska het toenemend in die veld van verpleging belanggestel en uiteindelik besluit om 'n vroedvrou te word.<ref>{{Cite web|url=https://alchetron.com/Marie-Elizabeth-Zakrzewska|title=Marie Elizabeth Zakrzewska - Alchetron, the free social encyclopedia|date=2017-08-18|website=Alchetron.com|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref>[[Lêer:Maria_Zakrzewska.jpg|duimnael|Skildery van Maria E. Zakrzewska|links]]Zakrzewska het aansoek gedoen vir toelating tot die regering se vroedvrouskool, die ''Royal Charité''-hospitaal in Berlyn. Sy het op negentienjarige ouderdom en weer op die ouderdom van twintig aansoek gedoen, maar is herhaaldelik nie toegelaat nie. Dr. Joseph Schmidt, 'n professor aan die skool, was beïndruk met haar volharding. Hy was ook gefassineer deur Zakrzewska tydens sy observasies van haar, terwyl sy saam met haar ma gewerk het. Na verskeie aansoeke is Zakrzewska tot die vroedvrouskool toegelaat toe dr. Schmidt vir haar 'n plek verseker het. Sy was die jongste vrou wat die skool bygewoon het, wat haar opvallend in die klaskamer gemaak het. Ongeag die struikelblokke wat oor haar pad gekom het, het sy haar mede-klasmaats oortref en in 1851 van die program gegradueer. Dr. Schmidt was so beïndruk met Zakrzewska se sukses dat hy probeer het om haar as hoofvroedvrou met die rang van professor aan die kollege aan te stel. Geen vrou het ooit voorheen hierdie posisie beklee nie en debatte het rondom die aanstelling ontstaan. Verskeie was van mening dat aangesien sy deur mans omring sou wees, sy verlief sou raak en sodoende haar loopbaan sou beëindig. Ten spyte van die uitdagings is Zakrzewska op twee-en-twintigjarige ouderdom in die pos aangestel. Sy was verantwoordelik vir meer as tweehonderd studente, insluitend mans.<ref name=":2">Walsh, Mary Roth. "Feminine Showplace." ''"Doctors Wanted: No Women Need Apply": Sexual Barriers in the Medical Profession, 1835-1975''. New Haven: Yale UP, 1977. 76-105. Print.</ref> Zakrzewska se mentor is net 'n paar uur nadat sy die pos aanvaar het, oorlede. Sonder dr. Schmidt wat haar rol as hoofvroedvrou ondersteun het, het proteste egter na slegs ses maande tot haar vroeë ontslag uit die pos aanleiding gegee.<ref name=":1">Pula, James S. ""A Passion for Humanity:" Founding the New England Hospital for Women and Children." The Polish Review 57.3 (2012): 67-82. JSTOR. Web. 22 Feb. 2016.</ref> == Verhuis na Amerika == Na haar bedanking as hoofvroedvrou by die ''Royal Charité''-hospitaal in Berlyn en haar studies in medisyne, het Zakrzewska 'n nuwe lewe in Amerika saam met haar suster, Anna Zakrzewska, begin.<ref>{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/history/news-wires-white-papers-and-books/zakrzewska-marie-1829-1902|title=Zakrzewska, Marie (1829-1902) {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2026-01-05}}</ref> Marie het daarna gesmag om as vrou in Amerika medisyne te beoefen. In 1853 het Marie en haar suster New York bereik. Nadat sy met 'n familievriend, 'n geneesheer, kontak gemaak het, het sy besef dat vroulike geneeshere aansienlike nadele in die Verenigde State in die gesig gestaar het.<ref>{{Cite web|url=https://readingroo.ms/6/7/5/0/67504/67504-h/67504-h.htm|title=A Woman’s Quest - The Life of Marie E. Zakrzewska, M.D., by Agnes C. Vietor—A Project Gutenberg eBook|website=readingroo.ms|access-date=2026-01-05}}</ref> Dit was uiters moeilik vir Marie om 'n werk te vind om 'n manlike geneesheer by te staan, wat nog te sê om haar eie praktyk te vestig. Die Zakrzewska-susters se fondse het stadigaan begin kwyn en ter wille van oorlewing, het hulle met naaldwerk met duursame, geborduurde wolmateriale begin. Hierdie naaldwerk materiaal is op die mark verkoop en het ongeveer 'n dollar per dag gemaak.<ref>{{Cite web|url=https://alchetron.com/Marie-Elizabeth-Zakrzewska|title=Marie Elizabeth Zakrzewska - Alchetron, the free social encyclopedia|date=2017-08-18|website=Alchetron.com|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref> Alhoewel haar besigheid gefloreer het, het Zakrzewska steeds drome van 'n lewe in praktiserende medisyne gekoester. 'n Jaar nadat sy in New York aangekom het, het sy die ''Home for the Friendless'' besoek, wat bekend was vir sy ondersteuning van immigrante.<ref>{{Cite web|url=https://kids.kiddle.co/Marie_Elizabeth_Zakrzewska|title=Marie Elizabeth Zakrzewska facts for kids|last=Zakrzewska|first=Quick facts for kids Marie Elisabeth Zakrzewska Portrait of Maria E.|last2=Physician|first2=ca 1845-1855 Born6 September 1829 Died 12 May 1902Alma mater Western Reserve Occupation|website=kids.kiddle.co|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Dit was hier waar sy aan dr. Elizabeth Blackwell voorgestel is, die eerste vrou in die Verenigde State wat haar graad in medisyne aan 'n kollege wat uitsluitlik vir mans gestig is, verwerf het.<ref>{{Cite web|url=https://www.womenshistory.org/education-resources/biographies/elizabeth-blackwell|title=Biography: Elizabeth Blackwell|website=Biography: Elizabeth Blackwell|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Zakrzewska was opgewonde om 'n mede-vrou te ontmoet wat dieselfde passie vir medisyne gedeel het. Na haar ontmoeting is Zakrzewska genooi om by die personeel by die Blackwell-apteek aan te sluit.<ref>{{Cite web|url=https://wncri.org/2025/08/07/marie-elisabeth-zakrzewska-pioneer/|title=Marie Elisabeth Zakrzewska Pioneer of Women’s Medical|date=2025-08-07|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref> Blackwell het gereël vir Zakrzewska se toelating tot die ''Western Reserve Universiteit'' se mediese program, wat uniek was vir die aanvaarding van vroulike studente. Met haar aanvaarding moes sy bereid wees om voldoende Engels te leer. Sy het ook verdere struikelblokke teëgekom, in haar planne om weswaarts te trek en die program te voltooi. Sy was een van slegs vier vroue uit tweehonderd studente wat die mediese skool bygewoon het.<ref>{{Cite web|url=https://case.edu/bicentennial/history/our-stories/marie-zakrzewska|title=Marie Zakrzewska {{!}} Case Western Reserve University|website=case.edu|access-date=2026-01-05}}</ref> Twee van die ander vroue, dr. Cordelia A. Greene, van Castilië, New York, en dr. Elizabeth Griselle, van Salem, Ohio, sou lewenslange vriendinne word. Niemand wou egter 'n woonstel met 'n vroulike dokter deel nie, en daarom het Blackwell gereël vir tydelike huisvesting by die huis van Caroline Severance. Die mans op die kampus het haar met afkeer en vyandigheid hanteer. Hulle het die instelling versoek om te weier om die vroue na die wintertermyn weer in te skryf. Ten spyte van al die struikelblokke het sy egter haar mediese graad in Maart 1856 op die ouderdom van sewe-en-twintig behaal. Nadat sy haar graad in medisyne verwerf het, het sy na New York teruggekeer om werk te soek. Alhoewel dit moeilik was om 'n werk as vroedvrou te kry, het sy gehoop dat die soektog makliker sou wees met 'n mediese graad. Sy het gou uitgevind dat dit as vrou nie anders was nie. As 'n vroulike "dokter" het haar teenwoordigheid in die openbaar minagtende blikke ontvang en Zakrzewska is vinnig deur die publiek verstoot. Uiteindelik het Elizabeth Blackwell die agterste sitkamer van haar huis as 'n dokter se spreekkamer gebruik waar Zakrzewska vir die eerste keer haar kwalifikasies as dokter opgehang het. Die vermoeiende verwerpings en herhaalde struikelblokke om medisyne te beoefen wat Blackwell en Zakrzewska teëgekom het, het die idee laat ontstaan om hul eie hospitaal te skep om aan die mediese behoeftes van vroue en kinders te voldoen.<ref>{{Cite web|url=https://www.jphs.org/people/2005/4/14/marie-zakrzewska-medical-pioneer.html|title=Marie Zakrzewska, Medical Pioneer|date=2005-04-14|website=Jamaica Plain Historical Society|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Marie Elizabeth Zakrzewska {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Hulle het saam gereis vir fondsinsamelings geleenthede om die idee te bevorder. Op 1 Mei 1857 het die ''New York Infirmary for Women and Children'' tot stand gekom. Teen 1859 het die ''New York Infirmary'' op stewige finansiele fondamente gestaan met 'n groeiende getal pasiënte. 'n Tipiese dag vir Zakrzewska het om 5:30 vm begin en het eers 11:30 nm geëindig. Zakrzewska het na Boston gereis in 'n soeke na groter uitdagings. Sy het verlief geraak op die stad en is 'n aanstelling as Professor in Verloskunde en Siektes van Vroue en Kinders aangebied,<ref>{{Cite web|url=https://www.aahn.org/zakrzewska|title=Marie E. Zakrzewska|website=www.aahn.org|access-date=2026-01-05}}</ref> asook om as hoof van 'n nuwe kliniese program by die ''Boston Female Medical College'' te dien. Zakrzewska se ervaring was dat die mense van Boston meer ondersteunend teenoor 'n vroulike geneesheer was, as diegene wat sy in New York teëgekom het. Toe die stigter van die kollege, Samuel Gregory, egter daarop aangedring het dat gegradueerde vroulike geneeshere as "dokteresses" in plaas van as dokter aangespreek moes word, het Zakrzewska in 1861 uit haar pos bedank.<ref>{{Cite journal |last=Pula |first=James S. |date=2012-10-01 |title="A Passion for Humanity:" Founding the New England Hospital for Women and Children |url=https://scholarlypublishingcollective.org/tpr/article/57/3/67/214019/A-Passion-for-Humanity-Founding-the-New-England |journal=The Polish Review |language=en |volume=57 |issue=3 |pages=67–82 |doi=10.5406/polishreview.57.3.0067 |issn=0032-2970}}</ref> === Die ''New England'' Hospitaal vir Vroue en Kinders === Denkend aan die struikelblokke wat sy in haar eie lewe teëgekom het, het Zakrzewska besluit dat sy aspirant-vroulike dokters op een of ander manier wou ondersteun. Sy het geglo dat vroue dringend 'n hospitaal benodig het waarin hulle nie die fasiliteite vir kliniese onderrig ontsê word nie, en waar hulle medisyne kon beoefen.<ref>{{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|title=Changing the Face of Medicine {{!}} Marie E. Zakrzewska|website=cfmedicine.nlm.nih.gov|access-date=2026-01-05}}</ref> Die ''New England Hospital for Women and Children'' het sy deure op 1 Julie 1862 geopen. Die doelwitte van hierdie opleidingsinstansie was om aan vroue mediese behandeling van dokters van hul eie geslag te kon bied, om vroue die geleentheid te bied om die kliniese toepassing van medisyne te ervaar, en om verpleegsters op te lei.<ref>{{Cite web|url=https://www.aahn.org/zakrzewska|title=Marie E. Zakrzewska|website=www.aahn.org|access-date=2026-01-05}}</ref> Sy het haar voorneme beklemtoon om te bewys dat vroue net so bekwaam soos mans is om 'n hospitaal te bestuur en medisyne te beoefen. Die ''New England''-hospitaal was nie die enigste hospitaal in Boston wat mediese sorg vir vroue en kinders gebied het nie. Dit was egter uniek in die sin dat dit ook kliniese praktyk aan vroulike dokters gebied het. Vir Zakrzewska was dit een ding om inligting te bestudeer en lesings daaroor te ontvang. Baie vroue is egter die geleentheid ontsê om medisyne vanuit 'n praktiese perspektief te beoefen, wat vir Zakrzewska die sleutel was om 'n uitstekende geneesheer te word. Dit was ook die eerste hospitaal in Boston wat ginekologiese en verloskundige sorg aangebied het en die eerste hospitaal in Amerika wat 'n algemene opleidingskool vir verpleegsters aangebied het.<ref>{{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|title=Changing the Face of Medicine {{!}} Marie E. Zakrzewska|website=cfmedicine.nlm.nih.gov|access-date=2026-01-05}}</ref> Hulle het die meeste van hul sorg gratis of teen 'n lae koste aan die armes aangebied deur skenkings van hul ondersteuners te aanvaar. Oor die jare heen het die aantal personeellede gegroei en is noemenswaardige dokters soos dr. Mary Putnam Jacobi, Lucy E. Sewall, dr. Anita Tyng en dr. Henry Ingersoll Bowditch ingesluit. == Latere lewe == Marie Zakrzewska wou graag toelating tot 'n professionele mediese vereniging verkry. Dit was belangrik vir vroulike dokters van die tyd om aanvaarding en erkenning deur hulle eweknieë en in die samelewing te verkry. Toelating tot 'n mediese vereniging was 'n belangrike stap om dit te bereik, want dit sou hul sosiale aanvaarding onder hul manlike kollegas, en dus die publiek, aandui. Haar manlike dokters kollegas het haar aangemoedig om aansoek te doen by die ''Massachusetts Medical Society''. Zakrzewska het kort daarna aansoek gedoen vir die eerbewys. Selfs met die aanmoediging van die kollegas, kon hulle nie haar teenstanders oortuig om aan haar lidmaatskap toe te ken nie. Sy is van die professionele mediese vereniging uitgesluit op grond van haar geslag. In die hoop om mediese skole vir vroue oop te maak, het Zakrzewska, saam met Emily Blackwell, Lucy Sewell, Helen Morton, Mary Putnam Jacobi en verskeie ander vroue, 'n brief aan [[Harvard-universiteit|Harvard Universiteit]] gestuur. Hulle het $50 000 aangebied om 'n mediese program vir vroue te vestig. Die universiteit het hierdie aanbod van die hand gewys. Hulle het hoopvol onversteurd voortgegaan en die aanbod is deur Johns Hopkins Universiteit aanvaar, wat die daaropvolgende jaar sy deure vir vroue oopgemaak.<ref>{{Cite web|url=https://nuhw.org/marie-elizabeth-zakrzewska/|title=Marie Elizabeth Zakrzewska|website=National Union of Healthcare Workers|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> [[Lêer:BostonMA DimockCenter ZakrzewskaBuilding.jpg|duimnael|Die Zakrzewska gebou van die Dimock sentrum van die ''New England Hospital for Women and Children'']] Na baie jare se toegewyde, harde werk as medikus en die vestiging van toeganklike mediese opleiding vir vroue, het Zakrzewska in 1890 afgetree.<ref>{{Cite web|url=https://www.jphs.org/people/2005/4/14/marie-zakrzewska-medical-pioneer.html|title=Marie Zakrzewska, Medical Pioneer|date=2005-04-14|website=Jamaica Plain Historical Society|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref> Sy het die res van haar lewe deurgebring met konsultasie oor projekte en die reël van sake. In 1899 is die hoofgebou van die hospitaal herdoop tot die "Zakrzewska-gebou".<ref>{{Cite web|url=https://buildingsofnewengland.com/2023/02/18/dimock-center-zakrzewska-building-1873/|title=Dimock Center – Zakrzewska Building // 1873|last=England|first=Buildings of New|date=2023-02-18|website=Buildings of New England|language=en|access-date=2026-01-05}}</ref> Marie Zakrzewska is 'n paar jaar later op 12 Mei 1902 in Jamaica Plain, [[Massachusetts]], oorlede as gevolg van wat vermoedelik 'n hartaanval was.<ref name=":0">Ligouri, M.. "Marie Elizabeth Zakrzewska: Physician". Polish American Studies 9.1/2 (1952): 1–10. Web.</ref> Tydens haar diens het haar kollegas en vriende bymekaargekom om hul respek te betoon en afskeidsbriewe voorgelees wat Zakrzewska vir die geleentheid geskryf het. Haar huis is 'n terrein op die ''Boston Women's Heritage Trail.''<ref>Abram, Ruth J. "Will There Be a Monument?: Six Pioneer Women Doctors Tell Their Own Stories." Send Us Lady Physician: Women Doctors in America, 1835-1920. 1st ed. New York: Norton, 1985. 82+. Print.</ref> Zakrzewska het 'n suksesvolle lewe geleef, verskeie struikelblokke oorkom wat in daardie tyd vroue in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] belemmer het om medisyne te praktiseer, hospitale vir vroue gestig en baanbrekerswerk gedoen in die verpleegberoep vir swart vroue, met die eerste swart verpleegster in Amerika wat in 1879 van die skool gegradueer het.<ref name="Marie Elizabeth Zakrzewska">{{Cite web|url=http://www.distinguishedwomen.com/biographies/zakrzews.html|title=Marie Elizabeth Zakrzewska|website=www.distinguishedwomen.com|access-date=2016-03-05}}</ref> As 'n feminis en abolisionis het sy vriende geword met William Lloyd Garrison, Wendell Phillips en Karl Heinzen.<ref>{{Cite web|url=https://www.jphs.org/people/2005/4/14/marie-zakrzewska-medical-pioneer.html|title=Marie Zakrzewska, Medical Pioneer|date=2005-04-14|website=Jamaica Plain Historical Society|language=en-US|access-date=2026-01-05}}</ref> == Rol in vroeë speelgrondbeweging == Marie Elizabeth Zakrzewska het die Duitse idee om sandtuine vir kinders te bou aan Amerika bekendgestel, beginnende in die stad Boston,<ref>Abram, Ruth J. "Will There Be a Monument?: Six Pioneer Women Doctors Tell Their Own Stories." Send Us Lady Physician: Women Doctors in America, 1835-1920. 1st ed. New York: Norton, 1985. 82+. Print.</ref><ref name="bostonglobe.com">{{Cite web|url=https://www.bostonglobe.com/ideas/2014/03/28/how-american-playground-was-born-boston/5i2XrMCjCkuu5521uxleEL/story.html|title=How the American playground was born in Boston – The Boston Globe|website=[[The Boston Globe]]}}</ref><ref name="play-scapes.com">{{Cite web|url=http://www.play-scapes.com/play-design/natural-playgrounds/the-garden-and-the-playground/|title=The Garden and the Playground – Playscapes|date=29 August 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20201024130059/http://www.play-scapes.com/play-design/natural-playgrounds/the-garden-and-the-playground/|archive-date=24 October 2020|access-date=18 September 2020}}</ref><ref>Abram, Ruth J. "Will There Be a Monument?: Six Pioneer Women Doctors Tell Their Own Stories." Send Us Lady Physician: Women Doctors in America, 1835-1920. 1st ed. New York: Norton, 1985. 82+. Print.</ref><ref>{{Cite web|url=https://natureexplore.org/the-history-of-playing-outdoors/|title=The History of Playing Outdoors – Nature Explore Program|date=22 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226044019/https://natureexplore.org/the-history-of-playing-outdoors/|archive-date=26 December 2021|access-date=18 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://natureexplore.org/the-story-of-the-sand-pile-1886/|title=The Story of the Sand Pile (1886) – Nature Explore Program|date=24 April 2014|access-date= 5 Januarie 2026|archive-date= 8 Desember 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211208145416/https://natureexplore.org/the-story-of-the-sand-pile-1886/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.play-scapes.com/play-history/pre-1900/a-brief-history-of-the-sandbox/|title=A Brief History of the Sandbox – Playscapes|date=29 November 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20201026152902/http://www.play-scapes.com/play-history/pre-1900/a-brief-history-of-the-sandbox/|archive-date=26 October 2020|access-date=18 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.architekturfuerkinder.ch/index.php/geschichte/ueberblick-usa/|title=U.S. Playground movement : Architektur für Kinder|website=www.architekturfuerkinder.ch|archive-url=https://web.archive.org/web/20190503215147/http://architekturfuerkinder.ch/index.php/geschichte/ueberblick-usa/|archive-date=2019-05-03|access-date=2020-09-18}}</ref> geïnspireer deur die Duitse sandtuine wat sy waargeneem het, terwyl sy in die somer van 1885 Berlyn besoek het.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=P4YYAAAAYAAJ&q=sand+1885&pg=PA22|title=The Play Movement in the United States: A Study of Community Recreation|last=Rainwater|first=Clarence Elmer|date=22 August 2018|publisher=University of Chicago Press}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pgpedia.com/s/sand-gardens|title=Sand Gardens|website=www.pgpedia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20210727013159/https://www.pgpedia.com/s/sand-gardens|archive-date=2021-07-27|access-date=2020-09-18}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Bronnelys == * {{Cite book |last=Atwater |first=Edward C |title=Women Medical Doctors in the United States before the Civil War: A Biographical Dictionary |publisher=University of Rochester Press |year=2016 |isbn=9781580465717 |location=Rochester, NY |oclc=945359277}} * Frances E. Willard; Mary A. Livermore (eds) [[wikisource:Woman_of_the_Century/Maria_Elizabeth_Zakrzewska|Maria Elizabeth Zakrzewska]], ''Woman of the Century'' 1893 * Graves, Mary H. [[wikisource:Representative_women_of_New_England/Marie_Elizabeth_Zakrzewska|"Marie Elizabeth Zakrzewska"]], ''Representative Women of New England''. 1904 * {{Cite book |last=Meyer |first=Paulette |title=Germany and the Americas: Culture, Politics, and History |date=2005 |editor-last=Adam |editor-first=Thomas |edition=1st |chapter=Zakrzewska, Marie Elizabeth}} * "Zakrzewska, Marie." In ''Encyclopedia of Women Social Reformers'', by Helen Rappaport. ABC-CLIO, 2001. * {{Cite book |last=Windsor |first=Laura Lynn |title=Women in medicine: an encyclopedia |date=2002 |publisher=ABC-CLIO |location=Santa Barbara, Calif.}} == Eksterne skakels == * Works by Marie Elizabeth Zakrzewska at Project Gutenberg * Works by or about Marie Elizabeth Zakrzewska at the Internet Archive * [http://www.jphs.org/people/2005/4/14/marie-zakrzewska-medical-pioneer.html Jamaica Plain Historical Society] * {{Cite web|url=https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|title=Marie E. Zakrzewska|date=2022-06-02|website=Changing the Face of Medicine|archive-url=https://web.archive.org/web/20250706093420/https://cfmedicine.nlm.nih.gov/physicians/biography_338.html|archive-date=2025-07-06|access-date=2025-12-05}} {{Normdata}} [[Kategorie:Sterftes in 1902]] [[Kategorie:Geboortes in 1829]] [[Kategorie:Geneeskundiges]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Pole (nasionaliteit)]] [[Kategorie:Mediese beroepe]] [[Kategorie:Menseregte]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu volgens beroep]] [[Kategorie:Immigrante]] [[Kategorie:Pruise (nasionaliteit)]] [[Kategorie:Amerikaners]] [[Kategorie:Hospitale]] [[Kategorie:Berlyn]] [[Kategorie:Ginekologie]] [[Kategorie:Massachusetts]] [[Kategorie:Vertaalde bladsye wat nagegaan moet word]] tvv4e70l8oz6xlb81sfdgu8celzs6yz 0 457512 2903229 2870736 2026-05-12T06:28:50Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903229 wikitext text/x-wiki [[Beeld:Ica stones3.JPG|thumb|260px|Een van die Ica-klippe, wat verskeie soorte [[dinosourus]]se uitbeeld.]] Die '''Ica-klippe''' is ’n versameling [[andesiet]]klippe met gegraveerde motiewe wat in die 1960’s as kunswerke geskep is deur die [[Peru]]aanse boer Basilio Uschuya en ander in die Ica-provinsie. Die artefakte, waarvan baie opvallend nievlieënde [[dinosourus]]se en moderne tegnologie uitbeeld in ’n styl wat [[Meso-Amerika]]anse kuns naboots, is aanvanklik verkoop asof hulle ’n egte pre-Columbiese oorsprong het. Later het Uschuya en ander boere egter erken hulle het die klippe vir wins geskep.<ref name="Skepdic">{{cite book |author=Carroll, Robert T. |title=The Skeptic's Dictionary: a collection of strange beliefs, amusing deceptions, and dangerous delusions |publisher=Wiley |year=2003 |isbn=0-471-27242-6 |location=New York |pages=[https://books.google.com/books?id=6FPqDFx40vYC&pg=PA169 169–71] }}, ook aanlyn by [http://www.skepdic.com/icastones.html skepdic]</ref><ref name=":4">{{Cite book |last1=Bruhns |first1=Karen O. |url=https://books.google.com/books?id=OasYDQAAQBAJ |title=Faking the Ancient Andes |last2=Kelker |first2=Nancy L. |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-42855-0 |language=en}}</ref><ref name=":9">{{Cite news |last=Gámez |first=Luis Alfonso |date=2003 |title=El Legado de los Picapiedra |language=Spanish |pages=5–12 |work=Boletines L.A.R. |url=https://www.escepticos.es/webanterior/publicaciones/lar36.html}}</ref> Klippe met gegraveerde kunswerk is in die middel van die 16de eeu vir die eerste keer in Peru aangemeld tydens die [[Spaanse verowering van die Inka-ryk|Spaanse verowering]]. Daaropvolgende argeologiese vondste was feitlik niebestaande, hoewel grafrowers in ’n stadium voor die 1960’s begin het om klippe soortgelyk aan die Ica-klippe te verkoop. Die moderne stel klippe is vir die eerste keer in die 1960’s en '70’s gewild gemaak. Die bekendste versameling, wat sowat 20&nbsp;000 individuele voorwerpe bevat het, het aan die geneesheer Javier Cabrera Darquea behoort. Cabrera het die meeste van sy klippe by Uschuya gekoop voordat laasgenoemde die vervalsing erken het, en het geglo dat hulle bewys lewer van ’n antieke interstellêre beskawing wat honderde miljoene jare gelede in Peru bestaan het.<ref name="Fortean">{{cite journal |last=Coppens |first=Filip |date=October 2001 |title=Jurassic library - The Ica Stones |url=http://www.forteantimes.com/features/articles/259/jurassic_library_the_ica_stones.html |url-status=dead |journal=Fortean Times |archive-url=https://web.archive.org/web/20080827173630/http://forteantimes.com/features/articles/259/jurassic_library_the_ica_stones.html |archive-date=2008-08-27}}</ref> Ten spyte daarvan dat die vervalsing aan die lig gekom het en die kunswerke dinosourusspesies uitbeeld wat nie sover bekend in Suid-Amerika voorgekom het nie, met verouderde opvattings oor hulle anatomie,<ref name=":0">{{Cite web |last=Fitzpatrick-Matthews |first=Keith |date=19 August 2007 |title=The Ica Stones |url=http://www.badarchaeology.com/out-of-place-artefacts/mysterious-objects/the-ica-stones/ |access-date=26 March 2023 |website=Bad Archaeology |language=en}}</ref><ref name=":5">{{Cite book |last=Randle |first=Kevin D. |url=https://books.google.com/books?id=J-9swhu-gzMC |title=Alien Mysteries, Conspiracies and Cover-Ups |date=2013 |publisher=Visible Ink Press |isbn=978-1-57859-466-5 |pages=30–32 |language=en}}</ref><ref name=":1" /> het sommige groepe, soos jong-aarde-kreasioniste en voorstanders van antieke ruimtevaarderteorieë, die klippe as bewys vir hulle aansprake aangehaal.<ref name="Skepdic" /> Dit is moontlik dat sommige van die Ica-klippe sonder fantastiese uitbeeldings wel egte pre-Columbiese artefakte is,<ref name="Skepdic" /><ref name="Fortean" /><ref name=":9" /><ref name=":0" /> ’n moontlikheid wat hoofsaaklik waar kan wees van klippe wat nie deel van Cabrera se versameling is nie en wat konvensioneler pre-Columbiese motiewe ophet.<ref name="Fortean" /><ref name=":9" /> ==Geskiedenis== ===Agtergrond=== Argeologiese ontdekkings toon bewyse van Peruaanse kulture wat oor etlike duisende jare terugstrek. In latere fases is die hele hedendaagse Peru verenig in ’n enkele politieke en kulturele eenheid, wat ’n hoogtepunt bereik het in die [[Inkas|Inkaryk]], gevolg deur die [[Spaanse verowering van die Inka-ryk|Spaanse verowering]]. In ander tydperke het streke soos die Ica-vallei, ’n bewoonbare gebied wat deur woestyn van ander streke geskei is, hulle eie kenmerkende kulture ontwikkel.<ref name="Lanning">{{cite book |last=Lanning |first=Edward P. |url=https://archive.org/details/perubeforeincas00lann |title=Peru before the Incas |publisher=Prentice-Hall |year=1967 |url-access=registration}}</ref> Gegraveerde klippe is reeds lank voor die aanmelding van die Ica-klippe in die streek bekend. Die vroegste bekende verslae van soortgelyke artefakte is opgeteken deur die Jesuïet-sendingpriester Padre Simón, wat in die vroeë en middelste 16de eeu tydens die Spaanse verowering van die Inkaryk deur Peru gereis het.<ref name="Fortean" /><ref name=":0" /><ref name=":5" /> Voorbeelde van hierdie klippe is glo in 1562 na Spanje gestuur.<ref name=":0" /> Vroeë argeologiese opgrawings in die Ica-provinsie in die laat 19de en vroeë 20ste eeu deur navorsers soos Max Uhle, Julio C. Tello, Alfred Kroeber, William Duncan Strong en John Howland Rowe het nie gelei tot enige verslae van die ontdekking van gegraveerde andesietklippe nie.<ref name="Pezzia1968a" /> Nietemin het gegraveerde klippe wat in ’n stadium deur grafrowers geplunder is, begin om te koop aangebied te word aan toeriste en amateurversamelaars.<ref name="Pezzia1968a">Pezzia Assereto, A (1968) Ica y el Perú Precolombino. Tomo I. Arqueología de la provincia de Ica. Empresa Editora Liberia, Ojeda, Venezuela. 295 pp.</ref> ’n Buitengewone<ref name=":3">{{Cite journal |last=Paul |first=Gillingham |date=2010 |title=The Strange Business of Memory: Relic Forgery in Latin America |url=https://academic.oup.com/past/article-abstract/206/suppl_5/199/1453146?redirectedFrom=fulltext |journal=Past & Present |issue=5 |pages=199–226 |doi=10.1093/pastj/gtq018|url-access=subscription }}</ref> aantal Ica-klippe is vandag bekend, met die totale getal wat op ongeveer 50&nbsp;000<ref name=":4" /><ref name="Fortean" /> tot 100&nbsp;000 geraam word.<ref name=":1">{{Cite book |last=Mayor |first=Adrienne |url=https://books.google.com/books?id=9fuUEAAAQBAJ |title=Fossil Legends of the First Americans |date=2023 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-24561-4 |pages=338–339 |language=en}}</ref> === Cabrera se versameling === [[Beeld:Ica stones1.JPG|thumb|260px|’n Versameling Ica-klippe omring ’n portret van Javier Cabrera Darquea.]] Die bekendste versameling Ica-klippe is dié van die geneesheer Javier Cabrera Darquea (1924-2001).<ref name=":5" /> Volgens Cabrera se eie weergawe is sy belangstelling in die klippe vir die eerste keer geprikkel op 13 Mei 1966, toe hy een van die gegraveerde klippe as verjaardaggeskenk van sy vriend Felix Llosa Romero ontvang het.<ref name="Fortean" /> Met ’n sterk belangstelling in die Peruaanse [[voorgeskiedenis]],<ref name="Fortean" /> het Cabrera die motief op die klip geïdentifiseer as ’n soort prehistoriese vis.<ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> Hy het nooit verduidelik watter visspesie hy geglo het die klip uitbeeld of waarom hy dit as prehistories beskou het nie.<ref name="Skepdic" /><ref name=":0" /><ref name=":6">{{Cite web |last=Kreidler |first=Marc |date=1 September 2002 |title=Ica Stones: Yabba-Dabba-Do! {{!}} Skeptical Inquirer |url=https://skepticalinquirer.org/2002/09/lea-stones-yabba-dabba-do/ |access-date=26 March 2023 |language=en-US}}</ref> Om sy versameling uit te brei, het Cabrera die broers Carlos en Pablo Soldi, versamelaars van Peruaanse artefakte van voor die Inkas, genader. Volgens berigte het die Soldi’s ’n groot versameling soortgelyke gegraveerde klippe gehad wat, volgens hulle, in die Ocucaje-streek ontdek is, en hulle het 341 daarvan aan Cabrera verkoop.<ref name="Fortean" /> Die Soldi’s het beweer hulle het in 1961 met die versameling van die gegraveerde klippe begin toe ’n groot aantal glo tydens ’n vloed van die Ica-rivier blootgelê is.<ref name="Fortean" /> Verdere klippe is deur Cabrera verkry deur aankope van die boer Basilio Uschuya, wat hom van etlike duisende voorsien het.<ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> Benewens die klippe wat hy self gekry het, het Cabrera ’n versameling soortgelyke klippe gehad wat glo in die 1930’s deur sy vader, Bolivia Cabrera, op hulle plantasie ontdek is.<ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> Teen die laat 1970’s het Cabrera se versameling meer as 11&nbsp;000 gegraveerde klippe bevat.<ref name="Fortean" /> Terwyl hy as mediese praktisyn gedien het (insluitend ’n termyn as hoof van die Universiteit van Lima se departement geneeskunde), het Cabrera aanvanklik sy versameling en belangstelling geheim gehou.<ref name=":5" /> Teen 1970 het die klippe en Cabrera se idees daaroor egter wyd bekend begin raak.<ref name="Fortean" /> [[Beeld:Javier Cabrera Darquea.jpg|thumb|200px|links|Cebrera in 1976.]] In 1996 het Cabrera sy mediese praktyk toegemaak en ’n museum geopen,<ref name=":5" /> die ''Museo de Piedras Grabadas'' (“Museum van Gegraveerde Klippe”),<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Feder |first=Kenneth L. |url=https://books.google.com/books?id=RlRz2symkAsC |title=Encyclopedia of Dubious Archaeology: From Atlantis to the Walam Olum: From Atlantis to the Walam Olum |date=2010 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-37919-2 |pages=141–143 |language=en}}</ref> om sy versameling ten toon te stel.<ref name=":5" /> Die museum is volgens motiewe georganiseer en die klippe is teen die mure uitgestal.<ref name="Fortean" /> Teen die einde van sy lewe het Cabrera se versameling glo sowat 20&nbsp;000 klippe bevat,<ref name=":0" /> waarvan baie steeds in sy museum uitgestal word.<ref name=":1" /> Peru se kamer van toerisme lys die museum as ’n toeristebestemming en laat die vraag oor hulle egtheid oop.<ref name="Skepdic" /> Cabrera het na die klippe as “gliptoliete” verwys en sy eie hipotese oor hulle oorsprong voorgestel, gepubliseer in sy boek ''The Message of the Engraved Stones of Ica''.<ref name=":2" /> Volgens hom is die klippe gemaak deur ’n antieke soort mens wat hy die “Gliptolitiese Mens” genoem het, wat groter breine as [[Vroeë moderne mens|moderne mense]] gehad het en hulle psigiese energie kon gebruik om gebeure in die buiteruim te beïnvloed. Die Gliptolitiese Mens het glo minstens 405&nbsp;miljoen jaar gelede op [[Aarde]] verskyn en die planeet 66&nbsp;miljoen jaar gelede, voor die [[Kryt-Paleogeen-uitwissing]], verlaat om na ’n planeet in die [[Plejades (sterreswerm)|Plejades]] te reis.<ref name="Fortean" /> Die uitwissing is glo veroorsaak deur 'n botsing van twee van die Aarde se drie mane met die planeet en het ook die ondergang van [[Atlantis]] veroorsaak.<ref name=":9" /> Cabrera het voorgestel dat die Gliptolitiese Mens aan boord van elektromagnetiese ruimteskepe vertrek het vanuit die gebied wat die [[Nazca-lyne]] insluit, wat hy as ’n “antieke ruimtehawe” beskou het.<ref name="Fortean" /> Voor hulle vertrek was hulle glo ’n wêreldwye beskawing wat onder meer verantwoordelik was vir die bou van die [[Egiptiese piramide|piramides van Egipte]].<ref name=":9" /> Weens ’n gebrek aan bewyse het Cabrera se interpretasie min aanvaarding gevind, selfs onder skyngeskiedkundiges.<ref name="Fortean" /> === Calvo se versameling === Ica-klippe is ook versamel deur die argitek Santiago Agurto Calvo,<ref name=":5" /><ref name="Pezzia1968a" /> rektor van die Nasionale Universiteit vir Ingenieurswese in [[Lima]].<ref name="Pezzia1968a" /> Benewens die aankoop van baie sulke klippe van plaaslike inwoners,<ref name=":5" /> het Calvo soektogte in antieke begraafplase georganiseer en in Augustus 1966 die vonds van ’n gegraveerde klip in die Toma Luz-sektor, Callango-distrik, in die Ica-vallei aangemeld. Die konteks van die vonds het glo ooreengestem met die Tiwanaku-kultuur.<ref name="Pezzia1968a" /> Calvo het geglo die gegraveerde klippe was deel van ’n antieke begrafnisritueel.<ref name=":5" /> Calvo het sy ontdekking aan die streekmuseum van Ica gerapporteer en is tydens verdere ekspedisies vergesel van die kurator daarvan, die argeoloog Alejandro Pezzia Assereto.<ref name="Pezzia1968a" /> In September 1966 het hulle glo in die Uhle-heuwelbegraafplaas, De la Banda-sektor, Ocucaje-distrik, ’n gegraveerde klip in ’n graf van die Paracas-kultuur gevind. Op die klein klip, slegs ’n paar sentimeter breed, was ’n ontwerp gegraveer wat as abstrak beskou of as ’n blom met agt kroonblare geïnterpreteer kan word.<ref name="Pezzia1968a" /> Calvo het die ontdekking in ’n Lima-koerant gepubliseer.<ref>Santiago Agurto Calvo. “Las Piedras Mágicas de Ocucaje”. El Comercio. Lima, 11 Desember 1966</ref> Pezzia het die soektog voortgesit. In die San Evaristo-begraafplaas in Toma Luz het hy die vonds van ’n gegraveerde klip van soortgelyke grootte as die vorige een aangemeld wat ’n vis uitbeeld. In ’n nabygeleë graf in dieselfde begraafplaas het Pezzia die vonds van ’n klip wat ’n [[lama]] uitbeeld, aangemeld. Pezzia het sy bevindings in 1968 gepubliseer, met tekeninge en beskrywings.<ref name="Pezzia1968a" /> In 1968 het Calvo sommige van die klippe uit sy versameling aan die streekmuseum van Ica geskenk en ook, sonder sukses, probeer om die gebied waar hulle ontdek is tot ’n spesiale reservaat te laat verklaar sodat antieke voorwerpe nie onwettig verwyder kon word nie.<ref name="Fortean" /> Die klippe is in die museum uitgestal en as “voor-Inka-begrafniskuns” gemerk,<ref name=":5" /> totdat hulle in 1970 verwyder is<ref name="Fortean" /> toe Cabrera se versameling en idees oor soortgelyke klippe bekend begin raak het, waarna die museum dit as bedrog begin beskou het.<ref name=":5" /> ==Ontwerpe== Die Ica-klippe is met verskillende soorte beelde gegraveer. Sommige beelde is direk ingesny, terwyl ander gemaak is deur die agtergrond te verwyder en die beeld in [[reliëf]] te laat. Die beelde wissel van eenvoudige prente aan een kant van ’n klippie tot ontwerpe van groot kompleksiteit. Sommige van die ontwerpe is in style wat herinner aan die historiese Paracas-, Nazca-, Tiwanaku- of Inka-kultuur.<ref name="Pezzia1968a" /> === Dinosourusse === [[Beeld:Ica stones5.JPG|thumb|260px|'n Steen wat ’n mens uitbeeld wat ’n [[sauropoda|souropode]] doodmaak, terwyl hy aangeval word deur ’n stertslepende [[Theropoda|teropode]].]] Verskeie van die klippe is gegraveer met uitbeeldings van verskillende uitgestorwe diere, meestal verskillende soorte [[dinosourus]]se.<ref name=":5" /> Onder die dinosourusse wat uitgebeeld word, is verskillende [[Theropoda|teropodes]], [[Sauropoda|souropodes]], [[Ceratopsia|seratopsiërs]] en [[Stegosauria|stegosouriërs]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Daar is ook uitbeeldings van [[Pterosauria|pterosouriërs]] onder die klippe.<ref name=":0" /> Die klippe beeld slegs uitgestorwe diere uit wat reeds aan die wetenskap bekend was ten tyde van hulle “ontdekking”.<ref name=":9" /> Die diere wat uitgebeeld word, stem nie ooreen met fossielvondste in die streek rondom Ica nie; geen dinosourusoorblyfsels is uit die gebied bekend nie en verskeie van die groepe wat uitgebeeld word (soos seratopsiërs) is glad nie uit Suid-Amerika bekend nie.<ref name=":9" /><ref name=":1" /> In sommige gevalle word die dinosourusse uitgebeeld asof hulle gejag word<ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> of deur mense getem word.<ref name="Fortean" /> Sommige jagtonele toon na bewering mense wat kritieke senuwees in die dinosourusse se ruggraat afkap, wat glo gevorderde kennis van hulle anatomie aandui.<ref name="Fortean" /> Baie van die dinosourusse wat uitgebeeld word, weerspieël nou verouderde idees oor hulle voorkoms, wat bevestig dat die klippe vervalsings is.<ref name=":0" /><ref name=":5" /> Een van die klippe toon byvoorbeeld ’n ''[[Tyrannosaurus]]''-agtige teropodedinosourus met ’n byna regop houding en ’n stert wat agter hom oor die grond sleep; dit stem ooreen met uitbeeldings van ''Tyrannosaurus'' in die 1960’s, maar weerspieël nie die huidige wetenskaplike begrip van die dier nie.<ref name=":5" /> Daarbenewens wys sommige uitbeeldings van teropodes op die klippe dat hulle vyf vingers en vyf tone het, wat onversoenbaar is met fossielbewyse.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Loxton |first=Daniel |date=2007 |title=The comic books in the rocks |url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=10639330&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA169876257&sid=googleScholar&linkaccess=abs |journal=Skeptic (Altadena, CA) |language=English |volume=13 |issue=3 |pages=88}}</ref> Sommige van die beelde lyk asof hulle ’n dinosouruslewensiklus uitbeeld waarin [[larwe]]s uit dinosouruseiers uitbroei voordat hulle ’n vorm van [[metamorfose]] ondergaan om tot die verskillende volwasse vorme te groei; dit is hoogs onversoenbaar met werklike dinosouruslewensiklusse.<ref name=":9" /> Een van die klippe toon ’n mens wat op ’n pterosouriër ry wat waarskynlik nie die gewig van ’n mens in vlug sou kon dra nie.<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Loxton |first=Daniel |date=2007 |title=Pterodactyl riders? |url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=10639330&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA169876258&sid=googleScholar&linkaccess=abs |journal=Skeptic (Altadena, CA) |language=English |volume=13 |issue=3 |pages=89}}</ref> ===Mense en tegnologie=== [[Beeld:Ica stones10.JPG|thumb|260px|'n Steen wat na bewering breinchirurgie uitbeeld.]] Die mense wat op die klippe uitgebeeld word, wat veronderstel is om aan die een of ander onbekende antieke Peruaanse kultuur te behoort, herinner aan Inkas of [[Asteke]].<ref name="Skepdic" /> Daar is voorgestel dat sommige klippe anachronistiese en hoogs gevorderde tegnologie uitbeeld, insluitend mediese professionele persone wat komplekse operasies, [[akupunktuur]] en genetiese ingenieurswese uitvoer, mense wat die hemele deur [[Teleskoop|teleskope]] waarneem, vlieënde masjiene<ref name="Fortean" /> en [[Ruimtetuig|ruimtetuie]].<ref name=":3" /> Onder die operasies wat uitgebeeld word, is breinchirurgie,<ref name=":5" /> keisersneë en die oorplanting van [[hart]]e, [[lewer]]s en [[nier]]e.<ref name="Fortean" /> Die meeste mensfigure is gestileer met groot koppe en lang neuse.<ref name=":9" /> Die figure word uitgebeeld as draers van lendedoeke en veerhooftooisels,<ref name=":4" /> en wanneer hulle in oorlogstonele getoon word, dra hulle [[byl]]e en spiese as wapens,<ref name="Skepdic" /><ref name=":4" /> ten spyte van die andersins gevorderde tegnologie wat uitgebeeld word.<ref name=":4" /><ref name=":9" /> Diegene wat glo die klippe is eg, verdedig die oënskynlike teenstrydigheid tussen die kleredrag en gereedskap en die gevorderde tegnologie deur voor te stel dat nie alle kulture deur dieselfde tegnologiese ontwikkelingspad beweeg nie, of dat die klippe moontlik sportsoorte of rituele uitbeeld.<ref name=":9" /> As so 'n gevorderde samelewing in die streek bestaan het, is dit hoogs onwaarskynlik dat die klippe die enigste aanduiding daarvan sou wees.<ref name="Skepdic" /><ref name=":6" /> Ander vondste wat so ’n beskawing se bestaan sou kon bevestig, sou byvoorbeeld ruïnes van gevorderde strukture, afval en grafte wees – waarvan geen gevind is nie.<ref name="Skepdic" /> === Ander ontwerpe === Sommige klippe is gegraveer met uitbeeldings van kaarte van die land of die sterre.<ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> Daar is klippe wat dade van [[Bestialiteit|bestialiteit]] uitbeeld, waarvan sommige as “[[pornografie]]s” beskryf is.<ref name="Fortean" /> Sommige klippe bevat beelde van blomme, visse of bestaande diere van verskillende soorte;<ref name="Pezzia1968a" /> in sommige gevalle is die uitgebeelde lewensvorme nie tuis in Peru nie, soos [[kangaroe]]s.<ref name=":3" /> ==Impak en ondersoek== ===Vertolking=== [[Beeld:Ica stones21.JPG|links|thumb|260px|'n Klip wat blykbaar mense uitbeeld wat op ’n dinosourus ry.]] Die Ica-klippe word oor die algemeen deur historici en argeoloë beskou as deeglik ontblote vervalsings<ref name=":7">{{Cite journal |last1=Senter |first1=Philip |last2=Cole |first2=S. J. |date=2011 |title="Dinosaur" petroglyphs at Kachina Bridge Site, Natural Bridges National Monument, southeastern Utah: Not dinosaurs after all |url=https://www.researchgate.net/publication/286465582 |journal=Palaeontologia Electronica |volume=14 |issue=1 |pages=2}}</ref> en as knoeiwerk wat geskep is met die doel om geld uit toeristekopers te maak.<ref name="Skepdic" /><ref name=":4" /> Die verkoop van artefakte is ’n winsgewende bedryf; selfs replikas van die Ica-klippe behaal dikwels hoë pryse aanlyn.<ref name=":3" /> In sy ''Encyclopedia of Dubious Archaeology'' het die argeoloog Ken Feder opgemerk die Ica-klippe “is een van die deursigtigste en absurdste argeologiese klugte wat ooit gepleeg is” en dat dit “nie die gesofistikeerdste van die argeologiese klugte is wat in dié boek bespreek word nie, maar beslis een van die belaglikstes”.<ref name=":2" /> Die huidige wetenskaplike begrip plaas nievlieënde dinosourusse (dinosourusse anders as voëls) en mense 66&nbsp;miljoen jaar uitmekaar, en dit word gevolglik as hoogs onwaarskynlik beskou dat mense en dinosourusse saam kon bestaan op die wyse wat op die Ica-klippe uitgebeeld word.<ref name="Fortean" /> Die Ica-klippe is internasionaal deur Cabrera gewild gemaak en is in tydskrifte en koerante oor die hele wêreld bekend gestel.<ref name=":4" /> Sommige [[skynwetenskap]]like gemeenskappe het die Ica-klippe geesdriftig aanvaar as bewys vir verskeie idees.<ref name="Skepdic" /> Die popularisering van die klippe het Cabrera beroemd gemaak in skynwetenskaplike kringe, maar het ook sy professionele geloofwaardigheid en gesinslewe vernietig en hom aan bespotting in die pers en minagting deur wetenskaplikes blootgestel.<ref name=":9" /> Die klippe het die aandag getrek van voorstanders van die hipotese van [[antieke ruimtevaarders]] (die idee van [[Buiteaardse lewe|buiteaardse besoekers]] aan die Aarde in die antieke verlede), soos Erich von Däniken en Robert Charroux, en is in die 1970’s wyd bekend gestel in boeke wat beweer het hulle bied bewyse van ’n gevorderde beskawing voor die uitsterwing van die dinosourusse aan. Die klippe is ook deur jong-aarde-kreasionaliste as bewys gebruik vir die idee dat dinosourusse en mense in betreklik onlangse tye saam bestaan het, wat inpas by hulle siening van ’n Aarde wat slegs ’n paar duisend jaar oud is.<ref name="Fortean" /> Replikas van die Ica-klippe word soms internasionaal in uitstallings deur kreasionalistiese instellings vertoon.<ref>{{Cite journal |last=Wendel |first=Paul J. |date=2011 |title=Object-Based Epistemology at a Creationist Museum |url=https://doi.org/10.1007/s11191-010-9287-2 |journal=Science & Education |language=en |volume=20 |issue=1 |pages=37–50 |doi=10.1007/s11191-010-9287-2 |bibcode=2011Sc&Ed..20...37W |s2cid=46346688 |issn=1573-1901|url-access=subscription }}</ref> ===Ontleding=== [[Beeld:Ica stones13.JPG|thumb|260px|'n Klip wat na bewering ’n hartoorplanting uitbeeld.]] Geen formele wetenskaplike navorsing oor die Ica-klippe is gepubliseer nie.<ref name=":1" /> Aangesien hulle geen organiese materiaal bevat nie, kan die klippe nie met [[radiokoolstofdatering]] gedateer word nie,<ref name="Skepdic" /><ref name=":5" /><ref name=":1" /><ref name=":6" /> wat beteken dat enige hipotese van ’n antieke oorsprong nie met tans bestaande tegnologie getoets kan word nie.<ref name=":1" /> Indien enige klip vir wetenskaplike ontleding in situ (op sy oorspronklike ontdekkingsterrein in die grond) aangebied sou word, sou dit moontlik uit die omliggende materiaal gedateer kon word.<ref name="Skepdic" /> Geen Ica-klip is egter ooit gevind of aangebied in ’n sekere en ondersoekbare argeologiese konteks nie.<ref name=":4" /> Cabrera het beweer dat hy wetenskaplike ontleding van die klippe bevorder en het gesê dat hy individuele monsters aan navorsers by die Universiteit van Bonn en van Lima gestuur het. Beide ’n navorser by Bonn en die myningenieur Eric Wolf, ’n persoonlike vriend van Cabrera, het na bewering bevestig dat die klippe van andesiet gemaak is en dat hulle weens hulle geoksideerde pateen (buitelaag) van beduidende ouderdom lyk.<ref name=":5" /> Geen bewys vir hierdie resultate, of selfs dat die ontledings plaasgevind het, is ooit aangebied nie.<ref name=":9" /> Selfs al sou hierdie onbevestigde beoordelings van ’n beduidende ouderdom vir die klippe waar wees, sou dit nie ’n antieke ouderdom vir die gravures bevestig nie, aangesien daar geen pateen in die groewe is nie.<ref name="Fortean" /> Die gebrek aan ’n pateen wat die skerp gravures bedek, dui eerder daarop dat hulle onlangs gemaak is.<ref name=":8" /> In 1977 het ’n [[BBC]]-span Ica besoek as deel van die verfilming van die "Horizon"-episode van ''The Case of the Ancient Astronauts''. Cabrera het die span van een van die klein klippe voorsien, wat later in Londen ontleed is. Daar is bevind dat die steen self moontlik van [[Mesosoïkum|Mesosoïese]] ouderdom is, maar dat die gravures onlangs gemaak is, aangesien die skoon rande van die insnydings waarskynlik nie vir lank so sou bly nie as gevolg van [[erosie]]. Die gravering is dus bepaal as iets wat ná die oksidasieproses uitgevoer is.<ref name=":9" /> In 1993 en 1994 is sommige Ica-klippe in [[Barcelona]] ondersoek en bewyse is gevind dat die gravures onlangs gemaak is met gereedskap soos saaglemme, sure en [[skuurpapier]].<ref name=":9" /><ref name=":6" /> ===Identifikasie as klugte=== Nadat die klippe in ’n BBC-dokumentêr bekend gestel is, het hulle die aandag van die Peruaanse owerhede en pers begin trek.<ref name="Fortean" /> Die verkoop van Peruaanse kulturele erfenis is onwettig, en die egtheid van die klippe het dus ’n regsaak geword.<ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> Ná sy arrestasie en ondervraging het Uschuya erken dat die klippe vervalsings was wat hy en sy vrou, Irma Gutiérrez, self gegraveer en aan Cabrera verkoop het.<ref name="Skepdic" /><ref name="Fortean" /><ref name=":5" /> Hulle motief was om geld uit toeriste te maak<ref name="Fortean" /> en om skynhistorici soos Von Däniken te inspireer.<ref name=":5" /> Die inspirasie vir die verskillende gravures was glo strokiesboeke, handboeke<ref name="Skepdic" /><ref name=":5" /> en tydskrifte.<ref name="Skepdic" /> Nadat hy vrygelaat is, het Uschuya voortgegaan om soortgelyke klippe te maak en te verkoop, hoewel hy nie meer beweer het dit is eg nie.<ref name="Fortean" /> Uschuya het na bewering die donker pateen van die klippe verkry deur hulle in donkie- en beesmis te bak en dit met skoenpolitoer te masseer. Die gravures is met ’n tandartsboor, messe en beitels gemaak.<ref name="Fortean" /><ref name=":2" /> Op ’n ander geleentheid het Uschuya beweer dat hy, nadat hy die kunswerk op die klippe geëts het, hulle in sy pluimveehok geplaas het en dat “die hoenders die res gedoen het”.<ref name=":6" /> Hy het na bewering oor ’n tydperk van tien jaar klippe vir Cabrera gemaak.<ref name=":9" /> Die proses om die klippe te maak is deur verskeie TV-spanne gedokumenteer<ref name=":8" /> en kan na bewering so kort as 15 minute duur.<ref name=":9" /> [[Beeld:Ica stones18.JPG|thumb|260px|'n Klip wat lyk of dit 'n kaart uitbeeld.]] [[Beeld:Ica stones2.JPG|thumb|260px|Dié klip beeld ’n mens uit wat by ’n onduidelike aktiwiteit betrokke is.]] Ten spyte van Uschuya se belydenis was ondersteuners van die klippe se egtheid nie oortuig dat dit vervalsings was nie. Twyfel is uitgespreek oor sowel sy belydenis – wat na bewering bloot ’n poging was om gevangenisstraf te vermy – en oor die idee dat ’n arm boer sonder formele opleiding tienduisende klippe sou kon gemaak het.<ref name="Fortean" /> Uschuya is egter glad nie die enigste boer wat sover bekend sulke klippe gemaak het nie.<ref name=":4" /><ref name=":9" /> Ander selferkende klipmakers sluit Pedro Huamán, Aparicio Aparcana en ander in.<ref name=":9" /> In latere onderhoude het Uschuya homself teenstrydig bevestig as die vervalser van die klippe, of verklaar dat hy bloot beweer het dat hy dit gedoen het om gevangenisstraf vry te spring. In ’n onderhoud in 1995 vir die NBC-dokumentêr ''The Mysterious Origins of Man'' het Uschuya weer die klug erken, maar ook beweer dat Cabrera in sy versameling “ongeveer 5&nbsp;000 egte stene” gehad het – óf ware artefakte óf deur iemand anders gemaak.<ref name="Fortean" /> Daar is geen bewys dat Cabrera met Uschuya saamgesweer het om vals klippe te vervaardig nie, of dat sy motivering iets anders was as om te bewaar wat hy as egte artefakte beskou het en om argeologiese belangstelling te probeer wek.<ref name="Fortean" /> Dat Cabrera ’n mediese professionele persoon was en dat sogenaamde mediese tonele algemeen op die klippe voorkom, het sommige laat voorstel dat Cabrera ook by hulle skepping betrokke was.<ref name=":9" /> Ten spyte van Uschuya se belydenis het Cabrera volgehou dat die klippe eg was. Sy verduideliking hiervoor was dat die klippe wat deur Uschuya gemaak is, kopieë of replikas van oorspronklike, egte klippe was sodat dit wettig aan toeriste verkoop kon word.<ref name=":5" /> Volgens Cabrera was die getal vals Ica-klippe baie klein – slegs sowat 20-40 voorbeelde.<ref name=":9" /> Cabrera het ook beweer dat daar egte versamelings klippe op ’n geheime plek bestaan het wat deur “Uschuya en ander” bewaak is, insluitend in ’n geheime grot naby die Ica-rivier. Geen bewys is aangebied vir die beweerde grot se bestaan nie<ref name="Fortean" /><ref name=":8" /> en skeptici neem aan dat die verhaal deur Cabrera uitgedink is.<ref name=":8" /> Von Däniken het in sy boek ''Gold of the Gods'' beweer dat hy in ’n stadium deur Cabrera na die grot geneem is, maar het later erken dat hy dit uitgedink het toe die verhaal deur Cabrera betwis is.<ref name=":2" /> In sommige gevalle weerspieël die ontwerpe op die klippe duidelik kulturele sentiment rondom die tyd van hulle “ontdekking”. Rondom die tyd van die [[vigs]]-epidemie in die 1980’s en '90’s het “nuut ontdekte” klippe byvoorbeeld verskyn wat waarsku teen [[Gay|homoseksuele]] promiskuïteit as ’n risikofaktor vir die verswakking van die [[immuunstelsel]].<ref name=":9" /> === Moontlik egte klippe === Dit is moontlik dat sommige van die Ica-klippe egte artefakte is,<ref name="Skepdic" /><ref name="Fortean" /><ref name=":0" /> ’n idee wat byvoorbeeld ondersteun word deur vroeë Spaanse verslae van soortgelyke klippe.<ref name="Skepdic" /> Die groot aantal klippe is as argument gebruik sowel ten gunste van<ref name="Fortean" /><ref name=":0" /> as teen<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Feder |first=Kenneth L. |url=https://books.google.com/books?id=rI2ADwAAQBAJ |title=Archaeological Oddities: A Field Guide to Forty Claims of Lost Civilizations, Ancient Visitors, and Other Strange Sites in North America |date=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |isbn=978-1-5381-0597-9 |pages=49 |language=en}}</ref> die idee dat sommige eg is. Die aantal klippe kan byvoorbeeld geïnterpreteer word as bewys teen hulle egtheid, aangesien dit kan dui op groot hoeveelhede wat vervaardig is met die doel om dit aan toeriste te verkoop.<ref name=":1" /> Moderne “Ica-kunstenaars” het na bewering in Uschuya en Gutiérrez se voetspore gevolg deur nuwe vervalste klippe te vervaardig, sommige gebaseer op hulle ontwerpe.<ref name="Skepdic" /> Geen studies is gedoen wat probeer om moontlik egte klippe in die versamelings te onderskei nie.<ref name="Fortean" /> Selfs al sou sommige van die buitensporiger klippe egte artefakte wees, sou hulle motiewe waarskynlik minder anachronistiese tonele uitbeeld as wat beweer is;<ref name="Fortean" /> die beelde is almal hoogs gestileer en wat presies uitgebeeld word, is in baie gevalle nie duidelik nie.<ref name=":0" /> Dit is byvoorbeeld moontlik dat tonele wat as gevorderde chirurgie vertolk word, in werklikheid dade van verminking toon, en dat sommige sogenaamde vlieënde masjiene alternatiewelik as voëls geïnterpreteer kan word.<ref name="Fortean" /> Dit is moontlik dat die klippe wat deur Calvo aan die streekmuseum van Ica geskenk is, eg is.<ref name="Fortean" /><ref name=":9" /> In teenstelling met dié in Cabrera se versameling het Calvo se klippe na bewering vlakker snitte, toon hulle fyner vakmanskap<ref name="Fortean" /> en beeld hulle geen uitgestorwe diere, onkonvensionele mense of gevorderde tegnologie uit nie.<ref name="Fortean" /><ref name=":9" /> Die motiewe van Calvo se klippe is tipies van pre-Columbiese kuns, byvoorbeeld uitbeeldings van blomme en voëls. Indien Calvo se klippe as eg bevestig sou word, sou dit egter nie impliseer dat die buitensporiger klippe in Cabrera se versameling ook eg is nie.<ref name=":9" /> Ten einde die stelling te verdedig dat die klippe deur ’n gevorderde beskawing gemaak is, het Cabrera verklaar dat andesiet ’n harde steen is wat moeilik is om te kerf, veral met klipgereedskap. In teenstelling met Cabrera se beoordeling is die klippe nie gekerf nie, maar gegraveer; die gravures is gemaak deur die geoksideerde oppervlaklaag weg te krap. Verder het baie pre-Columbiese kulture, insluitend die Asteke, Inkas en die [[Maja]], gevorderde metallurgie gehad en was hulle nie tot klipgereedskap beperk nie.<ref name="Skepdic" /><ref name=":6" /> ==Verwysings== {{Verwysings|3}} ==Skakels== *[http://pseudoarchaeology.org/b03-ross.html Ica stones] by die Pseudoarcheology Research Archive *[https://museocientificojaviercabrera.com/ Museo Científico Javier Cabrera] – webtuiste van Cabrera se museum {{CommonsKategorie-inlyn|Ica stones}} {{vertaaluit| taalafk = en | il = Ica stones}} {{Normdata}} [[Kategorie:Inkas]] og19he6pto6k0eqx213doo983w5zfyg 3 458094 2903164 2901621 2026-05-11T19:12:06Z Oesjaar 7467 /* Lugvaartterme */ nuwe afdeling 2903164 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:35, 20 Februarie 2026 (UTC) == Byvoegings by [[Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum]]-artikel == Ek wil graag teks en foto’s oor die verskillende artefakte van die SALM-museum byvoeg, maar ek is nie seker of ek by die bestaande inligting en foto’s teks en foto’s moet byvoeg en of ek ’n splinternuwe inskrywing moet begin nie. Die inhoud van die voorgestelde artikel kan in elk geval soos volg lyk: '''Die vroeë tydperk (1976 tot 1980)''' Hierdie gedeelte sal handel oor die Museum by Lanseria, museumvliegtuie by Snake Valley en die SALM-museum se uitstallings by Aviation Africa in Oktober 1977. '''Lugskoue wat van 1991 tot 2008 gehou is''' Internasionale Museumdag op 18 Mei 1991 Lugskou: die amptelike opening van die SALM-museum by Swartkop Die eerste Museumvliegdag op 21 Augustus 1993 SALM-museum-vliegtuie by Waterkloof: Die viering van die SALM se 80ste bestaansjaar en Africa Aerospace and Defence 2000 en 2002 '''Vliegtuie en ander artefakte by Swartkop, Port Elizabeth en Ysterplaat''' Besoek aan Swartkop op 31 Mei 2008 en moontlik ander datums: binne- en buite-uitstallings Besoek aan Port Elizabeth op 22 November 2005 Besoek aan Ysterplaat op 2 Desember 2005 en moontlik artefakte op ander datums afgeneem [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:27, 17 Februarie 2026 (UTC) == Stulugturbine == {{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC) :Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal. :In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal. :As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu". :Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC) == Name van die verskillende klappe == {{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende: * Plain flap * Split flap * Slotted flap * Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. * Junkers flap * Gouge flap * Fairey-Youngman flap * Zap flap * Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] * Gurney flap * Leading edge flap (leirandklap)? * Blown flap Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC) :Middag, Oesjaar :Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk. :Groete [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-13155-32|&#126;2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC) :::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC) == Flaperon == {{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC) == Ontmoet == {{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC) :Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC) ::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC) == Oefensessie == Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk). Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC) ::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC) == Redigeer van Lockheed Constellation == Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig. :::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp. :::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC) :Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf. ::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is. ::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC) ::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word. ::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC) == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC) fvgfcuvudveyclwfr53xjfqjuul5oqb 2903216 2903164 2026-05-12T03:54:14Z Gaius le Roux 203341 /* Lugvaartterme */ Antwoord 2903216 wikitext text/x-wiki {{Welkom}} --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 18:35, 20 Februarie 2026 (UTC) == Byvoegings by [[Suid-Afrikaanse Lugmagmuseum]]-artikel == Ek wil graag teks en foto’s oor die verskillende artefakte van die SALM-museum byvoeg, maar ek is nie seker of ek by die bestaande inligting en foto’s teks en foto’s moet byvoeg en of ek ’n splinternuwe inskrywing moet begin nie. Die inhoud van die voorgestelde artikel kan in elk geval soos volg lyk: '''Die vroeë tydperk (1976 tot 1980)''' Hierdie gedeelte sal handel oor die Museum by Lanseria, museumvliegtuie by Snake Valley en die SALM-museum se uitstallings by Aviation Africa in Oktober 1977. '''Lugskoue wat van 1991 tot 2008 gehou is''' Internasionale Museumdag op 18 Mei 1991 Lugskou: die amptelike opening van die SALM-museum by Swartkop Die eerste Museumvliegdag op 21 Augustus 1993 SALM-museum-vliegtuie by Waterkloof: Die viering van die SALM se 80ste bestaansjaar en Africa Aerospace and Defence 2000 en 2002 '''Vliegtuie en ander artefakte by Swartkop, Port Elizabeth en Ysterplaat''' Besoek aan Swartkop op 31 Mei 2008 en moontlik ander datums: binne- en buite-uitstallings Besoek aan Port Elizabeth op 22 November 2005 Besoek aan Ysterplaat op 2 Desember 2005 en moontlik artefakte op ander datums afgeneem [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:27, 17 Februarie 2026 (UTC) == Stulugturbine == {{ping|Gaius le Roux}}, ek het die artikel [[Stulugturbine]] uit Engels (Ram air turbine) vertaal maar is nie 100% of die naam korrek is nie. Jou opinie asb? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 12:43, 27 Februarie 2026 (UTC) :Daar is steun vir die vertaling "stulugturbine" in die Konseplys Vliegtuigbouterme wat ek het. Al die samestellings met "ram-air" en "turbine" word as "stulug-" en "turbine-" vertaal. :In die Terblanche- tegniese woordeboek wat ek het, word "ram jet" (die simpleks) as "stustraalenjin" OF 'stustraalvliegtuig" (ook "stustraler") vertaal. :As mens al hierdie terme as analoë gebruik, is daar steun vir "stu". :Ek het tot onlangs net in Engels gewerk wanneer ek met lugvaartterme gewerk het. Vandat ek op die Afrikaanse Wikipedia werk, werk ek met Afrikaanse lugvaartterme. Ek is dus nog aan die begin met Afrikaans wat die lugvaart betref en leer nog. Ek moet my ongelukkig op die bronne verlaat wat ek het omdat ek tans nie veel praktiese ervaring van Afrikaanse lugvaartterme het nie. Daarom moet ek soms heelwat navorsing doen wanneer ek lugvaartterme na Afrikaans moet vertaal. Soms omskryf ek 'n term in plaas daarvan om die Engelse term in Afrikaans te vertaal. :Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 14:41, 27 Februarie 2026 (UTC) == Name van die verskillende klappe == {{ping|Gaius le Roux}}, ek soek die korrekte name vir die volgende: * Plain flap * Split flap * Slotted flap * Fowler flap - ek dink Fowlerklap kan doen hier. * Junkers flap * Gouge flap * Fairey-Youngman flap * Zap flap * Krueger flap - bestaan reeds as [[Krueger-klap]] * Gurney flap * Leading edge flap (leirandklap)? * Blown flap Dink daaroor! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 06:47, 28 Februarie 2026 (UTC) :Middag, Oesjaar :Dis ongeveer 13:30 op Saterdag, was vanoggend in die winkels, gaan nou eers aan met eie projek. Môre kom die kleinkinders kuier; ek hoop om Maandag aan hierdie terme te werk. :Groete [[Spesiaal:Bydraes/&#126;2026-13155-32|&#126;2026-13155-32]] ([[Gebruikerbespreking:&#126;2026-13155-32|talk]]) 11:36, 28 Februarie 2026 (UTC) ::Dankie. Waardeer! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:38, 28 Februarie 2026 (UTC) :::{{ping|Gaius le Roux}}, staak asb die gewoonte om net in hoofletters te skryf. Ons volg standaard skryf reëls. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:25, 1 Maart 2026 (UTC) == Flaperon == {{ping|Gaius le Roux}}, wat sê jou slim boek is 'n Flaperon in Afrikaans? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 14:44, 1 Maart 2026 (UTC) == Ontmoet == {{ping|Gaius le Roux}}, kan ons more ontmoet? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:37, 30 Maart 2026 (UTC) :Ja, 10:00, maar waar? Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 12:41, 30 Maart 2026 (UTC) ::Goeie naand, @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]. Ek het vergeet môre, Dinsdag, 31 Maart 2026, is wasdag - so ons sal nie kan ontmoet nie. Liewer op 'n ander dag, asseblief. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 17:10, 30 Maart 2026 (UTC) ::: [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]], was agter die ore ook! Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:12, 30 Maart 2026 (UTC) == Oefensessie == Hallo Gaius, jou "Oefensessies" kan liefs in die '''Sandput''' uitgevoer word. (Klik op die 6de duimnael in die linkerkantbalk). Daar kan jy na hartelus eksperimenteer, sonder om teks aan 'n bestaande artikel te verander. Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 17:21, 2 April 2026 (UTC) :Goeie dag, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]. Ek het eers probeer om in die sandput te oefen voordat ek in die teks van die bestaande artikel geoefen het. Die sandput het my ongelukkig nie toegelaat om die stappe te volg wat ek op die ou end in die bestaande teks gevolg het nie. Dit is hoekom ek in die bestaande teks in plaas van in die sandput geoefen het. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:02, 3 April 2026 (UTC) ::Jy moes 'n advokaat geword het, jy gee my grys hare! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 11:12, 3 April 2026 (UTC) == Redigeer van Lockheed Constellation == Hallo Gaius, klik asb op die artikel se "Wys geskiedenis" sodat jy kan sien wat daar (aanlyn) aangaan. Jy hoef nie "LET WEL: Ek is nog nie klaar nie - ek wil nog foto's byvoeg." te meld nie, ons kan sien jy is nog besig! Groete, --[[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 13:16, 2 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]]en @[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]]Ten spyte daarva dat julle gesien het ek is besig, het julle veranderings aangebring; gevolglik het my wysigings verlore geraak, en nou moet ek alles oordoen! Oesjaar het gesê hy gaan die "Die" uit die titel van die artikel uithaal. Het jy of Oesjaar dit gedoen? Ek het gehoop Oesjaar sal my bel voordat hy die wysiging aanbring. Ek is nie te kwaad nie, ek sal nie doodgaan nie en sal niks daarvan oorkom om die wysigings weer aan te bring nie! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 13:42, 2 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}}, gaan kyk asb in die ''Wys Geskiedenis'' blad en jy sal sien dat ek nog nie EEN keer in jou artikel gekrap het nie. Ag nee... [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 17:05, 2 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek het gaan kyk. Dit is Aliwal2012 wat die artikel geskuif het en sodoende die "Die" in die titel verwyder het. (Ek het hom daarvoor bedank.) Ek het jou naam genoem omdat jy gesê jy gaan later die middag (Satermiddag) die nodige doen om die "Die" te verwyder. Ek sien BurgerT het ook iets gewysig. :::My wysigings het waarskynlik verlore geraak toe Aliwal2012 die artikel geskuif het. MAAR, ek is nie meer kwaad nie en ek het in die proses om die wysigings oor te doen baie geleer, so dit het alles gehelp. :::In die stadium wat ek ontdek my wysigings is verlore, was ek gefrustreerd omdat ek toe reeds baie tyd aan die artikel gespandeer het. Maar nou is alles verby en dit is 'n nuwe dag en ek kan voortgaan! Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 05:27, 3 Mei 2026 (UTC) == Skryfwedstryd == Hallo. Ek hoop jy beplan om 'n artikel in te skryf vir die [[Wikipedia:Skryfwedstryd_2026|Skryfwedstryd]]. Dankie [[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]] ([[Gebruikerbespreking:Dumbassman|kontak]]) 06:25, 5 Mei 2026 (UTC) :Ja @[[Gebruiker:Dumbassman|Dumbassman]], ek beoog om dit te doen. Ek is net nog besig om aan die artikel te skaaf. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 07:25, 5 Mei 2026 (UTC) ::{{ping|Gaius le Roux}} Hallo, laat weet die gemeenskap asb dringend watter artikel(s) jy vir die skryfwedstryd wil inskryf. ::Die rede hiervoor is dat ander wiki-bydraers dan nie daaraan mag werk nie, tot na die beoordeling afgehandel is. ::Hoop jy vind dit in orde. Groete! [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 09:28, 5 Mei 2026 (UTC) :::@[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], ek wil die artikel Lockheed Constellation vir die kompetisie inskryf, maar jy en BurgertB het reeds op 2 Mei wysigings aan die artikel aangebring. Kan dit steeds ingeskryf word? Ek is ook besig om aan 'n DC-3-artikel te werk wat 'n ingrypende wysiging van die bestaande een sal wees en wil hom ook inskryf. Mag ek hom inskryf wanneer ek klaar is al is dit nie 'n splinternuwe artikel wat geskep sal word nie? Anders sal ek 'n ander, nuwe artikel moet skep. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 09:58, 5 Mei 2026 (UTC) ::::Die reëls sê: dit moet 'n nuwe artikel wees (een wat nog nie bestaan nie), of 'n saadjie ('n baie kort artikel) wat uitgebrei word. ::::Noteer asb jou inskrywing by [[Wikipedia:Skryfwedstryd 2026#Inskrywing]], anders tel dit nie. [[Lêer:Wapen van Limpopo.png|20px]]&nbsp;[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]] 10:39, 5 Mei 2026 (UTC) :::::Dankie, @[[Gebruiker:Aliwal2012|Aliwal2012]], dit is gedoen. [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 11:10, 5 Mei 2026 (UTC) == Lugvaartterme == {{ping|Gaius le Roux}}, loer asb na [[Lugvaartterme]] as jy nuwe terminilogie gebruik en opdateer waar moontlik. Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 19:12, 11 Mei 2026 (UTC) :@[[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]], ek sal so maak en die terme waaroor Viva terugvoer gegee het, byvoeg. Groete [[Gebruiker:Gaius le Roux|Gaius le Roux]] ([[Gebruikerbespreking:Gaius le Roux|kontak]]) 03:54, 12 Mei 2026 (UTC) n074w93da7htdpbqyniabe57wzjrvp9 0 458635 2903087 2899832 2026-05-11T13:46:01Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 1 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903087 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Militêre konflik|beeld=[[Lêer:2026 Iran war collage.jpg|300px]]|byskrif=|datum=28 Februarie 2026–|plek=[[Midde-Ooste]]|party1='''{{Vlag|Israel}}'''<br />'''{{Vlag|VSA}}'''|party2='''{{Vlag|Iran}}'''|aanvoerder2={{nowrap|{{vlagikoon|Iran}} '''[[Ali Chamenei]]'''☠}}<br /><small>(opperleier van Iran)</small><br />{{nowrap|{{vlagikoon|Iran}} '''[[Masoud Pezeshkian]]'''}}<br /><small>(president van Iran)</small>|aanvoerder1={{nowrap|{{vlagikoon|Israel}} '''[[Benjamin Netanyahu]]'''}}<br /><small>(eerste minister van Israel)</small><br />{{nowrap|{{vlagikoon|VSA}} '''[[Donald Trump]]'''}}<br /><small>(president van die VSA)</small>|resultaat=}} Op 28 Februarie 2026 het [[Israel]]<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Israel launches surprise attack on Iran {{!}} The Jerusalem Post|url=https://www.jpost.com/israel-news/article-888248|access-date=28 February 2026|website=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en}}</ref> en die [[Verenigde State van Amerika]]<ref name=":23">{{Cite web |date=28 February 2026|title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> ’n aanval geloods, met die kodename '''Roaring Lion'''<ref>{{Cite web |last=|first=|date=28 February 2026|title=Live updates: US, Israel attack Iran in ‘preemptive strike,’ Trump posts video on Truth Social|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> en '''Operation Shield of Judah''', op verskeie stede in [[Iran]].<ref>{{Cite web |date=28 February 2026|title=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran|url=https://www.yahoo.com/news/articles/witnesses-hear-explosion-irans-capital-061713591.html|access-date=28 February 2026|website=Yahoo News|language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Witnesses say they hear an explosion in Iran's capital, Tehran - The Boston Globe|url=https://www.bostonglobe.com/2026/02/28/world/witnesses-say-they-hear-an-explosion-in-irans-capital-tehran/|access-date=28 February 2026|website=BostonGlobe.com|language=en}}</ref><ref name=":42">{{Cite web |last=|first=|date=28 February 2026|title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says|url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl|access-date=28 February 2026|website=CNN|language=en}}</ref> Ontploffings is aangemeld terwyl die Israeliese minister van verdediging, [[Israel Katz]], ’n aanval deur die [[Israeliese Verdedigingsmagte|Israeliese Weermag]] (IDF) bevestig het.<ref name=":02">{{Cite web |title=Israel Launches 'Preemptive Strike' On Iran; Explosions Reported In Tehran|url=https://www.freepressjournal.in/world/israel-launches-preemptive-strike-on-iran-explosions-reported-in-tehran|access-date=28 February 2026|website=Free Press Journal|language=en}}</ref><ref name="auto2">{{Cite web |last=India|first=Today News|date=28 February 2026|title=Explosions rock Tehran as Israel launches 'preventive attack' on Iran|url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28|access-date=28 February 2026|website=India Today|language=en}}</ref> Katz het die aanvalle as ’n “voorkomende aanval” bestempel met die uitgesproke doel om “bedreigings vir die Staat Israel te verwyder”.<ref>{{cite web |title=Israel, US attacking Iran; explosions seen in Tehran; Israelis told to stay near safe rooms after sirens wail |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog-february-28-2026/ |access-date=28 February 2026 |publisher=The Times of Israel}}</ref> Israel het daarna ’n noodtoestand afgekondig, met verwysing na die verwagting van ’n Irannese teenaanval.<ref name=":13">{{Cite web |last=Liebermann|first=Oren|date=28 February 2026|title=Israel launches strike against Iran, declares state of emergency across country|url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk|access-date=28 February 2026|website=[[CNN]]|language=en}}</ref> Die Amerikaanse president [[Donald Trump]] het aangekondig dat die Verenigde State saam met Israel aanvalle op Iran geloods het, en verklaar dat die doelwit was om Iran se missiel- en militêre vermoëns te vernietig, te verhoed dat dit kernwapens verkry, en uiteindelik die regime omver te werp.<ref>{{Cite news |last=Boxerman |first=Aaron |last2=Pager |first2=Tyler |last3=Fassihi |first3=Farnaz |last4=Bergman |first4=Ronen |date=28 February 2026 |title=U.S. and Israel Strike Iran: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Trump het lede van die [[Islamitiese Revolusionêre Wagkorps]] (IRGC) versoek om hul wapens neer te lê in ruil vir immuniteit, en gewaarsku dat weiering “sekere dood” sou beteken.<ref name="Magid">{{Cite news |last=Magid |first=Jacob |date=28 February 2026 |title=Trump indicates goal of Iran strikes is to topple regime; tells Iranian people: ‘When we’re finished, take over your government’ |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/trump-indicates-goal-of-iran-strikes-is-to-topple-regime-tells-iranian-people-when-we-are-finished-take-over-your-government/ |access-date=28 February 2026 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> In vergelding het Iran tientalle ballistiese missiele oor die [[Midde-Ooste]] gelanseer, gerig op Israel en Amerikaanse militêre basisse in [[Jordanië]], [[Sirië]], [[Koeweit]],<ref name=":0">{{Cite AV media |url=https://apnews.com/video/smoke-seen-over-manama-doha-and-kuwait-city-39297a607e944aa2988a92d34efd6c5a |title=Smoke seen in Bahrain, Qatar and Kuwait as Iran retaliates against strikes |language=en |access-date=2026-02-28 |via=AP News}}</ref> [[Bahrein]],<ref name=":0" /> [[Katar]], [[Saoedi-Arabië]] en die [[Verenigde Arabiese Emirate]]. Verder het die [[Houthi-beweging]] aangekondig dat hulle aanvalle in die [[Rooi See]] sal hervat.<ref name="How Trump's deportation plan could affect the US economy"> {{cite web | last = Murphy | first = Ann-Marie | title = How Trump's deportation plan could affect the US economy | url = https://www.bbc.com/news/articles/c204px4zddro | publisher = BBC News | date = 2026-02-28 | access-date = 2026-02-28 }}</ref><ref>{{Cite news |last=AP |date=2026-02-28 |title=Iranian-backed Houthis say they’ll resume attacks on Israel and on shipping routes |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iranian-backed-houthis-say-theyll-resume-attacks-on-israel-and-on-shipping-routes/ |access-date=2026-02-28 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> In die vroeë oggendure van 1 Maart het Irannese staatsmedia bevestig dat die land se opperleier, [[Ali Chamenei]], in een van die bomaanvalle gesterf het.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t|title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says|date=February 28, 2026|website=[[BBC]]|language=en|access-date=February 28, 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|date=2026-02-28|website=AP News|language=en|access-date=2026-03-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/amp/world/supreme-leader-ayatollah-khamenei-is-dead-irans-state-tv-9936054.html|title=Iran Confirms Khamenei Killed In US-Israel Strikes, Announces 40-Day Mourning|date=1 March 2026|publisher=News18|access-date=1 March 2026}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/amp/story/world%2Fmena%2Fkhamenei-dead-40-day-mourning-declared-iran-state-tv-1.500459085|title=Ayatollah Ali Khamenei: Supreme leader dead, Iran TV confirms as 40-day mourning declared|date=1 March 2026|publisher=Gulf News|access-date=1 March 2026}}</ref> Die oorlog se ekonomiese impak, beskryf as die wêreld se grootste voorsieningsontwrigting sedert die energiekrisis van die 1970's,<ref>{{#invoke:cite|news|last=Lindner |first=Emmett |date=13 Maart 2026 |title=Echoes of the '70s in What's Now the Largest Oil Shock Ever |url=https://www.nytimes.com/2026/03/13/world/middleeast/oil-supply-shock-1973-embargo.html |access-date=23 Maart 2026 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331 }}</ref> sluit in stygings in olie- en gaspryse, wye ontwrigtings in lugvaart en toerisme, en wisselvalligheid in finansiële markte. Olie- en gasverskepings is ontwrig toe Iran die Straat van Hormuz gesluit het en Israel en Iran energiefasiliteite aangeval het.<ref>{{#invoke:cite|news|last1=Elliott |first1=Rebecca F. |last2=Eavis |first2=Peter |title=Oil Shipments in Persian Gulf Already Disrupted by Iran Attack |url=https://www.nytimes.com/2026/02/28/business/energy-environment/oil-gas-iran-attack.html |work=[[The New York Times]] |date=28 February 2026 }}</ref><ref name="uf">{{#invoke:cite|web|last=Nevitt |first=Mark |date=15 March 2026 |title=Legal and Operational Issues in the Strait of Hormuz: Transit Passage Under Fire |url=https://www.justsecurity.org/133996/legal-operational-strait-hormuz-transit-passage/ |access-date=18 March 2026 |website=Just Security |language=en-US }}</ref><ref>{{#invoke:cite|web|title=US, Israel defend strikes at UN as Iran alleges 'war crime' |url=https://www.philstar.com/world/2026/03/01/2511286/us-israel-defend-strikes-un-iran-alleges-war-crime |access-date=2 March 2026 |website=Philstar.com }}</ref> Op 19 Maart is die koste van die oorlog vir die Amerikaanse weermag op VS$18 miljard geraam,<ref name="guardianCost" /> en [[die Pentagon]] het 'n bykomende US$200 miljard versoek.<ref name="i598">{{#invoke:cite|news|title=White House seeks $200bn in military funding in wake of Iran war |work=[[BBC News]] |date=19 Maart 2026 |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c5y73gwk1qdo |access-date=23 Maart 2026 }}</ref> Teen 31 Maart is die koste vir Arabiese lande op meer as VS$120 miljard geraam.<ref name="arabCountriesCost" /> Op 8 April het die Verenigde State, Israel en Iran ooreengekom oor 'n twee weke lange wapenstilstand, die [[Islamabad-ooreenkoms (2026)|Islamabad-ooreenkoms]].<ref>{{Cite web |date=2026-04-08 |title=Iran ceasefire deal a partial win for Trump - but at a high cost |url=https://www.bbc.com/news/articles/cwyvp55xrlro |access-date=2026-04-08 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2026-04-08 |title=US-Iran 2-week ceasefire: What’s in Tehran’s 10-point proposal to end the war |url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/lift-all-sanctions-us-iran-agree-to-2-week-ceasefire-whats-in-the-10-point-plan/articleshow/130099247.cms |access-date=2026-04-08 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |last=Chance |first=Lex Harvey, Sophia Saifi, Nina Giraldo, Aditi Sangal, Michael Rios, Kit Maher, Zachary Cohen, Alayna Treene, Kristen Holmes, Jeremy Diamond, Jennifer Hansler, Mitchell McCluskey, Ramishah Maruf, Samantha Delouya, Max Saltman, Sarah Ferris, Eyad Kourdi, Kylie Atwood, Matt Egan, Nic Robertson, Lauren Said-Moorhouse, Christopher Lamb, Sharon Braithwaite, Rebekah Riess, Elise Hammond, Dana Karni, Zeena Saifi, Ellis Kim, Maureen Chowdhury, Annie Grayer, Catherine Nicholls, Michelle Velez, Tal Shalev, Betsy Klein, Nadeen Ebrahim, Sarah Tamimi, Joseph Ataman, Becky Anderson, Aileen Graef, Jim Sciutto, Helen Regan, Laura Sharman, Chris Isidore, Billy Stockwell, Oliver Sherwood, Hanna Ziady, Brad Lendon, Jessie Yeung, John Liu, Tim Lister, Satish Cheney, Ally Barnard, Mohammed Tawfeeq, Rashard Rose, Manveena Suri, Aleena Fayaz, Jerome Taylor, Matthew |date=2026-04-07 |title=Live updates: Trump agrees to two-week ceasefire with Iran |url=https://www.cnn.com/2026/04/07/world/live-news/iran-war-trump-us-israel |access-date=2026-04-08 |website=CNN |language=en}}</ref> == Agtergrond == Teen laat Desember 2025 het grootskaalse [[Irannese protesaksies 2025–2026|landwye anti-regime-betogings]] in Iran uitgebreek, grootliks aangevuur deur ’n ekonomiese krisis, die ineenstorting van die Irannese geldeenheid, die Riaal, en stygende pryse. Die betogings, wat oproepe tot regimeverandering ingesluit het, het die grootste omvang bereik sedert die [[Irannese Rewolusie|Irannese Rewolusie van 1979]],<ref>{{Cite news |date=13 January 2026 |title=Iranian regime rallies supporters in bid to quell unrest |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2026/01/13/iranian-regime-rallies-supporters-in-bid-to-quell-unrest_6749359_4.html |access-date=25 January 2026 |work=Le Monde |language=en}}</ref> en het na meer as 100 stede oor die land versprei.<ref name=":232">{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Inside an exiled prince’s plan for regime change in Iran |url=https://www.politico.eu/article/reza-pahlavi-iran-revolution-exiled-prince-plan-regime-change/ |access-date=25 January 2026 |website=Politico |language=en}}</ref> Die Irannese regime het met gewelddadige onderdrukking gereageer, insluitend slagtings van betogers, met die dodelikste voorvalle op 8 en 10 Januarie 2026.<ref name=":32">{{Cite web |last= |first= |date=23 January 2026 |title=The night Iran went dark: Witness accounts and video reveal violence inflicted during Iran’s internet blackout |url=https://www.cnn.com/2026/01/23/middleeast/iran-internet-blackout-violent-crackdown-intl-cmd |access-date=25 January 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Opperleier [[Ali Khamenei]] het persoonlik die landwye moorde tydens die betogings beveel, met goedkeuring van Iran se hoogste staatsliggame.<ref name=":422">{{Cite web |date=13 January 2026 |title=Khamenei ordered killings with approval of top state bodies, sources say |url=https://www.iranintl.com/en/202601132979 |access-date=25 January 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fassihi |first=Farnaz |last2=Varghese |first2=Sanjana |last3=Browne |first3=Malachy |last4=Behrooz |first4=Parin |date=25 January 2025 |title=How Iran Crushed a Citizen Uprising With Lethal Force |url=https://www.nytimes.com/2026/01/25/world/middleeast/iran-how-crackdown-was-done.html |work=The New York Times}}</ref> Die geweld is hoofsaaklik deur die [[Islamitiese Revolusionêre Wagkorps]] (IRGC) en [[Basij]]-magte uitgevoer,<ref name=":422" /><ref name=":32" /> wat lewendige ammunisie, haelgewere, korrelgewere, gemonteerde masjiengewere en hommeltuie gebruik het. Getuies het bloedbevlekte strate en wydverspreide beserings gerapporteer, terwyl hospitale en lykshuise oorweldig is.<ref name=":32" /> Iran het ook die langste internet-afskakeling op rekord ingestel om verslaggewing oor die onrus en die moorde te beperk en kommunikasie tussen betogers te ontwrig.<ref name=":132">{{Cite news |last=Elwelly |first=Elwely |last2=Erickson |first2=Bo |date=14 January 2026 |title=Trump urges Iranians to keep protesting, saying 'help is on its way' |url=https://www.reuters.com/world/china/iranian-mp-warns-greater-unrest-urging-government-address-grievances-2026-01-13/ |work=Reuters}}</ref> Duisende sterftes is aangemeld, hoewel syfers sterk verskil volgens bron, tesame met massa-arrestasies; volgens HRANA (''Human Rights Activists in Iran'') is minstens 26 541 mense aangehou.<ref name=":022">{{Cite news |last=Wintour |first=Patrick |date=24 January 2026 |title=Trump says US ‘armada’ heading to Middle East as Iran death toll put above 5,000 |url=https://www.theguardian.com/world/2026/jan/23/trump-says-us-armada-heading-middle-east-iran-death-toll |access-date=25 January 2026 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die dodetal word nou op tienduisende geraam, met die jongste syfers wat wissel tussen 30 000 en 43 000.<ref name=":72">{{Cite news |last=Serjoie |first=Kay Armin |last2=Saberi |first2=Roxana |last3=Jamalpour |first3=Fatemeh |date=25 January 2026 |title=Iran Protest Death Toll Could Top 30,000: Local Officials |url=https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20260125063424/https://time.com/nextgen-preview/7228edd7c55f97e885492382190da5ed793b2bc4232f62e28dc1fe33fca070ed/article/7357635/ |archive-date=25 Januarie 2026 |access-date=25 January 2026 |work=Time |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Naz |first=Darya |date=20 January 2026 |title=Latest Human Rights Report: 43,000 Killed in the Crackdown on Protests in Iran For Immediate Release |url=https://humanrightsintl.com/2026/01/20/latest-human-rights-report-43000-killed-in-the-crackdown-on-protests-in-iran-for-immediate-release/ |access-date=25 January 2026 |website=International Centre for Human Rights |language=en}}</ref> Tydens ’n nuuskonferensie op 27 Februarie 2026 het die Amerikaanse president [[Donald Trump]] verklaar dat die Islamitiese Republiek “ten minste, dit lyk so, 32 000 betogers” doodgemaak het,<ref>{{Cite web |date=25 February 2026 |title=Trump keeps world waiting on his plans for Iran after State of the Union |url=https://www.bbc.com/news/articles/cge821xwyz8o |access-date=27 February 2026 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 February 2026 |title=Trump says 32,000 people were killed in Iran's crackdown on protesters - CBS News |url=https://www.cbsnews.com/news/donald-trump-iran-protest-crackdown-death-toll/ |access-date=27 February 2026 |website=www.cbsnews.com |language=en}}</ref><ref name=":62">{{Cite web |title=Iran Accuses U.S. of Spreading &#x27;Big Lies&#x27; After Trump Speech {{!}} TIME |url=https://time.com/7381094/iran-united-states-conflict-trump-nuclear-weapons-program/ }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ’n syfer soortgelyk aan vroeëre ramings van ongeveer 30 000 deur twee senior amptenare in die Irannese ministerie van gesondheid.<ref name=":62" /><ref name=":72" /> AP News het berig dat die regering se oorweldigende gebruik van geweld wanhoop onder die Irannese publiek veroorsaak het en hoop op ’n Amerikaanse aanval laat ontstaan het.<ref>{{Cite web |date=19 February 2026 |title=Iranians grieve defiantly for thousands killed in last month's crackdown |url=https://apnews.com/article/iran-protests-memorials-chehelom-71e5db503a287126a2d31cb32a2809eb |access-date=27 February 2026 |website=AP News |language=en}}</ref> == Aanvalle == === Aanvanklike aanvalle === {{Location map+|Iran|width=300|caption=Plekke van Israeliese en Amerikaanse lugaanvalle op 28 Februarie.<ref>{{Cite web |last=Marsi |first=Edna Mohamed,Federica |title=US AND ISRAEL ATTACK IRAN; EXPLOSIONS HEARD IN ISRAEL |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=2026-02-28 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref>|places= {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|35.688|51.389}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|34.64|50.87}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|34.3|47.066}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|35.832|50.991}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|32.652|51.675}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|38.073|46.296}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|33.638|46.422}}}} {{Location map~ | Iran | coordinates = {{coord|33.487|48.353}}}}}} Ontploffings is aangemeld nadat die minister van verdediging Israel Katz ’n Israeliese aanval bevestig het.<ref name=":0"/><ref name="auto">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions rock Tehran as Israel launches 'preventive attack' on Iran |url=https://www.indiatoday.in/world/story/explosions-rock-tehran-as-israel-launches-preventive-attack-on-iran-defence-minister-says-2875809-2026-02-28 |access-date=28 February 2026 |website=India Today |language=en}}</ref> ''The Times of Israel'' het berig dat Katz die aanvalle as ’n “voorkomende aanval” beskryf het met die doel om “bedreigings vir die Staat Israel te verwyder”.<ref name=":1">{{Cite web |last=Liebermann |first=Oren |date=28 February 2026 |title=Israel launches strike against Iran, declares state of emergency across country |url=https://www.cnn.com/2026/02/28/middleeast/israel-attack-iran-intl-hnk |access-date=28 February 2026 |website=[[CNN]] |language=en}}</ref> Onder die teikens was ’n distrik in Teheran waar die Irannese Opperleier [[Ali Khamenei]] normaalweg woon; dit huisves ook die presidensiële paleis en die Hoogste Nasionale Veiligheidsraad.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erica Solomon and Farnaz Fassihi |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/4b4cefc7-c909-59ae-a5ff-17a3742f68f3?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> Sewe missiele is bevestig om dié gebied te tref.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Explosions were heard near Iran's Supreme Leader's residence and office |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Daarna het ''[[The New York Times]]'' berig dat ’n “Amerikaanse amptenaar gesê het dat Amerikaanse militêre aanvalle op Iran aan die gang is”.<ref>{{cite web |title=Live Updates: Israel Says It has Launched an Attack on Iran |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump#c954c0a9-28cf-5238-9219-80b016e35130 |publisher=[[The New York Times]] |access-date=28 February 2026}}</ref> Amerikaanse amptenare het ook bevestig dat die aanvalle met die Verenigde State gekoördineer is.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Attack coordinated with the United States, Israeli source tells CNN |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Nuusberigte het gemeld dat sirenes in Israel geloei het, terwyl Israel sy burgers gewaarsku het om in beskermde gebiede te bly.<ref>{{Cite web |title=ISRAEL ATTACKS IRAN |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Die Amerikaanse ambassadeur in Israel, Mike Huckabee, het Amerikaanse burgers aangemoedig om onmiddellik op te tree wanneer hulle die sirenes hoor,<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US Ambassador to Israel encourages US citizens to take "immediate action" at sound of sirens |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> terwyl die Amerikaanse president Donald Trump gewaarsku het dat Amerikaanse lewens moontlik verlore kan gaan.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Trump warns US lives may be lost in mission in Iran |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Die Israeliese Ministerie van Gesondheid het gereageer deur hospitale ondergronds te verskuif.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Israeli hospitals shift underground as Health Ministry orders highest readiness level |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Amerikaanse amptenare het bevestig dat die Verenigde State aanvalle op Iran uitvoer en dit beskryf as “nie ’n klein aanval nie”.<ref name=":2">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=US carrying out strikes against Iran, three US officials say |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl?post-id=cmm5yyyvq00113b6pdzeb3m8o |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> Volgens ’n Amerikaanse amptenaar word dosyne Amerikaanse aanvalle uitgevoer deur aanvalsvliegtuie wat vanaf basisse rondom die [[Midde-Ooste]] en vanaf een of meer vliegdekskepe opereer.<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Eric Schmitt |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/5df7d9a6-2d1a-577e-9c63-d40948472442?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref> ''Reuters'' het berig dat die aanvalle per lug en see uitgevoer word.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran crisis live: Explosions in Tehran as Israel announces strike |url=https://www.reuters.com/world/iran-crisis-live-explosions-tehran-israel-announces-strike-2026-02-28/}}</ref> Die Fars-nuusagentskap en [[CNN]] het verdere ontploffings in ander Irannese stede aangemeld, insluitend [[Qom]], Kermanshah, [[Isfahan]] en [[Karaj]].<ref>{{Cite news |date=28 February 2026 |title=Update from Erika Solomon |url=https://www.nytimes.com/live/2026/02/28/world/iran-strikes-trump/c913328f-5d1c-5841-af49-5b94acc97324?smid=url-share |access-date=28 February 2026 |work=The New York Times |language=en |issn=0362-4331}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Strikes reported in multiple Iranian cities, state media says |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> In Teheran is missielaanvalle op Universiteitsstraat, in die Jomhouri-gebied en in die noordelike Seyed Khandan-gebied aangemeld.<ref>{{Cite web |title=US, Israel launch attack on Iran, explosions across Tehran |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/28/explosions-in-downtown-tehran-smoke-seen-rising |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> Kommunikasiedienste in Teheran is ná die aanvalle belemmer.<ref>{{Cite web |title=ISRAEL ATTACKS IRAN; US OFFICIAL SAYS US TOOK PART IN STRIKES |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=28 February 2026 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> CNN het berig dat die tydsberekening van die aanvalle simboliese betekenis in [[Judaïsme]] dra, aangesien dit plaasgevind het kort voor die Joodse fees [[Poerim]] op 2 Maart.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Timing of US-Israel attack on Iran bears symbolic meaning in Judaism |url=https://www.cnn.com/world/live-news/israel-iran-attack-02-28-26-hnk-intl |access-date=28 February 2026 |website=CNN |language=en}}</ref> === Doelverklarings === Twee uur nadat die aanvalle begin het, het die Amerikaanse president Donald Trump ’n verklaring van agt minute uitgereik waarin hy gesê het dat die doel van die Amerikaanse aanvalle in Iran effektief regimeverandering was. Hy het die IRGC aangemoedig om “julle wapens neer te lê en volledige immuniteit te hê, of andersins sekere dood in die gesig te staar.” Hy het bygevoeg: “Lê julle wapens neer. Julle sal regverdig behandel word met volle immuniteit, of julle sal sekere dood in die gesig staar.” Hy het die publiek toegespreek en verklaar: “Die uur van julle vryheid het aangebreek. Bly beskut. Moenie julle huis verlaat nie. Dit is baie gevaarlik buite. Bomme sal oral val,” en gesê: “Wanneer ons klaar is, neem julle regering oor. Dit sal julle s’n wees om te neem. Dit sal waarskynlik julle enigste kans vir geslagte wees.” Hy het afgesluit: “Nou is die tyd om beheer oor julle lot te neem … Dit is die oomblik vir optrede. Moenie dit laat verbygaan nie.”<ref name="Magid" /> Kort daarna het [[Benjamin Netanyahu]] ’n videoboodskap vrygestel waarin hy gesê het dat Israel en die Verenigde State aanvalle op Iran geloods het “om die eksistensiële bedreiging te verwyder” wat deur wat hy die “terreurbewind in Iran” genoem het, inhou. Hy het gesê dat die gesamentlike optrede “die voorwaardes sal skep vir die dapper Irannese volk om hul lot in eie hande te neem” en die mense van Iran aangemoedig om “die juk van tirannie af te werp.”<ref>{{Cite news |date=2026-02-28 |title=Netanyahu says Israel, US launched strikes to ‘remove the existential threat’ posed by Iran |url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/netanyahu-says-israel-us-launched-strikes-to-remove-the-existential-threat-posed-by-iran/ |access-date=2026-02-28 |work=The Times of Israel |language=en |issn=0040-7909}}</ref> === Voortgesette aanvalle en wapenstilstand === Deur die hele Maart het Amerikaanse en Israeliese lugaanvalle gemik op Iran se militêre infrastruktuur, energie‑fasiliteite en missieldepots, insluitend die South Pars-gasveld en Qesjm‑eiland, terwyl Iran met ballistiese missiele, [[hommeltuie]] en kuber-aanvalle teen VSA-mag­te en Golfstate-allie­rade gereageer het. Die konflik het vinnig geografies versprei, met aanvalle en drone-operasies wat in Bahrein, Koeweit, Saoedi-Arabië, die VAE, Irak en Israel gerapporteer is. Teen die middel van Maart was duisende militêre aanvalle uitgevoer, wat beduidende skade aan Iran se stedelike sentrums, infrastruktuur en energieproduksie veroorsaak het, en burgers het toenemend die gevolge van die gevegte gevoel. Teen die einde van Maart en vroeë April het hoogprofiel-konfrontasies plaasgevind, insluitend die neerskiet van VSA-vliegtuie soos ’n F‑15E en ’n A‑10, verdere gesamentlike VSA–Israeliese aanvalle op I­ranne­se basisse, en aanhoudende missiel- en hommetuig-aktiwiteit van Iran wat sowel militêre as siviele terreine geteiken het. Verslae het toenemende burgerlike slagoffers en skade aan huise, skole en kultuurerfenisterreine aangetoon, veral in Teheran, Ahvaz en die suidelike provinsies, wat die menslike koste van die konflik duidelik weerspieël. Op 7 April 2026 het VSA-president Donald Trump, kort nadat hy op sy mikrojoernaaldiens Truth Social gewaarsku het dat “’n hele beskawing vanaand sal sterf” indien geen ooreenkoms met Iran bereik word nie, ’n tweeweekse wapenstilstand met Iran aangekondig.<ref>{{Cite web|url=https://www.pbs.org/newshour/world/trump-warns-a-whole-civilization-will-die-tonight-if-a-deal-with-iran-isnt-reached|title=Trump pulls back on Iran threats after warning a 'civilization will die tonight' if deal isn't reached|last=Magdy|first=-Samy|last2=Magdy|first2=Associated Press Samy|date=2026-04-07|website=PBS News|language=en|access-date=2026-04-07|last3=Press|first3=Associated}}</ref> Die ooreenkoms is gefasiliteer deur Pakistaanse bemiddeling en gebaseer op Teheran se voorneme om die [[Straat van Hormoes]] weer oop te stel — ’n kritieke see‑roete wat Iran vroeër in die konflik effektief gesluit het deur skippassage te beperk, wat die internasionale olie‑ en handelsverkeer ernstig ontwrig het. Die aankondiging het die ooreenkoms beskryf as ’n wederkerige wapenstilstand, bedoel om lugaanvalle en ander aanvalle tydelik te staak en moontlik die weg te baan vir breër onderhandelinge, alhoewel die besonderhede van Iran se formele aanvaarding aanvanklik onseker gebly het.<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/apr/07/trump-iran-war-ceasefire|title=Donald Trump says he has agreed two-week ceasefire with Iran|date=2026-04-07|website=[[The Guardian]]|language=en|access-date=2026-04-07}}</ref> Die dag daarna het die Israeliese eerste minister Benjamin Netanyahu aangekondig dat die wapenstilstand nie Israel se lugaanvalle op teikens in Libanon insluit nie, wat Iran laat dreig het om uit die skietstilstandsooreenkoms te onttrek.<ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2026/4/8/netanyahu-says-us-iran-ceasefire-does-not-include-lebanon|title=Netanyahu says US-Iran ceasefire ‘does not include Lebanon’|last=Staff|first=Al Jazeera|website=Al Jazeera|language=en|access-date=2026-04-08}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://en.apa.az/asia/tasnim-iran-may-withdraw-from-ceasefire-deal-if-attacks-on-lebanon-continue-500486|title=Tasnim: Iran may withdraw from ceasefire deal if attacks on Lebanon continue|website=Apa.az|language=en|access-date=2026-04-08}}</ref> == Reaksies == === Iran === ==== Islamitiese Republiek ==== Iran se Ministerie van Buitelandse Sake het ’n teenreaksie belowe terwyl Irannese magte Amerikaanse basisse regoor die [[Persiese Golf]] aangeval het.<ref name="persian-gulf-1">{{Cite web |date=2026-02-28 |title=Iran targets US bases across Persian Gulf states, IRGC-aligned outlet says |url=https://www.iranintl.com/en/202602282948 |access-date=2026-02-28 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202602284010|title=Iran decries attacks, vows response as it appeals to Security Council|date=28 February 2026|website=www.iranintl.com}}</ref> Die Opperste Nasionale Veiligheidsraad van Iran het gesê die land is geteiken deur ’n "brutale lugoperasie" wat deur die VSA en Israel uitgevoer is, en verklaar: "Dit het weer eens tydens onderhandelinge plaasgevind, en die vyand verbeel hom dat die veerkragtige Irannese nasie deur hierdie lafhartige dade aan hul kleinlike eise sal oorgee."<ref>{{Cite web |last=Marsi |first=Edna Mohamed,Federica |title=US AND ISRAEL ATTACK IRAN; TEHRAN FIRES BACK, EXPLOSIONS ACROSS REGION |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/2/28/live-israel-launches-attacks-on-iran-multiple-explosions-heard-in-tehran |access-date=2026-02-28 |website=Al Jazeera English |language=en}}</ref> ==== Irannese opposisie ==== Baie Iraniërs binne Iran het die gesamentlike Amerikaans-Israeliese aanvalle op Iran gevier en verwelkom.<ref>{{Cite web |last=Madadi |first=Afshin |date=2026-02-28 |title=Iranians cheer US strikes in street |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2026/02/28/iranians-cheer-us-strikes-in-street/ |access-date=2026-02-28 |website=The Telegraph}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602286604|title=مردم فریاد «مرگ بر خامنه‌ای» سر دادند|date=28 February 2026|website=www.iranintl.com |language=fa}}</ref> ’n Aanvanklike video het sommige Irannese burgers gewys wat lag en feesvier nadat hulle ’n lugaanval in Iran aanskou het op wat hulle die "leier se huis" genoem het.<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Video: Iranians laugh as they witness airstrikes |url=https://www.iranintl.com/en/202602287920 |access-date=28 February 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> ’n Ander video het ’n vrou in Iran gewys wat die aanvalle vier terwyl sy "Dood aan Chamenei" uitroep.<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/fa/202602288397|title=سر دادن فریاد «مرگ بر خامنه‌ای» در تهران|date=28 February 2026|website=www.iranintl.com |language=fa}}</ref> Onder reaksies van die Irannese diaspora het [[Reza Pahlavi]] Iraniërs aangemoedig om gereed te maak om die [[Irannese protesaksies 2025–2026|protesaksies wat vroeër in die jaar plaasgevind het]] te hervat terwyl die Islamitiese Republiek volgens hom "ineenstort". Hy het die weermag en veiligheidsmagte versoek om hulle by die publiek te skaar eerder as by die regerende bestel, en het die Amerikaanse optrede teen Iran as ’n "humanitêre ingryping" beskryf terwyl hy Trump versoek het om burgerlike skade te vermy.<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/en/202602282261|title=Prince Pahlavi calls on Iranians to get ready to return to streets|date=28 February 2026|website=Iran International|accessdate=28 February 2026}}</ref> Maryam Rajavi, die leier van die "Nasionale Raad van Weerstand van Iran", het die vorming van ’n oorgangsregering aangekondig en beide die Islamitiese Republiek en die [[Sjah]] op [[X (sosiale netwerk)|X]] verwerp.<ref>{{Cite web |last=writer |first=Staff |date=2026-02-28 |title=Announcement of provisional government by the National Council of Resistance of Iran {{!}} |url=https://english.mojahedin.org/news/announcement-of-provisional-government-by-the-national-council-of-resistance-of-iran/ |access-date=2026-02-28 |website=People's Mojahedin Organization of Iran |language=en-US}}</ref> Lede van die Irannese diaspora het vierende solidariteitsbyeenkomste gehou te midde van die Amerikaans-Israeliese aanvalle op Iran.<ref>{{Cite web|url=https://www.iranintl.com/video/ott_408c8bff8d6c4a509fbabb08f135e88c|title=تجمع ایرانیان مقیم برلین، همزمان با حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی|via=www.iranintl.com}}</ref> ==Regsposisie== ===Verenigde State regsposisie=== [[Lêer:Op epic fury timeline 100hrs - pentagon - mar4 - straight.jpg|duimnael|Kaart getiteld "Operasie Epic Fury Tydlyn – Eerste 100 Ure" wat gebruik is tydens perskonferensie by die Pentagon op 4 Maart 2026.  ]] Baie regs- en militêre kenners het gesê dat Amerikaanse optrede in Iran 'n tipe is wat kongresmagtiging vereis. Hulle het ook die gereelde gebruik van die woord "oorlog" in die Trump-administrasie se kommunikasie oor die aanvalle opgemerk, wat verdere geloofwaardigheid verleen aan die bewering dat die Trump-administrasie die kongres se oorlogsmagte omseil het. [[Marco Rubio]] het gesê dat die Trump-administrasie die Oorlogsmagte-resolusie gevolg het, maar het bevraagteken of dit wetlik bindend was.<ref name="rl">{{Cite web |last=Bagchi |first=Aysha |title='Might makes right'? Why experts have fears for rule of law |url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/2026/03/05/war-powers-trump-iran-us/88941002007/ |access-date=17 Maart 2026 |website=USA TODAY |language=en-US}}</ref> Verskeie Amerikaanse presidente en administrasies het oorloë of militêre operasies sonder kongresgoedkeuring van stapel gestuur,<ref>{{Cite web |last=Barrow |first=Bill |agency=Associated Press |date=5 March 2026 |title=Congress hasn't officially declared war since WWII. Here's how presidential war powers have played out since then |url=https://www.pbs.org/newshour/politics/congress-hasnt-officially-declared-war-since-wwii-heres-how-presidential-war-powers-have-played-out-since-then |access-date=18 Maart 2026 |website=PBS News |language=en-us}}</ref> regskundiges het egter aangevoer dat Trump se optrede in Iran onderskei kan word van vorige nie-gemagtigde gebruike van geweld omdat die "spekulatiewe voorkomende" regverdiging vir hierdie oorlog relatief swak is wanneer dit gemeet word aan vorige binnelandse en internasionale regsrasionele.<ref>{{Cite web |last=Mohamed 'Arafa |date=6 March 2026 |title=No Authorization, No Imminence, No Plan: The Iran Strikes and the Rule of Law |url=https://www.jurist.org/commentary/2026/03/no-authorization-no-imminence-no-plan-the-iran-strikes-and-the-rule-of-law/ |access-date=24 Maart 2026 |website=Jurist News |language=en-US}}</ref> ===Internasionale reg=== Die aanvalle tussen die VSA en Israel op Iran in 2026 word wyd as onwettig beskou onder die [[internasionale reg]], aangesien dit die VN-Handves se verbod op die gebruik van geweld skend, omdat die aanvalle nie aan die kriteria vir selfverdediging voldoen nie en geen magtiging van die Veiligheidsraad van die Verenigde Nasies het nie.<ref name="sbs1march" /><ref name="guardian2march"/> Daar is geen erkende regsbasis vir voorkomende oorlog of gewelddadige regimeverandering nie.<ref>{{Cite web |last1=Cáceres |first1=Juan Zahir Naranjo |last2=Brincat |first2=Shannon |date=1 March 2026 |title=Neither preemptive nor legal, US-Israeli strikes on Iran have blown up international law |url=http://theconversation.com/neither-preemptive-nor-legal-us-israeli-strikes-on-iran-have-blown-up-international-law-277173 |access-date=10 Maart 2026 |website=The Conversation |language=en-US}}</ref> Die aanvalle word dus as 'n aggressieoorlog beskou <ref>{{cite web |website=Lemkin Institute for Genocide Prevention and Human Security |date=12 Maart 2026 |url=https://www.lemkininstitute.com/red-flag-alerts/red-flag-alert%3A-israel-u.s.-war-of-aggression-against-iran |title=Red Flag Alert: Israel-U.S. War of Aggression against Iran}}</ref><ref>{{cite web |work=American Friends Service Committee |date=9 Maart 2026 |url=https://afsc.org/news/what-you-need-know-about-us-war-iran |title=What You Need to Know about The U.S. War on Iran}}</ref><ref>{{cite web |website=Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights |date=12 Maart 2026 |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/03/un-experts-denounce-aggression-iran-and-lebanon-warn-devastating-regional |title=UN Experts Denounce Aggression on Iran and Lebanon, Warn of Devastating Regional Escalation}}</ref> wat die hoogste oorlogsmisdaad is.<ref name="judgment">{{citation |title=Judgment of the International Military Tribunal for the Trial of German Major War Criminals: The Nazi Regime in Germany |url=http://avalon.law.yale.edu/imt/judnazi.asp#common |author=The International Military Tribunal for Germany |date=1946 |website=The Avalon Project,Yale University}}</ref><ref>{{cite book |last=Broomhall |first=Bruce |title=International justice and the International Criminal Court |year=2003 |publisher=Oxford University Press |edition=2nd |page=46 |isbn=978-0-19-925600-6 |url=https://books.google.com/books?id=-Ni6Qy2E9KwC&pg=PA46}}</ref> Ben Saul, spesiale rapporteur van die Verenigde Nasies oor Menseregte en Teen-terrorisme, het verklaar dat Iran nie [[uraan]] verryk het tot die punt waar dit 'n [[kernwapen]] gebou het nie, dat kenners saamgestem het dat Iran nie 'n kernwapen besit nie, en dat die saak nêrens naby selfverdediging teen 'n dreigende aanval was nie.<ref name="sbs1march" /> Don Rothwell, 'n professor in internasionale reg aan die Australiese Nasionale Universiteit, het verklaar dat die VN-Veiligheidsraad nie 'n resolusie aangeneem het om Iran aan te val nie en geen regsbasis gehad het om die gebruik van geweld te regverdig nie.<ref name="sbs1march">{{Cite news |date=1 March 2026 |title=Were the Israeli-US strikes on Iran legal under international law? These experts say no |url=https://www.sbs.com.au/news/article/were-the-israeli-us-strikes-on-iran-legal-under-international-law/x96si2914 |access-date=9 Maart 2026 |work=SBS News |language=en |last=Yosufzai |first=Rashida}}</ref> Die ''Law Society Journal'' het opgemerk dat die aanval op Iran tydens aktiewe onderhandelinge teen die beginsels van goeie trou was wat in Artikel 2(2) van die VN-Handves uiteengesit word. <ref>{{Cite web |date=2 March 2026 |title=Neither preemptive nor legal, US‑Israeli strikes on Iran have blown up international law |url=https://lsj.com.au/articles/neither-preemptive-nor-legal-us-israeli-strikes-on-iran-have-blown-up-international-law/ |access-date=9 Maart 2026 |website=Law Society Journal |language=en-AU}}</ref> Volgens ''[[The Guardian]]'' het Iran kragtens internasionale reg die reg om Amerikaanse en Israeliese militêre teikens aan te val na hul aanvalle op Iran, maar Iranse aanvalle teen burgerlikes en teen lande wat nie partye by die konflik is nie, is onwettig.<ref name="guardian2march">{{Cite news |last=Siddique |first=Haroon |date=2 Maart 2026 |title=What is the legality of the US and Israeli attacks on Iran? |url=https://www.theguardian.com/law/2026/mar/02/legality-us-israel-attacks-iran-uk |access-date=10 March 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref> Die blokkering van die Straat van Hormuz deur Iran is beskryf as 'n skending van die VN-Konvensie oor die Seereg.<ref>{{Cite web |date=25 Julie 2019 |title=Iran's blatant violations of international maritime laws |url=https://www.arabnews.com/node/1530731 |access-date=18 Maart 2026 |website=Arab News |language=en}}</ref> ===Geopolitieke implikasies=== Talle kritici en ontleders het die VSA-Israeliese aanval geïdentifiseer met 'n meer oop omhelsing van [[imperialisme]] deur die Trump-administrasie.<ref>{{Cite news |last=Tait |first=Robert |date=1 Maart 2026 |title=Trump's current war on Iran picks up where a longstanding enmity left off |url=https://www.theguardian.com/us-news/2026/mar/01/trump-us-iran-war-history |access-date=16 Maart 2026 |work=[[The Guardian]] |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref name="Martin-2026">{{Cite web |last1=Martin |first1=Peter |last2=Martin |first2=Eric |date=1 Maart 2026 |title=Trump's Iran Strikes Usher in an Era of Unrestrained American Power |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2026-03-01/iran-attack-khamenei-killing-maduro-capture-begin-trump-imperialism-era |website=Bloomberg |quote='Trump is duidelik 'n imperialistiese president. Hy is duidelik iemand wat behep is met sy eie mag in terme van die ontplooiing van ons weermag,' het die Demokratiese senator van New Jersey, Andy Kim, gesê.}}</ref> Die VSA-Israeliese aanval word wyd beskou as 'n "oorlog van keuse".<ref>{{Cite news |date=13 Maart 2026 |title=Mission accomplished? The 2003 boast that haunts today's Iran conflict |url=https://www.bbc.com/news/articles/c1e9yy84we8o |access-date=16 Maart 2026 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> 'n Aantal Amerikaanse en Israeliese amptenare, insluitend Hegseth,<ref>{{Cite news |last=Jaffe |first=Greg |last2=Dias |first2=Elizabeth |date=20 Maart 2026 |title=Hegseth Invokes Divine Purpose to Justify Military Might |url=https://www.nytimes.com/2026/03/20/us/politics/hegseth-christianity-military.html |access-date=20 Maart 2026 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> het godsdienstige regverdigings vir die oorlog gemaak.<ref>{{Cite news |last=Shamim |first=Sarah |title=Why are the US and Israel framing the ongoing conflict as a religious war? |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/3/4/why-are-the-us-and-israel-framing-the-ongoing-conflict-as-a-religious-war |access-date=20 March 2026 |work=[[Al Jazeera]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last=Ramirez |first=Marc |date=5 Maart 2026 |title=Faith and the Middle East: How religion could fuel a wider war |url=https://www.usatoday.com/story/news/nation/2026/03/05/middle-east-conflict-iran-religion-role/88983410007/ |access-date=20 Maart 2026 |work=USA TODAY |language=en}}</ref> Volgens sommige ontleders was die oorlog 'n terugslag vir Russiese invloed in die streek. Die ontleders het egter ook opgemerk dat dit die Verenigde State van die [[Russiese inval in Oekraïne sedert 2022|oorlog in Oekraïne]] kan aflei.<ref>{{Cite web |title=Great Power Spillover from the Iran War: Implications for China, Russia, Turkey, and Europe |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/great-power-spillover-iran-war-implications-china-russia-turkey-and-europe |access-date=18 Maart 2026 |website=The Washington Institute |language=en}}</ref> Die oorlog is beskryf asof dit verskeie voordele en nadele vir Chinese [[geopolitiek]]e belange inhou. Die [[BBC]] het berig dat die sluiting van die [[Straat van Hormoes]] en die oorlog in Iran Chinese belange in lande wat op Golflande se olie staatmaak, kan verswak.<ref name="ub">{{Cite news |date=5 Maart 2026 |title=Iran conflict and China: How it is unsettling Beijing and its ambitions |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c2044vzrdpzo |access-date=18 Maart 2026 |work=[[BBC News]] |language=en}}</ref> Amerikaanse aggressie in Iran het in die Chinese retoriek ingespeel wat China as "'n pilaar van stabiliteit in teenstelling met 'n onvoorspelbare Amerika" beskryf. Ontleders het opgemerk dat China belange in beide Iran en in die Golfstate het, en dat Golfstate dalk nouer bande met China kan soek nadat hulle aanvalle van Iran in die gesig gestaar het as gevolg van hul VSA-belyning. Ontleders het egter ook gewys op die verlies van afgemerkte gesanksioneerde olie en die inflasionêre impak van olieskaarste as potensiële ekonomiese nadele van die oorlog.<ref>{{Cite web |last=Leahy |first=Joe |last2=White |first2=Edward |last3=Lewis |first3=Leo |last4=Tudor |first4=Daniel |date=24 Maart 2026 |title=China’s leaders hunt for strategic gains from US quagmire in Iran |url=https://www.ft.com/content/3f0b5309-2791-4370-a6d9-d0ed84820db5?syn-25a6b1a6=1 |website=Financial Times}}</ref> Gilbert Achcar het gesê dat die VSA 'n gemoderniseerde weergawe van kanonbootdiplomasie beoefen.<ref>{{Cite web |last=Abu-Manneh |first=Bashir |title=Middle East Wars Are Still About Oil and Empire |url=https://jacobin.com/2026/03/us-imperialism-mena-war-oil-economy |access-date=10 Maart 2026 |website=Jacobin |language=en |date=9 Maart 2026 |first2=Gilbert |last2=Achcar |quote=’n Mens kan sê dat die Verenigde State onder Trump, in sy tweede termyn, verskuif het na ’n gemoderniseerde weergawe van die negentiende-eeuse 'kanonbootdiplomasie', toe groot moondhede hul wil oor swakker state afgedwing het deur te dreig om hulle te bombardeer, of deur hulle eintlik te bombardeer as hulle weerbarstig was. Daar was toe geen besorgdheid oor die aard van regerings nie – slegs die naakte wil om imperialistiese belange op swakker lande op te lê.}}</ref> Gokay en Hamourtziadou het die aanval op Iran verbind met 'n langdurige patroon van Amerikaanse ingrypings in die streek. Hulle het ook die aanval op Iran te midde van onderhandelinge gekoppel aan die geskiedenis van die Verenigde State se verbreking van verdragte tydens westelike uitbreiding.<ref name="Hamourtziadou-2026">{{Cite web |last=Hamourtziadou |first=Lily |last2=Gokay |first2=Bulent |date=9 Maart 2026 |title=The Geopolitical Implications of the Iran War |url=https://www.e-ir.info/2026/03/09/the-geopolitical-implications-of-the-iran-war/ |access-date=10 Maart 2026 |website=E-International Relations |language=en-US |quote=Die huidige Amerikaanse diplomasie met Iran kan gekenmerk word as 'n uitbreiding van 'n imperiale modus operandi, wat 'n patroon weerspieël waarin ooreenkomste as hefboompunte dien, afhangende van volle nakoming en verwerp word wanneer opperbelangrike belange eskalasie noodsaak. Kritici beweer dat die benadering wat deur die Trump-administrasie gevolg is, wat militêre operasies integreer met 'n binêre keuse tussen oorgawe en konflik, historiese imperiale patrone van oorheersing illustreer.}}</ref> Saeed Shah het geskryf dat baie in die Globale Suide nie die oorlog beskou as die morele doel wat die VSA en baie van sy bondgenote beweer het nie, en dat hulle die oorlog eerder as 'n mislukking van diplomasie en 'n daad van aggressie teen 'n swakker nasie beskou. Internasionale betrekkinge-kundiges het gesê dat die erosie van internasionale reg nasies in die Globale Suide onseker laat voel en meer geneig is om 'n koalisie teen Amerikaanse belange te ondersteun.<ref>{{Cite news |last=Shah |first=Saeed |date=3 Maart 2026 |title='Imperialist undertones': global south condemns US-Israeli war with Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2026/mar/03/global-south-condemns-us-israeli-war-with-iran |access-date=10 Maart 2026 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077 |quote=Siphamandla Zondi, professor in politiek aan die Universiteit van Johannesburg, het gesê dat oorloë in die Weste as 'n morele doel beskou word, terwyl konflik in die globale suide as boos en 'n mislukking om as volwassenes op te tree, beskou word. Hy het gesê dat die VSA en Israel sommige lande deur die Abraham-ooreenkomste oorreed het om Israel diplomatieke erkenning te gee, en geweld teen ander gebruik het. 'Dit is 'n oorlog van oorheersing en ondergeskiktheid, daarom het dit imperialistiese ondertone en motiewe,' het Zondi gesê. 'Dit maak die wêreld onveilig vir ons almal.'}}</ref> 'n Analise van Iran International dui daarop dat Saoedi-Arabië en die Verenigde Arabiese Emirate hulself moontlik posisioneer vir 'n meer aktiewe rol in die stryd teen Iran.<ref>{{Cite web |date=24 March 2026 |title=Persian Gulf states weighing deeper role in war against Iran - WSJ |url=https://www.iranintl.com/en/202603249088 |access-date=24 Maart 2026 |website=Iran International |language=en}}</ref> == Ekonomiese impak == In Maart 2026 het ''[[Forbes]]'' berig dat die Verenigde State se militêre intervensie teen Iran reeds enorme koste vir Amerikaanse belastingbetalers veroorsaak het. Volgens [[Pentagon]]‑bronne het die oorlog se eerste week meer as $6 miljard gekos, en sommige beraamings plaas die daaglikse koste tussen ongeveer $1 miljard en $2 miljard per dag, afhangende van hoe intens die operasies is. Die hoë koste sluit munitie‑gebruik, vliegoperasies, die ontplooiing van vliegtuie en skepe, en verlies aan duur militêre toerusting in. Baie van hierdie uitgawes is nie reeds in die bestaande verdedigingsbegroting ingesluit nie, wat die regering moontlik sal dwing om ekstra fondse by die [[Amerikaanse Kongres|Kongres]] te versoek.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/alisondurkee/2026/03/10/why-trumps-war-with-iran-is-costing-nearly-1-billion-a-day-at-least/|title=Why Trump’s War With Iran Is Costing Nearly $1 Billion A Day—At Least|date=2026-03-10|website=[[Forbes]]|language=en|access-date=2026-03-11}}</ref> Op 11 Maart het verskeie groot energie‑ondernemings, waaronder [[Shell plc|Shell]] en [[Total|TotalEnergies]], aan hul kliënte meegedeel dat hulle ''force majeure'' (onmoontlike nakoming van kontrakte) “op hul Katar‑[[Vloeibare aardgas|LNG]]‑verskaffings” verklaar het weens ’n onverwagte stillegging van die LNG‑produksie in Katar. Hierdie stap volg nadat staatsonderneming QatarEnergy sy LNG‑uitsette by ’n 77 miljoen ton per jaar‑aanleg opgeskort en self ''force majeure'' op versending verklaar het, wat veroorsaak is deur onlangse ontwrigting in die streek.<ref>{{Cite web|url=https://www.reuters.com/business/energy/shell-totalenergies-others-declare-fm-their-clients-who-take-lng-qatar-sources-2026-03-11/|title=Exclusive: Shell declares force majeure to clients who buy Qatari LNG, sources say|date=2026-03-11|website=[[Reuters]]|language=en|access-date=2026-03-11}}</ref> Die ekonomie van Iran, reeds in krimp onder sanksies, het verder skade aan infrastruktuur en inkomsteverliese ervaar.<ref>{{cite web|url=https://www.lombardodier.com/insights/2026/march/us-israel-iran-conflict-macroeconomic-and-investment-scenarios.html|title=US-Israel-Iran conflict: macroeconomic and investment scenarios|author=Luca Bindelli|date=2 March 2026|website=Lombard Odier|access-date=2 March 2026}}</ref> Teen 6 Maart is reeds ongeveer 4 000 burgerlike geboue deur die Amerikaanse en Israeliese lugaanvalle beskadig.<ref>{{Cite web |title=TRT World - Israeli-US strikes damage over 4,000 civilian buildings across Iran |url=https://www.trtworld.com/article/b504b5a0fa5d |access-date=2026-03-08 |website=www.trtworld.com |language=en}}</ref> Intelligensieverslae meen dat, ten spyte van die ekonomiese skade deur die Amerikaanse en Israeliese aanvalle, dit onwaarskynlik is dat die Irannese regime op kort termyn sal omvergewerp word, en dat dit nie die gefragmenteerde Irannese opposisie sal help om aan bewind te kom nie.<ref>{{Cite web |title=TRT World - Large-scale war 'unlikely' to topple Iran's military, clerical structure — intelligence report |url=https://www.trtworld.com/article/0662e43463f6 |access-date=2026-03-08 |website=www.trtworld.com |language=en}}</ref> == Sien ook == * [[Explosive Media]] * [[Israel-Irannese Oorlog]] == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Oorloë]] mgs49lgylhai5dixdc8rr0ec4rtdvm2 0 458724 2903364 2886589 2026-05-12T11:46:41Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903364 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Mojtaba Chamenei | beeld = Ayatollah Mojtaba Khamenei, March 8, 2026 (cropped).jpg | beeldonderskrif = Mojtaba Chamenei in 2026 | orde = 3de Opperleier van die<br />Islamitiese Republiek van Iran | termynaanvang = [[8 Maart]] [[2026]] | termyneinde = | voorganger = [[Ali Chamenei]] | opvolger = | geboortedatum = | geboortejaar = 1969 | geboortemaand = 9 | geboortedag = 8 | geboorteplek = [[Masjhad]], [[Chorasan]], [[Iran]] | sterftedatum = | sterfteplek = | party = | orde2 = | termynaanvang2 = | termyneinde2 = | eersteminister2 = | voorganger2 = | opvolger2 = | orde3 = | termynaanvang3 = | termyneinde3 = | voorganger3 = | opvolger3 = | orde4 = | termynaanvang4 = | termyneinde4 = | voorganger4 = | opvolger4 = | eggenoot = Zahra Haddad-Adel (getroud 1999; oorlede 2026) | kinders = 3 | alma_mater = | religie = [[Sjia]] Islam | handtekening = Signature_of_Mojtaba_Khamenei.svg | militer = Militêre Diens | lojaliteit = {{vlagland|Iran}} | tak = [[Lêer:Flag of the Ground Forces of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg|raamloos|20px]] Grondmagte (1987–1988)<br/>[[Lêer:Flag_of_Basij.svg|raamloos|20px]] [[Basij]] (2009–2026) | diensjare = | rang = | eenheid = | oorloe = [[Iran-Irakse Oorlog]]<br/>[[Aanvalle op Iran in 2026|Iran-oorlog]] | toekennings = }} '''Mojtaba Hosseini Chamenei''' ([[Persies]]: مجتبی حسینی خامنه‌ای; gebore [[8 September]] [[1969]]) is ’n [[Iran|Irannese]] politikus en [[Sjia]]-geestelike wat sedert 8 Maart 2026 die derde Opperleier van Iran is. Hy is ’n Lid van die Chamenei-familie en die tweede seun van die tweede opperleier, [[Ali Chamenei]], en hy het as sy vader se adjunk-hoof van personeel gedien terwyl dié opperleier was, en het hy toesig gehou oor toegang tot laasgenoemde se kantoor, asook oor alle politieke en veiligheidsaangeleenthede. Hy is in [[Masjhad]] gebore in die [[Azerbeidjanners|Azeri]]–Persiese Chamenei-familie en was nege jaar oud toe sy vader as ’n leidende figuur in die [[Irannese Rewolusie]] na vore getree het. Hy het vroeë onderwys in Sardasjt en Mahabad ontvang en het sy hoërskoolopleiding in [[Teheran]] voltooi; daarna het hy Islamitiese teologie onder leiding van sy vader en Mahmoud Hasjemi Sjahroudi bestudeer. Hy het in 1987 by die [[Islamitiese Revolusionêre Wagkorps]] (IRGC) aangesluit en in die [[Iran-Irakse Oorlog]] gedien. In 1999 het hy sy studies in [[Qom]] voortgesit om ’n geestelike te word, en het hy daarna by die Qom-seminarie as ’n dosent in teologie aangesluit. In 2009 het hy beheer oor die paramilitêre vrywilligersmilisie [[Basij]] oorgeneem. Na die sluipmoord op sy vader tydens die [[Aanvalle op Iran in 2026|in 'n bomaanval]] is Mojtaba deur Iran se Vergadering van Kenners as sy opvolger verkies. Hy is vroeër in 2019 deur die Amerikaanse Departement van die Tesourie gesanksioneer as deel van hul beleid om individue wat met Ali Chamenei verbind is, te sanksioneer.<ref>{{Cite web |title=Treasury Designates Supreme Leader of Iran's Inner Circle Responsible for Advancing Regime's Domestic and Foreign Oppression {{!}} U.S. Department of the Treasury |url=https://home.treasury.gov/index.php/news/press-releases/sm824 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106094042/https://home.treasury.gov/index.php/news/press-releases/sm824 |archive-date=6 November 2019 |access-date=9 March 2026 |website=home.treasury.gov |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=5 March 2026 |title=Guards push fast Mojtaba Khamenei announcement amid dissent over hereditary rule |url=https://www.iranintl.com/en/202603052337 |access-date=9 March 2026 |website=www.iranintl.com |language=en}}</ref> Wat politieke ideologie en regsleer betref, word hy as een van die mees hardlyn van die Irannese beginselgesindes beskou, en hy het noue bande met sommige van die “mees ideologies ekstremistiese geestelikes”, volgens ’n verslag van die Atlantic Council.<ref name=":82">{{Cite web |last=Walker|first=Josephine|date=8 March 2026|title=Iran's next supreme leader: Khamenei's hardline son Mojtaba|url=https://www.axios.com/2026/03/08/mojtaba-khamenei-iran-supreme-leader|access-date=8 March 2026|website=Axios|language=en}}</ref> Ontleders meen oor die algemeen dat hy meer geneig is as sy vader om die ontwikkeling van ’n Irannese kernwapenprogram te steun, en ’n herinterpretasie van Ali Chamenei's [[fatwa]] teen [[kernwapen]]s te ondersteun.<ref name=":92">{{Cite web |title=What Kind of Supreme Leader Would Mojtaba Khamenei Be? |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be |last1=Clawson |first1=Patrick |date=5 March 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260309001045/https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/what-kind-supreme-leader-would-mojtaba-khamenei-be |archive-date=9 March 2026|access-date=9 March 2026 |last2=Nadimi |first2=Farzin |publisher=The Washington Institute for Near East Policy |language=en}}</ref> ==Vroeë lewe en opleiding== [[File:The four sons of Ali Khamenei.jpg|thumb|Khamenei (tweede van links) saam met sy drie broers, van links na regs: Mostafa, Masoud en Meysam]] Mojtaba Hosseini Khamenei is op 8 September 1969 in [[Mashhad|Masjhad]] gebore as die tweede kind van [[Ali Khamenei]] en Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh.<ref name="shadow">{{Cite web|url=https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html|title=The Man in the Shadow: Mojtaba Khamenei|website=PBS |access-date=5 September 2017|archive-date=9 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171109183057/http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/the-man-in-the-shadow-mojtaba-khamenei.html|url-status=live}}</ref><ref name=mehdi2012>{{cite web |last=Khalaji |first=Mehdi |title=Supreme Succession. Who Will Lead Post-Khamenei Iran? |url=http://www.metransparent.com/IMG/pdf/mehdi_khalaji_supreme_succession.pdf |work=The Washington Institute |location=Washington, DC |format=Policy Focus (No. 117) |date=February 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140416184302/http://www.metransparent.com/IMG/pdf/mehdi_khalaji_supreme_succession.pdf |archive-date=16 April 2014}}</ref> Sy vyf broers en susters is Mostafa, sy ouer broer, Masoud en Meysam, sy jonger broers, en Boshra en Hoda, sy jonger susters. Sy vaderlike oupa, Javad Khamenei, was ’n arm en lae-inkomste maar diep gerespekteerde Sjia-geestelike en geleerde.<ref>{{cite news |title=فوری/ آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای رهبر ایران شد – تسنیم |url=https://www.tasnimnews.ir/fa/news/1404/12/18/3535299/%D9%81%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D8%AA%D8%A8%DB%8C-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%D8%B1%D9%87%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF |work=خبرگزاری تسنیم {{!}} Tasnim |language=fa}}</ref> Khamenei is van Persiese afkoms, maar in ’n mindere mate ook [[Azerbeidjanners|Azeri]]-afkoms, met sy Azeri-wortels wat teruggevoer kan word na Chamaneh, ’n klein dorp in die provinsie Oos-Azerbeidjan waar sy van ontstaan het, en hy het ook verre wortels uit Tafresh.<ref>Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East – Facts on File, Incorporated, 2009, p. 79</ref><ref>{{cite web |url=http://www.worlddialogue.org/content.php?id=150 |title=Iran and the Caucasus – The Triumph of Pragmatism over Ideology – Centre for World Dialogue |website=worlddialogue.org |access-date=1 January 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927184152/http://www.worlddialogue.org/content.php?id=150 |archive-date=27 September 2013}}</ref> Sy familie herlei hul afstamming na Husayn ibn Ali, die seun van [[Ali]], die eerste Sjia-imam, en die kleinseun aan moederskant van die profeet [[Mohammed|Muhammed]]. Daarom is Chamenei se middelnaam Hosseini (gespel Husayni in [[Arabies]]; beteken “afstammeling van Husayn”).<ref>Institute of Contemporary History Studies of Iran</ref> Sy kinderjare het saamgeval met die tyd toe sy vader as ’n leidende revolusionêr teen die Irannese monargie van sjah [[Mohammad Reza Pahlavi]] na vore getree het.<ref>{{Cite web|url=https://www.unitedagainstnucleariran.com/mojtaba-khamenei-supreme-leaders-gatekeeper-guardian|title=Mojtaba Khamenei: The Supreme Leader's Gatekeeper & Guardian|website=UANI}}</ref> Gedurende daardie tyd het hy sewe jaar in die stede Sardasjt en Mahabad in noordwes-Iran deurgebring, waar hy sy vroeë opleiding ontvang het.<ref>{{Cite web |url=https://www.ndtv.com/world-news/who-is-mojtaba-khamenei-the-second-son-of-irans-supreme-leader-7046798 |title=Archived copy |access-date=3 March 2026 |archive-date=15 November 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251115041256/https://www.ndtv.com/world-news/who-is-mojtaba-khamenei-the-second-son-of-irans-supreme-leader-7046798 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://brieflynews.in/mojtaba-khamenei/|title=Mojtaba Khamenei: The Most Powerful Man You've Never Seen in Iran's Politics|first=Shaik|last=Mujeeb|date=2 March 2026}}</ref> Nadat hy aan die Alavi-hoërskool in [[Tehran]] gematrikuleer het,<ref name="auto3">[https://www.nytimes.com/2026/03/03/world/middleeast/mojtaba-khamenei-iran-successor-who.html Who Is Mojtaba Khamenei, a Son and Possible Successor of Iran's Supreme Leader?] nytimes.com</ref> het hy Islamitiese teologie bestudeer. Sy vroeë leermeesters het sy eie vader en Ajatolla Mahmoud Hashemi Shahroudi ingesluit.<ref name=shadow/> == Persoonlike lewe == Mojtaba gee [[teologie]]<nowiki/>onderrig by die Qom-seminarie. Hy het in 2004 met Zahra Haddad-Adel getrou. Hul eerste kind is in 2007 gebore. Volgens die Irannese regering in 2026 is sy vrou, sy ouers en een van sy seuns in die [[Aanvalle op Iran in 2026|VSA–Israeliese aanvalle]] gedood.<ref name="NYT">{{Cite news|last=Fassihi|first=Farnaz|date=3 March 2026|title=Ayatollah Ali Khamenei's Son Emerges as Leading Choice to Be His Successor|url=https://www.nytimes.com/2026/03/03/world/middleeast/iran-mojtaba-khamenei-successor.html|access-date=4 March 2026|work=The New York Times|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/daughter-grandchild-irans-khamenei-killed-us-israeli-strikes-state-media-says-2026-03-01/|title=Daughter and grandchild of Iran's Khamenei killed in US-Israeli strikes, state media says|date=28 February 2026|website=Reuters|access-date=9 March 2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.arabnews.com/node/2635219/middle-east|title=A son of Iran's late supreme leader is a possible candidate to replace his father as war rages|date=4 March 2026|website=Arab News|access-date=8 March 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *{{Commonskat-inlyn|Mojtaba Khamenei}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Chamenei, Mojtaba}} [[Kategorie:Irannese politici]] [[Kategorie:Diktators]] [[Kategorie:Geboortes in 1969]] [[Kategorie:Lewende mense]] 4hc24jlkar9lad21kl13xo7vice0g5o 0 458751 2903312 2901506 2026-05-12T10:58:44Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903312 wikitext text/x-wiki [[Lêer:KIImpakberaad2026.png|duimnael|KI-gegenereerde illustrasie van die KI-impakberaad van 2026.]] Die '''KI-impakberaad''', voorheen die '''Indië KI-impakberaad 2026''', was 'n internasionale beraad oor [[kunsmatige intelligensie]] wat van 16 tot 21 Februarie 2026 in Bharat Mandapam, [[Nieu-Delhi]], [[Indië]], gehou is.<ref name="pib-announce">{{cite press release |title=India-AI Impact Summit 2026 |url=https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2216805 |publisher=Press Information Bureau |date=Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref><ref name="btoday-agenda">{{cite news |title=AI Impact Summit 2026: What to expect — agenda, speakers & key sessions |url=https://www.businesstoday.in/technology/news/story/ai-impact-summit-2026-what-to-expect-agenda-speakers-key-sessions-516192-2026-02-15 |work=Business Today |date=15 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref><ref>{{Cite news |last=Yadav |first=Saransh |date=16 Februarie 2026 |title=India hosts AI Impact Summit: Global leaders and tech giants unite for AI governance |url=https://rogexity.com/technology/india-ai-impact-summit/ |access-date=2 Maart 2026 |work=Rogexity}}</ref> Dit is die vierde in 'n reeks globale KI-berade na die [[Bletchley Park]] [[KI-Veiligheidsberaad]] in 2023, die KI [[Seoel]]-beraad in 2024 en die KI-aksieberaad in [[Parys]] in 2025.<ref name="crowell">{{cite web |title=Setting the Agenda for Global AI Governance: India to Host AI Impact Summit in Februarie 2026 |url=https://www.crowell.com/en/insights/client-alerts/Setting-the-Agenda-for-Global-AI-Governance-India-to-Host-AI-Impact-Summit-in-Februarie-2026 |website=Crowell & Moring LLP |access-date=19 Februarie 2026 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dit is georganiseer onder die Indië KI-missie deur die Ministerie van Elektronika en Inligtingstegnologie en is die eerste beraad in die reeks wat deur 'n [[Globale Suide en Globale Noorde|Globale Suide]]-nasie aangebied word. Hierdie reeks KI-berade sal voortgaan met die KI-beraad in [[Genève]] wat in 2027 deur [[Switserland]] aangebied sal word.<ref name="auto">{{Cite web |title=Switzerland to host next AI Summit in Geneva in 2027: Swiss President Parmelin |url=https://www.tribuneindia.com/news/world/switzerland-to-host-next-ai-summit-in-geneva-in-2027-swiss-president-parmelin/ |access-date=2026-02-23 |website=The Tribune |language=en}}</ref> Die beraad is op 19 Februarie 2026 deur Eerste Minister [[Narendra Modi]] geopen.<ref name="pmindia-inaug">{{cite web |title=PM to inaugurate India AI Impact Summit 2026 on 19 February |url=https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/pm-to-inaugurate-india-ai-impact-summit-2026-on-19-february/ |website=Prime Minister of India |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die openingseremonie is ook toegespreek deur die Franse president [[Emmanuel Macron]] en die [[Verenigde Nasies]] se sekretaris-generaal [[António Guterres]].<ref name="indiatv-modi">{{cite news |title=PM Modi to inaugurate India AI Impact Summit 2026 at Bharat Mandapam today |url=https://www.indiatvnews.com/news/india/pm-modi-to-inaugurate-india-ai-impact-summit-2026-at-bharat-mandapam-on-thursday-february-19-emmanuel-macron-antonio-guterres-latest-updates-2026-02-18-1030829 |publisher=India TV |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die geleentheid het kritiek gekry omdat dit nie behoorlik georganiseer was nie, Chinese produkte verkeerd as Indiese produkte voorgestel is, en die regerende regering die geleentheid vir reklame gebruik het. ==Agtergrond== Die KI-Impaktopsomming was 'n internasionale opsomming oor kunsmatige intelligensie (KI) wat van 16 tot 20 Februarie 2026 in Nieu-Delhi gehou is.<ref>{{Cite web |date=2025-06-13 |title=Public consultation for the Indian AI Impact Summit 2026 |url=https://www.sustainableaicoalition.org/public-consultation-for-the-indian-ai-impact-summit-2026/ |access-date=2025-09-01 |website=Coalition for Sustainable AI |language=en-US|publisher=Ministry of Ecological Transition (France)}}</ref><ref>{{Cite web |title=India AI Impact Summit 2026 |url=https://impact.indiaai.gov.in/ |access-date=2026-02-09 |website=India AI Impact Summit 2026 |language=en}}</ref> Dit het gevolg op die KI-aksieopsomming in Parys in Februarie 2025, die 2024 KI Seoel-opsomming in 2024 en die Bletchley Park KI-veiligheidsopsomming in 2023. Volgens Crowell & Moring het die veranderende opsommingstitels 'n breër fokusverskuiwing weg van KI-veiligheid en -bestuur na praktiese impak, implementering en meetbare uitkomste weerspieël.<ref>{{Cite web |title=Setting the Agenda for Global AI Governance: India to Host AI Impact Summit in February 2026 |url=https://www.crowell.com/en/insights/client-alerts/Setting-the-Agenda-for-Global-AI-Governance-India-to-Host-AI-Impact-Summit-in-February-2026 |access-date=2026-02-07 |website=Crowell & Moring - Setting the Agenda for Global AI Governance: India to Host AI Impact Summit in February 2026 |language=en}}</ref> Voor die opsomming het 'n internasionale paneel kundiges die tweede Internasionale KI-veiligheidsverslag gepubliseer.<ref>{{Cite web |last=Booth |first=Harry |date=2026-02-03 |title=U.S. Withholds Support From Global AI Safety Report |url=https://time.com/7364551/ai-impact-summit-safety-report/ |access-date=2026-02-07 |website=TIME |language=en}}</ref> Die opsomming was gestruktureer rondom drie fundamentele pilare, genaamd "Sutras": Mense, Planeet en Vordering.<ref name="pib-announce" /> Sewe tematiese werkgroepe is gestig om uitkomste oor hierdie pilare te lewer, wat KI vir ekonomiese groei en sosiale welstand dek; demokratisering van KI-hulpbronne; insluiting vir sosiale bemagtiging; veilige en vertroude KI; menslike kapitaal; wetenskap; en veerkragtigheid, innovasie en doeltreffendheid.<ref name="btoday-agenda" /> ==Program== Die beraad het oor vyf dae gestrek, later verleng na ses na oorweldigende openbare reaksie.<ref>{{cite web |title=AI Impact Summit 2026 Witnesses Massive Participation From Students And Tech Enthusiasts: Government Extends Expo Date |url=https://www.newsx.com/tech-and-auto/ai-impact-summit-2026-witnesses-massive-participation-from-students-and-tech-enthusiasts-government-extends-expo-date-check-new-schedule-and-registration-details-168890/ |website=NewsX |date=Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Oorspronklik geskeduleer om op 20 Februarie af te sluit, is die geleentheid verleng tot 21 Februarie met uitgebreide aandure vir die uitstalling.<ref>{{cite news |title=AI Impact Summit 2026 extended till February 21 |url=https://www.dynamitenews.com/national/ai-impact-summit-2026-extended-till-february-21-full-schedule-here |publisher=Dynamite News |date=Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ===Indiese KI-impak-ekspo=== Die Indiese KI-impak-ekspo, wat op 16 Februarie deur Eerste Minister Modi geopen is, het meer as 300 uitstallers van 30 lande in meer as 10 tematiese paviljoene aangebied.<ref>{{cite web |title=Prime Minister Narendra Modi Inaugurates India AI Impact Expo 2026 Ahead of Global AI Summit |url=https://in.eventfaqs.com/2026/02/17/prime-minister-narendra-modi-inaugurates-india-ai-impact-expo-2026-ahead-of-global-ai-summit/ |website=EventFAQs |date=17 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Paviljoene is oor tematiese sones georganiseer wat in lyn is met die drie pilare van die beraad, wat KI-toepassings in gesondheidsorg, landbou, onderwys en volhoubare nywerheid ten toon gestel het.<ref name="btoday-agenda" /> ===Leiers se Plenêre byeenkoms en HUB Rondetafel=== Die Leiers se Plenêre Vergadering op 19 Februarie het staatshoofde, ministers en verteenwoordigers van multilaterale instellings bymekaargebring om nasionale en globale prioriteite oor KI-bestuur, infrastruktuur en internasionale samewerking uiteen te sit.<ref name="pmindia-inaug" /> 'n [[HUB]]-rondetafelgesprek, wat dieselfde aand gehou is, het senior bestuurders van globale tegnologie- en bedryfsfirmas met regeringsleiers byeengeroep om belegging, navorsingsamewerking en die ontplooiing van KI-stelsels te bespreek.<ref name="pmindia-inaug" /> ===Navorsingsimposium=== 'n Navorsingsimposium oor KI en die impak daarvan is op 18 Februarie gehou, met die IIIT Hyderabad as kennisvennoot. Besprekings het oor soewereine KI-infrastruktuur, globale aanvaardingsuitdagings, navorsingsdeurbrake en beleidsprioriteite gehandel.<ref>{{cite news |title=India AI Impact Summit 2026 Day 3: Key sessions, speakers to track today |url=https://www.business-standard.com/technology/tech-news/india-ai-impact-summit-2026-day-3-key-sessions-speakers-to-track-tech-defence-126021800133_1.html |newspaper=[[Business Standard]] |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ==Deelnemers== Die beraad het afvaardigings van meer as 100 lande gelok, insluitend meer as 20 staatshoofde en 60 ministers. Noemenswaardige deelnemers uit die tegnologiebedryf het Sundar Pichai ([[Google]]), [[Sam Altman]] ([[OpenAI]]), [[Dario Amodei]] ([[Anthropic]]), [[Demis Hassabis]] ([[Google DeepMind]]) en Mukesh Ambani (Reliance Industries) ingesluit.<ref name="indiatv-modi" /> Verteenwoordigers van multilaterale instellings het Sangbu Kim van die Wêreldbank ingesluit.<ref>{{cite web |title=India AI Impact Summit 2026 |url=https://www.worldbank.org/en/events/2026/02/05/india-ai-impact-summit-2026 |website=[[ Wêreldbank]] |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ==Aankondigings en uitkomste== ===Indiese KI-modelle=== Verskeie Indiese KI-modelle en -produkte is tydens die beraad onthul. Sarvam KI, 'n Indiese KI-laboratorium, het 'n nuwe generasie [[groot taalmodel]]le bekendgestel, insluitend 30 miljard en 105 miljard parametermodelle wat 'n mengsel van kundiges se argitektuur, sowel as teks-na-spraak-, spraak-na-teks- en visiemodelle gebruik.<ref>{{cite web |title=Indian AI lab Sarvam's new models are a major bet on the viability of open source AI |url=https://techcrunch.com/2026/02/18/indian-ai-lab-sarvams-new-models-are-a-major-bet-on-the-viability-of-open-source-ai/ |website=TechCrunch |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Sarvam het ook die Kaze-slimbrille bekendgestel, wat beskryf word as die maatskappy se eerste hardewareproduk, wat Eerste Minister Modi by die ekspo getoets het.<ref>{{cite web |title=India AI Impact Summit 2026: PM Modi Tests Sarvam AI Smartglasses |url=https://www.analyticsinsight.net/news/india-ai-impact-summit-2026-pm-modi-tests-sarvam-ai-smartglasses-first-hardware-to-launch-in-may-2026 |website=Analytics Insight |date=Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die regeringsgesteunde BharatGen Param2-model, 'n 17 miljard parametermodel wat 22 Indiese tale met multimodale vermoëns ondersteun, is ook by die beraad bekendgestel.<ref name="bstandard-models">{{cite news |title=Which AI models will India unveil at 2026 Impact Summit |url=https://www.business-standard.com/technology/tech-news/artificial-intelligence-impact-summit-2026-indian-models-126021600187_1.html |newspaper=Business Standard |date=16 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ===Infrastruktuurverbintenisse=== Unie-minister Ashwini Vaishnaw het Indië se "nasie-omvattende" KI-strategie uiteengesit en planne beskryf om 'n "spaarsame, soewereine en skaalbare" KI-ekosisteem te bou.<ref>{{cite news |title=India charts full-stack AI strategy to compete in global tech race |url=https://www.tribuneindia.com/news/ai/india-charts-full-stack-ai-strategy-to-compete-in-global-tech-race-report |newspaper=The Tribune |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die regering het planne aangekondig om meer as 20 000 GPU's by Indië se bestaande basis van 38 000 onder die IndiaAI Compute Portal te voeg.<ref name="bstandard-models" /> [[Microsoft]] het by die beraad aangekondig dat hulle op koers is om teen die einde van die dekade VS$50 miljard te belê om KI na laerinkomstelande te bring.<ref>{{cite news |title=Microsoft pledges $50 billion to tackle AI inequality |url=https://www.cnn.com/2026/02/18/business/ai-impact-summit-microsoft-inequality-investment |publisher=[[CNN]] |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ===Guinness-wêreldrekord=== Tydens die beraad het Indië 'n [[Guinness World Records|Guinness-wêreldrekord]] opgestel vir die meeste beloftes wat binne 24 uur vir 'n KI-verantwoordelikheidsveldtog ontvang is, met 250 946 geldige beloftes wat tussen 16 en 17 Februarie 2026 ingesamel is.<ref>{{cite news |title=AI Impact Summit: India sets Guinness World Record with over 250,000 AI responsibility pledges in 24 hours |url=https://www.businesstoday.in/tech-today/news/story/ai-impact-summit-india-sets-guinness-world-record-with-over-250000-ai-responsibility-pledges-in-24-hours-516815-2026-02-18 |newspaper=Business Today |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die veldtog, wat in vennootskap met Intel India as deel van die IndiaKI-missie uitgevoer is, het sy aanvanklike teiken van 5 000 beloftes oortref.<ref>{{cite news |title=India AI Impact Summit enters Guinness World Records |url=https://www.millenniumpost.in/business/india-ai-impact-summit-enters-guiness-world-records-648867 |newspaper=Millennium Post |date=Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ==Kontroversies en kritiek== ===Galgotias-universiteit-insident=== Op 18 Februarie het die Universiteit van Galgotias wydverspreide kritiek in die gesig gestaar nadat 'n verteenwoordiger 'n [[robot]]hond by die universiteit se uitstallingspaviljoen as 'n inheemse ontwikkeling aangebied het. Gebruikers van sosiale media het die robot geïdentifiseer as die Unitree Go2, 'n kommersieel beskikbare produk wat deur die Chinese maatskappy [[Unitree Robotics]] vervaardig word.<ref name="aljazeera-robot">{{cite news |title=Indian university faces backlash for presenting Chinese robot as its own |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/2/18/indian-university-faces-backlash-for-presenting-chinese-robot-as-its-own |publisher=[[Al Jazeera]] |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref><ref name="scmp-robot">{{cite news |title=Indian university's Chinese robot dog claim at AI Impact Summit slammed as 'shameless' |url=https://www.scmp.com/news/asia/south-asia/article/3343900/indian-universitys-chinese-robot-dog-claim-ai-impact-summit-slammed-shameless |newspaper=South China Morning Post |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> IT-sekretaris S. Krishnan het verklaar dat die regering nie wou hê dat uitstallers items moet vertoon wat nie hul eie is nie, en die universiteit is opdrag gegee om sy stalletjie te ontruim.<ref>{{cite news |title=Galgotias University ordered to vacate India AI Summit venue amid row over China-bought robot dog |url=https://www.indiatvnews.com/news/india/galgotias-university-ordered-to-vacate-india-ai-summit-venue-amid-row-over-china-bought-robot-dog-2026-02-18-1030737 |publisher=India TV |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die Universiteit van Galgotias het 'n verskoning uitgereik en gesê dat die verteenwoordiger "swak ingelig" was en nie gemagtig was om met die pers te praat nie.<ref>{{cite news |title=Galgotias University apologises over Chinese robodog row at AI Summit |url=https://www.indiatvnews.com/news/india/galgotias-university-apologies-over-chinese-robodog-row-at-ai-summit-our-representative-was-ill-informed-2026-02-18-1030795 |publisher=India TV |date=18 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die voorval het politieke reaksies uitgelok, met die [[Indian National Congress]] wat dit gebruik het om die regering te kritiseer.<ref name="aljazeera-robot" /> Die kontroversie is versterk nadat die Unie-IT-minister Ashwini Vaishnaw vroeër 'n videogreep van die robot op sosiale media gedeel het, wat daarna verwyder is.<ref name="scmp-robot" /> ===Organisatoriese kwessies=== Op dag 1 van die Spitsberaad het Dhananjay Yadav, 'n entrepreneur gebaseer in Bengaluru, beweer dat sy produk tydens die Spitsberaad gesteel is. Hy het dit in 'n X-plasing as 'n pyn vir die mense bestempel. Hy het verder geskryf: "Dink hieraan: Ons het vir vlugte, verblyf, logistiek en selfs die stalletjie betaal. Net om te sien hoe ons draagbare toestelle in 'n hoësekuriteitsone verdwyn".<ref>{{Cite web |date=2026-02-17 |title=Bengaluru founder’s product stolen at Delhi AI summit, he calls it ‘shocking’ |url=https://www.hindustantimes.com/trending/bengaluru-founder-s-product-stole-at-delhi-s-ai-summit-he-calls-it-shocking-101771289633140.html |access-date=2026-02-19 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> Later is die gesteelde toestelle deur die Delhi-polisie teruggevind.<ref>{{Cite news |date=18 Februarie 2026 |title=Tech CEO thanks Delhi police for recovery of devices at AI summit expo, is roasted online |url=https://www.telegraphindia.com/india/tech-ceo-thanks-delhi-police-for-recovery-of-devices-at-ai-summit-expo-is-roasted-online/cid/2147885 |work=The Telegraph (India)}}</ref> Bloomberg het berig dat afgevaardigdes sonder kos of water gestrand gelaat is tydens 'n sekuriteitsinperking voor die Eerste Minister se besoek op 19 Februarie.<ref>{{cite news |title=India's Big AI Moment Starts on Chaotic Note as Modi Arrives |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-17/india-s-big-ai-moment-starts-on-chaotic-note-as-modi-arrives |work=[[Bloomberg News]] |date=17 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> Die spitsberaadlokaal is op 19 Februarie vir die publiek gesluit vir die Eerste Minister se besoek, wat gelei het tot kritiek van deelnemers wat vir daardie dag geregistreer het.<ref>{{cite web |title=India AI Impact Summit 2026 shut for public on Feb 19 for PM Modi visit |url=https://www.digit.in/news/general/india-ai-impact-summit-2026-shut-to-public-on-feb-19-for-pm-modi-visit-event-extended-till-feb-21.html |website=Digit |date=Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ===Protesaksies deur die Indian Youth Congress (IYC)=== Op 20 Februarie het sommige lede van die Indian Youth Congress (IYC) binne die lokaal protesaksies gehou met slagspreuke soos "PM is in die gedrang" en kritiek op die onlangse handelsooreenkoms tussen Indië en die VSA. Vier van hierdie lede is op 22 Februarie deur die hof in polisie-aanhouding gestuur.<ref name="p265">{{cite web | last=Jha | first=Prashant | title=Youth Congress protest at AI Summit imperilled India's diplomatic image: Delhi court sends 4 to police custody | website=Bar and Bench - Indian Legal news | date=2026-02-22 | url=https://www.barandbench.com/news/youth-congress-protest-at-ai-summit-imperilled-indias-diplomatic-image-delhi-court-sends-4-to-police-custody | access-date=2026-02-22}}</ref> Terwyl die [[Bharatiya Janata Party|Bharatiya Janta Party]] hierdie proteste veroordeel het, het hul woordvoerder, Shehzad Poonawalla, gesê: "Van anti-BJP het julle anti-nasionaal geword? As julle 'n probleem met die BJP het, protesteer dan by die BJP-kantoor, Jantar Mantar, of buite die PM se kantoor. Maar die mense van die land en hul alliansievennote veroordeel hulle vir hul poging om Indië voor die hele wêreld by die KI-beraad te laster."<ref name="w233">{{cite web | title='Congress is anti-national...': BJP's Shehzad Poonawalla on IYC protest at AI summit | website=Lokmat Times | date=2026-02-21 | url=https://www.lokmattimes.com/national/congress-is-anti-national-bjps-shehzad-poonawalla-on-iyc-protest-at-ai-summit/ | access-date=2026-02-22}}</ref> Kongresleier Harish Rawat het die proteste verdedig en gesê: "Dit is ook 'n feit dat KI 'n instrument in die hande van 'n paar individue kan word... Dit is die opposisie se werk om daarteen te waarsku... Dit is nie die eerste keer dat sulke internasionale geleenthede teengestaan word nie. Ek weet hoe die BJP tydens die Statebondspele betoog het... Om te sê dat sulke teenkanting vir die eerste keer gebeur het, is nie korrek nie. Die BJP het dit gedoen terwyl hulle in die opposisie was."<ref name="k541">{{cite web | last=Inputs) | first=TNM (With ANI | title=Congress Leader Defends Youth Congress Protest at AI Summit | website=The News Mill | date=2026-02-21 | url=https://thenewsmill.com/2026/02/congress-leader-defends-indian-youth-congress-protest-at-india-ai-impact-summit/ | access-date=2026-02-22}}</ref> Hierdie betogers is op 2 Maart deur die hooggeregshof van Delhi op borgtog vrygelaat.<ref name="q635">{{cite web | last=Thapliyal | first=Nupur | title=AI Summit Protest: Delhi Court Grants Bail To 9 Indian Youth Congress Workers; Says Protest Was 'Political Critique' | website=Live Law | date=2026-03-02 | url=https://www.livelaw.in/amp/news-updates/ai-summit-protest-political-critique-9-accused-get-bail-525132 | access-date=2026-03-02}}</ref> ==Media ontvangs== ''Bloomberg News'' het berig dat Eerste Minister Modi die beraad gebruik het om Indië se globale KI-ambisies te bevestig na 'n uitdagende jaar in [[buitelandse beleid]].<ref>{{cite news |title=Modi Seizes AI Summit to Assert India's Global Ambitions After Tough Year |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2026-02-17/modi-seizes-ai-summit-to-assert-india-s-global-ambitions-after-tough-year |work=Bloomberg News |date=17 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ''TechPolicy.Press'' het verskeie kritiese ontledings van die beraad gepubliseer. Een artikel het aangevoer dat die beraad se struktuur "multinasionale korporasies gelykheid met soewereine regerings" verleen het deur die CEO Roundtable en Leaders' Plenary, terwyl dit geen ekwivalente hoëvlakplatform vir die burgerlike samelewing, arbeidsleiers of menseregteverdedigers bied nie. 'n Afsonderlike ontleding het aangevoer dat Indië se benadering tot KI-bestuur, soos Frankryk s'n daarvoor, die berade hoofsaaklik as handelsgeleenthede behandel het, en dat enige Delhi-verklaring waarskynlik nie in substantiewe globale bestuursverbintenisse sou vertaal nie.<ref>{{cite web |title=India's AI Summit Could Prove to be New Delhi's Lost Opportunity |url=https://www.techpolicy.press/indias-ai-summit-could-prove-to-be-new-delhis-lost-opportunity/ |website=TechPolicy.Press |date=19 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ''TechPolicy.Press'' het ook berig dat die Verenigde State se afvaardiging by die beraad aangekom het met 'n agenda wat op "oorheersing" eerder as samewerking gesentreer is, en KI as 'n [[geopolitiek]]e wedloop teen die [[Volksrepubliek China]] geraam het.<ref>{{cite web |title=US Delegation Heads to India AI Summit Intent on 'Domination' |url=https://www.techpolicy.press/us-delegation-heads-to-india-ai-summit-intent-on-domination/ |website=TechPolicy.Press |date=16 Februarie 2026 |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ''Outlook India'' het 'n ontleding gepubliseer van die beraad se betrokkenheid by KI-risiko's, insluitend omgewingsimpak, arbeidsverplasing en die potensiaal vir toesig en vooroordeel.<ref>{{cite web |title=AI Impact Summit 2026: The Dark Side Of Tech, Analysed |url=https://www.outlookindia.com/national/ai-impact-summit-2026-the-dark-side-of-tech-analysed |website=Outlook India |access-date=19 Februarie 2026}}</ref> ==Globale KI-beraadreeks== {| class="wikitable" |+ Globale KI-beraadreeks |- ! Jaar !! Naam !! Plek !! Gasheer |- | 2023 || [[KI-Veiligheidsberaad]] || [[Bletchley Park]], Verenigde Koninkryk|| {{vlagland|Verenigde Koninkryk}} [[Verenigde Koninkryk]] |- | 2024 || KI beraad || [[Seoul]], Suid-Korea || {{vlagland | Suid-Korea }} [[Suid-Korea]] |- | 2025 || KI beraad || [[Parys]], Frankryk || {{vlagland|Frankryk}} [[Frankryk]] |- | 2026 || KI-Impakberaad || [[New Delhi]], Indië || {{flagicon| Indië}} [[Indië]] |- | 2027 || KI-beraad || [[Genève]], Switserland || {{vlagland|Switserland}}<ref name="auto"/> |- | 2028 || KI-beraad || Verenigde Arabiese Emirate || {{vlagland|Verenigde Arabiese Emirate}}<ref>{{cite news |title=Switzerland to host 2027 AI Summit in Geneva; UAE in 2028: President Parmelin |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/switzerland-to-host-2027-ai-summit-in-geneva-uae-in-2028-president-parmelin-101771514558469.html |work=Hindustan Times |date=19 Februarie 2026 |access-date=4 Maart 2026}}</ref> |} == Oorhoofse evaluasie== Die KI-impakberaad 2026 het as ’n belangrike internasionale platform gedien vir die bespreking van die vinnig groeiende invloed van kunsmatige intelligensie op ekonomieë, samelewings en geopolitiek. Anders as baie tegnologie-gefokusde konferensies het die beraad doelbewus die breër impak van KI beklemtoon, insluitend regulering, ontwikkeling, arbeidsmarkte en globale samewerking. Die beraad het ook die toenemende rol van Indië as ’n strategiese speler in die globale KI-ekosisteem beklemtoon, veral as ’n brug tussen ontwikkelde en ontwikkelende ekonomieë. Die beraad weerspieël ’n verskuiwing in internasionale debat: van die vraag of KI ’n transformerende tegnologie is, na die vraag hoe state en instellings die transformasie moet bestuur. Daarmee illustreer die beraad ook die groeiende neiging dat KI nie meer slegs ’n tegnologiese onderwerp is nie, maar ’n kernkwessie van globale beleid, ekonomiese mededinging en maatskaplike aanpassing. == Verwysings == {{Verwysings|3}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kunsmatige intelligensie]] 33q9reptabb9u2uer4a7fb775ssk7ti 0 458877 2903256 2885116 2026-05-12T07:45:39Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903256 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Kunstenaar | naam = Joseph Glasco | beeld = Joseph Glasco painting an abstract painting in his studio in the early 1990s.jpg | beeldgrootte = | alt = | onderskrif = Joseph Glasco in sy ateljee in Galveston, vroeg 1990's | geboortenaam = Joseph Milton Glasco | geboortedatum = {{Geboortedatum|1925|1|19}} | geboorteplek = [[Pauls Valley, Oklahoma|Pauls Valley]], [[Oklahoma]], {{vlagland|Verenigde State}} | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|1925|1|19|1996|5|31}} | sterfteplek = [[Galveston, Texas|Galveston]], [[Texas]], {{vlagland|Verenigde State}} | laaste rusplek = | nasionaliteit = {{vlagland|Verenigde State}} | veld = Skilderkuns, tekenkuns, beeldhouwerk | opleiding = Universiteit van Texas te Austin; Jeppson Kunsinstituut; [[Art Students League van New York]]; Skool vir Skildery en Beeldhouwerk, [[San Miguel de Allende]] | beweging = [[Abstrakte ekspressionisme]], [[New York-skool]] | werke = ''Big Sitting Cat'' (1949), ''Boy'' (1950), ''Untitled'' (1982) | toekenings = Bronsster-medalje (Tweede Wêreldoorlog); Burgemeestersonderskeiding vir Uitstaande Bydraes tot die Kunste, Houston (1987) | beïnvloed_deur = [[Jackson Pollock]], [[Jean Dubuffet]], [[Hans Hofmann]] | beïnvloed = [[Julian Schnabel]], [[George Condo]] | webwerf = {{URL|josephglascofoundation.org}} | agtergrondkleur = #BCD4E6 }} '''Joseph Glasco''' (19 Januarie 1925 – 31 Mei 1996) was 'n Amerikaanse abstrakte ekspressionis<ref>{{Cite book |last=Myers |first=Bernard |title=Expressionism in American Painting |publisher=Buffalo Fine Arts Academy |year=1952 |edition=1st |location=Buffalo, NY |pages=29, 48, 62 |asin=B000PSWTCO}}</ref> skilder, tekenaar en beeldhouer. Hy is veral bekend vir sy vroeë figuurlike tekeninge en skilderye en in latere jare vir die dekonstruksie van die figuur om sy nie-objektiewe skilderye te ontwikkel wat voortbou op abstraksie van die 1950's.<ref name="raeburn" /><ref name=":2" /> Sy werke word in meer as 30 internasionale museumversamelings bewaar. Sy artistieke nalatenskap word behartig deur die Joseph Glasco Charitable Foundation (Dallas, Texas) — [http://josephglascofoundation.org josephglascofoundation.org]. == Biografie == === Vroeë jare en opleiding === Glasco is op 19 Januarie 1925 gebore in [[Pauls Valley]], [[Oklahoma]], en het grootgeword in [[Tyler, Texas|Tyler]], Texas.<ref name="nyt">"Joseph Glasco, 71, Painter and Sculptor". ''The New York Times''. 9 Junie 1996.</ref> Sy ouers was Lowell en Pauline Glasco. Hy het drie broers en twee susters gehad. Sy beeldende talent het reeds op skool na vore getree, en hy het later aan die [[Universiteit van Texas te Austin]] studeer.<ref name="raeburn"/> === Tweede Wêreldoorlog === Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] is Glasco in die Amerikaanse leër opgeroep en het hy in die Europese teater gedien as 'n soldaat in Patton se Derde Leër. Hy het deelgeneem aan die [[Slag van die Ardennemoffensief]] (1944–1945) en is met die [[Bronsster-medalje]] onderskei vir sy dapperheid.<ref name="raeburn"/> Terwyl hy gewag het op sy terugkeerorders ná V-E Dag, is hy aangewys om kuns te studeer aan die Portsmouth Art School in Bristol, Engeland, wat hom die geleentheid gegee het om London en sy teaters gereeld te besoek.<ref name="raeburn"/> === Los Angeles en Meksiko === Na die oorlog het Glasco na Los Angeles verhuis om sy kunsstudies voort te sit. Daar het hy [[Rico Lebrun]] ontmoet en kortliks by hom gestudeer aan die Jeppson Kunsinstituut.<ref name="raeburn"/> Daarna het hy gaan studeer aan die Skool vir Skildery en Beeldhouwerk in [[San Miguel de Allende]], Meksiko — 'n stad wat destyds 'n toevlugsoord was vir skilders, digters en intellektuele van regoor die wêreld. Daar het hy [[Rufino Tamayo]], die groot Meksikaanse skilder, en [[Jesús Guerrero Galván]] leer ken. Hierdie ontmoetings het Glasco se siening oor kleur, vorm en die verhouding van die kunstenaar met nie-Westerse kulture ingrypend verander.<ref name="raeburn"/> === New York en die New York-skool === In 1949 het Glasco in New York aangekom en die [[Art Students League van New York]] bygewoon,<ref name="raeburn"/> waar hy onder [[George Grosz]] gestudeer het. Na sy eerste solovertoning by die Perls Gallery in 1950 het die MoMA die werk ''Big Sitting Cat'' vir sy permanente versameling aangekoop, en die [[Metropolitaanse Museum van Kuns]] het ook een van sy 1949-tekeninge aangekoop.<ref name="raeburn"/> Die sleutelpersoon in Glasco se toetrede tot die kern van die abstrakte ekspressionisme was [[Alfonso Ossorio]] — 'n Filippynse-Amerikaanse kunstenaar en kunsmesenat wat hom aan [[Jackson Pollock]], [[Lee Krasner]], [[Willem de Kooning]], [[Jean Dubuffet]] en [[Clyfford Still]] voorgestel het.<ref name="raeburn2">Raeburn, bl. 58–59.</ref> Ossorio se landgoed The Creeks in East Hampton het 'n intellektuele sentrum van die New York-skool geword. In 1952 is Glasco opgeneem in [[Michel Tapié]] se epogmakende boek ''Un Art Autre'' — saam met Pollock, Dubuffet, De Kooning en Rothko.<ref name="tapie">Tapié, Michel. ''Un Art Autre''. Parys: Gabriel-Giraud et fils, 1952.</ref> Hierdie publikasie het sy plek in die Europese beskouing van die Amerikaanse avant-garde bevestig en 'n belangrike brug gevorm tussen die New York- en Paryse naoorlogse modernisme. Belangrike versamelaars van Glasco se werk in hierdie tydperk het ingesluit Stanley J. Seeger, die bekende Picasso-versamelaar, en [[Joseph Hirshhorn]], wie se versameling later die grondslag gevorm het van die [[Hirshhorn Museum en Beeldhouwerktuin]] van die Smithsonian Instituut in 1966. Die Pulitzer-prys-wenner en digter [[Elizabeth Bishop]] het ook Glasco se vroeë tekeninge versamel.<ref name="raeburn"/> === Griekeland, die Middellandse See en Europa === Glasco se reislustige natuur het hom uit New York gelei na talle plekke in Europa. Omstreeks 1961–1962 het hy [[Mikonos]] ontdek — die Griekse eiland wat hy beskryf het as die eerste plek waar hy werklik gelukkig gevoel het.<ref name="raeburn3">Raeburn, bl. 191–199.</ref> Op Mikonos, deur die Italiaanse skilder [[Afro Basaldella]], het hy [[Cy Twombly]] leer ken — die Amerikaanse kunstenaar wat hoofsaaklik in Italië en Griekeland gewoon en gewerk het — en die twee het hegte vriende geword. Glasco het later gesê dat hy en Twombly mekaar elke somer op Mikonos vir jare lank gesien het.<ref name="raeburn3"/> Hy het ook tyd deurgebring in [[Taos, New Mexico|Taos]], New Mexico, waar hy bekend geraak het as een van die Taos Moderns en [[Frieda Lawrence]] (weduwee van [[D.H. Lawrence]]) leer ken het, wat 'n verdere sleutelinvloed op sy lewe en werk sou word.<ref name="raeburn"/> === Asië en 'n internasionale wêreldbeskouing === Glasco se reise na Asië het nuwe dimensies aan sy artistieke wêreldbeskouing toegevoeg. Hy het herhaaldelik na Japan, Indië, Hongkong, Maleisië, Nepal, Singapoer en Thailand gereis.<ref name="raeburn"/> Sy blootstelling aan die tradisionele Japannese uitvoerende kunste — met sy benadering tot liggaamlike aanwesigheid, beweging en abstraksie — het in sy latere werke weerklank gevind. Sy kennismaking met Asiatiese kuns en kultuur het Glasco verander van 'n New Yorkse skilder na 'n kunstenaar met 'n waarlik internasionale wêreldbeskouing. Suid-Afrika se eie lewende tradisies van figuurkuns en abstraksie — soos verteenwoordig deur instellings soos die [[Zeitz Museum of Contemporary Art Africa]] en die [[Norval Foundation]] in Kaapstad — weerspieël dieselfde spanning tussen die menslike figuur en abstraksie wat Glasco se hele loopbaan gekenmerk het. === Galveston en laat skilderye (1975–1996) === In die vroeë 1970's het Glasco 'n groot loft uit die 19de eeu in [[Galveston]], Texas ontdek wat sy vaste tuisbasis geword het. Onder die invloed van Ossorio het hy abstrakte collage reeds in die vroeë 1960's begin verken, maar eers teen die middel-1970's het sy skilderye volledig abstrak geword. Hy het toe intensief gekleurde, alomteenwoordige abstrakte skilderye begin maak van ritmiese, mosaïek-gestileerde doek-op-doek-werke. Hy het eers die oppervlak met 'n gestuele laag verf bedek en daarna doekstukke wat uit geskilderde doeke gesny is, aangebring en vasgeplak. Glasco het hierdie benadering beskou as die volgende stap voorbij die druppelskilderye van Jackson Pollock.<ref name="raeburn"/> In 1986 is 'n groot retrospektiewe uitstalling van Glasco se werk by die Contemporary Arts Museum Houston deur Marti Mayo georganiseer.<ref name="mayo">Mayo, Marti (1986). ''Joseph Glasco 1948–1986: A Sesquicentennial Exhibition''. Houston: Contemporary Arts Museum Houston.</ref> In 1991 is sy werk gekies vir die Whitney Biennial<ref name="whitney">"Whitney Biennial 1991". whitney.org.</ref> saam met [[Jasper Johns]], [[Ellsworth Kelly]], [[Joan Mitchell]], [[Robert Rauschenberg]], [[Julian Schnabel]] en [[Cy Twombly]]. Glasco se vriendskap met [[Julian Schnabel]] het begin toe Schnabel, 'n jong kunstenaar, die aangrensende ateljee in Galveston besoek het. Ten spyte van die groot ouderdomsverskil het hulle mekaar as artistieke en intellektuele geesgenote herken en hegte vriende geword. Hulle het saam gereis, mekaar se werk bespreek en mekaar se uitstallings geïnstalleer.<ref name="raeburn"/> === Rolprent === Glasco het verskyn in die film [[Basquiat (film)|''Basquiat'']] (1996) onder regie van [[Julian Schnabel]] — 'n biografiese film oor die lewe van [[Jean-Michel Basquiat]], met [[David Bowie]] in die rol van [[Andy Warhol]].<ref name="basquiat">''Basquiat''. Regie: Julian Schnabel. Miramax Films, 1996.</ref> Hierdie verskyning bevestig sy organiese teenwoordigheid oor verskeie geslagte van die Amerikaanse avant-garde. === Styl en artistieke taal === Glasco se werk laat hom nie maklik kategoriseer nie. Vroeë werke toon 'n figuratiewe tendens verwant aan die surrealistiese biomorfse abstraksie van [[Arshile Gorky]]. In sy middeljare het hy surralisme en kubisme verken, en in sy ryp periode het hy na gebare-skildery beweeg. 'n Kenmerkende eienskap van sy skildery is die bewaring van die menslike figuur selfs in die mees abstrakte komposisies — die figuur verbrokkel, maar verdwyn nooit heeltemal van sy doeke nie. Juis hierdie spanning tussen voorstelling en abstraksie het hom van baie van sy tydgenote onderskei. In die katalogus van die uitstalling ''Fifteen Americans'' het hy geskryf: «Skildery is vir my nie iets wat ek sien nie, maar iets wat ek is. Daar is geen "onderwerp" nie. Ek begin, en miskien is dit 'n landskap, en my landskappe is koppe. Dit is innerlike gedagtes wat bestaan nie in my oë nie, maar in die hart en verstand.»<ref name="moma"/> == Museumversamelings == Glasco se werke word in meer as 30 internasionale versamelings bewaar, onder andere:<ref name="raeburn"/> * [[Museum of Modern Art]] (MoMA), New York * [[Metropolitaanse Museum van Kuns]], New York * [[Whitney Museum of American Art]], New York * [[Solomon R. Guggenheim-museum]], New York * [[Harvard Kunsmuseums]], Cambridge * [[Hirshhorn Museum en Beeldhouwerktuin]], Washington D.C. * [[Smithsonian Amerikaans Kunsmuseum]], Washington D.C. * [[Chicago Kunsinstituut]] * [[Museum of Fine Arts, Houston]] * [[Menil-versameling]], Houston * [[Yale Universiteits-kunsmuseum]], New Haven * [[Dallas Museum of Art]] Van Julie tot Oktober 2025 het die Museum of Fine Arts, Houston die uitstalling ''Celebrating Joseph Glasco'' aangebied ter herdenking van die honderdste herdenking van die kunstenaar se geboorte.<ref name="mfah">"Celebrating Joseph Glasco". The Museum of Fine Arts, Houston. 2025.</ref> == Nalatenskap == Joseph Glasco is op 31 Mei 1996 in Galveston, Texas, oorlede. Sy artistieke nalatenskap word behartig deur die Joseph Glasco Charitable Foundation, wat die dokumentering, bewaring en bekendstelling van 'n versameling van meer as 900 werke onderneem. 'n Grootskaalse retrospektiewe uitstalling getiteld «Joseph Glasco: From Darkness into Light» word beplan om die kunstenaar aan 'n internasionale gehoor bekend te stel. Die [[Smithsonian Archives of American Art]] bewaar materiaal wat verband hou met Glasco, en bied navorsers toegang tot primêre bronne oor sy kreatiewe pad. == Verwysings == {{Verwysings|verwysings= <ref name="raeburn">{{Cite book |last=Raeburn |first=Michael |title=Joseph Glasco: The Fifteenth American |publisher=Cacklegoose Press |year=2015 |isbn=9781611688542 |location=London |publication-date=2015 |language=English}}</ref> <ref name=":2">Interview with Joseph Glasco Foundation Art Advisor Marti Mayo</ref> <ref name="moma">{{Cite web |title=Joseph Glasco. Untitled. 1982 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/79135 |access-date=2023-09-16 |website=The Museum of Modern Art}}</ref> }} == Bronnelys == * Raeburn, Michael. ''Joseph Glasco: The Fifteenth American''. Londen: Cacklegoose Press, 2015. {{ISBN|9781611688542}}. * Tapié, Michel. ''Un Art Autre''. Parys: Gabriel-Giraud et fils, 1952. * Mayo, Marti (1986). ''Joseph Glasco 1948–1986: A Sesquicentennial Exhibition''. Houston: Contemporary Arts Museum Houston. * Myers, Bernard (1952). ''Expressionism in American Painting''. Buffalo: Buffalo Fine Arts Academy. == Sien ook == * [[Abstrakte Ekspressionisme]] * [[New York-skool (skilderkuns)]] * [[Jackson Pollock]] * [[Alfonso Ossorio]] * [[Cy Twombly]] * [[Jean Dubuffet]] * [[Julian Schnabel]] * [[Jean-Michel Basquiat]] * [[Zeitz Museum of Contemporary Art Africa]] == Eksterne skakels == * [http://josephglascofoundation.org Joseph Glasco Charitable Foundation] — amptelike webwerf * [https://www.aaa.si.edu Smithsonian Archives of American Art] — Joseph Glasco * [https://www.moma.org Museum of Modern Art (MoMA)] — versameling * ''Basquiat'' (1996) — IMDb {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1925]] [[Kategorie:Sterftes in 1996]] [[Kategorie:Amerikaanse skilders]] 5xink2zyxwe8ejngzm32jf2chuagt8j 0 458951 2903331 2886119 2026-05-12T11:16:01Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903331 wikitext text/x-wiki {{gaan taal na}} {{Infobox scientist | name = Lancelot Thomas Hogben | image = | birth_date = {{birth date|df=yes|1895|12|9}} | birth_place = [[Portsmouth]], Engeland | death_date = {{death date and age|df=yes|1975|8|22|1895|12|9}} | death_place = [[Wrexham|Wrexham]], [[Wales|Wallis]] | occupation = eksperimentele dierkundige, mediese statistikuskundige | education = [[Trinity Kollege, Cambridge]]<br>[[Universiteit van Londen]] | doctoral_advisor = [[Ernest MacBride]] | doctoral_students = [[Horace Waring]] | workplaces = [[Universiteit van Edinburgh]]<br>[[Universiteit van Kaapstad]]<br>[[Londonse Skool vir Ekonomie]]<br>[[Universiteit van Aberdeen]]<br>[[Universiteit van Birmingham]] | spouse = [[Enid Charles]] }} '''Lancelot Thomas Hogben''' [[FRS]]<ref name="frs"/> [[FRSE]] (9 Desember 1895 – 22 Augustus 1975) was ’n Britse eksperimentele dierkundige en mediese statistikuskundige. Hy het die [[gewone platanna]] ''(Xenopus laevis)'' vroeër in sy loopbaan as ’n modelorganisme vir biologiese navorsing ontwikkel, het die eugeniekbeweging middel in sy loopbaan gekritiseer, en later populêre boeke oor wetenskap, wiskunde en taal geskryf.<ref>{{Cite journal | last1 = Sarkar | first1 = S. | title = Lancelot Hogben, 1895-1975 | journal = Genetics | volume = 142 | issue = 3 | pages = 655–660 | year = 1996 | doi = 10.1093/genetics/142.3.655 | pmid = 8849876 | pmc = 1207007}}</ref><ref name="HogbenODNB"/> == Vroeë lewe en opleiding == Hogben is gebore en grootgemaak in [[Southsea]] naby [[Portsmouth]] in [[Hampshire]].<ref name="frs"/> Hy het die Tottenham Graadskool in Londen bygewoon nadat sy familie in 1907 na Stoke Newington verhuis het, waar sy moeder grootgeword het. Daarna het hy as mediese student fisiologie aan [[Trinity Kollege, Cambridge]] studeer.<ref name="HogbenODNB" /> Hogben het as ’n eksterne student aan [[Universiteit van Londen]] begin voordat hy by Cambridge kon aansoek doen, en het in 1914 sy Baccalaureus Scientiarum (BSc) verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n491/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=432}}</ref> Hy het sy Cambridge graad in 1915 met ’n gewone BA verwerf. Hy het sosialistiese oortuigings ontwikkel, die naam van die universiteit se Fabian Vereniging na Sosialistiese Vereniging verander en ’n aktiewe lid van die Onafhanklike Arbeidsparty geword. Later het hy homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref name="k&h"/> Tydens die [[Eerste Wêreldoorlog]] was hy ’n pasifis en het by die Quakers aangesluit.<ref name="frs"/> Hy het ses maande saam met die Rooi Kruis in Frankryk gewerk, onder die Vriende se Oorlogs Slagofferdiens en die Vriende se Ambulans Eenheid. Hy het daarna na Cambridge teruggekeer en is in Wormwood Scrubs as ’n oortuigingsvrygestelde in 1916 gevange gehou. Sy gesondheid het ingestort en hy is in 1917 vrygelaat.<ref name="frs"/> Sy broer George was ook ’n oortuigingsvrygestelde en het saam met die Vriende se Ambulans Eenheid gedien. == Loopbaan == Na ’n jaar van herstel het hy dosentsposte aan Londense universiteite aanvaar, en in 1921 het hy die Doktor in Wetenskap (D.Sc.) in Dierkunde aan die [[Universiteit van Londen]] verwerf.<ref>{{cite web |url=http://www.archive.org/details/historicalrecord00univrich/page/n265/1up?view=theater |title=Universiteit van Londen Historiese Rekord 1836-1926 |year=1912 |page=246}}</ref> In 1922 het hy na die [[Universiteit van Edinburgh]] en sy Dierefoknavorsingsdepartement verhuis. In 1923 was Hogben een van die stigters van die [[Sosiologiese Eksperimentele Biologie Vereniging|Vereniging vir Eksperimentele Biologie]] en sy tydskrif, die ''[[British Journal of Experimental Biology|Britse Tydskrif vir Eksperimentele Biologie]]'' (herbenoem in 1930 na ''Tydskrif vir Eksperimentele Biologie''), saam met [[Julian Huxley]] en die genetikus [[Francis Albert Eley Crew|Francis Albert Eley Crew]] (1886–1973). Volgens Gary Werskey was Hogben die enigste stigter sonder eugeniese idees. In 1923 is hy ook verkies as ’n Lid van die [[Koninklike Genootskap van Edinburgh|Royal Society of Edinburgh]]. Sy voorstelle is gedoen deur [[James Hartley Ashworth]], [[James Cossar Ewart]], [[Francis Albert Eley Crew]] en John Stephenson. Hy het die [[Keith-prys|Keith-prys]] van die genootskap vir die periode 1933–35 ontvang.<ref>{{cite book|title=Biografiese Indeks van Vorige Lede van die Royal Society of Edinburgh 1783–2002|date=Julie 2006|publisher=Royal Society of Edinburgh|isbn=0-902-198-84-X|url=https://www.rse.org.uk/wp-content/uploads/2019/03/fells_indexp1.pdf|page=447}}</ref> Daarna het hy na [[McGill Universiteit|McGill Universiteit]] verhuis. In 1927 het hy die leerstoel in dierkunde aan die [[Universiteit van Kaapstad]] aanvaar. Hy het in [[endokrinologie|endokrinologie]] gewerk en die kameleontei-eienskappe van die gewone platanna bestudeer. Die volwasse kleur van die platanna het van sy vroeë omgewing af gehang; wilde platanna's is bruin-groen, platannas' wat in ’n donker omgewing grootgemaak is, het swart geword, en in ’n ligte omgewing het hulle lig van kleur geword. Hogben het teorieë ontwikkel dat die platannase vermoë om kleure te ontwikkel, verband hou met die [[hipofise|hipofiseklier]]. Nadat die hipofiseklier verwyder is, het die platanna's wit geword ongeag die omgewing.<ref name="Distillations"/> Die platanna's het ook ’n newe-effek ontwikkel wat Hogben probeer teenwerk het deur pituitêre uittreksel van ’n [[os|os]] in te spuit. Hy het opgemerk dat wyfie-Xenopus-platanna,s binne ure ge-ovuleer het nadat hulle met die uittreksel ingeënt is. Op hierdie manier het Hogben toevallig ’n menslike swangerskapstoets ontdek. Hy het geweet dat die os-uittreksel chemies soortgelyk is aan [[menslike choriongonadotropien|menslike choriongonadotropien (HCG)]], ’n hormoon wat deur swanger vroue afgeskei word. Hy het bevestig dat wyfie-Xenopus-platanna's, wanneer ingeënt met urine van ’n swanger vrou, binne ure ge-ovuleer het.<ref name="Distillations"/> Hogben het die werk in Suid-Afrika aantreklik gevind, maar sy teenkanting teen die land se [[Apartheidsbeleid in Suid-Afrika|rassebeleid]] het hom laat vertrek. In 1930 het Hogben na die [[Londonse Skool vir Ekonomie]] verhuis, in ’n leerstoel vir [[sosiale biologie|sosiale biologie]]. Daar het hy voortgegaan om die Hogben Swangerskapstoets te ontwikkel. Vorige swangerskapstoetse het enkele dae geneem en het die dood van muise of hase tot gevolg gehad. Hogben se toets het ure geneem en kon uitgevoer word sonder skade aan die platanna's, wat hergebruik kon word vir toekomstige toetse. Dit het ongeveer vyftien jaar, van die middel van die 1930’s tot in die 1940’s, die belangrikste internasionale swangerskapstoets geword.<ref>name="Distillations"</ref> Die sosiale biologie-posisie aan die [[Londonse Skool vir Ekonomie]] is befonds deur die [[Rockefeller-stigting|Rockefeller-stigting]], en toe die befondsing teruggetrek is, het Hogben na [[Aberdeen]] verhuis en Regius Professor van Natuurlike Geskiedenis aan die [[Universiteit van Aberdeen]] in 1937 geword. Tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het Hogben verantwoordelikheid vir die [[Britse Weermag|Britse Leër]] se mediese statistiek gehad. Van 1941 tot 1947 was hy Mason Professor in Dierkunde aan die [[Universiteit van Birmingham]] en van 1947–1961 professor in mediese statistiek, toe hy afgetree het. In 1963 het hy die eerste Visekanselier van die [[Universiteit van Guyana]] geword, ’n pos wat hy in April 1964 verlaat het en in 1965 bedank het. === Xenopus-swangerskapstoets-geskil === Hogben se aanspraak dat hy die Xenopus-swangerskapstoets ontdek het, is betwis deur twee Suid-Afrikaanse navorsers, [[Hillel Shapiro]] en [[Harry Zwarenstein]]. Shapiro was ’n student van Hogben in Kaapstad en het erken dat Hogben voorgestel het dat Xenopus geskik is vir algemene navorsing. Die swangerskapstoets self is egter deur Shapiro en sy mede-navorsers Harry Zwarenstein ontdek, en hul resultate en verslae is wyd in mediese tydskrifte en handboeke gepubliseer<ref name="University of Cape Town CAPETOWN 1946"/> in Suid-Afrika en die Verenigde Koninkryk; in hul verslag, gepubliseer deur die Koninklike Genootskap van Suid-Afrika in Oktober 1933, het Shapiro en Zwarenstein aangekondig dat hulle die vorige maand suksesvol Xenopus in 35 swangerskapstoetse gebruik het. Die volgende lente het ''[[Nature (journal)|Nature]]'' hul verslag geplaas.<ref/> Die brief van Shapiro en Zwarenstein, gepubliseer in die ''[[British Medical Journal]]'' op 16 November 1946, het verduidelik dat Hogben retrospectief verkeerdelik die krediet vir die ontdekking van die toets opgeëis het.<ref/> Nobelpryswenner [[John B. Gurdon]] van die Wellcome CRC Instituut en Nick Hopwood van die Departement Geskiedenis en Filosofie van Wetenskap, Universiteit van Cambridge, het hierop in detail ingegaan in hul omvattende artikel van 2003 in ''[[The International Journal of Developmental Biology]]'', en verduidelik dat hoewel Hogben in beginsel gedemonstreer het dat Xenopus gebruik kon word om die teenwoordigheid van gonadotropiene in swanger vroue se urine te toets, sy verslag nie die swangerskapstoets self genoem het nie; hy het blykbaar ander navorsingsrigtings gevolg.<ref/> === Politieke sienings === Terwyl hy [[Londonse Skool vir Ekonomie]] se leerstoel vir Sosiale Biologie beklee het, het Hogben ’n onvermoeide aanval teen die Britse [[eugeniekbeweging]] geloods, wat in die 1920’s en 1930’s op sy hoogtepunt was. In teenstelling met eugenici, wat ’n streng lyn tussen erflikheid (natuur) en omgewing (voeding) getrek het, het Hogben die 'wederkerigheid van natuur en voeding' beklemtoon.<ref name="k&h"/> Hogben se beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding was die eerste keer dat [[genoom-omgewing interaksie]] (of 'gen-omgewing wisselwerking') gebruik is om statistiese pogings om die bydraes van natuur en voeding te skei, sowel as eugeniese gevolgtrekkings uit daardie statistiek, te ondermyn. Sy belangrikste teenstander gedurende hierdie tydperk was [[R.A. Fisher]], die voorste wetenskaplike eugenikus van die tyd. In ’n biografiese oorsig vir ''Twentieth Century Authors'' het Hogben gesê: <blockquote> Ek hou van Skandinawiërs, ski, swem, en sosialiste wat besef dat dit ons taak is om sosiale vooruitgang op vreedsame wyse te bevorder. Ek hou nie van sokker, ekonome, eugenici, fasciste, Staliniste, en Skotse konserwatiewes nie. Ek dink seks is nodig en dat bankiers dit nie is nie.<ref name="k&h"/> </blockquote> === Populêre wetenskaplike skryfwerk === Geïnspireer deur die voorbeeld van ''[[The Outline of History]]'' deur [[H.G. Wells]], het Hogben begin werk aan boeke wat ontwerp is om wiskunde en wetenskap vir die breë publiek te populariseer. Hy het twee baie gewilde werke van populêre wetenskap geskryf, ''Mathematics for the Million'' (1936) en ''Science for the Citizen'' (1938). ''Mathematics for the Million'' is wyd gepreseer, met H.G. Wells wat gesê het dat dit ''’n groot boek is, ’n boek van eerste klas belangrikheid''.<ref name="MFTM"/> Die boek is ook geprys deur [[Albert Einstein]], [[Bertrand Russell]] en [[Julian Huxley]].<ref name="MFTM2"/> ''Mathematics for the Million'' is na Hogben se dood herdruk.<ref name="MFTM2"/> Terwyl hy in Aberdeen was, het Hogben ’n belangstelling in taal ontwikkel. Benewens die redigering van ''The Loom of Language'' deur sy vriend [[Frederick Bodmer]], het hy ’n internasionale taal geskep, [[Interglossa]], as 'n konsep vir ’n hulpbron vir ’n demokratiese wêreldorde'. [[George Orwell]] het in sy opstel [[Politics and the English Language]] ’n sin van Hogben gebruik as voorbeeld van hoe nie om te skryf nie, veral met betrekking tot die gebruik van metafore.<ref/> {{quote|Boonop kan ons nie “ducks and drakes” speel met ’n inheemse battery van idioome wat buitengewone samevoegings van woorde voorskryf (...)|Orwell (1946), aanhalend van Hogben, ''Interglossa'' (1943)}} {{quote|Professor Hogben speel “ducks and drakes” met ’n battery wat voorskrifte kan skryf (...)|Orwell, ''Politics and the English Language'' (1946)}} == Persoonlike lewe == In 1918 het Hogben met die wiskundige, statistikkundige, sosialistiese en feministiese [[Enid Charles]] van [[Denbigh]] getrou, met wie hy twee seuns en twee dogters gehad het.<ref name="HogbenODNB"/> Hy het [[Wels (taal)|Wels]] geleer.<ref/> In die 1950’s het Hogben hom in [[Glyn Ceiriog]] in Noord-Wallis gevestig, waar hy ’n huis gekoop het. In daardie dekade het sy huwelik met Enid verbrokkel; die paar het in 1953 geskei en in 1957 geskei geskei. Later daardie jaar het hy (Mary) Jane Roberts (''née'' Evans) getrou, ’n plaaslike weduwee en afgetrede skoolhoof, wat sewe jaar jonger as hy was. Weduwee na die dood van Jane in 1974, het hy in 1975 in die War Memorial Hospital by [[Wrexham]] gesterf, 79 jaar oud, en is in die nabye [[Pentre Bychan]] gekremeer.<ref name=shropstar/> Hy was ’n ateïs, en het homself as ’n "wetenskaplike humanis" beskryf.<ref/> <ref>{{Cite book |url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.205669 |title=I Believe |date=1940 |publisher=George Allen & Unwin Ltd |location=London |pages=115–128}}</ref> == Toekennings == Hogben is die Neill-prys toegeken, asook ’n goue medalje, vir sy werk in wiskundige genetika.<ref name="k&h"/> In 1936 het hy ’n [[Lid van die Koninklike Genootskap|Fellow van die Royal Society]] geword.<ref name="frs"/> Die aanhaling het gesê: <blockquote> Bekend vir sy werk in Eksperimentele Dierkunde, veral met betrekking tot die meganisme van kleurverandering by [[Amfibie|amfibieë]] en [[Reptiel|reptiele]]. Hy het ’n reeks belangrike artikels gepubliseer oor die effek van [[hormoon]]s op die pigmentêre effekstelsel en op die [[Biologiese lewensiklus|voortplantingsiklus]] van [[werwelose]] diere, en het aan baie takke van [[vergelykende fisiologie]] gewerk. Meer onlangs het hy aansienlike bydraes tot [[genetika]] gelewer, veral met betrekking tot die mens. </blockquote> == Erfenis == Hogben se navorsing het ’n blywende indruk op die geskiedenis van biologie gemaak. Die [[Afrikaanse kloukikker|Xenopus laevis]], wat hy as modelorganisme ontwikkel het, is nou een van die mees gebruikte [[modelorganismes]] in biologiese navorsing. Net so het sy klem op die interafhanklikheid van natuur en voeding wetenskaplike praktyk en debat beïnvloed en bly beïnvloed. In terme van wetenskaplike praktyk skuld moderne navorsing oor [[fenotipiese plastisiteit]], [[gen-omgewing interaksie]] en [[ontwikkelingsisteme-teorie]] baie aan Hogben se aanvanklike fokus op die interafhanklike begrip van [[natuur en voeding]] eerder as ’n dichotomie. In terme van wetenskaplike debat was die geskil tussen Hogben en [[R.A. Fisher]] oor [[gen-omgewing interaksie]] die eerste van baie toekomstige geskilpunte oor die vraag in watter mate die primêrheid van die [[geen]] onafhanklik van die omgewing verstaan kan word. <ref name="Tabery2008"/> Die debat oor [[natuur en voeding]], die [[ras en intelligensie-geskil]], die [[erflikheid van IK|erflikheids-oorloë]], bekommernisse oor die genetisering van komplekse menslike eienskappe, en argumente oor die beloftes en gevare van die [[Menslike Genoomprojek]] sluit almal elemente van meningsverskil oor die primêre rol van die geen in. Hogben se aanval op daardie primêrheid deur die beroep op die interafhanklikheid van natuur en voeding het in elke opvolgende debat weerklink. === Die Hogben-argief === Die Lancelot Thomas Hogben-dokumente word gehou in die [http://www.special-coll.bham.ac.uk/ Spesiale Versamelinge] van die [[Universiteit van Birmingham]]. Hoogtepunte van die argief sluit in ’n konsep van sy outobiografie (later geredigeer en gepubliseer deur sy seun Adrian Hogben en sy vrou), korrespondensie, handgetekende diagramme vir sy boeke, en refleksies oor sy lewe en werke. (Vir ’n oorsig van die Hogben-argief, sien [http://www.amphilsoc.org/mendel/2006.pdf Tabery 2006]). ==Werke== *''A Short Life of [[Alfred Russel Wallace]] (1823-1913)'', p.&nbsp;64 (London, [[Society for Promoting Christian Knowledge]], 1918)<ref name="Keynes">{{cite web | url=http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | title=Lancelot Hogben, FRS (1895-1975) | work=[[Galton Institute]] December 2001 Newsletter | access-date=December 16, 2014 | author=Milo Keynes | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm | archive-date=24 September 2015 | df=dmy-all | author-link=Milo Keynes }}Reprinted from ''[[Notes and Records of the Royal Society]]'', London, 1999; vol. 53: pp. 361-369, [http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm part 2] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924020542/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0203/Lancelot_Hogben.htm |date=24 September 2015 }}</ref> *''Exiles of the Snow, and Other Poems'' (1918) *''An Introduction to Recent Advances in Comparative Physiology'' (1924) with Frank R. Winton *'' The Pigmentary Effector System. A review of the physiology of colour response'' (1924) *''Comparative Physiology'' (1926) *''Comparative Physiology of Internal Secretion'' (1927) *''The Nature of Living Matter'' (1930) *''Genetic Principles in Medical and Social Science'' (1931) *''Nature or Nurture - The William Withering Lectures for 1933'' (1933) *''[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.476145/page/n5 Mathematics for the Million: A Popular Self-Educator]'' (London, [[George Allen & Unwin]], 1936), illustrated by [[Frank Horrabin]], Primers for the Age of Plenty - No. 1. Re-issued in the United States by W. W. Norton & Company, Inc. (1937).<ref>Phillip Gething, [https://www.newscientist.com/article/mg12717264-600-forum-a-whiff-of-optimism-whatever-happened-to-self-improvement/ "Forum: A whiff of optimism – Whatever happened to self-improvement?"], ''[[New Scientist]]'', 21 July 1990. Retrieved 6 January 2019.</ref> *''The Retreat from Reason'' (1936) [[Conway Memorial Lecture]] 20 May 1936, chaired by [[Julian Huxley]].<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | title=1936 Lancelot Hogben: The Retreat From Reason | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216011808/http://conwayhall.org.uk/1936-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''[https://archive.org/details/ScienceForTheCitizen-LanceoletHogben/page/n5 Science for the Citizen: A Self-Educator Based on the Social Background of Scientific Discovery]'' (London, George Allen & Unwin, 1938), illustrated by Frank Horrabin, Primers for the Age of Plenty - No. 2. *''Political Arithmetic: A Symposium of Population Studies'' (1938) editor *''Dangerous Thoughts'' (1939) *''Author in Transit'' (1940) *''Principles of Animal Biology'' (1940) *''[[Interglossa]]: A Draft of an Auxiliary for a Democratic world order, Being an Attempt to Apply Semantic Principles to Language Design'' (1943) *''The Loom of Language: A Guide To Foreign Languages For The Home Student'' by [[Frederick Bodmer]] (1944), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 3. *''An Introduction to Mathematical Genetics'' (1946) *''History of the Homeland: The Story of the British Background'' by Henry Hamilton (1947), edited by Hogben, Primers for the Age of Plenty - No. 4. *''The New Authoritarianism'' (1949) Conway Memorial Lecture 1949<ref>{{cite web | url=http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | title=1949 Lancelot Hogben: The New Authoritarianism | publisher=[[Conway Hall Ethical Society]] | access-date=December 16, 2014 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20141216012307/http://conwayhall.org.uk/1949-lancelot-hogben | archive-date=16 December 2014 | df=dmy-all }}</ref> *''From Cave Painting To Comic Strip: A Kaleidoscope of Human Communication'' (1949) *''Chance and Choice by Cardpack and Chessboard'' (1950) *''Man Must Measure: The Wonderful World of Mathematics'' (1955) *''Statistical theory. The relationship of probability, credibility and error. An examination of the contemporary crisis in statistical theory from a behaviorist viewpoint'' (1957) *''The Wonderful World Of Energy'' (1957)<ref name="glxsf58">{{cite news |first=Floyd C. |last=Gale |author-link=Floyd C. Gale |title=Galaxy's 5 Star Shelf |work=[[Galaxy Science Fiction]] |url=https://archive.org/stream/galaxymagazine-1958-09/Galaxy_1958_09#page/n101/mode/2up |date=September 1958 |page=104}}</ref> *''The Signs of Civilisation'' (1959) *''The Wonderful World of Communication'' (1959) *''Mathematics in the Making'' (1960) *''Essential World English'' (1963) with Jane Hogben and Maureen Cartwright *''Science in Authority: Essays'' (1963) *''The Mother Tongue'' (1964) *''Whales for the Welsh — A Tale of War and Peace with Notes for those who Teach or Preach'' (1967) *''Beginnings and Blunders or Before Science Began'' (1970) *''The Vocabulary Of Science'' (1970) with Maureen Cartwright *''Astronomer Priest and Ancient Mariner'' (1972) *'' Maps, Mirrors and Mechanics'' (1973) *''Columbus, the Cannon Ball and the Common Pump'' (1974) *''How The World Was Explored'', editor, with [[Marie Neurath]] and Joseph Albert Lauwerys *Hogben, Anne; Hogben, Lancelot Thomas; Hogben, Adrian. ''Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography'' (1998)<ref>{{cite book |author1=Hogben, Anne |author2=Hogben, Lancelot Thomas |author3=Hogben, Adrian |title=Lancelot Hogben: scientific humanist: an unauthorised autobiography |publisher=Merlin |location=London |year=1998 |isbn=978-0-85036-470-5 }}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == *[https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.galtoninstitute.org.uk/Newsletters/GINL0112/Lancelot_Hogben.htm Lancelot Hogben biography at the Galton Institute] *[https://web.archive.org/web/20080116124018/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,789716,00.html ''Scientific Humanism''], in ''[[Time Magazine]]'' (11 March 1940) *[[Max Perutz]] on [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=162693&sectioncode=6 Lancelot Hogben and his autobiography] in Times Higher Education (31 July 1998) *[http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf Details of research on Xenopus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106001401/http://www.ijdb.ehu.es/fullaccess/fulltext.feb00/GURDON.pdf |date=6 January 2010 }} *[https://archive.today/20121223144809/http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqSearch=RefNo=='EC/1936/08'&dsqDb=Catalog Royal Society certificate of election] *[http://www.royalsoc.ac.uk/DServe/dserve.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=ImageView.tcl&dsqDb=Catalog&dsqImage=Hogben%20L%20T,%20GA%20WS%201259.jpg Royal Society photograph]{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.kafejo.com/interglossa/ First part of Interglossa] (there is a photograph of the author on p.&nbsp;2.) *[https://web.archive.org/web/20051231013344/http://www.rickharrison.com/language/interglossa.html Brief excerpts from Interglossa] *[https://sites.google.com/site/interglossa1943/home Full text and diagrams from Interglossa] *[https://web.archive.org/web/20160413014035/https://www.americanscientist.org/bookshelf/pub/david-mumford Scientists' Nightstand: David Mumford] - a tribute to ''Mathematics for the Million'' from [[Fields Medal]]list [[David Mumford]] *[https://web.archive.org/web/20110412061931/http://digital.library.adelaide.edu.au/coll/special//fisher/corres/hogben/index.html Correspondence of Sir R.A. Fisher: Calendar of Correspondence with Lancelot Hogben] {{Glosa}} [[Kategorie:Glosa]] [[Kategorie:Bladsye met gebreekte lêerskakels]] jsv5oayaivpq0m3yhl3x7ncuzqno58a 0 459019 2903337 2892800 2026-05-12T11:20:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903337 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Nikita Haikin | image = [[Lêer:Nikita_Haikin.jpg|240px]] | caption = Haikin in 2021 | full_name = Nikita Iljitsj Haikin | birth_date = {{birth date and age|1995|7|11|df=yes}} | birth_place = [[Netanya]], [[Israel]] | height = 1,88 m | position = Doelwagter | currentclub = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | clubnumber = 12 | youthyears1 = 2002–2008 | youthclubs1 = [[FC FShM Moscow|FShM Moscow]] | youthyears2 = 2009 | youthclubs2 = [[Dinamo Moskou|Dinamo Moskou]] | youthyears3 = 2009–2010 | youthclubs3 = [[Chelsea FC|Chelsea]] | youthyears4 = 2010–2012 | youthclubs4 = [[Portsmouth FC|Portsmouth]] | youthyears5 = 2012–2013 | youthclubs5 = [[Reading FC|Reading]] | years1 = 2013–2014 | clubs1 = [[CD Nacional|Nacional]] | caps1 = 0 | goals1 = 0 | years2 = 2014–2015 | clubs2 = [[Marbella FC|Marbella]] | caps2 = 0 | goals2 = 0 | years3 = 2015 | clubs3 = [[FC Rostov| Rostov]] | caps3 = 0 | goals3 = 0 | years4 = 2015–2016 | clubs4 = [[SK Koeban Krasnodar|Koeban Krasnodar]] | caps4 = 0 | goals4 = 0 | years5 = 2016–2017 | clubs5 = [[Bnei Yehuda Tel Aviv FC|Bnei Yehuda]] | caps5 = 2 | goals5 = 0 | years6 = 2017–2018 | clubs6 = [[Hapoel Kfar Saba FC|Hapoel Kfar Saba]] | caps6 = 13 | goals6 = 0 | years7 = 2019–2022 | clubs7 = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | caps7 = 77 | goals7 = 0 | years8 = 2023 | clubs8 = [[Bristol City FC|Bristol City]] | caps8 = 0 | goals8 = 0 | years9 = 2023– | clubs9 = [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] | caps9 = 87 | goals9 = 0 | nationalyears1 = 2010 | nationalteam1 = [[Rusland o/16]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2012 | nationalteam2 = [[Rusland o/17]] | nationalcaps2 = 1 | nationalgoals2 = 0 | nationalyears3 = 2013 | nationalteam3 = [[Rusland o/18]] | nationalcaps3 = 1 | nationalgoals3 = 0 | nationalyears4 = 2015–2016 | nationalteam4 = [[Rusland o/21]] | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | club-update = 30 November 2025 | nationalteam-update = 2 November 2017 }} '''Nikita Iljitsj Haikin''' ([[Russies]]: Никита Ильич Хайкин; gebore [[11 Julie]] [[1995]]) is ’n professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat as doelwagter vir die [[Noorweë|Noorse]] klub [[FK Bodø/Glimt|Bodø/Glimt]] speel. Haikin is in [[Netanya]], [[Israel]], gebore in ’n familie wat van [[Rusland]] na Israel geëmigreer het. Sy pa is die sakeman Ilya Haikin. In 1997, toe hy twee jaar oud was, het sy familie saam met hom terug na [[Moskou]], Rusland, verhuis. Hy het [[Russiese nasionale sokkerspan|Rusland]] op jeugvlak verteenwoordig. Benewens Israeliese en Russiese burgerskap, is Haikin ook ’n Britse burger. == Klubloopbaan == Op die ouderdom van 7 het Haikin sy jeugloopbaan by FSHM Torpedo-Moskou begin. Nikita was ook deel van die Dinamo Moskou-akademie voordat hy na Engeland verhuis het.<ref>{{Cite web|url=https://www.lancs.live/sport/football/transfer-news/haikin-blackburn-chelsea-portsmouth-transfer-26026149|title=Who is Nikita Haikin? Former Chelsea & Portsmouth youth goalkeeper linked with Blackburn Rovers|website=Lancs.live|date=20 January 2023 }}</ref> In September 2013 het Haikin op proef gegaan by Reading nadat hy deur [[Chelsea FC|Chelsea]] vrygelaat is.<ref>{{cite web |url=http://www.tribalfootball.com/articles/reading-trials-russian-pair-sergey-kundik-and-nikita-khaykin-3556681 |title=Reading trials for Russian pair Sergey Kundik and Nikita Haikin |publisher=tribal football |accessdate=17 October 2012}}</ref> Haikin het sy professionele debuut in die Israeli Premier League vir Bnei Yehuda Tel Aviv gemaak op 25 Februarie 2017 in ’n wedstryd teen Maccabi Tel Aviv.<ref>{{cite web|publisher=Soccerway|url=https://int.soccerway.com/matches/2017/02/25/israel/ligat-haal/maccabi-tel-aviv-fc/bnei-yehuda-tel-aviv-fc/2310432/|title=Game Report by Soccerway|date=25 February 2017}}</ref> Hy het daarna sy kontrak laat uitloop en vir een seisoen by Hapoel Kfar Saba aangesluit. In Maart 2019 het hy ’n kontrak met die Noorse Eliteserien-klub Bodø/Glimt onderteken. In sy eerste seisoen het Nikita ’n silwermedalje gewen en in twee opeenvolgende seisoene die Noorse liga-kampioenskap in 2020 en 2021 verower. Haikin het ook in die [[UEFA Europa League|Europa League]] gespeel waar Bodø/Glimt teen spanne soos [[AC Milan|Milan]] by [[San Siro]], [[AS Roma]] by die [[Stadio Olimpico]] en [[Celtic FC|Celtic]] by Celtic Park gespeel het.<ref>{{Cite web|url=https://uk.sports.yahoo.com/news/bodo-glimt-goalkeeper-nikita-haikin-050000149.html|title=Bodo/Glimt goalkeeper Nikita Haikin aiming to make Celtic his next big scalp, and earn a move back to British football|website=uk.sports.yahoo.com}}</ref> Op 25 Januarie 2023, nadat hy deur Bodø/Glimt vrygelaat is, het Haikin ’n korttermynkontrak met die Engelse [[Football League Championship|Championship]]-klub Bristol City onderteken tot die einde van die seisoen.<ref>{{Cite news |date=25 January 2023 |title=Bristol City sign goalkeeper Haikin |language=en |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/64407314 |access-date=26 January 2023}}</ref> Haikin is op 21 Maart 2023 deur Bristol City vrygelaat en het dieselfde dag weer by Bodø/Glimt aangesluit, op ’n kontrak tot die somer van 2026.<ref>{{cite web |title=HAIKIN LEAVES CITY |url=https://www.bcfc.co.uk/news/haikin-leaves-city/ |website=bcfc.co.uk |publisher=Bristol City |access-date=3 April 2023 |date=21 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=HAIKIN HENTES HJEM: – JEG ELSKER GLIMT OG BODØ |url=https://www.glimt.no/nyheter/haikin-hentes-hjem--jeg-elsker-glimt-og-bodo |website=glimt.no |publisher=FK Bodø/Glimt |access-date=3 April 2023 |language=no |date=21 March 2023}}</ref> Op 17 April 2025, tydens die tweede been van Bodø/Glimt se UEFA Europa League-wedstryd teen [[SS Lazio|Lazio]], het Haikin twee strafskoppe gered en sy span gehelp om die eerste Noorse klub te word wat die halfeindronde van ’n Europese kompetisie bereik.<ref>{{cite web|url=https://www.nst.com.my/sports/football/2025/04/1203795/haikin-hero-bodoglimt-europa-league-fairytale-continues|title=Haikin the hero as Bodo/Glimt Europa League fairytale continues|website=New Straits Times|accessdate=18 April 2025|date=18 April 2025}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/live/c2de0597y1wt|title=Bodo/Glimt survived a superb Lazio fightback to win a frantic encounter on penalties and reach the Europa League semi-finals.|website=BBC|date=17 April 2025|accessdate=18 April 2025}}</ref> ==Internasionale loopbaan== Haikin is sedert 2010 ’n jeuginternasionaal vir Rusland, insluitend die Russiese Onder-21-span. Hy is vir die eerste keer in Oktober 2021 na die [[Russiese nasionale sokkerspan|Russiese senior nasionale span]] opgeroep as deel van hul [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 2022|Wêreldbeker]]-kwalifiseringswedstryde teen Siprus en [[Kroatiese nasionale sokkerspan|Kroasië]].<ref>{{cite web|publisher=Russiese Sokkerunie|url=https://rfs.ru/news/214724|script-title=ru:Расширенный состав на Кипр и Хорватию|language=ru|date=25 October 2021}}</ref> Op 31 Oktober 2024 het Haikin bekend gemaak dat hy van plan is om vir Noorse burgerskap aansoek te doen weens sy verlowing met ’n Noorse vrou en sy wens om hom daar permanent te vestig. Die Noorweë-afrigter Ståle Solbakken het gesê dat Haikin vir ’n oproep oorweeg kan word indien hy daarvoor kwalifiseer.<ref>{{cite news |title=Glimt-keeperen vil bli norsk: –⁠ Jeg elsker dette landet |url=https://www.vg.no/sport/i/lwJqjk/bodoe-glimt-maalvakt-nikita-haikin-vil-bli-norsk-statsborger-staale-solbakken-utelukker-ikke-landslagsspill |access-date=31 October 2024 |work=Verdens Gang |date=31 October 2024 |language=no}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Haikin, Nikita}} [[Kategorie:Russiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1995]] [[Kategorie:Lewende mense]] 64l8kk7yp3s4jcbhw2krvcjyhr6sc4f 0 459020 2903332 2892723 2026-05-12T11:16:40Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903332 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Lev Yashin | image = [[Lêer:LevYashin.JPG|240px]] | caption = Yashin in 1965 | full_name = Lev Ivanovich Yashin | birth_date = {{birth date|df=yes|1929|10|22}} | birth_place = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|RSFSR]], [[Sowjetunie]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1990|03|20|1929|10|22}} | death_place = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|RSFSR]], [[Sowjetunie]] | height = 1,89 m<ref name="Лев Иванович Яшин">{{cite web|url=http://academydinamo.ru/yashin/|title=Лев Иванович Яшин.|publisher=academydinamo.ru|language=ru|access-date=27 March 2017}}</ref> | position = Doelwagter | youthyears1 = 1948–1950 | youthclubs1 = [[Dinamo Moskou]] | years1 = 1950–1970 | clubs1 = [[Dinamo Moskou]] | caps1 = 326 | goals1 = 0 | nationalyears1 = 1956 | nationalteam1 = [[:en:Soviet Union Olympic football team|Sowjetse Olimpiese span]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1954–1970 | nationalteam2 = [[Sowjetse nasionale sokkerspan|Sowjetunie]] | nationalcaps2 = 74 | nationalgoals2 = 0 }} '''Lef Iwanowitsj Jasjin''' ([[Russies]]: Лев Иванович Яшин; [[22 Oktober]] [[1929]] – [[20 Maart]] [[1990]]) was ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[Russe|Russiese]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat algemeen beskou word as een van die grootste spelers van alle tye en die beste doelwagter in die geskiedenis van die sport.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia |title=Yashin, Lev Ivanovich.|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=https://www.britannica.com/eb/article-9077855/Lev-Ivanovich-Yashin|access-date=25 June 2008}}</ref> Hy was die eerste en enigste doelwagter wat ’n ''Ballon d'Or'' gewen het.<ref>{{Cite news |date=2018-06-08 |title=Lev Yashin: Bullet-maker to Ballon d'Or - the man who reinvented goalkeeping |url=https://www.bbc.com/sport/football/44411465 |access-date=2025-05-02 |work=BBC Sport |language=en}}</ref> Hy was bekend vir sy atletiese vermoë, goeie posisionering, indrukwekkende teenwoordigheid in die doel en akrobatiese reddings.<ref name="FIFA">{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203005620/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/|url-status=dead|archive-date=3 December 2013|title="Yashin, the impregnable Spider".}} FIFA. Retrieved 23 November 2013</ref><ref name="Casillas names his top ten No1s">{{cite web|url=http://www.uefa.org/news/newsid=949435.html|title=Casillas names his top ten No1s|publisher=UEFA.org|author1=Guillem Balagué|date=5 February 2010|access-date=27 March 2017|archive-date=28 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328195704/http://www.uefa.org/news/newsid=949435.html|url-status=dead}}</ref> Hy was ook adjunkvoorsitter van die Sokkerfederasie van die Sowjetunie. Hy het sy hele professionele sokkerloopbaan by Dinamo Moskou gespandeer, van 1950 tot 1970, en het die USSR sokkerkampioenskap vyf keer en die Sowjetbeker drie keer gewen. Jasjin het bekendheid verwerf omdat hy die rol van die doelwagter gerevolusioneer het deur sy gesag oor die hele verdediging af te dwing. Hy was ’n luidrugtige leier in die doel wat sy verdedigers voortdurend instruksies gegee het, van sy lyn af beweeg het om voorhoue te onderskep en ook uitgehardloop het om aanvallers te konfronteer — iets ongewoon in ’n tyd toe doelwagters dikwels net in die doel gestaan en gewag het om in aksie te kom.<ref name="ESPN">Lomas, Mark (29 April 2010) {{cite web|url=http://www.espnfc.com/print?id=779000&type=story |title=Lev Yashin: Russian Revolutionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522194557/http://www.espnfc.com/print?id=779000&type=story |archive-date=2014-05-22 |access-date=2014-05-21}} ESPN. Retrieved 21 May 2014</ref><ref name="Top World Cup goalkeepers">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-may-15-la-sp-top-goalkeepers-20100516-story.html|title=Top World Cup goalkeepers|newspaper=The Los Angeles Times|author1=Grahame L. Jones|date=15 May 2010|access-date=16 January 2018}}</ref> Sy vertonings het ’n wêreldwye gehoor beïndruk tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958 Wêreldbeker]], die eerste toernooi wat internasionaal uitgesaai is. Hy het van kop tot tone in skynbare swart (in werklikheid baie donkerblou) geklee, wat aanleiding gegee het tot sy byname "die Swart Spinnekop" en "die Swart Panter".<ref name="Panther">{{cite news |title=The Black Panther: The greatest goalkeeper of all time |url=https://www.bbc.co.uk/news/stories-44382181 |agency=BBC |date=23 June 2018}}</ref> Jasjin het tussen 1958 en 1966 in drie [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekertoernooie]] gespeel en was ook deel van die groep in 1970, hoewel hy nie gespeel het nie. In 2002 is hy in die ''FIFA World Cup Dream Team'' aangewys. In 1994 is hy gekies vir die FIFA Wêreldbeker-Allertydse Span, en in 1998 as lid van die Wêreldspan van die 20ste eeu. Volgens [[FIFA]] het Jasjin meer as 150 strafskoppe in professionele sokker gered — meer as enige ander doelwagter.<ref name="panther">{{cite news|url=http://de.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=5/news=panther-gegen-spinne-2790692.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513101938/http://de.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=5/news=panther-gegen-spinne-2790692.html|url-status=dead|archive-date=13 May 2016|title="Panther" gegen "Spinne"|trans-title=|language=de|work=FIFA|date=12 May 2016}}</ref><ref name="bbc"/> Hy het ook meer as 270 skoonvelle in sy loopbaan gehou en ’n goue medalje gewen tydens die [[Olimpiese Somerspele 1956|1956 Olimpiese sokkertoernooi]],<ref>{{cite web|url=https://www.olympedia.org/athletes/27585 |title=Lev Yashin |work=Olympedia |access-date=1 December 2021}}</ref> asook die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 1960.<ref name="bbc">{{cite news |last1=Jennings |first1=Patrick |title=Yashin |url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/yashin |access-date=2 September 2020 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite news |last1=Flint |first1=Andrew |title=Lev Yashin: the only goalkeeper to win the Ballon d'Or |url=https://thesefootballtimes.co/2017/08/23/lev-yashin-the-only-goalkeeper-to-win-the-ballon-dor/ |access-date=2 September 2020 |work=These Football Times |date=23 August 2017}}</ref> In 1963 het Jasjin die ''Ballon d'Or'' ontvang, die toekenning vir die Europese speler van die jaar, en hy bly die enigste doelwagter wat dit ooit gewen het. In 2020 is hy postuum opgeneem in die ''Ballon d’Or'' Droomspan, ’n aller tye-elftal, en is hy deur die ''International Federation of Football History & Statistics'' (IFFHS) as die beste doelwagter van die 20ste eeu aangewys.<ref>{{cite web |title=IFFHS' Century Elections |author= Stokkermans, Karel |work= RSSSF |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/iffhs-century.html |access-date=25 June 2008}}</ref> In 2020 het die Franse sokkerkoerant ''France Football'' hom as die grootste doelwagter van alle tye aangewys.<ref name=":1">{{Cite web |last=Torrance |first=Sam |date=15 February 2023 |title=France Football ranked the 10 greatest goalkeepers of all-time - Gianluigi Buffon 4th |url=https://www.givemesport.com/buffon-yashin-neuer-france-football-named-10-greatest-goalkeepers-ever-in-2020/ |access-date=23 January 2024 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref> In 2019 het ''France Football'' die Jasjin-trofee ingestel vir die beste doelwagter van die jaar, wat saam met die ''Ballon d'Or'' toegeken word.<ref>{{cite web|url=https://en.as.com/en/2019/12/02/football/1575288628_506101.html|title=Ballon d'Or 2019: Yachine Trophy: the candidates for the award|date=2 December 2019|publisher=AS|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407071558/https://en.as.com/en/2019/12/02/soccer/1575288628_506101.html|archive-date=7 April 2023}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jasjin, Lef}} [[Kategorie:Russiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1929]] [[Kategorie:Sterftes in 1990]] qjqq9mp804rrhd3ng97cn6rt4l2nv4c 2903333 2903332 2026-05-12T11:17:03Z Oesjaar 7467 Word nie toegelaat nie. 2903333 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography | name = Lev Yashin | image = [[Lêer:LevYashin.JPG|240px]] | caption = Yashin in 1965 | full_name = Lev Ivanovich Yashin | birth_date = {{birth date|df=yes|1929|10|22}} | birth_place = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|RSFSR]], [[Sowjetunie]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1990|03|20|1929|10|22}} | death_place = [[Moskou]], [[Russiese Sosialistiese Federale Sowjetrepubliek|RSFSR]], [[Sowjetunie]] | height = 1,89 m<ref name="Лев Иванович Яшин">{{cite web|url=http://academydinamo.ru/yashin/|title=Лев Иванович Яшин.|publisher=academydinamo.ru|language=ru|access-date=27 March 2017}}</ref> | position = Doelwagter | youthyears1 = 1948–1950 | youthclubs1 = [[Dinamo Moskou]] | years1 = 1950–1970 | clubs1 = [[Dinamo Moskou]] | caps1 = 326 | goals1 = 0 | nationalyears1 = 1956 | nationalteam1 = [[Sowjetse Olimpiese span]] | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1954–1970 | nationalteam2 = [[Sowjetse nasionale sokkerspan|Sowjetunie]] | nationalcaps2 = 74 | nationalgoals2 = 0 }} '''Lef Iwanowitsj Jasjin''' ([[Russies]]: Лев Иванович Яшин; [[22 Oktober]] [[1929]] – [[20 Maart]] [[1990]]) was ’n [[Sowjetunie|Sowjet]]-[[Russe|Russiese]] professionele [[Sokker|sokkerspeler]] wat algemeen beskou word as een van die grootste spelers van alle tye en die beste doelwagter in die geskiedenis van die sport.<ref name="britannica">{{cite encyclopedia |title=Yashin, Lev Ivanovich.|encyclopedia=Encyclopædia Britannica Online|url=https://www.britannica.com/eb/article-9077855/Lev-Ivanovich-Yashin|access-date=25 June 2008}}</ref> Hy was die eerste en enigste doelwagter wat ’n ''Ballon d'Or'' gewen het.<ref>{{Cite news |date=2018-06-08 |title=Lev Yashin: Bullet-maker to Ballon d'Or - the man who reinvented goalkeeping |url=https://www.bbc.com/sport/football/44411465 |access-date=2025-05-02 |work=BBC Sport |language=en}}</ref> Hy was bekend vir sy atletiese vermoë, goeie posisionering, indrukwekkende teenwoordigheid in die doel en akrobatiese reddings.<ref name="FIFA">{{cite web|url=https://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/|archive-url=https://web.archive.org/web/20131203005620/http://www.fifa.com/classicfootball/players/player=174638/|url-status=dead|archive-date=3 December 2013|title="Yashin, the impregnable Spider".}} FIFA. Retrieved 23 November 2013</ref><ref name="Casillas names his top ten No1s">{{cite web|url=http://www.uefa.org/news/newsid=949435.html|title=Casillas names his top ten No1s|publisher=UEFA.org|author1=Guillem Balagué|date=5 February 2010|access-date=27 March 2017|archive-date=28 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170328195704/http://www.uefa.org/news/newsid=949435.html|url-status=dead}}</ref> Hy was ook adjunkvoorsitter van die Sokkerfederasie van die Sowjetunie. Hy het sy hele professionele sokkerloopbaan by Dinamo Moskou gespandeer, van 1950 tot 1970, en het die USSR sokkerkampioenskap vyf keer en die Sowjetbeker drie keer gewen. Jasjin het bekendheid verwerf omdat hy die rol van die doelwagter gerevolusioneer het deur sy gesag oor die hele verdediging af te dwing. Hy was ’n luidrugtige leier in die doel wat sy verdedigers voortdurend instruksies gegee het, van sy lyn af beweeg het om voorhoue te onderskep en ook uitgehardloop het om aanvallers te konfronteer — iets ongewoon in ’n tyd toe doelwagters dikwels net in die doel gestaan en gewag het om in aksie te kom.<ref name="ESPN">Lomas, Mark (29 April 2010) {{cite web|url=http://www.espnfc.com/print?id=779000&type=story |title=Lev Yashin: Russian Revolutionary |archive-url=https://web.archive.org/web/20140522194557/http://www.espnfc.com/print?id=779000&type=story |archive-date=2014-05-22 |access-date=2014-05-21}} ESPN. Retrieved 21 May 2014</ref><ref name="Top World Cup goalkeepers">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2010-may-15-la-sp-top-goalkeepers-20100516-story.html|title=Top World Cup goalkeepers|newspaper=The Los Angeles Times|author1=Grahame L. Jones|date=15 May 2010|access-date=16 January 2018}}</ref> Sy vertonings het ’n wêreldwye gehoor beïndruk tydens die [[FIFA Sokker-Wêreldbekertoernooi in 1958|1958 Wêreldbeker]], die eerste toernooi wat internasionaal uitgesaai is. Hy het van kop tot tone in skynbare swart (in werklikheid baie donkerblou) geklee, wat aanleiding gegee het tot sy byname "die Swart Spinnekop" en "die Swart Panter".<ref name="Panther">{{cite news |title=The Black Panther: The greatest goalkeeper of all time |url=https://www.bbc.co.uk/news/stories-44382181 |agency=BBC |date=23 June 2018}}</ref> Jasjin het tussen 1958 en 1966 in drie [[Sokker-Wêreldbeker|Wêreldbekertoernooie]] gespeel en was ook deel van die groep in 1970, hoewel hy nie gespeel het nie. In 2002 is hy in die ''FIFA World Cup Dream Team'' aangewys. In 1994 is hy gekies vir die FIFA Wêreldbeker-Allertydse Span, en in 1998 as lid van die Wêreldspan van die 20ste eeu. Volgens [[FIFA]] het Jasjin meer as 150 strafskoppe in professionele sokker gered — meer as enige ander doelwagter.<ref name="panther">{{cite news|url=http://de.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=5/news=panther-gegen-spinne-2790692.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513101938/http://de.fifa.com/worldcup/news/y=2016/m=5/news=panther-gegen-spinne-2790692.html|url-status=dead|archive-date=13 May 2016|title="Panther" gegen "Spinne"|trans-title=|language=de|work=FIFA|date=12 May 2016}}</ref><ref name="bbc"/> Hy het ook meer as 270 skoonvelle in sy loopbaan gehou en ’n goue medalje gewen tydens die [[Olimpiese Somerspele 1956|1956 Olimpiese sokkertoernooi]],<ref>{{cite web|url=https://www.olympedia.org/athletes/27585 |title=Lev Yashin |work=Olympedia |access-date=1 December 2021}}</ref> asook die [[UEFA Europa-beker|Europese Kampioenskap]] in 1960.<ref name="bbc">{{cite news |last1=Jennings |first1=Patrick |title=Yashin |url=https://www.bbc.co.uk/news/resources/idt-sh/yashin |access-date=2 September 2020 |work=BBC News}}</ref><ref>{{cite news |last1=Flint |first1=Andrew |title=Lev Yashin: the only goalkeeper to win the Ballon d'Or |url=https://thesefootballtimes.co/2017/08/23/lev-yashin-the-only-goalkeeper-to-win-the-ballon-dor/ |access-date=2 September 2020 |work=These Football Times |date=23 August 2017}}</ref> In 1963 het Jasjin die ''Ballon d'Or'' ontvang, die toekenning vir die Europese speler van die jaar, en hy bly die enigste doelwagter wat dit ooit gewen het. In 2020 is hy postuum opgeneem in die ''Ballon d’Or'' Droomspan, ’n aller tye-elftal, en is hy deur die ''International Federation of Football History & Statistics'' (IFFHS) as die beste doelwagter van die 20ste eeu aangewys.<ref>{{cite web |title=IFFHS' Century Elections |author= Stokkermans, Karel |work= RSSSF |url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/iffhs-century.html |access-date=25 June 2008}}</ref> In 2020 het die Franse sokkerkoerant ''France Football'' hom as die grootste doelwagter van alle tye aangewys.<ref name=":1">{{Cite web |last=Torrance |first=Sam |date=15 February 2023 |title=France Football ranked the 10 greatest goalkeepers of all-time - Gianluigi Buffon 4th |url=https://www.givemesport.com/buffon-yashin-neuer-france-football-named-10-greatest-goalkeepers-ever-in-2020/ |access-date=23 January 2024 |website=GiveMeSport |language=en}}</ref> In 2019 het ''France Football'' die Jasjin-trofee ingestel vir die beste doelwagter van die jaar, wat saam met die ''Ballon d'Or'' toegeken word.<ref>{{cite web|url=https://en.as.com/en/2019/12/02/football/1575288628_506101.html|title=Ballon d'Or 2019: Yachine Trophy: the candidates for the award|date=2 December 2019|publisher=AS|access-date=2 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230407071558/https://en.as.com/en/2019/12/02/soccer/1575288628_506101.html|archive-date=7 April 2023}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Jasjin, Lef}} [[Kategorie:Russiese sokkerspelers]] [[Kategorie:Geboortes in 1929]] [[Kategorie:Sterftes in 1990]] rqxtflckw2qtclvact65a7eejk13woa 0 459854 2903267 2901535 2026-05-12T08:11:04Z InternetArchiveBot 131157 Red 0 verwysing(s) en merk 2 as dood.) #IABot (v2.0.9.5 2903267 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Tomahawk Block IV cruise missile -crop.jpg|duimnael|'n [[BGM-109 Tomahawk]] wat in November 2002 vlieg.]] 'n '''Kruisermissiel''' is 'n onbemande selfaangedrewe geleide [[missiel]] wat vlieg deur aërodinamiese [[Sleurkrag|hefkrag]] vir die grootste deel van sy vlugroete te onderhou. Kruisermissiele is ontwerp om 'n groot vrag oor lang afstande met hoë presisie te lewer. Moderne kruisermissiele is in staat om teen hoë subsoniese, [[Supersoniese snelheid|supersonies]]e of hipersoniese snelhede te beweeg, is selfnavigerend en kan op 'n nie-ballistiese, uiters lae-hoogte trajek vlieg.<ref>{{Cite web |date=2025-06-17 |title=Cruise missile {{!}} Definition, Speed, & Facts {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/technology/cruise-missile |access-date=2025-06-24 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Hierdie wapens verskil fundamenteel van ballistiese missiele deurdat hulle voortdurend aangedryf bly en aktief gestuur word tydens hul vlug, eerder as om ’n groot deel van hul baan volgens ’n voorafbepaalde, [[swaartekrag]]-gedrewe trajek te volg. Kruisermissiele maak tipies gebruik van gevorderde navigasiestelsels soos traagheidsnavigasie, satellietposisionering (bv. GPS), terreinvolgende radar en digitale kaartvergelyking om hul teikens akkuraat te bereik, selfs in omgewings met sterk elektroniese teenmaatreëls. Kruisermissiele kan vanaf verskeie platforms gelanseer word, insluitend landgebaseerde lanseerders, oorlogskepe, duikbote en vliegtuie. Hierdie veelsydigheid maak hulle ’n belangrike komponent van moderne [[militêre strategie]], aangesien hulle diep in vyandelike gebied kan inslaan sonder om bemande vliegtuie in gevaar te stel. Hulle word gebruik vir beide konvensionele en kernplofkoppe, en kan aangepas word vir spesifieke rolle soos anti-skip-aanvalle, grondteikens of presisie-aanvalle op infrastruktuur. Sedert hul vroeë ontwikkeling tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]] het kruisermissiele aansienlik ontwikkel in terme van reikafstand, akkuraatheid en ontduikingsvermoë. Hedendaagse ontwerpe fokus toenemend op sluip-tegnologie, lae waarneembaarheid en gevorderde roetebeplanning om lugverdedigingstelsels te omseil en strategiese teikens met minimale waarskuwing te tref. ==Geskiedenis== Die idee van 'n "lugtorpedo" is in die Britse 1909-film ''The Airship Destroyer'' getoon, waarin vlieënde torpedo's wat draadloos beheer word, gebruik word om [[Lugskip|lugskepe]] wat [[Londen]] bombardeer, af te skiet.<ref>{{cite web|url=http://www.ctie.monash.edu.au/hargrave/rpav_britain.html |title=Remote Piloted Aerial Vehicles : The 'Aerial Target' and 'Aerial Torpedo' in Britain |publisher=Ctie.monash.edu.au |access-date=13 Februarie 2012}}</ref> [[Lêer:Military Air Museum's Fieseler FI 103 V1 "Buzz Bomb".JPG|duimnael|Die V-1 vliegbom, die eerste operasionele kruisermissiel.]] In 1916 het die Amerikaanse vlieënier Lawrence Sperry 'n "lugtorpedo", die Hewitt-Sperry Automatic Airplane, 'n klein [[Tweedekker (vliegtuig)|tweedekker]] met 'n TNT-lading, 'n Sperry-selfvlieende en barometriese hoogtebeheer, gebou en gepatenteer. Geïnspireer deur die eksperimente het die [[Verenigde State]] se leër 'n soortgelyke vlieënde bom genaamd die Kettering Bug ontwikkel. Duitsland het ook toetse gedoen met afstandbeheerde [[Sweeftuig|sweeftuie]] (''Torpedogleiter'') wat deur Siemens-Schuckert gebou is vanaf 1916.<ref>{{cite book|author=Roger Branfill-Cook|title= Torpedo|publisher=Seaforth Publishing|location= Great Britain|year= 2014}}</ref> In die tussenoorlogse tydperk het Brittanje se Royal Aircraft Establishment die Larynx (Long Range Gun met Lynx Engine) ontwikkel, wat in die 1920's 'n paar vlugtoetse ondergaan het.<ref>{{cite web|url=http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070813001620/http://www.vectorsite.net/twcruz_1.html|url-status=usurped|archive-date=13 Augustus 2007|title=[1.0] The Aerial Torpedo|date=13 Augustus 2007}}</ref> In die [[Sowjetunie]] het Sergei Korolev van 1932 tot 1939 die GIRD-06-kruisermissielprojek gelei, wat 'n vuurpyl-aangedrewe anjaer-glybomontwerp gebruik het. Die 06/III (RP-216) en 06/IV (RP-212) het giroskopiese geleidingstelsels bevat.<ref>"Object No. 212", 1936 report in _Tvorcheskoi Nasledie Akedemika Sergeya Pavlovicha Koroleva_</ref> Die voertuig is ontwerp om tot 28 km hoogte te styg en 'n afstand van 280 km te gly, maar toetsvlugte in 1934 en 1936 het slegs 'n hoogte van 500 meter bereik. In 1944, tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], het [[Duitsland]] die eerste operasionele kruisermissiele ontplooi. Die [[V-1-vlieënde bom|V-1]], dikwels 'n vlieënde bom genoem, het 'n giroskoop-geleidingstelsel bevat en is aangedryf deur 'n eenvoudige pulsstraal-enjin, waarvan die geluid dit die bynaam "gonsbom" of "doodlebug" gegee het.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title=German V-Weapon Sites 1943–45 |location=Oxford |publisher=Osprey Publishing |date=2008 |isbn=978-1-84603-247-9}}</ref> Akkuraatheid was slegs voldoende vir gebruik teen baie groot teikens (die algemene area van 'n stad), terwyl die reikafstand van 250 km aansienlik laer was as dié van 'n bomwerper wat dieselfde vrag dra. Die belangrikste voordele was spoed (alhoewel nie voldoende om kontemporêre skroefaangedrewe onderskeppers te oortref nie) en bruikbaarheid. Die produksiekoste van 'n V-1 was slegs 'n klein fraksie van dié van 'n [[V-2-vuurpyl|V-2]] supersoniese ballistiese missiel met 'n soortgelyke grootte plofkop.<ref> Beide missiele is vervaardig onder die swaar gebruik van Nazi-slawearbeid.</ref> Anders as die V-2, het die aanvanklike ontplooiings van die V-1 stilstaande lanseerrampe vereis wat blootgestel was aan bombardement.<ref>{{cite web |url=http://www.atlantikwall.org.uk/v1_light_stes.htm |title=V1 Light Sites |publisher=Atlantic Wall |access-date=9 Mei 2017 }}{{Dooie skakel|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Nazi-Duitsland]] het in 1943 ook die Mistel-saamgestelde vliegtuigprogram ontwikkel, wat gesien kan word as 'n rudimentêre lug-gelanseerde kruisermissiel, waar 'n bestuurde vegvliegtuig bo-op 'n onbemande bomwerper-grootte vliegtuig gemonteer is wat met plofstof gepak was om vrygestel te word terwyl die teiken nader gekom het. Bomwerper-gelanseerde variante van die V-1 het beperkte operasionele diens teen die einde van die oorlog gesien, met die baanbrekende V-1 se ontwerp wat deur die Amerikaners omgekeerd ontwikkel is as die Republic-Ford JB-2 kruisermissiel.<ref>{{cite book |last=Zaloga |first=Steven |title= American Guided Missiles of World War II |publisher=Osprey Publishing |date=2020 |isbn=9781472839268}}</ref> Onmiddellik na die [[Tweede Wêreldoorlog]] het die Verenigde State se Lugmag 21 verskillende geleide missielprojekte gehad, insluitend voorgestelde kruisermissiele. Teen 1948 was al behalwe vier van hierdie projekte gekanselleer: die Air Materiel Command Banshee, die SM-62 Snark, die SM-64 Navaho, en die MGM-1 Matador. Die Banshee-ontwerp was soortgelyk aan Operasie Aphrodite; soos Aphrodite, het dit misluk en is dit in April 1949 gekanselleer.<ref>[https://web.archive.org/web/20070303204907/http://stinet.dtic.mil/oai/oai?&verb=getRecord&metadataPrefix=html&identifier=ADA162646 The Evolution of the Cruise Missile by Werrell, Kenneth P.] sien PDF bladsy 92</ref> Terselfdertyd is die Amerikaanse Vloot se Operasie Bumblebee van ongeveer 1 Junie 1946 tot 28 Julie 1948 by Topsail-eiland, [[Noord-Carolina]], uitgevoer. Bumblebee het konsepbewystegnologieë vervaardig wat die Amerikaanse weermag se ander missielprojekte beïnvloed het. Gedurende die [[Koue Oorlog]] het beide die Verenigde State en die Sowjetunie verder geëksperimenteer met die konsep om vroeë kruisermissiele vanaf land, duikbote en vliegtuie te ontplooi. Die hoofuitkoms van die Amerikaanse Vloot se duikbootmissielprojek was die SSM-N-8 Regulus-missiel, gebaseer op die V-1, maar aangedryf deur 'n Allison J33-straalenjin. Die Regulus is in diens gestel, maar is later uitgefaseer met die koms van duikboot-gelanseerde ballistiese missiele wat nie vereis het dat die duikboot na die oppervlak kom om die missiel te lanseer en dit na sy teiken te lei nie. Die Amerikaanse Lugmag se eerste operasionele grond-tot-grond-missiel was die gevleuelde, mobiele, kernwapen-bekwame MGM-1 Matador, ook soortgelyk in konsep aan die V-1. Ontplooiing oorsee het in 1954 begin, eers na [[Wes-Duitsland]] en later na die [[Republiek van China]] en [[Suid-Korea]]. Op 7 November 1956 het die Amerikaanse Lugmag Matador-eenhede in Wes-Duitsland ontplooi, wie se missiele in staat was om teikens in die [[Warskou-verdrag]] gebied te tref, vanaf hul vaste daaglikse terreine na onaangekondigde verspreide lanseerplekke. Hierdie waarskuwing was in reaksie op die krisis wat veroorsaak is deur die Sowjet-aanval op [[Hongarye]] wat die [[Hongaarse Rewolusie van 1956]] onderdruk het. Tussen 1957 en 1961 het die Verenigde State 'n ambisieuse en goed befondsde program gevolg om 'n kernbewapende kruisermissiel, Supersoniese Lae Hoogte Missiel (SLAM), te ontwikkel. Dit is ontwerp om onder die vyand se radar te vlieg teen snelhede bo Mach 3 en waterstofbomme te dra wat dit langs sy pad oor vyandelike gebied sou laat val. Alhoewel die konsep bewys is dat dit geldig is en die 500-megawatt (670,000 pk) enjin 'n suksesvolle toetslopie in 1961 voltooi het, is geen lugwaardige toestel ooit voltooi nie. Die projek is uiteindelik laat vaar ten gunste van IKBM-ontwikkeling. Terwyl ballistiese missiele die voorkeurwapens vir landteikens was, is swaar kern- en konvensionele kruisermissiele met wapenpunte deur die USSR as 'n primêre wapen beskou om die Verenigde State se vlootdraer-gevegsgroepe te vernietig. Groot duikbote (byvoorbeeld, Echo- en Oscar-klasse) is ontwikkel om hierdie wapens te dra en die Verenigde State se gevegsgroepe op see te skadu, en groot bomwerpers (byvoorbeeld, [[Toepolef Tu-22M|Backfire]]-, [[Toepolef Tu-95|Bear]]- en [[Toepolef Tu-160|Blackjack]]-modelle) is toegerus met die wapens in hul luggelanseerde kruisermissiel (ALCM)-konfigurasie. ==Kategorieë== Kruisermissiele kan gekategoriseer word volgens vrag/plofkopgrootte, spoed, reikwydte en lanseringsplatform. Dikwels word variante van dieselfde missiel vir verskillende lanseringsplatforms vervaardig (byvoorbeeld lug- en duikboot-gelanseerde weergawes). Geleidingstelsels kan tussen missiele verskil. Sommige missiele kan toegerus word met enige van 'n verskeidenheid navigasiestelsels (traagheidsnavigasie, TERCOM of satellietnavigasie). Groter kruisermissiele kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra, terwyl kleiner missiele slegs konvensionele plofkoppe dra. ===Hipersoniese kruisermissiele=== Hipersoniese kruisermissiele beweeg ten minste vyf keer die [[spoed van klank]] (Mach 5). *3M22 Zircon (>1000–1500 km) {{vlagland|Rusland}}– hipersoniese anti-skip kruisermissiel.<ref>{{cite web|url= http://www.nextbigfuture.com/2016/02/russia-will-refit-nuclear-powered.html|title=Russia will refit nuclear powered guided missile cruiser with mach 5 hypersonic 3M22 missiles with 2022 deployment|website=NextBigFuture.com|date=21 Februarie 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|title=3M22 Zircon Missile, Russia's Fastest Missile|access-date=23 November 2022|archive-date=30 Maart 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230330024209/https://uslivenic.com/3m22-zircon-missile-russias-fastest-missile/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cnn.com/2024/02/13/europe/ukraine-russia-zircon-hypersonic-missile-intl-hnk-ml/index.html|title=Russia used an advanced hypersonic missile for the first time in recent strike, Ukraine claims|website=[[CNN]] |date=13 Februarie 2024 }}</ref><ref name=NavalNews>{{cite web|url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/08/hypersonic-brahmos-ii-missile-may-include-tech-from-tsirkon-missile/|website=Naval News |title=Hypersonic BrahMos-II missile may include tech from Tsirkon missile |date=2 Augustus 2022 }}</ref> *ASN4G (Air-Sol Nucléaire de 4e Génération) {{vlagland|Frankryk}} – hipersoniese kruisermissiel met ’n supersoniese ramstraalenjin wat deur [[Frankryk]] ontwikkel word.<ref>{{Cite web |title=Counting the cost of deterrence: France's nuclear recapitalisation |url=https://www.iiss.org/blogs/military-balance/2021/05/france-nuclear-recapitalisation |access-date=2022-10-26 |website=IISS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wright |first=Timothy |date=1 Mei 2022 |title=Hypersonic Missile Proliferation: An Emerging European Problem? |url=https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20220517163238/https://www.nonproliferation.eu/wp-content/uploads/2022/05/EUNPDC_no-80.pdf |archive-date=2022-05-17 |url-status=live |access-date=26 Oktober 2022 |website=The EU Non-Proliferation Consortium}}</ref> *BrahMos-II (≈800–1500 km) {{vlagland|Indië}}/{{vlagland|Rusland}}–– hipersoniese kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://brahmos.com/newscenter.php?newsid=95|title=India to develop BrahMos-II missile|website=Brahmos.com}}</ref><ref name=NavalNews /> onder ontwikkeling vanaf 2011 in [[Indië]] en Rusland<ref>{{cite news|url= http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|archive-url= https://archive.today/20130103092457/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-10-09/news/30260244_1_air-version-stealth-supersonic-cruise-missile-india-s-defence-research|url-status= dead|archive-date= 3 Januarie 2013|title=Hypersonic version of Brahmos on the way|date=9 Oktober 2011|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|title=India, Russia to develop new hypersonic cruise missile|archive-url= https://web.archive.org/web/20100628020619/http://brahmos.com/newscenter.php?newsid=102|archive-date= 28 Junie 2010|url-status=dead|access-date=23 Februarie 2012}}</ref> *CJ-1000 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin anti-skip/land-aanval kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3322176/new-missiles-drones-and-tanks-whats-been-rolling-through-beijings-streets |title=New missiles, drones and tanks: what's been rolling through Beijing's streets? |website=South China Morning Post |date=18 Augustus 2025 |first=Liu |last=Zhen }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.newsweek.com/china-reveals-new-weapons-sink-us-ships-2114865 |title=China To Reveal New Weapons To Sink US Ships |website=Newsweek |date=18 Augustus 2025 |first=Ryan |last=Chan }}</ref> *Hycore {{vlagland|Suid-Korea}}<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/south-korea-develops-hycore-hypersonic-cruise-missile | title=South Korea develops Hycore hypersonic cruise missile | date=25 Januarie 2022 }}</ref> *HSTDV{{vlagland|Indië}} – hipersoniese ramstraalenjin-demonstrator. 'n Draervoertuig vir hipersoniese langafstandkruisermissiele word ontwikkel deur die Verdedigingsnavorsings- en Ontwikkelingsorganisasie.<ref>{{Cite web|url= https://theprint.in/defence/drdo-test-fires-futuristic-missile-tech-but-its-success-is-in-doubt/249386/|title= DRDO test-fires futuristic missile tech, but its success is in doubt|last=Philip|first=Snehesh Alex|date=2019-06-12|website=ThePrint|language=en-US|access-date= 2020-03-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/drdo-starts-work-on-hypersonic-weapon/story-NAg6ViN9W94ll4CsfGDNYP.html|title=DRDO starts work on 'next-gen' hypersonic weapon|date=2019-10-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-03-23}}</ref> *ET-LDHCM {{vlagland|Indië}} – langafstandhipersoniese kruisermissiel word ontwikkel deur DRDO.<ref>{{Cite news |date=2025-07-14 |title=India testing a missile that flies at eight times the speed of sound, hits targets 1,500 km away |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/new-updates/india-testing-a-missile-that-flies-at-eight-times-the-speed-of-sound-hits-targets-1500-km-away/articleshow/122432167.cms?from=mdr |access-date=2025-07-23 |work=The Economic Times |issn=0013-0389}}</ref><ref name=":6">{{Cite web |last=Vaishnav |first=Akash |date=2025-07-15 |title=India's 'Project Vishnu' Unleashes Missile That Can Hit Enemy 1,500 Km Away at 8x Speed of Sound |url=https://newsable.asianetnews.com/gallery/india/india-unleashes-missile-that-can-hit-enemy-1500-km-away-at-8-speed-of-sound-z8wgl1w |access-date=2025-07-22 |website=newsable.asianetnews.com |language=en}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=Modi |first=Diksha |date=2025-07-15 |title=Faster Than BrahMos, Deadlier Than Agni: How India's New Hypersonic Missile Changes The Game |url=https://www.news18.com/india/faster-than-brahmos-deadlier-than-agni-how-indias-new-hypersonic-missile-changes-the-game-ws-dkl-9442036.html |access-date=2025-07-17 |website=News18 |language=en}}</ref> *Hyfly-2 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – hipersoniese luggelanseerde kruisermissiel wat die eerste keer by Sea Air Space 2021 vertoon is, ontwikkel deur [[Boeing]].<ref>{{Cite web|url=https://www.navalnews.com/event-news/sea-air-space-2021/2021/08/sea-air-space-2021-boeing-unveils-new-hypersonic-cruise-missile-concept/|title = Sea Air Space 2021: Boeing Unveils New Hypersonic Cruise Missile Concept|date = 4 Augustus 2021}}</ref> *Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC, uitgespreek Hawk) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde hipersoniese kruisermissiel met ’n ramstraalenjin wat sy eie kinetiese energie tydens impak gebruik om die teiken te vernietig, ontwikkel deur [[DARPA]].<ref>{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2022/04/04/politics/us-hypersonic-missile-test/index.html|title = US tested hypersonic missile in mid-March but kept it quiet to avoid escalating tensions with Russia &#124; CNN Politics|website = [[CNN]]|date = 5 April 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Second Successful Flight for DARPA Hypersonic Air-breathing Weapon Concept (HAWC) |url=https://www.darpa.mil/news-events/2022-04-05#:~:text=Air%2Dbreathing%20vehicles%20utilize%20air,targets%20even%20without%20high%20explosives |website=DARPA |date=4 Mei 2022}}</ref> *Hipersoniese Luglansieerbare Aanvallende Anti-Oppervlaktemissiel (HALO) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – luggelanseerde anti-skipmissiel onder die Aanvallende Anti-Oppervlakteoorlogvoering-inkrement 2 (OASuW Inc 2) program vir die Amerikaanse Vloot (Vloot).<ref>{{cite web | url=https://www.navalnews.com/naval-news/2022/09/halo-us-navy-hypersonic-capability/ | title=HALO programme accelerates US Navy hypersonic capability drive | date=5 September 2022 }}</ref><ref>{{cite web |title=FY18 Navy Programs – Offensive Anti-Surface Warfare (OASuW) Increment 1 |website=Director, Operational Test and Evaluation |url=https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201164929/https://www.dote.osd.mil/Portals/97/pub/reports/FY2018/navy/2018oasuw.pdf?ver=2019-08-21-155650-680 |archive-date=2020-02-01}}</ref> *Hipersoniese Aanvalskruisermissiel (HACM) {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} – beplan vir gebruik deur die Verenigde State se Lugmag.<ref>{{Cite web |title=Raytheon/Northrop Grumman team selected for HACM hypersonic weapon |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/raytheonnorthrop-grumman-team-selected-for-hacm-hypersonic-weapon |access-date=2022-10-26 |website=Janes.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=US Air Force Selects Raytheon Missiles & Defense, Northrop Grumman to Deliver First Hypersonic Air-Breathing Missile |url=https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |access-date=2022-10-26 |website=Northrop Grumman Newsroom |language=en |archive-date=2022-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221002171007/https://news.northropgrumman.com/news/releases/us-air-force-selects-raytheon-missiles-defense-northrop-grumman-to-deliver-first-hypersonic-air-breathing-missile |url-status=dead }}</ref> *SCIFiRE {{vlagland|Verenigde State van Amerika}}/{{vlagland|Australië}} – Southern Cross Integrated Flight Research Experiment (SCIFiRE) is 'n gesamentlike program tussen die Amerikaanse Departement van Verdediging en die Australiese Departement van Verdediging vir 'n Mach 5 ramstraalenjin-aangedrewe missiel.<ref>{{cite press release |title=Department of Defense Announces New Allied Prototyping Initiative Effort With Australia to Continue Partnership in Developing Air Breathing Hypersonic Vehicles |url=https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/2429061/department-of-defense-announces-new-allied-prototyping-initiative-effort-with-a/ |website=United States Department of Defense |access-date=18 Januarie 2022 |date=30 November 2020 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite press release |author1=Defence Minister Linda Reynolds |title=Australia collaborates with the US to develop and test high speed long-range hypersonic weapons |url=https://www.minister.defence.gov.au/minister/lreynolds/media-releases/australia-collaborates-us-develop-and-test-high-speed-long-range |website=Department of Defence Ministers |access-date=19 Januarie 2022 |date=1 Desember 2020}}</ref><ref>{{cite web |title=SCIFiRE Hypersonics |url=https://www.airforce.gov.au/our-mission/scifire-hypersonics |website=Royal Australian Air Force |date=16 Julie 2021 |access-date=19 January 2022}}</ref> In September 2021 het die Amerikaanse Departement van Verdediging Voorlopige Ontwerpoorsigkontrakte aan Boeing, Lockheed Martin en Raytheon Missiles & Defense toegeken.<ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 3, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929103100/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2764928/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=3 September 2021}}</ref><ref>{{cite press release |title=Contracts For Sept. 1, 2021 |url=https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929131018/https://www.defense.gov/News/Contracts/Contract/Article/2762096/ |url-status=dead |archive-date=29 September 2021 |website=United States Department of Defence |access-date=18 Januarie 2022 |date=1 September 2021}}</ref> *YJ-19 {{vlagland|Volksrepubliek China}} – hipersoniese ramstraalenjin-antiskip-kruisermissiel<ref>{{cite web|url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |title=Chinese Victory Day Parade Spotlights New Weapon Priorities |website=Aviation Week |date=10 September 2025 |first=Chuanren |last=Chen |archive-url=https://web.archive.org/web/20250910205227/https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/chinese-victory-day-parade-spotlights-new-weapon-priorities |archive-date=10 September 2025 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/science/article/3324050/breathtaking-science-behind-yj-19-chinas-first-hypersonic-cruise-missile |title=The breathtaking science behind YJ-19, China's first hypersonic cruise missile |website=South China Morning Post |date=2 September 2025 |last=Zhang |first=Tong }}</ref> ===Supersoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Brahmos imds.jpg|duimnael|BrahMos uitgestal by IMDS 2007.]] Hierdie missiele beweeg vinniger as die [[spoed van klank]], gewoonlik met behulp van ramstraal-enjins. Die reikafstand is tipies 100–500 km, maar kan langer wees. Geleidingstelsels verskil tussen die stelsels. Voorbeelde: *ASALM US ALCM prototipe, toetsvliegtuig tot hipersonies Mach 5.5 {{vlagland|Verenigde State van Amerika}} *3M-54 Kalibr (4 500&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland|Rusland}} (die "Sizzler" variant is slegs in staat tot supersoniese spoed in die terminale stadium) *3M-51 Alfa (250&nbsp;km, Mach 2.5) {{ vlagland|Rusland}} *Air-Sol Moyenne Portée (300–500&nbsp;km+, Mach 3) {{ vlagland|Frankryk}}&nbsp;– supersoniese afstandaanvalmissiel met kerplofkop *ASM-3 (400&nbsp;km, Mach 3+) {{vlagland|Japan}} *Blyskavka (100–370&nbsp;km) {{vlagland |Oekraïne}}&nbsp;– Artem Luch Pivdenmash *BrahMos (290–800&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Indië}} / {{vlagland|Rusland}}<ref>{{Cite web |date=24 November 2020 |title=India now working on 1,500-km range BrahMos supersonic cruise missile |url=https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210204100808/https://theprint.in/defence/india-now-working-on-1500-km-range-brahmos-supersonic-cruise-missile/550924/ |archive-date=4 Februarie 2021 |access-date=27 Januarie 2021 |website=The Print |language=en}}</ref> *CX-1 (280&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland | Volksrepubliek China}} *CJ-100 / DF-100 (2000–3000&nbsp;km, Mach 5) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *FC/ASW (onder ontwikkeling) – transnasionale kruisermissielprogram {{vlagland|Frankryk}} / {{ vlagland|Verenigde Koninkryk}} / {{ vlagland|Italië}}<ref name="Janes">[http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml Janes – Perseus: MBDA's missile of the future?] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20111113133922/http://home.janes.com/events/exhibitions/dsei2011/sections/daily/day1/perseus-mbdas-missile-of-.shtml |date=13 November 2011 }}</ref><ref>{{cite web|url= http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |title= International Institute for Strategic Studies – IISS |access-date=8 Oktober 2015 |url-status= dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628163208/http://www.iiss.org/whats-new/iiss-experts-commentary/from-the-paris-air-show-enter-perseus/ |archive-date=28 Junie 2012 }}</ref><ref name="The Telegraph">{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/8587357/New-British-missile-three-times-as-fast-as-current-weapons.html |archive-date=11 Januarie 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=New British missile three times as fast as current weapons|date= 21 Junie 2011|work=Telegraph.co.uk|access-date= 8 Oktober 2015|last1= Harding|first1= Thomas}}</ref><ref name="MBDA Systems">{{Cite web|url=http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|archive-url= https://web.archive.org/web/20130512144417/http://www.mbda-systems.com/mediagallery/files/cvs401-perseus-_datasheet-1315926538.pdf|url-status=dead|title=MBDA Systems|archive-date=12 Mei 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/paris-perseus-set-to-go-on-the-attack-358513/|title= PARIS: Perseus set to go on the attack|work= Flightglobal.com|access-date= 8 Oktober 2015 |date=22 Junie 2011}}</ref> *Hsiung Feng III (100–150&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China}} *Hyunmoo-3 (1500&nbsp;km, Mach 1.2) {{ vlagland|Suid-Korea}} *Kh-20 (380–600&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland |Sowjetunie}} *Kh-31 (25–110&nbsp;km, Mach 3.5) {{ vlagland|Rusland}} *Kh-32 (600–1 000&nbsp;km, Mach 4.6) {{vlagland|Rusland}} *Kh-80 (3 000–5 000&nbsp;km, Mach 3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-270 Moskit (120–250&nbsp;km, Mach 2–3) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{vlagland|Rusland}} *P-500 Bazalt (550&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *P-700 Granit (625&nbsp;km, Mach 2.5+) {{ vlagland|Sowjetunie}} / {{vlagland |Rusland}} *P-800 Oniks / Kh-61 (600–800&nbsp;km, Mach 2.6) {{vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland |Rusland}} *P-1000 Vulkan (800&nbsp;km, Mach 3+) {{ vlagland |Sowjetunie}} / {{ vlagland|Rusland}} *YJ-12 (250–400&nbsp;km, Mach 4) {{ vlagland |Volksrepubliek China}} *YJ-18 (220–540&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *YJ-91 (15–120&nbsp;km, Mach 3.5) {{vlagland |Volksrepubliek China }} *Yun Feng (1200–2 000&nbsp;km, Mach 3) {{vlagland|Republiek China}} *SSM-N-9 Regulus II (1 852&nbsp;km, Mach 2) {{ vlagland|Verenigde State}} ===Interkontinentale-afstand supersoniese kruisermissiele=== *Burya (8 500 km) (gekanselleer in 1960) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *MKR (8 000 km) {{vlagland| Volksrepubliek China}} *RSS-40 Buran (8 500 km) (gekanselleer in 1957) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SLAM (gekanselleer in 1964) {{ vlagland |Verenigde State}} *SM-64 Navaho (gekanselleer in 1958) {{vlagland |Verenigde State}} ===Langafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:Nirbhay missiles during Republic Day Parade 2018.jpg|duimnael|Indië se Nirbhay-missiele gemonteer op 'n vragmotor-gebaseerde lanseerder.]] China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: China, Frankryk, Indië, Iran, Israel, Japan, Noord-Korea, Rusland, Suid-Korea, Oekraïne en die Verenigde State het verskeie langafstand-subsoniese kruisermissiele ontwikkel. Hierdie missiele het 'n reikafstand van meer as 1 000 kilometer en vlieg teen ongeveer 800 kilometer per uur <ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> Hulle het tipies 'n lanseringsgewig van ongeveer 1 500 kilogram<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Ug-6DgAAQBAJ&pg=PT314|title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces|last=(Retd.)|first=Col Y. Udaya Chandar|date=2017|publisher=Notion Press|isbn=978-1-946983-79-4|page=314}}</ref> en kan óf 'n konvensionele óf 'n kernplofkop dra. Vroeëre weergawes van hierdie missiele het traagheidsnavigasie gebruik; latere weergawes gebruik baie meer akkurate TERCOM- en DSMAC-stelsels. Mees onlangse weergawes kan satellietnavigasie gebruik. Voorbeelde: *3M-54 Kalibr (tot 4 500 km) {{vlagland|Rusland}} *AGM-86 ALCM (from 1 100 to >2 400 km) {{vlagland|Verenigde State}} *AGM-129 ACM (from 3 450 to 3 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-181 LRSO (>2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[BGM-109 Tomahawk]] (tot 1 700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *BGM-109G Grondgelanseerde kruisermissiel (2 500 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Kh-55 (3 000 km) and Kh-65 {{vlagland |Rusland}} *Kh-101 (4 500–5 500 km) {{vlagland |Rusland}} *Iskander-K (nie minder as 3 500 km) {{vlagland|Rusland}} *Hwasal-1 (1 500–2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Hwasal-2 (> 2 000 km) {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *RK-55 (3 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Nirbhay (tot 1 500 km)<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/nirbhay-cruise-missile-test-fired-drdo-says-indigenous-engine-a-success-101628656458294.html|title = Nirbhay cruise missile test-fired; indigenous engine a success, say officials| work=Hindustan Times |date = 11 Augustus 2021}}</ref> {{vlagland|Indië}} *MdCN (tot 1 400 km) {{vlagland|Frankryk}} *Paveh (1 650 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.timesofisrael.com/iran-unveils-new-paveh-cruise-missile-that-can-reach-israel|title = Iran unveils new 'Paveh' cruise missile that can reach Israel| website=The Times of Israel |date = 25 Februarie 2023}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Hoveyzeh (1 350 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.tehrantimes.com/news/432567/Iran-unveils-long-range-Hoveyzeh-cruise-missile|title = Iran unveils long-range Hoveyzeh cruise missile|date = 2 Februarie 2019}}</ref>{{vlagland |Iran}} *Abu Mahdi (over 1 000 km) <ref>{{Cite web|url=https://www.mashreghnews.ir/news/1108707/%D8%AA%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D8%AD-%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%88%D8%B4%DA%A9-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%D8%A7%D8%AC-%D9%82%D8%A7%D8%B3%D9%85-%D9%88-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D8%A7%D8%A8%D9%88%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C|title = Description of the characteristics of 'Martyr Haj Qasem' and 'Martyr Abu Mahdi' missiles|date = 20 Augustus 2020}}</ref> {{vlagland|Iran}} *Quds 1 Houthi {{vlagland |Jemen}} *Hsiung Feng IIE (600–1200 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo III (Hyunmoo IIIA – 500 km, Hyunmoo IIIB – 1 000 km, Hyunmoo IIIC – 1,500 km) {{vlagland|Suid-Korea}} *Type 12 SSM (1 500 km under development) {{vlagland|Japan}} *MGM-13 Mace {{vlagland |Verenigde State}} *DF-10/CJ-10 (CJ-10K – 1 500 km, CJ-20 – 2 000 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Popeye Turbo SLCM {{vlagland |Israel}} *Diep Presisie Aanvalsvermoë DPSC (meer as 2 000 km onder ontwikkeling) {{vlagland|Duitsland}}{{vlagland|Verenigde Koninkryk}}, deel van die Trinity House Ooreenkoms.<ref>{{cite web |url=https://aviationweek.com/defense/budget-policy-operations/germany-uk-reveal-trinity-house-deep-strike-missile-development |title=Germany and UK Reveal Trinity House Deep Strike Missile Development Plans |last1=Osborne |first1=Tony |last2=Wall |first2=Robert |work=Aviation Week |date=15 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.twz.com/air/long-range-deep-precision-strike-missile-to-be-developed-by-uk-and-germany |title=Long-Range 'Deep Precision Strike' Missile To Be Developed By UK And Germany |last=Newdick |first=Thomas |website=The War Zone |date=16 Mei 2025 |access-date=23 Mei 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000&nbsp;km) {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 August 2025}}</ref> *FP-5 Flamingo (3 000 km){{vlagland |Oekraïne}}<ref>{{Cite web|url=https://www.twz.com/news-features/new-ukrainian-cruise-missile-with-claimed-1800-mile-range-breaks-cover|title=New Ukrainian Cruise Missile With Claimed 1,800-Mile Range Breaks Cover|first=Thomas|last=Newdick|first2=Joseph|last2=Trevithick|date=18 Augustus 2025}}</ref> ===Interkontinentale-afstand subsoniese kruisermissiel=== *9M730 Burevestnik {{vlagland|Rusland}} *SM-62 Snark (10 200 km) {{vlagland|Verenigde State}} ===Medium-afstand subsoniese kruisermissiel=== [[Lêer:Storm Shadow p1220865.jpg|duimnael|Storm Shadow (Frankryk /VK).]] Voorbeelde: *AGM-158 JASSM (370–1900 km) {{vlagland |Verenigde State}} *[[Lêer:Babur Cruise Missle at Ideas 2008 cropped.jpg|duimnael|'n Pakistanse Babur-kruisermissiellanseerder.]]AGM-158C LRASM (370 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Atmaca {{vlagland|Turkye}} *Babur (290–900 km) {{vlagland |Pakistan}} *Harbah (250–450 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hatf-VIII / Ra'ad Mark-2 ALCM (400 km) {{vlagland |Pakistan}} *Hsiung Feng IIE (600–2000 km) {{vlagland|Republiek China}} *Hyunmoo-3 (minder as 1500 km) {{vlagland |Suid-Korea}} *Iskander-K {{vlagland |Rusland}} *KD-63 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *NASM-MR {{vlagland|Indië}} *Taurus KEPD 350 (500+ km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-50 (Kh-SD) and Kh-101 Kh-65 weergawes {{vlagland |Rusland}} *MGM-1 Matador (700 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Ra'ad ALCM (350 km) {{vlagland |Pakistan}} *Raad (360 km) {{vlagland|Iran}} *SOM (SOM B Block I) – 500 km, 1 500 km en 2 500 km weergawes (350 km reikafstand onder serieproduksie, 500 km+ reikafstand onder ontwikkeling){{vlagland|Turkye}}<ref>{{cite web|url=http://www.hurriyetdailynews.com/turkey-aims-to-increase-ballistic-missile-ranges.aspx?pageID=238&nID=12731&NewsCatID=345|title=BUSINESS – Turkey aims to increase ballistic missile ranges|author=Ümit Enginsoy|date=Februarie 2012 |publisher=Hurriyetdailynews.com|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/19680119.asp|title=Tübıta: Hedefimiz 2 bin 500 kilometre menzilli füze yapmak |date=14 Januarie 2012|publisher=Hurriyet.com.tr|access-date=13 Februarie 2012}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|title=Türk Füzesi SOM İçin Geri Sayım Başladı – Haber – TRT Avaz|publisher=Trt.net.tr|access-date=13 Februarie 2012|archive-date=10 Mei 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510220244/http://www.trt.net.tr/trtavaz/turk-fuzesi-som-icin-geri-sayim-basladi--haber-detay,tr,24107.aspx|url-status=dead}}</ref> *SSM-N-8 Regulus (926 km) {{vlagland |Verenigde State}} *P-5 Pyatyorka (450–750 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}}/{{vlagland |Rusland}}/{{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *S8000 Banderol {{vlagland |Rusland}} *Storm Shadow / SCALP-EG (550 km, Mach 0.65) {{vlagland |Verenigde Koninkryk}} *Type 12 SSM (binne 1000 km onder ontwikkeling) {{vlagland |Japan}} *Ya-Ali (700 km) {{vlagland |Iran}} *Zarb (320 km) {{vlagland|Pakistan}} *Ragnarök (926 km) {{vlagland |Verenigde State}}<ref>{{cite web | title=kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok | url=https://www.kratosdefense.com/newsroom/kratos-unveils-revolutionary-low-cost-cruise-missile-system-ragnarok }}</ref><ref>{{cite web | title=ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag | url=https://www.twz.com/air/ragnarok-mini-cruise-missile-with-big-range-targets-150k-price-tag }}</ref> *Narwhal {{vlagland|Tsjeggië}} (680 km )<ref>{{cite web | title=what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels | url=https://en.defence-ua.com/weapon_and_tech/what_is_the_new_narwhal_cruise_missile_for_ukraine_that_can_strike_moscow_and_engels-16752.html }}</ref><ref>{{cite web | title=czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile | url=https://aviationweek.com/defense/missile-defense-weapons/czech-defense-tech-company-lpp-readies-first-cruise-missile }}</ref> *Taimoor (600 km) {{vlagland|Pakistan}} <ref>{{Cite web|url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/pakistan-test-launches-taimoor-cruise-missile-from-mirage/165837.article|title=Pakistan test launches Taimoor cruise missile from Mirage|first=Greg|last=Waldron|first2=|last2=|date=5 Januarie 2026}}</ref> *Lanca (missile) (600 km) {{vlagland|Pole}} <ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/weapons/wb-group-reveals-lanca-cruise-missile-with-payload-capacity-of-hundreds-of-kilograms|title=WB Group reveals Lanca cruise missile with payload capacity of hundreds of kilograms|first=Jakub |last=Link-Lenczowski |first2=|last2=|date=10 Oktober 2025}}</ref> *Ruta (missile) (450 km) {{vlagland|Switserland}} <ref>{{cite web | title=destinus-ruta | url=https://www.destinus.com/page/destinus-ruta }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Kortafstand subsoniese kruisermissiele=== [[Lêer:NSM PICT0001.JPG|duimnael|Vlootaanvalskruisermissiel van die Noorse Vloot.      ]] Kortafstand subsoniese kruisermissiele is sodanige missiele wat ongeveer 500 kilogram weeg en 'n reikafstand van tot 300 km het. Voorbeelde: *Apache (100–140 km) {{vlagland|Frankryk}} *AVMT-300 (300 km) {{vlagland| Brasilië}} *MICLA-BR (300 km) {{vlagland| Brasilië}} <ref>{{cite news |title=FOTO: Caça F-5M voando com o míssil de cruzeiro MICLA-BR|url=https://www.aereo.jor.br/2019/10/01/foto-caca-f-5m-voando-com-o-missil-de-cruzeiro-micla-br|publisher=Poder Aéreo|language=pt|date=1 Oktober 2019}}</ref> *Hyunmoo-3 (over 300 km) shorter range {{vlagland |Suid-Korea}} *SSM-700K Haeseong (180+ km) {{vlagland |Suid-Korea}} *JFS-M (499 km) {{vlagland |Duitsland}} *Kh-35 (130–300 km) {{vlagland |Rusland}}, KN-19 Ks3/4 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Kh-59 (115–550 km) {{vlagland|Rusland}} *P-15 (40–80 km) {{vlagland |Rusland}} , KN-1 {{vlagland|Noord-Korea|name=Korea, Noord}} *Nasr-1 {{vlagland|Iran}} *Zafar (25 km) {{vlagland |Iran}} *Noor {{vlagland |Iran}} *Qader {{vlagland|Iran}} *NASM-SR {{vlagland|Indië}} *Naval Strike Missile (185–555 km) {{vlagland|Noorweë}} *RBS-15 {{vlagland|Swede}} *Korshun {{vlagland |Oekraïne}} – plaaslike weergawe van Kh-55 en RK-55 *Neptune {{vlagland|Oekraïne}}<ref>{{cite web |title=Ukraine Tests Advanced Subsonic Cruise Missile 'Neptune' |url=http://www.defenseworld.net/news/21881 |website=Defense World |date=31 Januarie 2018 |access-date=31 Januarie 2018 |url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20180201082450/http://www.defenseworld.net/news/21881#.WnLO3-jP38A |archive-date=1 Februarie 2018}}</ref> *[[Lêer:Hsiung Feng II Anti-Ship Missile Display in Chengkungling 20111009a.jpg|duimnael|Hsiung Feng II anti-skip missiel uitgestal in Chengkungling.  ]]Hsiung Feng II {{vlagland|Republiek China}} *Wan Chien {{vlagland|Republiek China}} *VCM-01 (100–300 km) {{vlagland|Viëtnam}} *Aist (100–300 km) {{vlagland|Belarus}} *Marte (100+ km) {{vlagland|Italië}} *[[Lêer:Hsiung-Feng-2-sketch.svg|duimnael|Hsiung Feng II.     ]]Sea Killer uitvoer variant {{vlagland|Italië}} *Otomat (180 km) {{vlagland|Italië}} *Otomat Mk2 E / Teseo Mk2/E (360 km) {{vlagland|Italië}} *C-801 (40 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-802 (120–230 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-803 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-805 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *C-602 {{vlagland|Volksrepubliek China}} *CM-602G {{vlagland|Volksrepubliek China}} *Çakır {{vlagland|Turkye}} *Delilah missile (250 km) {{vlagland |Israel}} *Gabriel IV (200 km) {{vlagland |Israel}} *Popeye turbo ALCM (78 km) {{vlagland|Israel}} *Sea Breaker (300 km) {{vlagland |Israel}} *RGM-84 Harpoon (124–310 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84E Standoff Land Attack Missile (110 km) {{vlagland |Verenigde State}} *AGM-84H/K SLAM-ER (270 km) {{vlagland |Verenigde State}} *Silkworm (100–500 km) {{vlagland|Volksrepubliek China}} *SOM {{vlagland|Turkye}} [7 <ref>{{cite web |date=4 Junie 2011 |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefini vuracak – Hürriyet Gündem |url=http://www.hurriyet.com.tr/gundem/17954640.asp?gid=381 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Hurriyet.com.tr}}</ref><ref>{{cite web |title=Yerli seyir füzesi, 180 kilometreden hedefinin vuracak – Kirpi HABER Cesur &#124; Özgür &#124; Tarafsız Habercilik |url=http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607033259/http://www.kirpihaber.com/teknoloji-bilim/yerli-seyir-fuzesi-180-kilometreden-hedefinin-vuracak.htm |archive-date=2011-06-07 |access-date=13 Februarie 2012 |publisher=Kirpihaber.com}}</ref> *[[V-1-vlieënde bom]] (250 km) {{vlagland |Nazi-Duitsland}} ==Ontplooiing== [[Lêer:AGM-129A - 2006 0306 b52 2lg.jpg|links|duimnael|AGM-129 ACM word vasgeheg op 'n B-52H bomwerper.]] Die mees algemene missie vir kruisermissiele is om relatief hoëwaarde-teikens soos skepe, bevelbunkers, brûe en damme aan te val.<ref>{{cite web|url=http://www.raytheon.com/capabilities/products/tomahawk/|title=Raytheon: Tomahawk Cruise Missile|website=www.raytheon.com|access-date=2016-09-19}}</ref> Moderne geleidingstelsels maak akkurate aanvalle moontlik. Sedert 2001 het die [[BGM-109 Tomahawk]]-missielmodel 'n belangrike deel van die Verenigde State se vlootarsenaal geword. Dit gee skepe en duikbote 'n ietwat akkurate, langafstand-, konvensionele landaanvalwapen. Sodanige missiel kos ongeveer US$1,99 miljoen per eenheid.<ref>{{cite web |title=FY 2017 Program Acquisition Costs by Weapon System - Tactical Tomahawk Cruise Missile |url=https://comptroller.war.gov/Portals/45/documents/defbudget/FY2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160424113923/http://comptroller.defense.gov/Portals/45/Documents/defbudget/fy2017/FY2017_Weapons.pdf |archive-date=2016-04-24 |url-status=live |website=United States Department of Defense}}</ref> Beide die Tomahawk en die AGM-86 is wyd tydens Operasie Desert Storm gebruik. Op 7 April 2017, tydens die [[Siriese Burgeroorlog]], het Amerikaanse oorlogskepe meer as 50 kruisermissiele op 'n Siriese lugbasis afgevuur as vergelding vir 'n Siriese chemiese wapenaanval teen 'n rebellevesting.<ref>{{cite web |title=US missiles blast Syria; Trump demands 'end the slaughter' |url=https://apnews.com/article/donald-trump-syria-ap-top-news-international-news-politics-de1b6e80a0cf4d84bca38835e9bb3310 |website=AP News|date=20 April 2021 }}</ref> Die [[Amerikaanse Lugmag]] (USAF) ontplooi 'n lug-gelanseerde kruisermissiel, die AGM-86 ALCM. Die [[Boeing B-52 Stratofortress]] is die eksklusiewe afleweringsvoertuig vir die AGM-86 en AGM-129 ACM. Beide missieltipes is konfigureerbaar vir óf konvensionele óf kernplofkoppe. Die USAF het die AGM-86 vir sy bomwerpervloot aangeneem, terwyl die AGM-109 aangepas is om vanaf vragmotors en skepe te lanseer en deur die USAF en Vloot aangeneem is. Die vragmotor-gelanseerde weergawes, en ook die Pershing II en SS-20 Intermediêre Afstand Ballistiese Missiele, is later vernietig onder die bilaterale INF (Intermediêre Afstand Kernmagte) verdrag met die USSR. [[Lêer:BRAHMOS Launcher.JPG|duimnael|Die Indiese Leër se BrahMos supersoniese kruisermissiele gemonteer op Mobiele Outonome Lanseerders (MOL).]] Die [[Britse Koninklike Vloot]] (RN) bedryf ook kruisermissiele, spesifiek die VSA-vervaardigde Tomahawk, wat deur die RN se kernduikbootvloot gebruik word. Britse konvensionele kernkopweergawes is vir die eerste keer in 1999 deur die RN in gevegte afgevuur, tydens die [[Kosovo-oorlog]] (die Verenigde State het kruisermissiele in 1991 afgevuur). Die Koninklike Lugmag gebruik die Storm Shadow-kruisermissiel op sy [[Typhoon-klas duikboot|Typhoon]] en voorheen sy Tornado GR4-vliegtuig. Dit word ook deur Frankryk gebruik, waar dit bekend staan as SCALP EG, en word deur die Armée de l'Air se Mirage 2000- en Rafale-vliegtuie gedra. Indië en Rusland het gesamentlik die supersoniese kruisermissiel BrahMos ontwikkel. Daar is drie weergawes van die Brahmos: skip-/land-gelanseer, lug-gelanseer en duikboot-gelanseer. Die skip-/land-gelanseer weergawe was teen laat 2007 in werking. Die Brahmos het die vermoë om teikens op land aan te val. Rusland gaan ook voort om ander kruisermissiele te bedryf: die SS-N-12 Sandbox, SS-N-19 Shipwreck, SS-N-22 Sunburn en SS-N-25 Switchblade. Duitsland en Spanje bedryf die Taurus-missiel terwyl Pakistan die Babur-missiel vervaardig het.<ref name="CSIS Missile Threat3"/> Beide die Volksrepubliek van China en die Republiek van China (Taiwan) het verskeie kruisermissielvariante ontwerp, soos die bekende C-802, waarvan sommige in staat is om biologiese, chemiese, kern- en konvensionele kernkoppe te dra ===Kernbewapende kruisermissiele=== ====China==== China het die CJ-10-landaanvalkruisermissiel wat in staat is om 'n kernplofkop te dra.<ref>{{Cite web|last=Bommakanti|first=Kartik|date=4 Desember 2020|title=China's Cruise Missile Capabilities: Implications for the Indian Army and Air Force|url=https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp#|url-status=live|access-date=18 Desember 2021|website=Observer Research Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201204151239/https://www.orfonline.org/research/chinas-cruise-missile-capabilities/?amp |archive-date=4 Desember 2020 }}</ref> Daarbenewens blyk dit dat China in Augustus 2021 'n hipersoniese kruisermissiel getoets het, 'n bewering wat hulle ontken.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-china-58953352|title=China Denies Testing Nuclear-Capable Hypersonic Cruise Missile|work=BBC News |date=18 Oktober 2021 |access-date=18 Oktober 2021}}</ref> ====Frankryk==== Die Franse ''Force de frappe''-kernmagte sluit beide land- en see-gebaseerde bomwerpers in met Air-Sol Moyenne Portée (ASMP) hoëspoed medium-afstand kernkruisermissiele. Twee modelle is in gebruik, ASMP en 'n nuwer ASMP-Amelioré (ASMP-A), wat in 1999 ontwikkel is. Na raming is 40 tot 50 vervaardig.<ref>{{cite web |title=Air-Sol Moyenne Portée (ASMP/ ASMP-A) |work=Missile Threat |publisher=Center for Strategic and International Studies |date=23 April 2024 |access-date=23 Mei 2025 |url=https://missilethreat.csis.org/missile/asmp/}}</ref><ref>James O’Halloran, IHS Jane's Weapons: Strategic 2015-2016, 2015, (United Kingdom: IHS), 134-135.</ref> ====Indië==== Indië het in 2017 suksesvol sy inheemse Nirbhay ('Vreesloos') land-aanval kruisermissiel getoets, wat kernplofkoppe tot 'n trefafstand van 1 000 km kan lewer.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" >{{cite news |title=India successfully tests its first nuclear-capable cruise missile |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/india-successfully-tests-its-first-nuclear-capable-cruise-missile/articleshow/61550465.cms |newspaper=The Times of India |date=7 November 2017}}</ref> Nirbhay is suksesvol getoets.<ref name="Nirbhay, ToI, 2017" /><ref>{{cite news |title=Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms |newspaper=The Times of India |date=21 Desember 2016 |access-date=21 Desember 2016}}</ref> ====Israel==== Die Israeliese Verdedigingsmagte het na bewering die medium-afstand lug-gelanseerde Popeye Turbo ALCM en die Popeye Turbo SLCM medium-lang-afstand kruisermissiel met kernkoppe op Dolphin-klas duikbote ontplooi.<ref>{{Cite book |last=Udaya Chandar |first=Y |title=The Modern Weaponry of the World's Armed Forces |publisher=Notion Press |year=2017 |isbn=9781946983794}}</ref> ====Pakistan==== Pakistan het tans vyf kruisermissielstelsels: die lug-gelanseerde Ra'ad-I en sy verbeterde weergawe Ra'ad-II sowel as Taimoor; die grond- en duikboot-gelanseerde Babur;<ref name="CSIS Missile Threat3">{{cite web|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 "Babur" – Missile Threat|website=CSIS.org|access-date=26 Julie 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2017/01/south-asian-strategic-stability-and-pakistans-babur-3-submarine-launched-cruise-missile/|title=South Asian Strategic Stability and Pakistan's Babur-3 Submarine-Launched Cruise Missile|first1=Ankit |last1=Panda |first2=Prashanth |last2=Parameswaran|work=The Diplomat|access-date=2017-12-01|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-38563330|title=Pakistan announces cruise missile success|date=2017|work=BBC News|access-date=2017-12-01|language=en-GB}}</ref>skip-gelanseerde Harbah-missiel<ref>{{Cite news|url=https://thediplomat.com/2018/01/pakistan-tests-an-indigenously-developed-anti-ship-cruise-missile/|title=Pakistan Tests An Indigenously Developed Anti-Ship Cruise Missile|first=Ankit |last=Panda|work=The Diplomat|access-date=2018-01-13|language=en-US}}</ref> en oppervlak-gelanseerde Zarb-missiel.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1251049|title=Pakistan Navy inducts coastal anti-ship 'Zarb' missile after successful test|last=Haider|first=Mateen|date=9 April 2016|work=DAWN.COM|access-date=2018-01-17|language=en-US}}</ref> Beide, Ra'ad en Babur, kan kernplofkoppe tussen 10 en 25 knope dra, en dit na teikens op 'n afstand van onderskeidelik tot 300 km en 450 km aflewer.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/nuclear-capable-nirbhay-cruise-missiles-test-fails-for-the-fourth-time/articleshow/56105444.cms|title=Nirbhay: Nuclear-capable Nirbhay cruise missile's test fails for the fourth time |website=The Times of India|date=21 Desember 2016 }}</ref> Babur is sedert 2010 in diens van die Pakistanse Leër, en die Pakistanse Vloot sedert 2018.<ref>{{cite web|url=http://www.ipcs.org/article/india/pakistans-babur-and-raad-cruise-missiles-strategic-implications-for-india-3681.html|title=Pakistan's Babur and Ra'ad Cruise Missiles: Strategic Implications for India|last1=Mason|first1=Shane|website=Institute of Peace and Conflict Studies|access-date=20 Januarie 2016}}</ref> ====Rusland==== [[Lêer:3M-54E1.jpg|duimnael|Uitvoervariant van die Kalibr-missiel.   ]] Rusland het Kh-55SM-kruisermissiele, met 'n reikwydte soortgelyk aan die Verenigde State se AGM-129-reikwydte van 3000 km, maar kan 'n kragtiger kernwapenkop van 200 kt dra. Hulle is toegerus met 'n TERCOM-stelsel wat hulle toelaat om teen 'n hoogte laer as 110 meter teen subsoniese snelhede te vlieg terwyl hulle 'n CEP-akkuraatheid van 15 meter met 'n traagheidsnavigasiestelsel verkry. Hulle word vanuit die lug gelanseer vanaf óf [[Toepolef Tu-95]]'s, [[Toepolef Tu-22|Toepolef Tu-22M's]] óf Toepolef Tu-160's, elk in staat om 16 vir die Tu-95, 12 vir die Tu-160 en 4 vir die Tu-22M te dra. 'n Stealth-weergawe van die missiel, die Kh-101, is in ontwikkeling. Dit het soortgelyke eienskappe as die Kh-55, behalwe dat die reikwydte tot 5 000 km verleng is, toegerus is met 'n konvensionele kernplofkop van 1 000 kg, en het stealth-kenmerke wat die waarskynlikheid van onderskepping verminder.<ref>{{cite web |title=Kh-101 – Russian and Soviet Nuclear Forces |url=https://fas.org/nuke/guide/russia/bomber/kh-101.htm |publisher=Fas.org |access-date=13 Februarie 2012 }}{{Dooie skakel|date=Mei 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na die ineenstorting van die [[Sowjetunie]] was die mees onlangse kruisermissiel wat ontwikkel is, die Kalibr-missiel, wat in die vroeë 1990's in produksie getree het en amptelik in 1994 in die Russiese arsenaal opgeneem is. Dit het egter eers op 7 Oktober 2015 sy gevegsdebuut in [[Sirië]] gesien as deel van die Russiese militêre veldtog in Sirië. Die missiel is sedert sy debuut nog 14 keer in gevegsoperasies in Sirië gebruik. In die laat 1950's en vroeë 1960's het die Sowjetunie probeer om kruisermissiele te ontwikkel. In hierdie kort tydperk het die Sowjetunie aan byna tien verskillende tipes kruisermissiele gewerk. As gevolg van hulpbronne was die meeste van die aanvanklike tipes kruisermissiele wat deur die Sowjetunie ontwikkel is, egter see-gelanseerde kruisermissiele of duikboot-gelanseerde kruisermissiele (SLCM's). Die SS-N-1-kruisermissiel is ontwikkel om verskillende konfigurasies te hê om vanaf 'n [[duikboot]] of 'n skip afgevuur te word. Met verloop van tyd het die Sowjetunie egter ook begin werk aan lug-gelanseerde kruisermissiele (ALCM). Hierdie ACLM-missiele is tipies afgelewer via bomwerpers wat as "Blinders" of "Backfire" aangewys is. Die missiele in hierdie konfigurasie is die AS-1 en AS-2 genoem, met uiteindelike nuwe variante met meer ontwikkelingstyd. Die hoofdoel van Sowjet-gebaseerde kruisermissiele was om verdedigings- en aanvalsmeganismes teen vyandelike skepe te hê; met ander woorde, die meeste van die Sowjet-kruisermissiele was anti-skipmissiele. In die 1980's het die Sowjetunie 'n arsenaal van kruisermissiele van byna 600 platforms ontwikkel, wat uit land-, see- en lugafleweringstelsels bestaan het.<ref>{{cite journal|last=Arkin|first=William|date=Mei 1983|title=Soviet Cruise Missile Programs|journal=Arms Control Today|volume=13|issue=4|pages=3–4|jstor=23623103}}</ref> ====Verenigde State==== [[Lêer:Agm-129 acm (cropped).jpg|links|duimnael|'n AGM-129 ACM van die Verenigde State se Lugmag.]] Die Verenigde State het op een of ander tydstip nege kernbewapende kruisermissiele ontplooi. *MGM-1 Matador grond-gelanseerde missiel, buite diens *MGM-13 Mace grond-gelanseerde missiel, buite diens *SSM-N-8 Regulus duikboot-gelanseerde missiel, buite diens *SM-62 Snark grond-gelanseerde missiel, buite diens *AGM-28 Hound Dog lug-gelanseerde missiel, buite diens *BGM-109G Grond-gelanseerde Kruisermissiel, buite diens *AGM-129 ACM lug-gelanseerde missiel, buite diens<ref>{{cite web|url=https://www.tinker.af.mil/News/story/id/123299303/ |title=Cruise missile career comes to a close |publisher=U.S. Air Force, Tinker Air Force Base public affairs |date=24 April 2012 |access-date=27 Desember 2012 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131220061518/http://www.tinker.af.mil/news/story.asp?id=123299303 |archive-date=20 Desember 2013}}</ref> *AGM-86 ALCM lug-gelanseerde kruisermissiel, 350 tot 550 missiele en W80-plofkoppe steeds in diens *[[BGM-109 Tomahawk]]-kruisermissiel in kernduikboot-, oppervlakskip- en grond-gelanseerde modelle, kernmodelle buite diens maar plofkoppe word in reserwe gehou. == Verwysings == {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Wapentuig]] [[Kategorie:Ammunisie]] q8upe4an3fqdeqc1ej2u8sq7eejcqv9 0 461035 2903059 2903058 2026-05-11T11:59:52Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903059 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1899:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers." [...]<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} af7o0icy41t4go6vqkd8ami61injeaq 2903060 2903059 2026-05-11T12:01:11Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903060 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1899:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} kci2edp0d9elh0fatorhwf98armfscb 2903061 2903060 2026-05-11T12:01:46Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903061 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} huji4th42el0ohofwxrua62ikz68i6j 2903258 2903061 2026-05-12T07:46:29Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903258 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 0svytqoy7wznr4lsjuf8x97t2m3ntt0 2903263 2903258 2026-05-12T07:57:04Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903263 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ee48x7nsw5kvcjg7wbd09dqqhgnsxxl 2903264 2903263 2026-05-12T07:58:37Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903264 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} po3pyt30yg4piyruijv65v6gk705gu5 2903265 2903264 2026-05-12T08:02:37Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903265 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} heje90px28veeoh1f1fb950ier6sgbb 2903266 2903265 2026-05-12T08:04:18Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903266 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} k91vh2yga7mcux4nkku6di6kect8m55 2903271 2903266 2026-05-12T08:37:35Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903271 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Die Wet No. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898) word finaal op 6 Januarie 1899 bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Partliant, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ftw26bko5wano47eejo3oseb3aedt0o 2903272 2903271 2026-05-12T08:38:48Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903272 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898) word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Partliant, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} 1ld8nxu7zm55stqrx9s5bho5tio09aq 2903273 2903272 2026-05-12T08:40:01Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903273 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898''': Ingevolge die Kaapse Wet no. 40 van 1898 word die aanleg vir die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg, asook die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil, deur die Kaapse Regering goedgekeur.<ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} pvxajb9sqv2t7b2n8alo4tfvx5kyb0q 2903275 2903273 2026-05-12T08:42:46Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903275 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898:''' Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitbrei, word 'n kort, maar toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} bi3j7sfmba1v420sxnba3hooy8mx02e 2903278 2903275 2026-05-12T08:47:14Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903278 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898:''' Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die vervoerkoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} ekvf9s9s6vylj6zy9logqgo0nscxet4 2903279 2903278 2026-05-12T08:48:19Z Suidpunt 13232 /* Aanloop */ 2903279 wikitext text/x-wiki Die '''spoornyd tussen Moorreesburg en Hopefield''' het vanaf 3 Desember 1879 begin broei met die afstigting van die [[NG gemeente Moorreesburg|Hooikraalkerkie]] (vandag [[Moorreesburg]]), op sy ergste gewoed in die 1890's tot die Anglo-Boereoorlog uitgebreek het, en daarna nog tot die 1940's bly voortsmeul.<ref name="Bouman2026a">Bouman, G. 2026. Spoornyd: Waarom Swellendammers g'n trein wou hê nie. Deel 1. ''Suidernuus'', 30 Januarie, p. 5.</ref> Tydens die spoorwegontwikkeling van die [[Swartland]] en [[Weskus]] het hierdie stryd aanleiding gegee tot die totstandkoming van twee spoorlyne: die gewone [[Kaapspoor|Kaapse spoorlyn]] (3 voet, 6 duim) wat deur Moorreesburg loop Piquetberg toe, en die aanvanklike smalspoorlyn tot by Hopefield (2 voet). Goedkoop is duurkoop: die besluit op die smalspoorlyn sou vir Hopefield nog duur te staan kom. === Oorsprong === Op '''3 Desember 1879''' kom die Ringkommissie op Hooikraal byeen, in opdrag van die Ring om 'n gemeente te stig. In die koerantberig van ''De Zuid-Afrikaan'' (6 Desember 1879) kom mens heelwat te wete. Onder andere is daar benewens die kerk, skoolgebou en woning wat vir die inwonende onderwyser en "kostleerlingen" ingerig is ook "nog eenige andere gebouwen van private personen". Hooikraal is op hierdie stadium drie uur vanaf Malmesbury geleë, drie ure vanaf Hopefield, drie ure vanaf Riebeek-Wes en drie en 'n halfuur vanaf Piquetberg.{{voetnota|Die naamsverandering Piquetberg na Piketberg het amptelik in 1938 plaasgevind. Al het koerante soos ''De Zuid-Afrikaan'' albei wisselvorme reeds in die 1800's en vroeë 1900's aanvaar, word daar in hierdie Wikipedia-artikel "Piquetberg" deurgaans gebruik vir die tydperk voor 1938.}} Dit is letterlik in die hart van die "Roode Zwartland", en dus baie sentraal geleë. Ook is daar reeds sprake van 'n spoorlyn wat tussen Malmesbury en Piquetberg sal loop, dit is net 'n kwessie van tyd, en die groot vraag ontstaan: sal dit deur Hooikraal loop, of Hopefield? Alleen die toekoms sal leer. Die presiese bewoording in die koerant lui:<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> {{cquote| Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, '''en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen'''. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten. }} === Politieke agtergrond === ==== Parlementêre politiek ==== Toe die Kaapkolonialers 'n verenigde front gevorm het teen die landing van 'n skeepslading Engelse bandiete, is gedeeltelike selfbestuur in 1853 aan die Kaap toegestaan. Hierdie stelsel het uit twee "huise" bestaan, naamlik die Hoërhuis (of Wetgewende Raad) en die Laerhuis (of Wetgewende Vergadering of Parlement), die voorganger van die [[Volksraad van Suid-Afrika|Volksraad]]. Die Laerhuis het bestaan uit 2 verkose lede (setels) uit elkeen van die 21 plattelandse kiesafdelings en vier vir Kaapstad. Hierdie verteenwoordigers is deur die publiek van die betrokke kiesafdelings gekies (die stemgeregtigde moes 'n man wees, grond in die streek besit teen 'n x-aantal waarde, en dikwels 'n bevredigende geletterdheidsvlak hê). Die Hoërhuis het uit vyftien ministers bestaan.<ref>Burger, W.A. 1975. ''Piket teen 'n berg: die geskiedenis van Piketberg 1660-1970.'' Epping: Privaat uitgegee, p. 325</ref> Die Wetgewende Vergadering het nuwe wette of wysigings voorgestel; die Wetgewende Raad het die voorgestelde wetgewing bekragtig of afgekeur. Die Goewerneur (die verteenwoordiger van die Britse kroon) moes die wet onderteken, of kon, in uiterste gevalle, in opdrag van Londen toestemming weerhou. Al was dit nie die partypolitiek soos vandag, waar die politieke partye die septer in die parlement swaai nie, kon verteenwoordigers buitemuurs deel wees van die [[Afrikanerbond (party)|Afrikanerbond]]. Sulke verteenwoordigers is Bondsmanne genoem. Moorreesburg se Bondstak sou aanvanklik 26 September 1889 gestig word, maar dit is uitgestel tot 3 Oktober 1889.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 21 September, p. 1: Eene Publieke Vergadering zal gehouden worden te Moorreesburg, op Donderdag, 26 dezer, ten half 2 ure, ten einde een Tak van den Afrikaander Bond te stichten. Alle belangstellenden worden verzocht tegenwoordig te zijn.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1889. 24 September, p. 2: De publieke vergadering van den Afrikaander Bond te Moorreesburg in ons laatste nommer op Donderdag 26 dezer geadverteerd, zal door dien vele perzonen niet tegenwoordig kunnen zijn, uitgesteld worden tot Donderdag, 3 October.</ref> In die ou Kaapse parlement (1854 – 1910) het Malmesbury twee setels gehad - wat Hopefield en Moorreesburg ingesluit het.<ref name="Smit.1945.parlement">Smit, A.P. 1945.Parlementslede van Malmesbury (1854-1945). ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, pp. 370 & 379.</ref> Kiesafdeling Piquetberg het egter die bal aan die rol gesit met die Moorreesburg-trein, omdat die streek baie graag 'n trein tot op Piquetberg wou gehad het. Hoe om 'n spoorlyn te kry: Die saak moet opgeneem word met die verteenwoordiger. Gewoonlik word 'n openbare vergadering gereël of 'n petisie dan opgestel, wat die verteenwoordiger van die kiesafdeling parlement toe neem. Die petisie beland in die parlement (Wetgewende Vergadering, die Laerhuis). Die petisie dien as bewys dat mense die wet wil hê. As die parlement saamstem, word daar 'n konsepwet opgestel wat dan bespreek en oor gestem word. Indien die parlementslede leke op die betrokke gebied is, moet 'n komitee saamgestel word om die nodige inligting in te win. Na afloop van die komiteeterugvoer en verdere bespreking, stem die verteenwoordigers van die verskillende kiesafdelings daaroor (of bly buite stemming). Die meerderheid stemme wen. Wen die voorstel, gaan dit Wetgewende Raad toe. Die Wetgewende Raad (Hoërhuis) besluit of die voorgestelde wet aanvaar of verwerp moet word. Laastens bekragtig of verwerp die Goewerneur die voorgestelde wet met sy handtekening. Die probleem is, die hoeveelheid geld is beperk. Elke kiesafdeling wil ietsie (of feitlik alles) van daardie geld hê. Elke streeksverteenwoordiger baklei hard vir sy eie streek se belange en sal mekaar veto. Op die lange duur ontstaan daar ongesiens 'n ''quid pro quo'', of "log-rolling" word dit genoem. Sekere streke kom in die geheim ooreen om vir mekaar se belange te stem.<ref name="Bouman2026a" /> Daar is egter ook 'n klein troefkaart. As 'n dorp of 'n sekere belangegroep ontevrede is, word 'n openbare vergadering ter plaatse belê, die afgevaardigdes vorm 'n deputasie en gaan onderhandel direk met die Kommissaris van Openbare Werke self. Die Kommissaris skryf immers die wet. Hy kon dan die voorgestelde wet terugstuur parlement toe, met genoeg amptelike data om 'n wysiging voor te stel. Om hierdie rede word die name verstrek van die Lede van die Wetgewende Vergadering (LWV's) wat in die parlement Malmesbury en Piquetberg verteenwoordig het: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Setel''' | valign="top" |'''Malmesbury'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE" /><ref name="Smit.1945.parlement" /> | valign="top" |'''Piquetberg'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureE">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n185/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., pp. 137-168: Annexure E, Members of the House of Assembly, 1854-1910]</ref> |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Michiel Bergh (1874 – 1888) | valign="top" |Johan Zacharias Human (1870 – 1883) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |David Tennant (1866-1895; ook speaker vanaf 1870 – 1883) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Jan Andries Basson (1889 – 1893) | valign="top" |[[David Christiaan de Waal]] (1884 – 1893) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Thomas Arnoldus Johannes Louw (1879 – 1898) | valign="top" |Daniel Jacobus Marais (1896 – 1903) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |Ryan Pierce (1894 – 1898) | valign="top" |David Christiaan de Waal (1894 – 1903) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Jacobus Abraham Smuts (1898 – 1907) | valign="top" |Hermanus Dempers Stiglingh (1904 – 1907) |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[William Philip Schreiner]] (1898 – 1900) | valign="top" |Michael Johannes de Beer (1904 – 1910) |- | valign="top" | | valign="top" | | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 1''' | valign="top" |Arnoldus Petrus Willem Immelman (1908 – 1910) | valign="top" | |- | valign="top" |'''Setel 2''' | valign="top" |[[F.S. Malan|François Stephanus Malan]] (1900 – 1910) | valign="top" | |} Dan was daar ook die onderskeie Kommissarisse van Openbare Werke wat die wetgewing geskryf het om die totstandkoming van 'n spoorlyn moontlik te maak: {| class="wikitable" | valign="top" |'''Kommissaris van Openbare Werke'''<ref name="KilpinRomanceAnnexureG">[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n217/mode/2up Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament.'' London: Longmans, Green & Co., p. 168: Annexure G]</ref> |- | valign="top" |John Laing (6 Februarie 1878 – 8 Mei 1881)   [[John X. Merriman]] (9 Mei 1881 – 12 Mei 1884) Friedrich Schermbrucker (13 Mei 1884 – 24 November 1886) Friedrich Schermbrucker (25 November 1886 – 16 Julie 1890) [[Cecil John Rhodes]] (17 Julie 1890 – 23 September 1890) James Sivewright (24 September 1890 – 3 Mei 1893) John Laing (8 Mei 1893 – 12 Januarie 1896) James Sivewright (17 Januarie 1896 – 13 Oktober 1898) [[Jacobus Wilhelmus Sauer]] (14 Oktober 1898 – 17 Junie 1900) Thomas William Smartt (18 Junie 1900 – 29 Mei 1902) Arthur Douglass (30 Mei 1902 – 21 Februarie 1904) Thomas William Smartt (22 Februarie 1904 – 2 Februarie 1908) Jacobus Wilhelmus Sauer (3 Februarie 1908 – 30 Mei 1910) |} ==== Parogiale kerkpolitiek ==== Verdere intrige in hierdie hele ''Bahnhof-Drama'' word verskaf deur die kerkpolitiek. By die afstigting van Moorreesburg in 1879, in die Hooikraalkerkie, speel die volgende toneel hom af betreffende die gemeenteafbakening. Piquetberg in die noorde is bra verveeld met die hele petalje - sy grens met Moorreesburg sal by die Bergrivier begin en eindig. Daar is wel 'n lys voorgelees van gemeentelede van die nuwe voorgestelde gemeente wat graag by Piquetberg wil bly, omdat hulle daar tuis voel en deur hul predikant (ds. Christiaan Rabie) na goed omgesien word.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> In die suide het Malmesbury meer as genoeg hooi op sy vurk; die afstigting van die gemeentes Hopefield (1852), Darling (1853), Riebeeck-Wes (1858) en Riebeek-Kasteel (1863) is lewende getuienis daarvan.<ref>Smit, A.P. 1945. Die Dogtergemeentes. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 280-295.</ref> Moeder (Malmesbury) en dogter (Moorreesburg) sou dus iewers tot 'n vergelyk kom. Die probleem lê in die speelveld tussen die ooste en die weste weerskant - tussen die dogtergemeentes, Hopefield en Riebeek-Wes.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879" /> Blykbaar was Riebeek-Wes by die Ringvergadering in Oktober 1879 aanvanklik vuur en vlam vir Moorreesburg se afstigting.<ref>Lochner, J.J. 1979. Afstigting van Swartlandgemeente. In: ''Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979''. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 4: Ds. B.H. de Vries van Riebeek-Wes wou sommer daar en dan die nuwe gemeente in die lewe roep, maar sy voorstel is afgestem.</ref> Op 3 Desember 1879 in die Hooikraalkerkie begin die afgevaardigde van Riebeek-Wes skielik kleinkoppie trek, voete sleep en spykers op laagwater soek. Piquetberg sê reguit - as daar enige klagtes was, moes Riebeek-Wes dit reeds by die Ringvergadering geopper het. Maar Hopefield se afgevaardigde word summier deur die korrespondent prontuit beskryf as ''verschrikkelijk gierig'', maar voeg wel by, as daar aan Hooikraal se versoek toegestaan sou word, sou Vredenburg ook aansoek doen tot gemeente-afstigting. Gebeur dit, het Hopefield net 'n paar honderd gemeentelede oor.<ref name="Zuidafrikaan.6.Dec.1879">''De Zuid-Afrikaan''. 1879. Hooikraal. 6 December, bl. 5-6: Heden morgen, den 3den December, kwam de Ringscommissie alhier bijeen, ten einde aan de opdragt des Rings te voldoen om eene gemeente te stichten. Hooikraal is zoowat drie uren van Malmesbury, drie uren van Hopefield, drie uren van Riebebeek [sic] West, en drie en een half uur van Piketberg, in het hart van het Roode Zwartland gelegen. De plaats zelve was door den kerkeraad van Malmesbury aangekocht tot eene kerkplaats, en zij is niet heel ongeschikt tot dit doel. Men ziet er een net kerkje met een schoolgebouw annex, een zeer geschikte woning voor den onderwijzer, ingerigt voor kostleerlingen, en nog eenige andere gebouwen van private personen. Daar de plaats zeer centraal en te midden van eene goede bevolking gelegen is, oefent de school, aan wier hoofd de heer Joubert staat, eenen gezegenden invloed uit, en kan zij, nu dat er eene nieuwe gemeente is gesticht, eene belangrijke plaats worden. Wel kan het gebeuren dat, daar er sprake is van eene verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, hier een uitgebreide handel kan geopend worden, en dat Hooikraal Hopefield nog zal overvleugelen. Maar dit zullen wij vooreerst daar laten.<br>De predikanten van Piketberg, Worcester en Tulbagh, leden der Ringcommissie, alsmede die van Riebeeck West en Hopefield, waren ter vergadering opgekomen. Ds. Robertson hield, alsvorens men met de verrigtingen begon, eene ernstige rede van den kansel over de woorden "Wat baat het een mensch, zoo hij de gehele wereld gewon en zijner ziel schade leed." De predikant van Worcester sprak daarna over het doel der bijeenkomst en wilde weten, of er ook eenig bezwaar bestond, om reden waarvan de gemeente niet opgerigt zou worde.<br>De Scriba meende, dat daar in het document, waarin door den kerkeraad van Malmesbury toestemming werd gegeven tot het oprigten der gemeente, gezegd wordt, dat de kerkeraad toestemming geeft, mits dat men van de Malmesburysche zijde niemand afscheidt, die niet onder Hooikraal wenscht te behooren, hij niet voor de oprigting stemmen. De predikant van Piketberg is van gevoelen, dat daar de opdragt reeds door den Ring aan de Commissie is geschied om de gemeente te stichten, en volgens Art. 45 alle redenen van weigering, door eenen kerkeraad aangevoerd, door de Commissie kunnen beoordeeld worden, er toch geen bezwaar bestond om met de zaak voort te gaan.<br>De predikant van Riebeek West zeide, dat er nog iets valt op te merken, en wel, dat het stuk niet officieel is, en dat men niet maar zoo los over deze dingen behoort heen te stappen. Het was niet in eene kerkeraadsvergadering geteekend. De Predikant van Piketberg dacht, dat hij die aanmerkingen in de Ringsvergadering moet gemaakt hebben.<br>Ds. Murray wilde dat men er op zou letten, dat de kerkeraad van Malmesbury niet weigert toestemming te geven om plaatsen af te schieden, maar wel leden, en dat hij ook dacht, dat er geen bezwaar kon wezen met de zaak voort te gaan.<br>Nu werd de grensscheiding ter sprake gebragt, die nogal tot een levendige discussie aanleiding gaf.<br>Er werd eene memorie voorgelezen van eenige leden, die niet van Piketberg wilden afscheiden, om dat zij het er goed hebben en niet door den predikant verwaarloosd worden. De afgevaardigde van Hopefield was ook verschrikkelijk gierig. Maar het scheen dat het ook niet anders kon, want ging men het verzoek der Hooikralers toestaan en werd Vredenburg later afgescheiden, dan behield Hopefield naauwelijks een paar honderd leden; en om de oude gemeenten af te breken om nieuwe te gaan stichten, dat gaat niet.<br> Het was prachtig om te zien, welk een respect onze Hooikraalsche vrienden voor Malmesbury of liever voor vader Moorrees hadden. Hier eischte [hun] niet te veel. Men ging maandelijk op halverw[] afstand. Maar het kwam ook hier regt. Doch nu [wa]s Riebeeck West aan de beurt en de dominé van [de] plaats stelde zich met geenen geringen ijver [in] de bres voor zijne kudde. Dat eenig boklam, [het]welk hij had, wilde men hem ook ontnemen. Eindelik kwam men tot eene schikking - aan de zijde van Piketberg was er geen verschil - Bergrivier was de natuurlijke scheiding.<br>Tot de verkiezing van kerkeraadsleden overgaande, werden tot ouderlinge de broeder A [] Dippenaar en M. Kitshof, en tot diakenne de broeders J.C. Smith, G.W. Rust, J. Lochner, [], en P. de Villiers gekozen. De predikant van Piketberg werd op verzoek van dne plaatselijken kerkeraad tot consulent aangesteld. Na een korte toespraak van Ds. Murray sloot Ds. Rabie met gebed.<br>Nadat de vrienden zich te goed hadden gedaan aan een goed maal, door Mej. Joubert zoo vriendelijk bereid, scheidden zij van Hooikraal (Moorreesburg?) met de beste wenschen voor de nieuwe gemeente.</ref> Lank nadat ds. Moorrees sy laaste preek in die Hooikraalkerkie gelewer het (11 Januarie 1880)<ref>''Zuid-Afrikaan''. 1880. Moorreesburg, Zwartland. Bijvoegsel. 17 Januarij, kolom 2:<br> Zondag, 11 Januarij 1880, was een dag, die niet spoedig door de gemeente der Ned. Geref. Kerk alhier zal vergeten worden, want op dien dag werd voor de eerste maal zoolang als hier van den kansel het ware Evangelie verkondigd wordt, aan een Leeraar een adres en geschenk overhandigd, en dat wel aan Ds. J. C. le Feb. Moorrees, die bijna een halwe eeuw deze gemeente onder zijne zorg, en met lust en moed en liefde het Evangelie onder ons verkondigd had. In den morgen, bij het tweede gelui, was de Kerk goed gevuld. Men zag van elken kant karren, wagens, ruiters zoowel als voetgangers naar de kerk komen. Elkeen was gretig een plaats te bekomen, totdat het gebou, dat 400 à 500 menschen bevatten kan, eivol was.</ref> en 'n proponent De Wet beroep is (omstreeks 6 Januarie 1881),<ref>''De Zuid-Afrikaan'' . 1881. 6 Januarij, p. 3: De Eerw. Proponent De Wet heeft bedankt voor het beroep naar Moorreesburg.</ref> word ds. J. D. Retief as predikant georden (12 Januarie 1882).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Moorreesburg: Bevestiging van den Wel.Eerw. J.D. Retief. 19 Januarij, Bijvoegsel, p. 5: Die 12de Januarij was bepaald voor bovengenoemde plegtigheid.<br>Den dag te voren reeds kwam de jonge leeraar in geselschap van Ds. van de Wall (Paarl) te Moorreesburg aan. Omtrent een half uur van het dorp was een groot getal leden van de gemeente met rijtuigen en te paard vergaderd, wachtende op den jeugdigen leeraar. Ten 5 ure arriveerde Zijn Eerw. dan ook aan de plaats, hield er stil en ontving een handdruk van al de tegenwoordig zijnde vrienden. Van daar ging men in optogt naar het dorp. Prachtig en te gelijk plechtig was het, zulk een langen stoet te zien, bestaande uit 50 rijtuigen en 40 heeren te paard.<br>Bij den ingang van 't dorp had men een fraaijen eereboog opgericht, waarop het woord "welkom" prijkte. Hier hield men halt, en werd zijn Eerw. een welkomstadres voorgelezen, waarop door hem op gevoelvolle wijze werd geantwoord.[...]</ref> Vanaf 1 Julie 1884<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue">''De Zuid-Afrikaan''. 1884. Moorreesburg. 29 Julij, p. 3: Na een afwezigheid van drie weken kwam onze leeraar, Ds. Retief, van daag weer in ons midden terug, met zijne echtgenoote, de tweede dochter van den Wel-Eerw. heer Neethling, van Hopefield, met wie hij op den 1sten Julij in het huwelijk is getreden. Omtrent een half uur buiten het dorp waren vele leden der gemeente in rijtuigen en te paard bijeengekomen om hunnen leeraar met zijne gade te verwelkom.</ref> tot en met die afsterwe van sy vrou in 1902,<ref>[https://graves.eggsa.org/westerncape/MOORREESBURG-Urban/Moorreesburg-OLD/R%20-%20Vanne%20__%20Surnames%20-%20R/Moorreesburg%20Ljh_003_004/Picture+074.jpg Eggsa.net, Retief-begraafplaas, Moorreesburg. Graffoto van Elizabeth Gertruida Fredrika Retief (geb. Neethling), gebore 22 November 1861, oorlede 12 Februarie 1902.]</ref> is Johannes Daniël Retief, die predikant van Moorreesburg, die skoonseun van ds. Johan Henoch Neethling, die predikant van Hopefield<ref name="ZA.Retief.Neethling.troue" /> (wat sedert Januarie 1854 bevestig is, en tot 1904 Hopefield sou lei).<ref>Smit, A.P. 1945. Hopefield. ''Gedenkboek van die Nederduitse Gereformeerde Gemeente Swartland: tweede eeufees (1745-1945)''. Malmesbury: N.G. Kerkraad, p. 283: Die eerste predikant was ds. Johan Henoch Neethling (J./seun), wat in Januarie 1854 hier bevestig is. [...] Ds. Neethling het die gemeente meer as 'n halwe eeu gedien. Die ou vader is in Januarie 1917 op 89-jarige leeftyd oorlede.</ref> Ongeag die familiebetrekkinge, is dit hierdie twee herders se skapies wat vir mekaar wolwetandjies gaan wys. === Aanloop === '''14 April 1882''': Die Afdelingsraad van Piquetberg besluit om 'n petisie aan die Kaapse parlement te stuur om die Malmesburyse Spoorweg, wat reeds opgemeet is, te verleng tot by die Bergrivierbrug. 'n Kopie van hierdie resolusie sal na die Goewerment gestuur word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Afdeelingsraad van Piketberg:Vergadering gehouden den 14den April 1882. 22 April, p. 3: Al de leden waren tegenwoordig daar er zaken van belang voor te dragen waren. Voornamelijk de verlenging van den Malmesburyschen spoorweg die al reeds opgemeten is en die men graag in deze zitting zou willen zien passeren. Voorgesteld door den heer Eksteen en gesecondeerd door den heer Dommissie, dat het werkend Comité van deze Commissie eene petitie aan het Parlement zal aanbieden, met eerbiedig verzoek om den Malmesburyschen Spoorweg, die alreeds opgemeten is, te verlengen naar de Bergrivierbrug, daar dit eene zaak van groot belang is. De Voorzitter merkte op dat verscheidene der invloedrijkste ingezetenen hem verzocht hadden de aandacht der Commissie op dit onderwerp te vestigen, daar het grootelijks tot den voorspoed van dit en de omliggende distrikten zou zijn. Het voorstel werd unaniem aangenomen en men besloot ook eene kopij van deze resolutie, omtrent den spoorweg van Malmesbury naar Piketberg, naar het Gouvernment te zenden.</ref> '''27 April 1882''': Die voorstel word deur Human ter tafel gelê in die Wetgewende Vergadering, en die parlement gee opdrag dat die ''[https://www.google.co.za/books/edition/Engineer_s_Report_of_the_Surveys_and_Est/yew1AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg]'', wat ingedien is, aangepas moet word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1882. Parlement: Donderdag, 27 April 1882, Spoorwegvoorstellen, 29 April, p. 6: De heer Human stelde voor het rapport van den Ingenieur der linie tusschen Malmesbury en Piketberg te tafel te leggen. Aangenomen.</ref> Die gegewens in die dokument vervat, toon Hector Shaw, die opmeter, het aanvanklik sy eie roete opgetrek. Die naam Hooikraal is nêrens daarin te vinde nie. Shaw het egter, met sy tweede voorstel, van die invloedrykste boere uit die omtrek genader en hulle voorstelle gevra. Die spoorlyn se grondwerk en onkostes is sodoende aansienlik verminder. Volg mens die treinspoor op 'n eietydse topografiese kaart, en let mens op die omliggende plaasname, is dit verwonderend hoe die plan byna onveranderd gebly het. Mens vertrek uit Malmesbury se stasie, ry deur die "Vogelgesand"-vallei, verby die plaas "Vogelgesand" (Voëlgesang), en "Roode Drie" (Rooidraai), dan slaan mens die noordwestelike rigting in tot by "Kaisenbosch" (Kiesenbosch). Vandaar ry mens oor die pad wat na Hopefield lei (vandag die R45), maak 'n draai om 'n heuweltjie teen 'n gradiënt van 1:40 vir sowat een myl. Weer steek mens die hoofpad oor, ry verby "Twee Kuil" (Tweekuil), dan in die rigting van "Crangwagenskraal" (Cruywagenskraal). Vandaar sal mens aankom by die plaas van mnr. Tobias Lochner (senior), hier sal mens genoeg klippe en water aantref, wat ideaal is vir die bou van 'n treinstasie alhier (waar Ruststasie vandag staan). Hiervandaan is die gradiënt niks steiler as 1:40 nie, en dit lei mens in 'n noordelike rigting, verby "Kopje Neul Fontein" (vandag Neulfontein se Berg, 335 m bo seespieël), gevolg deur: {{cquote| Curving round the Kopje with an easy radius and light works, Hooi Kraal is reached; this is a small village of not more than eight houses and a church. As there is a considerable piece of level ground here, and a good supply of water, I consider it a very desirable spot for a station, as it is situated in a position where a good deal of traffic might be expected from the fertile district surrounding.}} Wat werklik vreemd in die dokument aandoen is die algehele gebrek aan kalk wat Shaw in die omgewing opgemerk het. Juis omdat 'n kalkfabriek (''Lime Sales'') vandag net buitekant Moorreesburg staan, waar kalsitiese en dolomitiese landboukalk, nywerheidskalk en kalksteenprodukte gemaak word.<ref>Truter, C. 1994. Moorreesburg. In: ''Weskus. 'n Toeristegids: opgestel deur Cornel Truter in opdrag van die Weskus-Streeksdiensteraad.'' Parow: Nasionale Boekdrukkery, bl. 71-72.</ref> Shaw glo water kan tydens 'n droë seisoen in die gebied 'n probleem raak. '''1894 tot 1895:''' Die ou Hooikraalskerkie op Moorreesburg raak te klein. Ds. Retief besluit om 'n nuwe kerk te laat bou. Dit word op 15 Januarie 1894 so besluit. Die hoeksteen word op 12 Desember 1894 gelê. Die gemis aan 'n eie treinstasie op die dorp is nogal voelbaar: omdat die naaste stasie nou by Malmesbury was, het die boere hul muilwaens gratis ter beskikking gestel om boumateriaal vanaf die stasie te vervoer, ten einde geld vir die gemeente te besuinig. By een geleentheid het 'n konvooi van 30 waens daarheen vertrek om 15 000 bakstene te gaan haal, wat mens net laat besef hoe geweldig noodsaaklik die spoorvervoer in die 1800's werklik was. Die nuwe kerk het nou 700 sitplekke gehad. Op 18 Desember 1895 is die nuwe kerk ingewy.<ref>Lochner, J.J. 1979. Kerkgebou van 1895. In: Moorreesburg: 3-12-1879 tot 3-12-1979. Moorreesburg: Nederduits Gereformeerde Kerk, bl. 7</ref> '''5 Mei 1886:''' D.C. de Waal (LWV van Piquetberg) dien sy eerste petisie vir die spoorlyn by die parlement in. Die petisie stel voor dat 'n spoorlyn na Piquetberg gebou moet word, sodat daar werk verskaf kan word aan die sendingstasies aldaar.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1886. Parlement: Gisteren. Petities, enz. 6 Mei, p. 3: Petitie: De heer De Waal een uit Zendingsstations in Piketberg, waar men een Spoorweglinie wil om die lieden werk te geven.</ref> '''12 Julie 1889:''' Twee mosies word voor die Wetgewende Vergadering ter tafel gelê. Louw: om die spoorlyn tussen Malmesbury en Piquetberg "via Hooikraal" te bou (wat nou skielik £287 000 bedra, of 'n beskeie £50 000 meer). D.C. de Waal: tussen Piquetberg en [[Grey's Pass|Greyspas]] via Porterville (wat eweneens £287 000 bedra). Mnr. Louw steun De Waal se eerste mosie omrede dit een van die hoofstreke van die Kaapkolonie is waar koring verbou word. Sodra Piquetberg eers ontwikkel het, kan die spoorlyn verder noordwaarts uitbrei. De Waal ding egter mee met ander kiesafdelings wat onder andere 'n spoorlyn tussen Ashton en Swellendam wil bou; een tussen Ashton en Montagu; en een tussen Oudtshoorn na 'River Gamka' naby Calitzdorp. By stemming is almal se mosies teengestaan en almal word met leë hande weggestuur.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/ORlKAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=hooikraal&pg=PA301 Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 20th May to 12th August 1889, Railway and Extentions Bill. pp. 301-302]</ref> Op '''20 Junie 1893''' dien D.C. de Waal weer 'n petisie by die parlement in om die spoorlyn tussen Piquetberg en Malmesbury te verleng. Toe mnr. Van Zyl op die 29ste Augustus hieroor uitvra, antwoord die Eerste Minister, [[Cecil John Rhodes]], op heel diplomatiese wyse dat die Malmesbury-spoorlyn ongelukkig nie nou dadelik aandag sal geniet nie, maar wel in die toekoms.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/g1tNAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=piquetberg&pg=PA358&printsec=frontcover Cape of Good Hope Debates in the House of Assembly in the First Session of the Eighth Parliament of the Cape of Good Hope, 16th June to 9 September, 1893. Cape Town: Cape Times Printing Works, pp. 358] : Mr. VAN ZYL asked the Prime Minister if the Government will during the recess give its attention and consideration to the great claims of the North- western portion of the Colony to railway communication ; and in any railway construction scheme which may be submitted to the next Parliament make provision for the extension of the line from Malmesbury through the fertile grain districts of Voor Piquetberg, in the direction of Clanwilliam. Mr. RHODES said he could not hold out any immediate hope of the extension mentioned being carried out, but the Government would have to consider in the future the gradual extension of the Malmesbury line.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 20 Junij. Petities enz. Donderdag, 22 Junij, bl. 3: Een [petitie] door den heer De Waal over den Spoorweg naar Piketberg.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1893. Parlement. 29 Augustus. Vragen. Dingsdag, 31 Augustus, bl. 4: De heer Van Zijl vroeg of de Regering gedurende het reces hare aandacht en overweging zal schenken aan de groote aanspraak van het Noordwestelijk deel der Kolonie op Spoorweggemeenschap, en voorziening zal maken voor het verlengen van de lijn van Malmesbury door de vruchtbare graandistricten van Voor Piquetberg in de rigting van Clanwilliam. - De Eerste Minister antwoordde dat de Regering niet van plan was om reeds nu sulk een lijn voor te stellen.</ref> '''1898:''' Wet no. 40 van 1898 ("Railway Extension Act, 1898") word op 6 Januarie 1899 finaal bekragtig deur die Kommissaris van Openbare Werke, sir James Sivewright. Onder "Schedule B" nommer 4 (d) word gelys: "Kalabas Kraal or Malmesbury to Pickeniers Kloof", dit is 96½ myl lank en die bedrag toegestaan is £505 000.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Acts_of_Parliament/_eMqAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Act+No.+40+of+1898+Railways&pg=PA4003&printsec=frontcover Acts of Parliament. 1899. Sessions of 1898. Fifth Session of the Ninth Parliament, and First Session of the Tenth Parliament. Cape Town: J.C. Juta & Co, pp. 4003 - 4009.]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250306092038if_/https://s3.eu-central-1.amazonaws.com/eu-st01.ext.exlibrisgroup.com/27UOJ_INST/storage/alma/F5/71/42/6B/46/A3/B0/D1/58/C7/6C/B7/35/EC/30/B3/uj_13071%2BCONTENT1%2BCONTENT1.2.pdf?response-content-disposition=attachment%3B%20filename%3D%22uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf%22%3B%20filename%2A%3DUTF-8%27%27uj_13071%252BCONTENT1%252BCONTENT1.2.pdf&response-content-type=application%2Fpdf&X-Amz-Algorithm=AWS4-HMAC-SHA256&X-Amz-Date=20250306T092038Z&X-Amz-SignedHeaders=host&X-Amz-Expires=119&X-Amz-Credential=AKIAJN6NPMNGJALPPWAQ%2F20250306%2Feu-central-1%2Fs3%2Faws4_request&X-Amz-Signature=f02852388c06af40b29b24e54a061b92dee0853f6cac16062ba9b92b195cb296 Meyer, J.F. 1988. 'n Ontleding van die Suid-Afrikaanse Vervoerdienste se Spoortaklyne in die Republiek van Suid-Afrika. Ongepubliseerde proefskrif, Ekonomiese en Bestuurswetenskappe. Johannesburg: Randse Afrikaanse Universiteit, bl. 8]</ref> '''27 Desember 1898:''' In 'n artikel wat vlugtig oor Malmesbury se handel uitwei, word 'n kort, maar byna toeristiese prentjie van Moorreesburg geskets. Moorreesburg is drie uur se ry buitekant Malmesbury. Dit is Desember, dit is in die middel van die oestyd. Soms moet mens verby byna eenhonderd waens ry. In hierdie hitte is dit jammer om te sien dat feitlik geen bome gekweek word nie. Die boomlose plase skep 'n sombere prentjie. (Vergeleke hiermee: Malmesbury se Munisipaliteit het in 1891 alleen meer as 8 000 bloekombome en 4 000 acacia-bome aangeplant).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1891. Een reisje na Malmesbury. 8 October, p.3: [...] De Municipaliteit heeft dit jaar vrij wat moeite gedaan om de mooije groote Voetbal-velden in te sluiten, door meer dan 8,000 blaauwgomboomen en 4,000 acacia's te planten. Na eenigen groeitijd zal dit een der mooiste voetbal- en cricketvelden wezen in de Kolonie.[...]</ref> Op Moorreesburg aangekom, tref die fraaie kerkie mens eerste, wat aan die noordeind van die dorp se kant toe staan. Die kerk binne is ruim met goeie ventilasie. Die nuwe orrel is enkele dae tevore ingewy; ook die kansel en die mooi lampe skep 'n netjiese indruk. Die kerkbanke is van die beste en sit baie gemaklik; daar is plek vir 800 kerkgangers. Agter die kerkgronde word daar tans 'n nuwe pastorie vir ds. Retief gebou, wat 'n aanwins vir die dorp sal wees. Die openbare skool het mnr. Walters as skoolhoof. Die meeste handel op die dorp word deur mnr. J. Herman gedryf, en hy geniet die ondersteuning van die inwoners. Moorreesburg beskik oor 'n welingerigte pos- en telegraafkantoor, wat deur mejuffrou Slabbert bekwaamlik bestuur word. En dan: "Mens verwag dat die spoorweg, wat op die punt staan om gebou te word, deur die dorp sal loop. As dit so is, dan wag daar 'n nog heerliker toekoms vir die Moorreesburgers."<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Malmesbury: Moorreesburg. 27 December, Bijvoegsel: Een klein doch verkieslijk dorp; drie uren rijdens verwijderd van Malmesbury. In die drie uren passeert men soms tot dicht bij de honderd wagens, en geen wonder dat de afdeelingsraad van Malmesbury steeds zijn hand aan het pad moet houden om dat niet uit orde te doen geraken. Op den weg is het wat bedroevend te zien hoe weinig er aan boomkweeken gedaan wordt, en maken de boomlooze plaatsen eene sombre vertooning.<br>Doch wij komen op het dorp Moorreesburg. Wat het oog het eerst treft is het fraaie kerkgebouw, dat als een pronkstuk aan het noorder einde van het dorp staat. Van binnen is het gebouw ruim en luchtig en maakt een nette vertooning met het prachtig orgel dat eenige dagen geleden ingewijd werd, alsook den kansel en de mooie lampen. De zitbanken zijn van de besten en zitten zeer gemakkelijk, en er is zitplaats voor meer dan 800 personen. Aan de achterzijde van de kerkgronden wordt thans een nieuwe pastorie voor den leeraar, ds. Retief, gebouwd, die een aanwinst voor ’t dorp zal zijn.<br>De publieke school op het dorp heeft den heer Walters tot principaal, en men zegt dat de opleiding door hem gegeven grootelijks op prijs gesteld wordt.<br>Handelszaken<br>De voornaamste handelszaken te Moorreesburg wordt gedreven door den heer J. Herman, en hij gedraagt zich zoo dat hij de hartelijke ondersteuning van de ingezetenen verdient. Moorreesburg heeft ook een welingericht post- en telegraafkantoor, dat door jongej. Slabbert bekwamelijk bestierd wordt.<br>Men verwacht dat de spoorweg die staat gemaakt te worden over het dorp zal gaan. Indien zoo dan wacht een nog heerlijke toekomst de Moorreesburgers.</ref><br> Volgens 'n reisgids uit 1899 lyk mens se vervoerreëlings voor die koms van die trein op Moorreesburg so: Trekkarre vertrek op Dinsdae en Saterdae vanaf Malmesbury om 6 uur die oggend. Die rit oor 26 myl (41,84 km) tussen die twee dorpe duur 4 ure lank. Wanneer mens uiteindelik op Moorreesburg aankom, het jy omtrent 4 ure oor om al jou sake daar af te handel, want om 2 uur die middag moet jy reeds sit vir die terugtog Malmesbury toe. Jy behoort 6 uur die aand op Malmesbury aan te kom. 'n Hele dag is feitlik net aan rondpendel afgestaan. Die reiskoste bedra 7 sjielings, 6 pennies; maar sou mens 'n privaatkar wil reël, kos dit jou omtrent 25 sjielings.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Guide_to_Southern_Africa/fdviAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&bsq=moorreesberg&dq=moorreesberg&printsec=frontcover Guide to Southern Africa, 1899, p. 280]: Carts also leave Malmesbury for Moorreesburg on Tues. & Sat., 6 a.m., 26 miles, 4 hrs. ; fare 7s. 6d. Returning same days at 2 p.m. Private carts about 25s.</ref> ==== Die Hopefield-deputasie staan op ==== '''29 Desember 1898:''' Daar heers groot ongelukkigheid in Achter-Piquetberg omdat die inwoners voel die verteenwoordigers (D.C. de Waal en D.J. Marais) in die parlement het hul in die steek gelaat. Een van die grootste openbare vergaderings in die Sandveld tot op hierdie datum is gehou. D.J. Marais het nie sy belofte nagekom deur die spoorlyn vanaf Kalabaskraal te ondersteun nie; en daarom is 400 plase ontneem van 'n spoorweg. Omdat dit blyk dat Darling, Hopefield, Saldanhabaai en die Sandveld by die Piquetberg-lyn uitgesluit is, besluit die inwoners by 'n vergadering op Drommelvlei om 'n kommissie in die lewe te roep om met hierdie plase saam te werk, "om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. David de Waal en zijne kiezers: gepetitioneerd te bedanken. 10 Januarie, p. 4: Een publieke vergadering werd gehouden op den 29sten December te Drommelvlei (wijk no. 6) Achter Piketberg. De vergadering werd bijeengeroepen met het doel tot besluit te komen wat gedaan moet worden met den heer D. C. de Waal (lid voor Groote Schuur). De vergadering was een van de grootste die ooit in ’t Zandveld gehouden is. Er waren ook personen van wijken no. 3 en 4 tegenwoordig.<br>De heer D. Brink Sr. werd tot voorzitter gekozen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend en zeide dat hij gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde en maakte duidelijk hoe de heer De Waal ons land en volk op politiek gebied verraden en bedrogen heeft, en zeide dat het onmogelijk was om hem (De Waal) langer als onze vertegenwoordiger te erkennen.<br>De heer P. Meisenheimer zeide dat de personen die De Waal in het parlement gebracht en hem zoo hemelshoog opgehemeld hadden, hem er maar weer moesten uithalen.<br>De heer H. Bosman zeide dat hij voor den heer De Waal gestemd had op zijn dure belofte, die hij als onder een eed gedaan had, dat hij zou staan als een rots tegen het Sprigg-ministerie en de redistributiebill, maar dat hij nu schandelijk bedrogen was en hij geloofde niet dat hij nog een kiezer van den heer De Waal was, die hem met een rein geweten kon volgen.<br>De heer Jac. Visser zeide hij had nooit een vertrouwen in den heer De Waal omdat hij (De Waal) God niet vreesde en zulke mannen vertrouwde hij nooit.<br>De heer J. Theubes zeide dat hij De Waal ondersteund had, omdat hij door den Bond genomineerd was en hij als Bondsman het zijn plicht achtte om den Bondskandidaat te ondersteunen.<br>Verscheidene sprekers veroordeelden het gemeen gedrag van den heer De Waal.<br>De heer D. Brink Jr. stelde voor gesecondeerd door den heer Gert Smit: om petities te laten teekenen door de geheele wijk, den heer De Waal verzoekende te bedanken als onze vertegenwoordiger.—Aangenomen.<br>De heer A. Brink stelde voor, gesecondeerd door den heer Jan Theubes: Deze vergadering spreekt haar diepste verontwaardiging uit over het ontstaatkundig en laakbaar gedrag van den heer De Waal door zijne plechtige eleksiebeloften in het beslissend oogenblik te verkrachten met het indienen van een amendement, dat de regeering noodzaakte tot een conferentie over te gaan met de oppositie op de redistributie. Daar wij allen ontevreden zijn met het gedrag van den heer De Waal is deze vergadering eenparig van gevoelen hem te bedanken als lid voor Piketberg. Eenparig aangenomen.<br>Voorstel S. A. Mostert, secondant F. Visser: Deze vergadering gelet hebbende op het gedrag van den heer D. J. Marais in het parlement keurt het ten sterkste af daar het gebleken is, dat genoemde heer de belangen van den boer over het hoofd ziet en alles doet ten gunste van de vrijhandelaars: Ten eerste heeft hij de lijn van Kalbaskraal, volgens belofte, niet ondersteund, waardoor omtrent 400 plaatsen van den spoorweg ontrooft worden. Ten tweede: Hij heeft getoond bij de motie van den heer Van Zijl omtrent Lambertsbaai, dat hij alles opneemt tegen den boer.<br>De voorzitter zeide dat hij nu gaarne het gevoelen van de vergadering weten wilde omtrent onzen voorgestelden spoorweg naar Piketberg, daar de lang beloofde spoorweg nu eindelijk door het parlement aangenomen was; doch het schijnt of Darling, Hopefield, Saldanabaai en Zandveld uitgesloten werden en hij zou er voor zijn een commissie aan te stellen om met genoemde plaatsen samen te werken, om de lijn volgens de eerste opmeting te krijgen.<br>Nadat verscheidene personen hun gevoelen uitgesproken hadden werden de heeren D. Brink en S. A. Mostert aangesteld als commissie om met genoemde plaatsen te onderhandelen.<br>Waarna de vergadering uiteenging.<br>M. C. BRINK, Secretaris.</ref> '''7 Januarie 1899:''' Die jaarlikse Bondsvergadering (van die Bondstak Moorreesburg) word gehou; 31 lede was teenwoordig. Die vergadering voel die voorgestelde spoorwegverlenging van die Malmesbury-spoorlyn moet so reguit en direk moontlik geskied, sodat hy as die hooflyn van die noordweste beskou kan word. Nadat die vergadering afgehandel is, sluit ds. J.D. Retief af met gebed.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Moorreesburg. 21 Januari, p. 3: Jaarlijksche Bondsvergadering, gehouden op Zaterdag 7 Jan. 1899.<br>De vergadering werd met gebed geopend door den heer D. Krynauw.<br>31 leden tegenwoordig.<br>Daar de secretaris niet tegenwoordig was (hij brengt zijn vacantiedagen door te Hermanus Pietersfontein Strand) wordt de assistent secretaris (J. F. Burnard) verzocht de notulen op te nemen.<br>De voorzitter maakte het doel der vergadering bekend.<br>De beschrijvingspunten werden als volgt voorgesteld: D. Krynauw stelt voor, gesecondeerd door den heer Jan Bester: Dat een lid van het lagerhuis eerst voor zijn zetel zal moeten bedanken wanneer hij zich verkiesbaar stelt voor het hoogerhuis, en dat geen kandidaat zich voor meer dan een kiesafdeeling mag verkiesbaar stellen.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door D. van Tubberg: Deze vergadering is van gevoelen dat de voorgestelde verlenging van de Malmesbury spoorlijn zoo direkt mogelijk zal gebouwd worden, daar zij als een hoofdlijn voor het noordwesten moet beschouwd worden.<br>Voorgesteld door Jan Bester, gesecondeerd door G. P. Smith, dat de brandsiektewet zal herroepen worden.<br>Na de beschrijvingspunten afgehandeld te hebben ging men over tot andere besigheid.<br>Voorgesteld door G. P. Lochner, gesecondeerd door G. P. Smith:—Deze vergadering keurt ten strengste af het gedrag van den heer D. C. de Waal in de jongste sitting tegenover zijn constituenten en de Afrikaander partij en hoopt dat de heer De Waal, indien hij nog eenig respect voor zichzelven bezit, dadelijk zal bedanken als lid voor Piketberg. De vergadering keurt ook sterk af de lage, lafhartige woorden door hem geuit tegen de Afrikaander partij toen hij met de heeren Rhodes en Sivewright naar Europa vertrok.<br>De heer Krynauw zeide dat er haast geen woorden te vinden waren om het gedrag van den heer De Waal af te keuren en hij gaf er niet om als hij liever in Europa wilde blijven. Elk Afrikaander kon trots wezen op den heer Krige en hij hoopte dat er nog zulke vrouwen te vinden als mevr. Krige, die er veel bijdroeg om het aanbod van de hand te wijzen.<br>Voorgesteld door Jacobus Lochner, gesecondeerd door G. P. Lochner: deze vergadering sympathiseert met de familie De Waal over het gedrag van den heer De Waal en hoopt dat de Afrikaander partij de eer en het respect van de familie De Waal (ware Afrikaanders) wegens het gedrag van den heer D. C. de Waal niet zal minachten, maar alles zal aanwenden om de eer en respect van de De Waal’s familie als ware Afrikaanders als een kroon op hunne hoofden te houden.<br>Daarna sloot ds. Retief met gebed.<br>J.F. Burnard, Assistent-secretaris.</ref> '''10 Januarie 1899:''' "Bezoeker" skryf oor die trapsgewyse vooruitgang wat [[Vredenburg]] maak, soos die kerk wat binnekort 'n nuwe orrel sal inwy en nuwe 'n galery gaan bou vir 80 sitplekke. Nadat daar geskryf is oor die oeste wat byna klaar is en dat heelwat boere klaar gedors het, word die laaste gedagte geskryf: "Ons is ook gretig om te weet of die spoorlyn nie tog naby genoeg aan Hopefield sal kom, sodat ons dit ook maklik kan bereik nie – 'n voorreg wat, tesame met die hardmaak van ons baie swak paaie, sal dien om vooruitgang in hierdie streek aan te spoor. Maar ons was tog lojaal aan ons edele verteenwoordigers tydens die verkiesingsveldtog; sal hulle ons nie nou ook onthou nie?"<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Vredenburg (Malmesbury). 10 Januari, p. 4: [...] Wij zijn ook verlangend om te weten of de spoorweg toch niet zoo na aan Hopefield komen zal, dat wij het ook gemakkelijk kunnen bereiken - welk voorrecht tesamen met het hardmaken van onze zeer slechte wegen zal strekken om den vooruitgang deze streek aan te sporen. Maar wij waren toch getrouw aan onze edele vertegenwoordigers in den elektiestrijd, zullen zij ook dan niet nu aan ons gedenken? [...]</ref> '''31 Januarie 1899:''' 'n Vergadering word in die hofsaal op Hopefield gehou, en is goed bygewoon deur belanghebbendes van Groenekloof, Darling, Swartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoedjiesbaai en elders. Dominee J.H. Neethling weier om die voorsitterstoel te beklee. J.W. Stiglingh word as voorsitter en Jacob Retief as sekretaris aangewys. Jacob Retief doen verslag wat sy Hopefield, Bergrivier en Baai-deputasie sover bereik het: hulle kon geen besliste antwoord uit Sauer kry nie, omdat 'n nuwe opmeting aan die gang was. Sauer beloof egter sodra dit klaar is, dan sou die regering beslis. Retief sê toe dit is nou die tyd vir almal om kragte saam te snoer, omdat dit vreeslik onbillik van die Moorreesburgers is om te verwag dat soveel plase en besighede uitgesluit moes word. Hy vertrou egter dat die regering reg sal laat geskied. Dit lyk nie of Sauer teen Kalabaskraal gekant is nie, sê Retief. Wat wel in die weg staan: die bedoeling van die spoorlyn het blykbaar verander - dit wil lyk of die regering dit 'n punt-tot-punt-lyn wil maak, pleks van 'n ontwikkelingslyn. Omdat Owen se nuwe opmeting meer in Moorreesburg se guns wil-wil tel, stel Retief voor dat die regering 'n onpartydige kommissie moet aanstel om 'n persoonlike ondersoek te doen betreffende na die spoorrigting deur sowel Moorreesburg as Karbonaatjeskraal. Jan Basson (voorheen ook LWV van Malmesbury), wat die Groene Kloof-deputasie lei, bedank eers almal (Piquetberg, Sir James Sivewright, D.J. Marais en D.C. de Waal en later selfs die Eerste Minister) wat die opmeting in die rigting van Kalabaskraal in die eerste plek moontlik gemaak het. 'n Belangrike stukkie is waar hy iets sê van: "dat ons dit aan Piketberg te danke het dat hulle eerste hierdie saak aangevoer het en deur hul uitnodiging aan ander plekke om saam te werk, kry ons deur sir James [Sivewright] die opmeting in die rigting van Kalabraskraal via Karbonaatjeskraal." Maar, nes die Hopefield-afvaardiging, kon hulle ook geen beslissende antwoord uit die regering kry nie. Mnr. Sauer, Kommissaris van Openbare Werke, wou die probleem oplos deur 'n taklyn te vestig, 'n belofte wat hy (Basson) met groot verontwaardiging ontvang het en aangedring het op 'n beslissende antwoord. In antwoord op 'n verdere vraag het Basson aangedui hulle sou tevrede wees met Malmesbury wat die beginpunt word, mits die stasies volgens die oorspronklike opmeting via Karbonaatjeskraal behou word, en mnr. Sauer het belowe om 'n besluit te neem sodra Owen se verslag aangekom het. Mnr. Basson glo as die opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaar sou word, sou hul verplig wees om daarteen te protesteer. Daarna gaan Basson tot die ''[[ad hominem]]''-aanvalle oor: hy beskuldig hul verteenwoordiger in die Wetgewende Vergadering, J.A. Smuts, "goed versorg deur sy nabyheid aan [[Hermon]]stasie", dat hy dit gewaag het om te sê die lyn van Kalabaskraal is onregverdig. Basson beweer Smuts het met Lochner van die Hoërhuis gekonkel om die lyn so ver moontlik deur Moorreesburg te kry. Blykbaar het Lochner dit gewaag om die lyn deur Kalabaskraal 'n 'wit olifant' te noem. Albei word dus gedryf deur eiebelang. Basson let dan op die infrastruktuur: Moorreesburg is reeds bevoorreg om harde paaie te hê, terwyl die Sandvelders deur die sware sand moet sukkel. Dit is juis hierdie "erfenis van ons streek" wat beteken hulle benodig juis meer hulpbronne om die plek te ontwikkel - iets waarmee Moorreesburg deur die natuur reeds geholpe is. Let dus op die ontwikkeling - dink aan die passasiers, die vrag van allerhande graan, sout, botter, velle, wol, eiers, bas, kalk, ens., ens., wat hierdie lyn via Karbonaatjeskraal kan vervoer; wat kan Moorreesburg bied behalwe graan? Basson wil ook waarsku teen moontlike partydigheid, sou 'n ondersoekkommissie op die been gebring word wat deur die regering gekies is. Daarom moet daar ook sommer 'n teenkommissie gekies word, bestaande uit 'n lid van elke wyk om die kenmerke van die distrik waardeur die spoorlyn moet gaan, uit te wys. Maar voor hul daarby uitkom, moet hul eers 'n monsterpetisie opstel en rig aan die Eerste Minisiter en ander lede van die regering, waarin hulle gevra word "om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek." Mnr. Brink staan vir Piquetberg op. Hy dink sou die lyn as 'n ontwikkelingslyn loop, kan dit gevoed word deur 500 plase – beslis oorwegingswaardig – en indien die spoor deur Moorreesburg sou loop, dan is die aantal plase maar min. Sou die spoor nie vanaf Kalabaskraal loop nie, sou dit Malmesbury se handel tot nadeel strek, en dit sou nie alleen 'n verlies wees nie, maar ook 'n skande. 'n Skande, omdat handel so erg belemmer word deur soveel plekke af te sny ten bate van die groot Moorreesburg. Daar is geen verteenwoordiger in die parlement wat vir die Sandveld se belange werk nie, maar hul belange moet nie gering geskat word nie. Hulle woel - maar kommunikasie is van wesenlike belang, omdat vervoer moeilik is, as gevolg van die swaar sand. Weer word verwys na Moorreesburg wat bevoorreg is met harde paaie. Basson stel voor dat ds. Neethling, Jacob Retief, J.W. en Albertus Stigling 'n komitee vorm om die monsterpetisie op te stel en geteken te kry. Weer eens weier ds. Neethling om by politieke sake betrokke te raak; soos reeds gesê, wil hy nie sy vyande kans gee om hom nog verder stukkend te krap nie. D. W. Ackerman word in sy plek gekies en die voorstel en amendement word eenparig aangeneem. Aanvanklik is voorgestel dat die komitee een lid vir elke wyk sou hê, maar dit lyk onuitvoerbaar, aangesien dit moeilik sou wees om die lede bymekaar te kry. Basson maan toe almal om self die petisie te kom teken, en niet te wag tot iemand die petisie na hulle toe bring nie. Dominee Neethling het gedink dit sal goed wees om 'n kopie vir ondertekening by sekere punte te los. Sodra die petisies voltooi is, sal hulle aan die spoorwegkomitee in Hopefield oorhandig word en daarvandaan af na die regering gestuur word deur verteenwoordigers (wat uit een persoon van elke wyk bestaan).<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Hopefield Spoorweg. 7 Februarie, Bijvoegsel: Een zeer belangrijke en invloedrijke vergadering werd te Hopefield gehouden op den 31sten Jan. l.l. in de Hofzaal, en werd goed bijgewoond door belanghebbenden van Groenekloof, Darling, Zwartland, Piketberg, Vredenburg, Bergrivier, Hoetjesbaai en elders.<br>Daar de weleerw. heer Neethling weigerde den voorzitterstoel te bekleeden, stelde de heer Jacob Retief den heer J W Stiglingh voor. Gesecondeerd en aangenomen. Als secretaris stelde de heer A E Anderson (Hoetjesbaai) den heer Jacob Retief voor; gesecondeerd en aangenomen.<br>De voorzitter legde in korte en kernachtige woorden het doel der vergadering uiteen, en daarna noodigde hij de woordvoerders der verschillende deputaties uit verslag te geven, van wat zij uitgevoerd hebben bij ’t gouvernement in zake de richting welke de lijn zal nemen naar Pikenierskloof.<br>Daarop volgde de heer Jacob Retief (woordvoerder van de Hopefield, Bergrivier en Baai-deputatie), en zeide dat zij (de deputatie) geen beslist antwoord gekregen had van den heer Sauer, daar er een nieuwe opmeting aan den gang was, maar hij (de heer Sauer) beloofde, zoodra dit gereed was, dan zou de regeering beslissen. Wel, hij (Retief) achtte het nu tijd voor ons om alle krachten in te spannen om te verkrijgen dat gemelde plaatsen ook gerief van den spoorweg mogen genieten, en dacht dat het zeer onbillijk van de Moorreesburgers is om te verlangen dat zoovele plaatsen en belangen zullen moeten uitgesloten worden ten behoeve van een Moorreesburg lijn; alhoewel hij geloofde dat de regeering recht zal laten geschieden, want onze zaak is ongetwijfeld op eene gezonde basis van recht gebouwd. De heer Sauer, zeide spreker, schijnt niet tegen Kalbaskraal te zijn als uitgangspunt. Wat zeer opmerkelijk is, zeide hij (Retief), is dat men de oorspronkelijke bedoeling der lijn wil veranderen, n.l. om het een lijn van punt tot punt te maken, instede van een ontwikkelingslijn, en hierin bestaat de moeilijkheid van de regeering. Men verneemt dat de nieuwe opmeting door den heer Owen, meer tot voordeel van Moorreesburg verklaard wordt, en dus wilde hij aan de hand geven, dat de regeering eene onpartijdige commissie zal aanstellen om een persoonlijk onderzoek te doen in de buurt van de richting van de lijn over Moorreesburg zoowel als over Karbonaatjeskraal.<br>De heer A. Stiglingh verzocht nu den woordvoerder van Groene Kloof’s deputatie zijn verslag te geven, waarop de heer Jan Basson, onder anderen zeide, dat wij het aan Piketberg te danken hebben dat zij eerst roerde in deze zaak en door hare uitnoodiging aan andere plaatsen om samenwerking, krijgen wij door sir James de opmeting in de richting van Kalabaskraal via Karbonaatjeskraal. Toen zij naar Kaapstad gingen besloten zij niet alleenlijk naar de regeering zich te wenden, maar naar eenigoen, onverschillig aan welke partij hij behoorde, om hulp en ondersteuning te verkrijgen, zoodat zij hun ernstige wenschen konden vervuld krijgen en hij (Basson) kon ook niet nalaten veel lof toe zwaaien aan de leden zijner deputatie voor hun ernstige behandeling van zaken. Zij waren ook, zeide hij, bij de heeren Marais en De Waal (toen hij wilde voortgaan zeide een stem: "tot zooverre genoeg van hem" (Davie)). Verder hadden zij een onderhoud met de regeering, maar kregen geen beslist antwoord. Hij sprak verder tot groot lof van den premier, die beloofde zijn best te doen voor het distrikt, maar ook zeer voorzichtig was. De heer Sauer, commissaris van publieke werken, wilde uit de moeilijkheid komen door een taklijn te beleven, welke belofte hij (Basson) met groote verontwaardiging ontving en op een beslist antwoord aandrong; maar zonder bevrediging en hij gaf op een verdere vraag te kennen dat wij tevreden zullen zijn dat Malmesbury het uitgangspunt wordt, zoo lang dat wij de staties behouden volgens de origineele opmeting via Karbonaatjeskraal en de heer Sauer beloofde na Owen’s rapport ingekomen zou zijn, tot beslissing te komen. De heer Basson meende dat indien de opmeting ten gunste van Moorreesburg verklaard zou worden, wij dan zullen verplicht wezen om er tegen te protesteeren. Zie ook hier het eigenbelang van ons lid, den heer Smuts, L.W.V. Goed verzorgd zijnde door zijne nabijheid aan Hermonstatie enz., waagde hij te zeggen dat de lijn van Kalabaskraal een onrechtvaardige zou wezen, en ging mede met den edelen heer Lochner om zooveel hij kon de lijn via Moorreesburg te verkrijgen. Ja, deze heer (Lochner) durfde het een witte olifant te noemen, en zij beiden vergeten dat zij hunne posities grootelijks te danken hebben aan de stemmen van die plaatsen, wier gezamenlijke belangen zij nu zoo gering achtten in vergelijking met die van Moorreesburg, met zijne reeds begunstigde harde wegen (hard geaardheid van den grond), hetwelk hier het tegenovergestelde is, nl. zwaar zand enz., het erfdeel van onze streken en de oorzaak dat onze boerderij zooveel meer vee, enz. vereischt, om het werk voort te zetten waar Moorreesburg reeds geholpen is. Als de lijn gemaakt wordt te loopen van punt tot punt dan zal ze niet betalen, maar als de lijn voor ontwikkelingsdoeleinden gebouwd wordt, dan zal ze minstens hare onkosten goed maken; want neemt de passagiers, de vracht van allerlei soorten graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk, enz., enz., dat deze lijn via Karbonaatjeskraal kan vervoeren en wat kan Moorreesburg brengen behalve graan. Neemt dan weder het verschil op de kosten van bouw via Karbonaatjeskraal en Moorreesburg, en dan kunt gij 25 percent van de eerste afnemen en 50 percent bij het andere Bijvoegen. En zal Moorreesburg het voorrecht hebben om deze andere plaatsen te kunnen afsnijden zooals bijvoorbeeld de Baai (waar men reeds 75 jaren lang belasting betaalt en nu eerst bevoorrecht is met een soort van een stukje harden weg) onder sterke en niet voordeelige hand en invloed van den heer Chas. Stephan, wien hij (Basson) achtte als een flinke man. Dan weder het Zandveld, de ruggegraat van Piketberg, en de andere dorpen, enz. Maar hij moedigde een ieder aan, daar onze zaak op een goeden voet staat. Verder waarschuwde de heer Basson tegen het gevaar van partijdigheid, welk zal bestaan in verband met een commissie van onderzoek, gekozen door de regeering, en wilde aan de hand geven dat wanneer zulk eene commissie aangesteld zal worden, dat er ook een wederzijdsch of contra-commissie gekozen zal worden bestaande uit een lid van elke wijk om aan te stippen de hoedanigheden van het distrikt waar het spoor moet doorgaan; maar hij wilde liever dat wij eerst een "monster petitie" zullen richten aan onzen premier en andere leden der regeering, vragende om gehoor te geven aan ons billijk en rechtvaardig verzoek.<br>Voor Piketberg stond de heer Brink op en zeide, onder andere, dat de heer Bosman het de heeren Smuts en Lochner kwalijk nam, dat zij de verkeerde richting ingenomen hadden, maar hij nam het hunne vertegenwoordigers veel meer kwalijk hun verbazend gedrag in verband met zaken in ’97, toen de hr. Marais hun de rug toegekeerd heeft, en Davie de Waal (wel, zijn gedrag is beneden de consideratie van een Afrikaander). Hij merkte op, dat indien de lijn loopt als een ontwikkelings lijn, dan zal ze gevoed worden door 500 plaatsen—zeker toch een consideratie waardig—en als door Moorreesburg dan maar door een zeer klein getal, welk zelfs Malmesbury zal strekken tot grooter nadeel in den handel, dan dat zij van af Kalabaskraal zoude loopen, en het zou niet alleen schade wezen, maar ook een schande, dat de handel zooveel zal gestremd worden door zoovele plaatsen af te snijden ten behoeve van het groote Moorreesburg. Wij hebben geen vertegenwoordiger in ’t parlement die voor onze belangen werkt. Niet te min de belangen van het Zandveld, behooren niet gering geacht te worden waar er veel gewonnen wordt en waar communicatie hoog noodig is, daar het vervoer zeer moeilijk is vanwege het zware zand, terwijl integendeel Moorreesburg harde wegen had. Hij meende ook dat een lijn van punt tot punt niet zal betalen, en moedigde allen aan om vol te houden en samen te werken zooals begonnen, want onze zaak is eene eerlijke.<br>De heer Basson stelde voor en de heer D. Brink secondeerde dat de volgende heeren: weleerw. Neethling, Jacob Retief, J. W. en Albertus Stigling eene commissie zullen uitmaken om de monster petitie op te stellen en uit te vaardigen, ter teekening. De weleerw. Neethling weigerde op grond als reeds gezegd dat hij zich niet meer wilde prominent maken in politieke zaken en geen kans geven aan zijne vijanden om hem verder stuk te krabben. Zoo werd de naam van den heer D. W. Ackerman in zijn stede geplaatst, en het voorstel en amendement werden unaniem aangenomen.<br>Er werd aan de hand gegeven dat de commissie zal bestaan uit één lid voor elke wijk, maar dit plan zou niet uitvoerbaar wezen daar het moeilijk zou zijn de leden bij elkander te krijgen.<br>De heer Basson vermaande allen naar de petitie te gaan en niet te wachten tot dat zij naar hen gebracht zou worden ter teekening. De weleerw. heer Neethling dacht dat het zou goed wezen een copij ter teekening bij zekere plaatsen te laten.<br>Er werd besloten dat wanneer de petities voltooid zijn dat zij dan overhandigd zullen worden aan het spoorweg-comité te Hopefield en van daar verzonden worden naar de regeering door afgevaardigden bestaande uit een persoon uit elke wijk.<br>De heer Ackerman wilde weten of er bepaald zou aangehaald worden in de petitie omtrent het uitgangspunt, maar het werd duidelijk gemaakt dat de bepaling door ’t parlement gemaakt, meldde van af Malmesbury of Kalabaskraal en dus is het hetzelfde voor ons, zoolang wij de staties allen behouden.<br>De heer Gijsbert Mostert, Piketberg, gaf te kennen dat hij geheel eens was met wat gesproken werd en vermaande allen eensgezind te zijn en samen te werken.<br>Nadat verscheidene heeren deel genomen hadden aan de bespreking van deze zaak bedankte de heer A. Stigling de vrienden voor hun overkomst, maar in ’t bijzonder den heer Jan Basson en de vrienden uit de Baai (zij kwamen met vijf karren hier heen). Met een bedankje aan den voorzitter voor de bekwame wijze waarop hij de vergadering geleid had, ging men vol met hoop en moed uiteen.<br>CORRESPONDENT.<br>Hoedjesbaai, 1 Februari 1899.</ref> '''13 Februarie 1899:''' Gerugte doen die rondte dat die deeglike opmeting van die Piquetberglyn gestaak is. Inwoners van die Sandveld (wat drie groot wyke insluit, waaronder 'n deel van Verloren Vlei) langs Piquetbergweg is woedend. Dit is die grootste produserende deel van die distrik, en juis daarom word petisies onderteken, uit vrees dat die lyn "niet-betalend" word. Hulle vra onder meer dat die verlenging vanaf Malmesbury moet begin, en nie Kalabaskraal nie. Die stasie moet op die dorpsgrond (regeringsgrond) wees, waar daar goeie watervoorraad is, asook goeie weiveld vir die vee waarmee mens goedere na die stasie toe bring.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Piketberglijn. 14 Februari, Bijvoegsel: Groote verontwaardiging heerscht onder de inwoners van het Zandveld, bevattende drie groote wijken en een gedeelte van Verloren Vlei, langs den Piketbergweg, het grootste produceerend gedeelte van het distrikt, over het bericht dat de omstandige opmeting van den Piketberg spoorweg zal opgegeven worden, waardoor dezelve een niet-betalende lijn zal gemaakt worden. Invloedrijke petities worden geteekend, vragende de verlenging te beginnen van Malmesbury en niet van Kalabaskraal, dat de statie zal zijn op den gouvernements dorpsgrond, alwaar een goede watervoorraad is, en goede en uitgebreide weivelden voor het vee, waarmede men goederen naar de statie brengt.</ref> '''14 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham Smuts (LWV) laat van hom hoor. Sy standpunt dat die verlengingslyn vanaf Malmesbury na Pikenierskloof moet wees en Malmesbury as uitgangspunt moet dien, staan vas. Malmesbury het 'n groot handelsorganisasie en is die hoofstad van die distrik, wat die eerste plek in die spoorweggemeenskap behoort te geniet. Hy hou steeds vol dat Darling, Hopefield en Vredenburg groot ongerief sal moet verduur as die lyn van Kalabaskraal sou verleng word. Hy daag J.A. Basson uit om te bewys waar hy (Smuts) uit eiebelang opgetree het. Al die deputasies kan vir Smuts getuig. Kommissaris Sauer kan getuig: menigmaal het Smuts homself van hierdie saak verskoon, juis omrede daar soveel meningsverskil was. Ook D.J. Marais kan vir Smuts getuig: onlangs het Smuts nog 'n onderhoud met hom gehad, waarin hy uitdruklik gesê het dat hy graag wou sien dat Hopefield en Vredenburg nie oorskadu word nie. Die vraag moet eintlik geopper word wat presies dieselfde mnr. Basson gedoen het - hy, die oud-lid, wat homself so grootmeneer by die vergadering op Hopefield gehou het? Toe Basson met sy deputasie in die stad was, het hy vir Smuts gegroet? Nee, ondanks die feit dat Smuts se kollega, William Schreiner, vir Basson daaraan herinner het, het hy met opset twee maal verbygeloop asof hy Smuts nie nodig gehad het nie. Smuts is blatant ignoreer. En nou kom dieselfde grootmeneer en neem die swaard teen hom op? Dit is juis hierdie Basson wat sir James [Sivewright] en D.C. de Waal as sy "Aärons en Hurs" (wat Moses se arms opgehou het) beskou en mee gemeng het om sy doelwitte te bereik. Hy vra ook of Basson enige benul het hoe ver Klipfontein van Hermonstasie af is? Waarskynlik verder as wat Basson van Malmesbury af bly. Hy glo ook wat produkte aanbetref, kan hy Basson die loef afsteek. Sover dit Lochner aangaan - hy gaan nie namens hom praat nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. De Malmesbury spoorweg, 14 Februarie, Bijvoegsel: Mijnheer, —Ik zie in uwe uitgave van 7 dezer dat op eene vergadering gehouden te Hopefield, op den 31sten Januari l.l., met betrekking tot spoorweg-uitbreiding, op mij aanvallen werden gemaakt door den heer Jan Basson, ex-lid voor Malmesbury, die mij beschuldigde van eigenbelang omdat ik gezegd heb dat ik het niet meer dan billijk beschouwde dat de verlengingslijn van Malmesbury naar Pikenierskloof zal zijn en Malmesbury als uitgangspunt zal hebben. Dit is een beginsel dat bij mij nog even vaststaat als toen. Waarom neemt die ed. heer mijn overtuiging als een grond van eigenbelang?<br>Wel, mijnheer editeur, ik wil den heer Basson uitdagen om mij te bewijzen in hoeverre ik eigenbelang in het oog heb. Om met Malmesbury te beginnen wil ik niet eens veel zeggen, daar elk een billijkheidshalve zal oordeelen dat Malmesbury wegens zijne groote handels-organisatie en tevens als hoofdstad van ons distrikt de eerste plaats in spoorweg gemeenschap behoort in te nemen. En niettegenstaande de heer Basson mij tracht te bezwaderen bij mijne kiezers, houd ik vol dat Darling en Hopefield en Vredenburg groote ongerief zullen hebben te verduren zoo de lijn van Kalbaskraal zou verlengd worden, om niet eens te spreken van Piketberg en verder noordwaarts.<br>Verder daag ik den heer Basson uit om mij te bewijzen dat ik het eene deel van mijne kiesafdeeling meer begunstig dan het andere, en daartoe neem ik als getuige al de deputaties die ik vertegenwoordigd heb bij de regeering, en inzonderheid de heeren Retief en Anderson, van Hopefield en Vredenburg. En, verder, ik beroep mij op den commissaris van publieke werken, den ed. heer Sauer, hoe dat ik bij elke gelegenheid gezegd heb dat zij mij moeten verschonen van mijne idieën op deze groote kwestie van spoorweg verlenging, omdat ik wist dat er verschil bestond, en daarom had ik het volste recht om mijn vertrouwen in de handen van het gouvernement te stellen.<br>En ook de heer Marais, lid voor Piketberg, kan getuigen hoe dat ik onlangs nog een onderhoud met hem had, en waarin ik duidelijk gezegd had dat ik gaarne zou zien dat Hopefield en Vredenburg ook niet in de schaduwzijde zouden geplaatst worden. Maar wat heeft diezelfde heer Basson gedaan, die op de vergadering te Hopefield zulk een groote Piet was? Toen hij met zijn deputatie tijdens de parlementszitting in de stad was, en waarvan hij ook misschien dezelfde Piet was, heeft hij mij erkend? Neen, niettegenstaande mijn collega, de heer Schreiner, hem er aan heeft herinnerd, heeft hij mij tweemaal voorbij gegaan alsof hij mij hier niet noodig had.<br>En nu komt diezelfde mijnheer en neemt het zwaard tegen mij op. En nog meer, hij zegt dat ik gemakkelijk zoo kan handelen, aangezien ik verzorgd ben met Hermon statie. Weet die edele heer wel hoe ver ik van Hermon statie ben? Ruim zoo ver, als het niet verder is, dan de heer Basson van daar is naar Malmesbury. En ik wil niet roemen, maar ik denk ik kan met betrekking tot produkten vervoer met den heer Basson wedijveren, uitgenomen wat aangaat zout.<br>Verder zie ik dat de heer Brink mij veroordeelt door den heer Bosman dat de ed. heer Lochner en ik de verkeerde richting hebben ingenomen. Ik vraag op mijne beurt: welk richting? Wat de heer Lochner zegt en doet is voor zijne verantwoording. Ik zal over dezen aanval niets zeggen. Maar is het een verkeerde richting omdat ik er van overtuigd ben dat het niet meer dan billijk zal zijn dat de verlenging van de spoorweglijn haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben?<br>Neen, mijnheer, het doet mij meer pijn om te zien dat de heer Basson, toen hij in de stad was met zijn deputatie, dat hij sir James en David de Waal genomen had als zijn Aarons en Hurs om zijn doel, dat toen strikt genomen een edel doel was ten uitvoer te brengen; twee personen die zoowel buiten als binnen het parlementshuis door iedereen zoo goed bekend zijn dat er geen verder uitleg voor noodig is. En ten laatste wil ik dit zeggen, dat ik denk dat de richting die ik ingeslagen heb met betrekking tot de spoorweg-verlenging, dat die haar uitgangspunt van Malmesbury zal hebben en de overige bijzonderheden volkomen in de handen van de regeering te stellen, de rechte is, en ik heb verder vrede voor mijn overtuiging.<br>J. A. SMUTS.<br>Klipfontein.</ref> '''17 Februarie 1899:''' Die Piquetberg-waaksaamheidsspoorwegkomitee, met D.J. Marais as aanvoerder, het besoek afgelê met twee invloedryke petisies onder die arm by die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer). Die voorgestelde spoorwegstasie moet met 'n myl skuif; by die huidige een is daar geen water nie, en die water wat uit Bergrivier moet kom is berug daarvoor om tifuskoors te veroorsaak. Dit is Petisie 1. Petisie 2 is om die water uit die berg te gebruik. Die Kommissaris het toe onmiddellik mnr. Owen die opdrag gegee om 'n verslag te skryf en 'n ander stuk land te gaan opmeet om die griewe van die Sandveld tegemoet te kom. Die deputasie is baie vriendelik ontvang, en glo dat Sauer die Latynse spreekwoord ''Vox Populi Vox Dei'' (die stem van die volk is die stem van God) sal navolg. Die deputasie het ook gevra dat Sauer by Piquetberg moet kom besoek aflê. Dit sal hy teen einde Maart of begin April doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Spoorweg-Deputatie. 18 Februari, Bijvoegsel: Het Piketberg waakzaamheids spoorweg comité, geintroduceerd door hun parlementslid, den heer Daniel Marais, bracht als eene deputatie een bezoek aan den ed. commissaris, den heer Sauer, op Woensdag te Kaapstad. Zij bood twee invloedrijk geteekende, publieke petities aan om de spoorwegstatie te Piketberg, zooals voorgesteld, een mijl verder te verplaatsen. De voorgestelde plek was geen goede en er was geen water. De ingenieur had gezegd, dat het water per trein van Bergrivier kon worden gebracht, maar de autoriteiten hier konden getuigen, dat dit water hier te goed bekend is; als het gedronken werd, was het gevolg vele jaren lang de typheuse koorts. Het Piketberg water comité had ook aan de publieke petitie een brief aangehecht, aanbiedende om het noodige versche water van den berg te geven. De deputatie legde ook voor den commissaris de aanspraken van het Zandveld ingeval de zuivere opmeting van de lijn veranderd werd. De commissaris verzocht toen dadelijk den heer Owen hieromtrent een rapport uit te brengen en een ander stuk op te meten om de grieven van het Zandveld tegemoet te komen. De deputatie rapporteert ook dat zij zeer vriendelijk werd ontvangen door den commissaris, en gelooft dat hij het Latijnsche spreekwoord Vox Populi Vox Dei zal volgen. De deputatie verzocht den commissaris Piketberg een bezoek te brengen, hetgeen hij aannam. Hij zal in het einde van Maart of het begin van April komen.</ref> '''28 Februarie 1899:''' Jacobus Abraham van Aarde Lochner (Lid van die Wetgewende Raad, die Hoërhuis), antwoord eweneens op Basson se aantygings. Eers kom hy Jacob Retief by. 'n Onpartydige kommissie? Dan kan so 'n kommissie nie alleen bestaan uit Darling, Hopefield, die Sandveld en die Baai nie, maar sekerlik Malmesbury, die veragtelike Moorreesburg, maar ook Piquetberg, Clanwilliam, Namaqualand, Calvinia en Vanrhynsdorp ook. Lochner is verstom hoe vlak Jan Basson se geheue is. Hy (Basson), 'n oud-parlementslid, behoort mos te weet Piquetberg het nie Moorreesburg genooi nie, maar 18 jaar gelede terug het Moorreesburg self reeds begin met die verlengingsproses.{{voetnota|Op 'n tegniese punt is Lochner korrek. In die "Engineer's Report of the Surveys and Estimates of the Proposed Extension of the Line of Railway from Malmesbury to Piquetberg" (wat in April 1881 begin is, en op 27 April 1882 by die Wetgewende Vergadering ingedien is) het die opmeter Hector Shaw uit eie beweging die invloedrykste Moorreesburgse boere genader. Piquetberg het Moorreesburg nie genader nie.}} Hy vra ook, het die kiesers van Moorreesburg nie jaar na jaar hul verteenwoordigers wat teen die spoorwegverlenging gekant was in 'n moeilike posisie geplaas nie? Terloops, waar was die oproerige skare van Darling, Hopefield, ens. toe? As Basson vir Smuts beskuldig van eiebelang, was dit dan nie ook eiebelang toe Basson vir sir James Sivewright en mnr. Owen vir sy eie doeleindes ingespan het nie? Dat Lochner die Kalabaspoorlyn 'n wit olifant noem - dit is nie alleen 'n wit olifant nie, dit is ook 'n onregverdige lyn vir ander distrikte. In die maer jare weet hierdie dele nie waar om hulp te verkry nie, en selfs in die vet jare is die opbrengs per mud maar min, of, hulle sukkel om vee, graan en sout te vervoer. Party streke lewer 60 tot 100 mud uit een mud saad. Ander streke lewer slegs 15 tot 20 mud graan per mud saad. Maak self die somme. As jy boonop nog 'n omweg moet maak met die spoorlyn, wat sal van hierdie distrikte word? Basson noem 'n wye verskeidenheid produkte op. Nou wil Lochner graag weet waar is die koei vir die botter, die skaap vir die vel en wol, die hoenders vir die eiers, die boom of bos vir die bas, die skulpies vir die kalk en saailand vir die graan; want hy sien nie die produksievermoë nie. Sidder Basson nie as 'n onpartydige kommissie moet ondersoek doen nie? Of is hy bang vir die Gebroeders Stephan se verskepingsdienste by Laaiplek wat met die spoor moet meeding? Moet ook nie van die wild vergeet nie - of is daar geen jagpartye nie?{{voetnota|'n Venynige hou om te sê die plek is eintlik 'n wildernis met slegs jaggeriewe vir regeringsamptenare.}}<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. De Malmesbury spoorweg. 28 Februari, p. 3: Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Daar ik mij verplicht gevoel de twee voorname sprekers op de Hopefield vergadering tegen te spreken, zoo vergun mij het in uw geëerd blad te doen.<br>Wat de heer Retief betreft werpt hij al de moeilijkheden op Moorreesburg. Wat hij goed wilde is, dat ééne onpartijdige commissie zal worden aangesteld om onderzoek te doen waarlangs de lijn zal gebouwd worden. Maar dan toch niet alleen van personen uit Darling, Hopefield, Zandveld en de Baai, maar ook uit Malmesbury en dat verachtelijke Moorreesburg, zooals dit genoemd wordt, en ook Piketberg, Clanwilliam, Namakwaland, Calvinia en Vanrhijnsdorp.<br>Wat de heer Jan Basson, ex-parlementslid, betreft, het is werkelijk betreurenswaardig om te zien hoe dat hij zaken in een verkeerde daglicht tracht te stellen. Ten eerste zegt hij, wij hebben het aan Piketberg te danken dat zij het eerste roerden aan de spoorweg zaak. Dit is niet zoo. Was het niet Moorreesburg die voor 18 jaren reeds begonnen is met de verlenging van Malmesbury, over Moorreesburg, naar Piketberg? Hebben de kiezers van Moorreesburg niet in dien tijd jaar na jaar hunne vertegenwoordigers in een moeilijke positie gebracht, omdat zij niet de verlenging van den Malmesbury spoorweg om zekere reden wilden voorstellen en bepleiten. Waar waren die oproerige streken zooals Darling, Hopefield, enz., toen? Of weet de heer Basson er niets van? Welk een korte gedachte.<br>Dan wijst de heer Basson op het eigenbelang van den heer Smuts, welke de heer Smuts voor zichzelve heeft beantwoord. Maar was het dan eigenbelang van den heer Basson toen hij sir James Sivewright met den heer Owen te Malmesbury afhaalde, toen sir James een vergadering belegd had om de Courtroom-zaak te Hopefield te bespreken, en toen aan Darling, Hopefield, enz., alleen kennis gaf om zoogenaamde onderzoek voor eene opmeting te doen, die werkelijk met niets anders als een oogmerk gedaan werd. Had de heer Basson een bril met glas van verstand hij zou gemerkt hebben wat het alles beteekende. Lezer! oordeel voor uzelven.<br>Ten derde. Dat ik het een witte olifant noem. Wel, met het oog op de verafgelegene distrikten, zooals Vanrhijnsdorp, Namakwaland en Calvinia, zeg ik het nog, niet alleen een witte olifant, maar ook een onrechtvaardige lijn tegenover die distrikten, waar men in drooge jaren niet weet hoe geholpen te raken, en in goede jaren niet weet hoe produkten zoo als vee, graan en zout te vervoeren, vooral graan, dat van een mud zaad van 60 tot 100 mudden geeft, terwijl hier in het bovenland een mud zaad maar slechts van 15 tot 20 mudden graan oplevert. En als de spoorweg in Piketberg en Clanwilliam ook zoovele mijlen omgang moeten maken, wat moet dan van die distrikten worden.<br>Ten vierde, zegt de heer Basson, dat ik mijn zetel aan Darling, Hopefield en die plaatsen te danken heb. Hoe kortzichtig toch! Heeft de heer Basson dan vergeten hoe dat hij met zijne vrienden van Darling en Hopefield vooral getracht hebben om mij uit het parlement te houden en een wildvreemde en nogal geen Afrikaander tegenover mij gekozen te krijgen? Of denkt de heer Basson dat ik dit niet weet? Nu maakt hij de wereld wijs "aan die plaatsen heb ik mijn zetel te danken." Behalve Vredenburg en eenige vrienden van Hopefield zijn dat ook stories voor de vaak.<br>Ten vijfden, noemt hij produkten zooals graan, zout, boter, vellen, wol, eieren, bast, kalk; ik zal er nog bijvoegen de pannen waar men de zout vandaan krijgt, en dan vraag ik hoeveel zout er op dit jaar te verschepen was en hoe veel er nog is. Zoo als ik hoor bijna niets, de koe voor de boter, een schaap voor de vellen en wol, hoenders voor de eieren, de boom of bosch voor de bast en schulpies voor de kalk en zaaigronden voor het graan, waar zijn die? Of was de heer Basson bang dit alles te noemen, met het oog op het aanstellen van een onpartijdige commissie van onderzoek. Of is hij bang voor den heer Stephan? Waarom heeft de heer Basson ook niet van het wild melding gemaakt? Of is in de thans bestaande regeering niet zulke groote jachters? Ik wil den heer Basson raden stil te blijven, en tevreden te wezen, zooals de regeering doet. Krijgt u een taklijn, hetwelk niets anders dan billijk is, dan heeft u wat u hebben moet, en dan wordt aan de andere verafgelegen distrikten ook geen onrecht aangedaan. Wees toch niet zoo baatzuchtig om alles en allen te willen hebben.<br>U dankende voor het plaatsen van dezen brief,<br>Noem ik mij,<br>J. A. VAN A. LOCHNER.</ref> '''2 Maart 1899:''' Jacob Retief lewer repliek op Lochner se "onverwagte en ondeurdagte aanval". Volgens hom vergeet Lochner dat die eintlike graanskuur (Koeberg) Kaap se kant toe lê, en dat Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha- en St. Helenabaai en die Sandveld almal van hierdie lyn gebruik sal moet maak. Word daar by Moorreesburg gebou, loop twee spore parallel en skaars 18 myl uit mekaar. Hy bedoel nou die twee wat deur Moorreesburg en by Hermon onderskeidelik loop, terwyl Darling, Hopefield ens. dan met geen middele gelaat word nie. Dit gaan hier nie oor watter streek tans die meeste kan ''bied'' nie, maar wat die lyn die ''nodigste'' het (die meeste potensiaal toon). Vir hom is, en bly, die Piquetbergspoorlyn 'n ontwikkelingslyn.<br> Retief sê verder, al het hy ook geen name genoem of op tone getrap by sy toespraak nie, is dit ook nou duidelik "wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was".<br> Oor die onpartydige kommissie het hy slegs onbetrokke distrikte bedoel, soos die Paarl.<br> Laastens voer hy aan 'n kort spoorlyn deur Moorreesburg wat by Piekenierskloof doodloop, kan tog nie lonend wees nie.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Piketberg Spoorweg. 9 Maart, p. 3:Hopefield, 2 Maart 1899.<br>Aan den Editeur.<br>Mijnheer,—Vergun mij kortelijks den edelen heer Lochner op zijn onverwachte en ondoordachte aanval te antwoorden. Ik zal niet lomp en onbeleefd zijn, noch schertsend zooals de ed. heer, doch een ieder die den brief leest en de edele heer kent, zal zich er niet over verwonderen. De ed. heer L. verliest uit het oog dat de groote graanschuur van Koeberg aan de zijde van Kaapstad ligt, terwijl als de verlenging van Malmesbury gebouwd wordt, zooals gemeten, de groote distrikten van Darling, Groenkloof, Hopefield, Saldanha en St. Helena baaien en het Zandveld allen over de lijn heen moeten, om òf Malmesbury òf Kaapstad te bereiken. En denkt er aan, als de lijn over Moorreesburg gebouwd wordt, dan loopen twee lijnen geen 18 mijlen van elkaar namelijk, die over Hermon en over Moorreesburg, terwijl de groote distrikten voormeld, welke spoorwegverbinding het noodigst hebben, in dezelfde positie van verwaarloozing blijven.<br>Nu nog slechts deze terechtwijzing. Elkeen die tegenwoordig was op de vergadering te Hopefield, zal geredelijk moeten erkennen, dat ik in mijne toespraak, welke heel kort en ter zake was, mij van geen persoonlijkheid bediende al hoewel ik wist en weet, wie de eigenlijke draadtrekker voor de Moorreesburg lijn is en was.<br>En wat ik aan de hand gaf was dit, dat het gouvernement wel zou doen, voor en aleer men besluit (ik las nu dit in) om den ed. heer L. met een hand vol Moorreesburgers te begunstigen, eene onpartijdige commissie, bestaande uit bijv. de leden van de Paarl, met eenigen uit de oostelijke provincie aan te stellen, dat zij een reis door de belanghebbende distrikten maken, goed onderzoek doen en dan rapport inbrengen, welke lijn het noodigst is. Waarom vreest de edelen heer zulk een commissie. Ik beval geen commissie aan uit de betrokkene distrikten. En dan moet men niet vergeten dat de origineele bedoeling van de Malmesbury-verlenging was: een ontwikkelingslijn en niet eene van punt tot punt, zoodat er billijkheidshalve niet mag geobjectiveerd worden zoo die lijn eenige wendingen zal nemen. Doch wat wil men nu? Een korte lijn: Waarom? Als die gebouwd wordt, schrijft dit neder, en vergeet het niet, H.H. ministers: De korte lijn over Moorreesburg zal niet betalen, zoolang zij te Piekenierskloof blijft, en niemand behoeft een profeet te zijn om dit te voorspellen.<br>Geheel de uwe, L. F. M. Retief. [J. F. M. Retief]</ref> '''25 Mei 1899:''' Die Hopefield-deputasie vergas die Kommissaris van Openbare Werke (Sauer) met hul teenwoordigheid, en word baie vriendelik ontvang. 'n Petisie met 800 handtekeninge word oorhandig. Daarin wil die inwoners van Hopefield, Darling, Hoedjiesbaai, en die Sandveld hê die ou opmeting in die Hopefield-distrik moet 'n werklikheid word. Die Kommissaris hou egter voet by stuk dat die spoor deur Moorreesburg sal loop, aangesien die spoorlyn 20 myl korter is. Die kortste pad tussen punt A en punt B is 'n loodreguit lyn. Daarvan sal hy nie afsien nie. Maar hier trek Sauer 'n haas uit die hoed: omdat die spoor deur Moorreesburg daarom 20 myl korter is, gaan die regering £75 000 spaar. Met daardie som geld en dan nog so £15 000 tot £20 000 pasella, sal die regering Hopefield tegemoet kom, dit is maar net 'n kwessie wat in die parlement uitgeklaar moet word. Dit is dan byna 'n uitgemaakte saak dat Hopefield sy eie taklyn sal kry om hul eie distrik mee te ontwikkel. Albei spoorlyne behoort dan min of meer gelyktydig klaar te wees. Die deputasie is hoogs in hul skik. Selfs Sauer moet opmerk: dit gebeur selde dat 'n afvaardiging tevrede huis toe gaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan.'' 1899. Malmesbury-Piketberg Spoorweg-verlenging. 27 Mei, p.3: Een deputatie, bestaande uit de heeren J. F. N. Retief [J. F. M. Retief], J. J. Kotzé en Wilson (Hopefield), en Anderson (Hoedjesbaai), deed Donderdag hare opwachting bij den edelen heer Sauer, commissaris voor publieke werken, in zake de Malmesbury-Piketberg spoorweg-verlenging, en bood een petitie aan met ongeveer 800 handteekeningen ten gunste van de oude opmeting over Hopefield, van inwoners van Hopefield, Darling, De Baai en 't Zandveld.<br>De deputatie, die zeer vriendelijk ontvangen werd, legde hare inzichten bloot, waarna de commissaris zijn plan aangaande de verlenging aan de deputatie ontvouwde. De commissaris verklaarde zich ten gunste van de rechtuit-lijn naar Pickenierskloof. Die lijn zou eventueel moeten verlengd worden en het zou niet billijk wezen te verwachten, dat de inwoners van de noordelijke distrikten altoos hunne goederen met een omweg moesten zenden.<br>De rechtuit-lijn over Moorreesburg zou twintig mijlen korter zijn dan die over Hopefield, waardoor de regeering een £75,000 zou besparen. Met die som en nog een £15,000 of £20,000 zou de regeering in staat zijn aan Hopefield een taklijn te geven ter ontwikkeling van het distrikt. Dat was zijn plan en hij zou daarvan niet afwijken.<br>Het was zoo goed als zeker, dat Hopefield zijn taklijn zou krijgen, en de regeering kon gelijktijdig met de andere lijn den bouw van de taklijn doen aanvangen met het geld dat zij bespaarde door de rechtlijn te bouwen. Waarschijnlijk zouden beide lijnen gelijktijdig voltooid wezen. Het zou echter noodig wezen de goedkeuring van het parlement te verkrijgen voor de additioneele uitgave in verband met de taklijn.<br>De deputatie verklaarde zich volkomen tevreden met het plan van den commissaris.<br>De ed. heer Sauer gaf zijn genoegen er over te kennen dat de deputatie tevreden was. Het gebeurde zelden, zei hij, dat een deputatie tevreden naar huis ging.<br>Na de gewone dankbetuiging ging de deputatie uiteen.</ref> '''23 Augustus 1899''' is die amptelike datum wanneer die bou van die 30-myl spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg begin is.<ref name="ParliaPap">[https://www.google.co.za/books/edition/Parliamentary_Papers/eRREAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=23+August+1899+malmesbury+moorreesburg&pg=RA2-PA338&printsec=frontcover Parliamentary Papers 1850-1908. Volume 24. p. 338]</ref> '''28 September 1899:''' In die Wetgewende Raad vra Lochner (waarskynlik Jacobus Abraham van Aarde Lochner<ref>[https://archive.org/details/romanceofcolonia0000ralp/page/n179/mode/2up?q=lochner Kilpin, R. 1930. ''The Romance of a Colonial Parliament''. London: Longmans, Green & Co., p. 131: Annexure D, Members of Legislative Council, 1854-1910, s.v. Lochner]</ref>), aangesien die boukontrak van die Malmesbury-Piquetberglyn nou minder gekos het as waarvoor die parlement begroot het, is die Huis nog van plan om 'n wetsontwerp voor te lê om die smalspoor-taklyn na Darling, Hopefield en Vredenburg mee te begin? Die Kommissaris van Openbare Werke, Sauer, sê hy weet nie waar Lochner sy inligting vandaan kry nie, want geen kontrak is nog toegeken nie. Sauer beoog om so 'n spoorlyn by 'n toekomstige spoorwegskema te betrek, maar hy twyfel of dit tydens hierdie sitting sou gebeur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Parlement. Wetgevende Raad. 28 September. Malmesbury-Piketberg Lijn. 30 September, p. 6: De ed. heer Lochner vroeg of, lettende op het feit dat de kontraktprijs voor het bouwen van de Malmesbury—Piketberg lijn heel wat minder is dan het bedrag door het parlement gestemd, de regeering, zoo zij nog van plan is om in deze sessie of later een spoorweg bill in te dienen, daarin zal insluiten een taklijn naar Darling, Hopefield en Vredenburg.<br>De commissaris van publieke werken zeide dat hij niet wist waar de vrager zijn informatie kreeg, want er bestond nog geen kontrakt over de gemelde lijn, en het was de vraag of het kontrakt zou worden uitgegeven. Wel was de kontraktprijs van het deel naar Moorreesburg, heel wat minder dan de begrooting, en waarschijnlijk zou de geheele lijn heel wat goedkooper uitkomen dan men dacht, zoodat men in staat kon zijn om uit het bespaarde een groot deel van een twee voet lijn naar Darling te doen bouwen. Zulk een lijn zou waarschijnlijk door spreker in een spoorwegschema worden opgenomen, maar of dit nog in deze sessie zou voorgebracht worden, was niet waarschijnlijk.</ref> ==== Tydens die Anglo-Boereoorlog ==== '''11 Oktober 1899:''' Die [[Anglo-Boereoorlog]] breek uit, wat 'n ingrypende impak op die spoorontwikkeling gaan hê, veral omdat wapens, proviand en soldate so snel moontlik voorsien moes word aan die Britse frontlinies, maar ook om die Boere wat die Kaapkolonie binnegekom het te stuit. Op sy beurt het die Boere juis hierdie spoorweë probeer saboteer wat die Oranje-Vrystaat en ZAR se soewereniteit bedreig het. Ironies genoeg het die oorlog juis ook vertragings meegebring met die aanbou van die spoorweë, soos later gesien sal word. Op baie plase in die Swartland wemel dit van die Kakies, en ook met rede, want die spoorlyn na Moorreesburg word druk aan gewerk, en die werk moes klaar.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA109&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p.109]: Zij lag namelijk tusschen de spoor, die aangelegd werd en den harden weg van Malmesbury naar Moorreesburg . Op dien weg trokken dagelijks Engelschen heen en weer en zooals ik reeds zei: Aan dien spoorweg werd druk gewerkt.</ref> Die krygswet heers baie streng in die distrikte Malmesbury, die Paarl en Piquetberg, en daar loop baie stadswagte rond (daar was byvoorbeeld ruim 300 stadswagte by Malmesbury alleen).<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=fcMTAAAAYAAJ&pg=GBS.PA113&hl=en_ZA De Villiers, O.T. 1903. ''Met De Wet en Steyn in het veld: Avonturen, ervaringen en indrukken''. Amsterdam: Elsevier, p. 113]:Ik wist, dat in Malmesbury alleen ruim 300 stadswachten waren, Engelschen, maar ook Afrikaanders.</ref> '''12 Oktober 1899:''' Die eerste tenders word aangevra vir die bou van die "Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg".<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1899. Kaapsche Gouvernements Spoorwegen. 14 October, p. 2: Spoorweg: Malmesbury-Grey's Pass Spoorweg. Tenders worden gevraagd voor den bouw van en Sectie van bovengenoemde lijn tusschen Moorreesburg en Eende Kuil (Terminus) en afstand van ongeveer 50 mijlen. De tenders moeten zijn:—<br>oor lichte lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br> Voor gewone lijn, met inbegrip van permanenten weg en ander materiaal.<br>Voor verdere bijzonderheden doe men aanzoek aan dit kantoor op of na den 16den dezer; als dan zullen een afschrift van het ontwerp-contract, specificatie, en tenderformulieren verkregen kunnen worden tegen betaling van een guinea.<br>De tenders moeten zijn op het voorgeschreven formulier, en moeten vergezeld gaan van een kas deposit van £1000 dat in geval van niet aanneming van de tenders zal worden teruggegeven. Wanneer aan deze voorwaarden niet is voldaan, zullen de tenders niet worden aangenomen.<br>Tenders geadresseerd aan den Controleur en Auditeur-generaal, Kaapstad zullen worden ingewacht aan het Audit-kantoor, Grave-straat, Kaapstad niet later dan Donderdag, 21 December, 1899, 's middags te 12 uur.<br>John Brown, Hoofdingenieur. Kantoor van den Hoofdingenieur, Kaapstad, 12 October, 1899.</ref> '''31 Januarie 1900:''' Die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, het die voorgestelde spoorwegplan na Hopefield klaar opgetrek. Daar is drie moontlike roetes wat die spoor kon loop. In die slotsom van sy voorlopige opmeting sê Robinson die inwoners van Darling stem eendragtig saam dat die spoorlyn deur Klipfontein moet loop, maar hulle het geen voorstel aan die hand gedoen waar die aansluiting (hetsy Malmesbury, hetsy Kalabaskraal) presies moet wees nie. Die boukoste behoort so £3 300 per myl te kos, sonder om nou die grondaankope en rollende materiaal hierby in te sluit. Hy meen die inwoners van Malmesbury kon dalk daarop aandring dat die spoorlyn juis by hulle aansluit om hul gevestigde belange en nywerhede te beskerm; so nie, gaan al Darling en Hopefield se grondstowwe via Kalabaskraal na ander oorde toe.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?gbpv=1 Reports on Railway Flying Surveys. 1900. Branch line to Darling and Hopefield. Cape Town: W.A. Richards & Sons.]</ref> Die [https://www.google.co.za/books/edition/Reports_on_Railway_Flying_Surveys/80aHevu0zsEC?hl=af&gbpv=1&pg=PT2&printsec=frontcover kaart kan hier besigtig word]. '''26 Julie 1900:''' D.J. Marais doen in die parlement navraag of die kontrakteur wat die spoorweg tussen Malmesbury en Moorreesburg bou enige uitstel gegee is. Smartt antwoord dat hy ondersoek gaan doen het die 28ste Junie, en vind dat die seksie tussen Malmesbury en Moorreesburg stadig vorder, terwyl die ander goed vooruitgaan. Die verduideliking hiervoor was nie bevredigend nie en Smartt besluit toe om geen verdere uitstel te gee nie. Hy het ook die opdrag gegee dat mense die kontrakteur moet bystaan.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement - Donderdag, 26 Juli 1900. Malmesbury Spoorweg. 28 Julie, Bijvoegsel: De heer D.J. Marais vroeg welke tijdsverlenging toegestaan is aan den aannemer voor 't bouwen van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg. Dr. Smartt zeide dat hij onderzoek deed op 28 Juni, en vond dat de sectie Malmesbury-Moorreesburg langzaam ging, terwijl de andere goed vooruitging. De uitleg was niet bevredigend, en hij had instructie gegeven dat geen verlenging van tijd zou gegeven worden. Ook had hij instructie gegeven dat men den contracteur met rails zou helpen.</ref> '''25 September 1900:''' In die middel van die Anglo-Boereoorlog word die vraag aan Charles Bletterman Elliot (Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë) gestel of die spoorlyn Piquetberg nog gaan haal. Op daardie stadium was die kontrakteurs besig met die twee dele. Die een deel tussen Malmesbury en Moorreesburg, en die ander deel tussen Moorreesburg en Eendekuil. Te wyte aan die oorlog is die aanlê van treinspore vertraag, want om vragmotors in die hande te kry is bemoeilik. Die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg moes al 1 Julie 1900 afgehandel gewees het (die kontrak het reeds 30 Junie 1900 verstryk). Uitstel is gegee tot 15 Oktober, maar die kontrakteurs het aansoek gedoen op die uitstel tot Desember (die uitstel is nog nie toegestaan nie). Sodra hierdie spoorlyn eers geopen is, moet die Moorreesburg-Eendekuil-spoorlyn binne 9 maande voltooi wees. Op die vraag of daar enige openbare smalspoorlyne tans in die kolonie loop, is die antwoord nee, slegs die Cape Copper Co. se eie privaatspoorlyn in Namaqualand loop tans. Die smalspoorlyn tussen Malmesbury of Kalabaskraal na Hopefield via Darling word nog oorweeg.<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=u6ZLAAAAYAAJ&pg=GBS.RA1-PA335&hl=en_ZA 335. South Africa, Report of the Lands Settlement Commission. Railways. bl. 334-338.]</ref> '''12 Oktober 1900:''' Die Wetsontwerp vir die Hopefield-lyn is gereed. Dit was al nuwe lyn (saam met die oues van 1895) wat in die Wetsontwerp genoem word. Daar is voorgestel om hierdie spoorlyn te bou met die geld wat op die Malmesbury-Piquetberglyn bespaar is. Dit was 'n gulde geleentheid om 'n smalspoorlyn te bou. Van die terugvoer van die Wetgewende Raadslede (Hoërhuis) was o.a. die hoop wat uitgespreek is dat Darling en Hopefield direk met Malmesbury verbind sal word. Ander hoop weer dat die lyn tot by die Sandveld verleng sal word; dat 'n lyn verder noordweswaarts van Piquetberg ook verleng sal word. Laastens is die vraag net weer geopper hoekom 'n smalspoorlyn oorweeg is. Die kommissaris (Smartt) het gesê dat die smalspoorlyn baie voordeliger vir die boere sou wees, wat makliker sylyne na hul plekke kon kry. Die smalspoorlyn sou in baie opsigte die land se oë oopmaak. Hy het verwys na die verskillende spoorwydtes van spoorweë in ander lande.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Parlement. Wetgevende Raad. 12 October. Spoorwegbill. 13 October, Bijvoegsel: De commissaris van publieke werken stelde de tweede lezing dezer bill voor en sette de verschillende clausules uiteen. De bill liep slechts over spoorwegen die reeds goedgekeurd waren, want het zou niet gaan dit jaar nieuwe lijnen voor te stellen. De bill maakte voorziening voor aankoop van den Indwe spoorweg. De overname van deze lijn zou de regeering goed betalen. Verder handelde de bill over de lijnen in 1895 goedgekeurd om onder kontrakt gebouwd te worden. Spreker ging in bijzonderheden betreffende de Mosselbaai-Oudtshoorn en Oudtshoorn-Klipplaat lijn, en meende dat de overeenkomst met de kontrakteurs getroffen voor de regeering gunstig was. Verder gewaagde spreker van de Port Elizabeth-Avontuurlijn.<br>Er was slechts een nieuwe lijn in de bill, die van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield. Het werd voorgesteld deze lijn te bouwen met het geld op de Malmesbury-Piketberglijn bespaard. Hij meende dat deze een goede gelegenheid was om een smalspoorlijn te bouwen. Hij hoopte dat de raad de regeeringspolitiek van kleine spoorwegen zou ondersteunen.<br>De ed. heer Lochner verblijdde zich over den duidelijken uitleg door den commissaris van de bill, en hij was overtuigd dat de commissaris zou zorgen dat de bill geen mislukking was. Hij hoopte dat de commissaris zou zorgen dat er geen speculatie met gronden langs de lijn zou geschieden. Het zou een groot voordeel voor Darling en Hopefield zijn om in direkte verbinding met Malmesbury te zijn, en dit moest door de regeering in het oog worden gehouden.<br>De ed. heer Van Rhijn hoopte dat de lijn zou verlengd worden naar het zandveld, want daar door zou men de boeren helpen en een monopolie breken. Hij hoopte dat de lijn noordwest van Piketberg ook zou verlengd worden. Hij zag gaarne een vliegende opmeting daar gemaakt.<br>De ed. heer Van den Heever vroeg of dit nu den tijd was om zulk een aantal nieuwe spoorwegen te hebben. Hij ondersteunde echter den Indwe spoorweg, die hij nuttig beschouwde. Hij had echter thans geen tijd gehad om de bill te bestudeeren.<br>De ed. heer Mulder wenschte den commissaris geluk, en hoopte dat de contracteurs niet weder een uitweg vinden zouden.<br>De ed. heer Dolley hoopte dat de regeering geen groote sommen zou betalen als compensatie aan personen voor grond noodig voor spoorwegen.<br>De ed. heer Neethling vroeg waarom de som voor de Indwe lijn meer dan £400,000 was.<br>De commissaris zeide dat de extra £40,000 voor het aankoopen van het rollend materiaal van de kompagnie was.<br>De tweede lezing werd aangenomen, en de raad ging in comité op de bill: de ed. heer Neethling in den stoel.<br>De ed. heer Van den Heever meende dat de tarieven te hoog waren. Men moest de vervoerprijzen verlagen. Hij was van harte voor een lijn door de graan distrikten.<br>De ed. heer Pretorius vroeg waarom de lijn van Malmesbury naar Hopefield niet dezelfde breedte kon hebben als de hoofdlijn.<br>De commissaris zeide dat de smalle spoorweg veel voordeeliger zou zijn voor de boeren, die gemakkelijker "sidings" naar hunne plaatsen konden krijgen. Het smalspoor zou in menig opzicht de oogen van het land doen opengaan. Hij refereerde naar de verschillende breedte van spoorwegen in andere landen.</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Allerlei: De Hopefield spoorlijn. 13 October, Bijvoegsel: Woensdagavond en Donderdagmiddag vond een discussie plaats in comité-generaal in de wetgevende vergadering over de taklijn van Malmesbury of Kalabaskraal naar Hopefield, via Darling. In de eerste sessie van 1898 introduceerde sir James Sivewright, als commissaris van openbare werken, een spoorwegbill, waarin onder anderen een lijn van Kalabaskraal naar De Rust (Piekenierskloof), met een grooten draai naar Hopefield, werd voorgesteld. Na de algemeene elektie trad sir James af als minister, doch de heer Sauer, de nieuwe commissaris, bracht dezelfde spoorwegbill in met eenige veranderingen. In comité-generaal werd toen besloten, het begin en de richting van deze Piketberglijn te laten aan den commissaris, die zich sterk ten gunste van de rechtuit route over Moorreesburg had verklaard. Nadat de zaak nauwkeurig onderzocht was, besloot de heer Sauer die lijn te nemen van Malmesbury (niet van Kalabaskraal) over Moorreesburg. De verstandhouding in 1898 was echter, dat met het geld dat gespaard zou worden door de direkte lijn te kiezen, een taklijn in de richting van Hopefield zou gebouwd worden. In 1899 werd niets aan deze zaak gedaan, doch de heer Sauer nam die lijn op in een bill die hij van plan was dit jaar in te brengen. In de bill door dr. Smartt ingebracht werd voorgesteld een 2 voet wijde lijn te bouwen van Kalabaskraal of Malmesbury via Darling naar Hopefield. De opdracht van de vertegenwoordigers van Malmesbury schijnt geweest te zijn: een spoorweg voor Darling en Hopefield, een 3 vt. 6 dm. lijn bij verkiezing, doch een lijn in elk geval. De Afrikaander partij in het parlement met eenige leden der regeeringszijde verklaarde zich sterk ten gunste van de 3 voet 6 duim lijn, in de eerste plaats omdat ze later de verbindingslijn tusschen Malmesbury en Saldanhabaai zal zijn, en omdat het terrein zoo gelijk is dat de wijder lijn niet veel meer zal kosten dan de nauwe.<br>De commissaris van openbare werken wilde echter niet van zijn voorstel afzien, en een amendement werd gedaan door den hr. Oats, om een 3 vt. 6 dm. lijn te bouwen zoover als het gestemde geld zou gaan, het dan aan de regeering latende de som te vermeerderen om de lijn te voltooien. De voorzitter regelde dit amendement uit de orde, en de speaker bekrachtigde die uitspraak. Zijn reden was omdat de lijn niet veranderd kon worden zonder de formeele toestemming van den gouverneur, die de bill naar het huis had gezonden. Dit is een heel nieuwe uitspraak, en direkt in strijd met wat in 1898 werd gedaan, toen in verband met de Piketberg-lijn, het begin, de richting en de lengte door het comité werd veranderd, zonder de toestemming van den gouverneur. Er is een regel dat de uitgaaf niet vermeerderd mag worden zonder toestemming van de regeering, maar deze regel heeft niets met deze zaak te doen, daar het voorstel van den heer Oats de uitgaaf niet vermeerderde.<br>Onder de omstandigheden was het comité echter verplicht de 2 voet lijn aan te nemen.</ref> '''19 Oktober 1900:''' Wet No. 19 van 1900 word uitgevaardig, wat die aanbou van die Hopefield-Darling-spoorweg moontlik maak. Dit behels die volgende: op die prioriteitslys staan Hopefield/Darling onder Schedule D. Dit word omskryf as: "2 voet-spoorlyn vanaf Kalabaskraal of Malmesbury, of iewers tussen Kalabaskraal en Moorreesburg na Hopefield via Darling". Die wet maak voorsiening vir die volgende: Dit moet 'n 2 voet-spoorlyn wees wat gebou word. Die boukoste en toerusting (wat ook lokomotiewe en waens insluit) mag nie £135 000 oorskry nie. Enige gemagtigde persoon mag 'n erf of 'n stuk grond binnegaan vir landmeting of om die grondformasie te ondersoek, met dien verstande dat enige skade vergoed moet word aan die bewoner sou iets beskadig word. Die grond vir die spoorlyn self mag nie breër as 50 voet (15,24 meter) wees nie. Daar mag egter ekstra grond bygevoeg word vir goed soos stasies, dreinering en toegangspaaie wat nodig is om die spoorlyn te laat funksioneer. As die spoor die pad moet kruis, kan dit met 'n oorgang of 'n brug gebeur. Maar as die spoor vir 'n ent saam met die pad in dieselfde rigting loop, moet die Munisipale Raad of Afdelingsraad eers toestemming gee en saam oor die veiligheid besluit.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Statutes_of_the_Colony_of_the_Cape_of_Go/J3BFAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=darling%20hopefield%20railway&pg=PA4291&printsec=frontcover Colonial Secretary's Department. 1904. Satutes of the Cape of Good Hope. Vol VI. 1896-1900. Cape Town: Cape Times, p. 4291]</ref> '''27 November 1900:''' 'n Lesersbrief van 'Boer' uit Moorreesburg meld dat daar op Saterdag, 17 November, 'n bakleiery onder die spoorwegwerkers uitgebreek het. Toe van die inwoners tussenbeide tree 'om doodslag te voorkomen', was die gort gaar en het hulle hulself die gramskap van die werkers op die hals gehaal. Die skrywer vind dit skandelik dat so 'n vooruitstrewende dorp geen konstabel het om wet en orde te handhaaf nie, glo omdat daar geen woonhuis verkrygbaar is nie. Dit - te midde van al die boukoors op die dorp. Daar kort ook 'n tweede dokter; mnr. Van der Merwe het juis pas 'n lieflike en netjiese huis nommerpas vir 'n dokter voltooi. Solank laasgenoemde 'n Afrikanerhart het, kan hy maar 'n Engelse, Duitse of Franse van ook hê.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1900. Moorreesburg. 27 November, Bijvoegsel: Aan den Editeur. Mijnheer. - Op Zaterdag den 17den werd er alhier een publieke vergadering gehouden om een kandidaat voor het parlement te benoemen. De heer F.S. Malan verkreeg op éen na al de stemmen. Men zegt dat slechts de plaatselijke doctor niet voor den heer Malan stemde, maar men had ook geen tegen-kandidaat. Rhodes heeft reeds een zetel en Jameson ook. Zich zelf voor te stellen gaat niet. In den namiddag vond een gevecht plaats onder de arbeiders die aan den spoorweg werken. De blanken moesten tusschenbeide treden om doodslag te voorkomen en haalden zoo een zwaar vuur op zichzelven. Is het niet schandelijk dat ons snel vooruitgaand dorp geen kontabel heeft. "Waar zijn onze voormannen? Ik hoor dat de reden waarom er hier geen politiedienaars zijn, daarin bestaat dat er hier geen huis te verkrijgen is, ofschoon er elken dag druk gebouwd wordt. Er is hier ook al langen tijd behoefte geweest aan een tweeden dokter, doch misschien was er ook voor hem geen huis. Nu echter heeft de heer v.d. Merwe een recht aardig en net huis voltooid dat voor een dokter geschikt is en de neerzetting alhier van een dokter met een Afrikaander hart, al heeft hij een Engelschen, Duitchen of Franschen naam zal dadelijk toegejuicht worden, en zoo hij ook knap en vroom is, de algemeene ondersteuning erlangen. Ik hoor de zusters gaan een bazaartje houden, de opbrengst waarvan bestemd is voor de krijgsgevangenen. Er moet ook eene vergadering gehouden worden om afgevaardigden te zenen naar het Volkscongres. Ik hoor ''Ons Land'' komt naar ons op Dinsdag, niet op papier maar in persoon. Komt en ziet! Ik ben een, Boer.</ref> '''9 Januarie 1901:''' Onder die krygswet word sensuur toegepas. Al is Kaapstad, waar heelwat koerante se hoofkantore is, self nie onder die krygswet nie, is die omliggende plattelandse gebiede in die Kaapkolonie wel. So kry ''De Zuid-Afrikaan'' op 9 Januarie kennis van die posmeestergeneraal dat die koerant nou onder sensuur van die militêre owerheid deurloop. Enige kritiek teen die Britse owerheid, enige lesersbrief en enige brokkie inligting wat die Boere in hul guns kan gebruik moet dus uit. Om hierdie probleem die hoof te bied, verander die naam na ''Het Advertentieblad'', en word heeltemal gestroop van enige politieke kommentaar. Vir 'n Afrikanerkoerant wat gereeld sardoniese kritiek lewer teen die Kaapse regering, word dit nou die mondstuk van die regering wat slegs telegramme plaas wat amptelik goedgekeur is. Dit duur vir 18 maande tot ná die oorlog op 31 Mei 1902. Selfs dan nog sal die krygswet voortduur tot 16 September 1902. Die laaste uitgawe van ''De Zuid-Afrikaan'' verskyn op 8 Januarie 1901, en sien eers weer die lig op 22 Julie 1902. Die inligting omtrent die spoorlynontwikkeling is in die openbare koerante dus maar skraps.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Aan onze lezers. 30 Maart, p. 2: [...] Op 9 Januari ontvingen wij een kennisgeving van den postmeester-general dat de circulatie van "Ons Land" in al de krijgswet distrikten verbonde was door de militaire overheid. Die distrikten sloten in het geheele westelijke, middellandsche en noordelijke deelen der Kaapkolonie. De uitgevers kwamen onder de omstandigheden tot het besluit drie maal per week, op dezelfde dagen als vroeger "Ons Land" "Het Advertentieblad" uit te geven als een non-politiek nieuwsblad en bij de overheid aanzoek te doen voor toestemming dit blad in de krijgswet distrikten ook te laten circuleeren. "Ons Land" zou dan slechts één maal per week verschijnen, elken Woensdag, en aan al de inteekenaren, nie in krijgswet distrikten woonachtig, gezonden worden. "Het Advertentieblad" verscheen voor de eerste maal op 10 Januari.<br>De hoofdcensor gaf zijn toestemming dat "Het Advertentieblad" in krijgswet distrikten kon circuleeren, doch daar plaastelijke proklamaties reeds door sommige distrikts-commandanten waren uitgevaardigd de circulatie van dit blad ook verbiedende duurde het een poosje voordat die proklamaties werden teruggeroepen en "Het Advertentieblad" vrijelijk kon circuleeren.<br>"Ons Land" verscheen, volgens aankondiging, op Woensdag, 16 Januari. Doch daar de krijgswet kort daarna over de geheele kolonie werd geproklameerd, behalve in de haven-steden en een gedeelte van de naturellen streken, werd besloten de uitgave van "Ons Land" tijdelijk geheel te staken, tot nadere kennisgeving.<br>Daar de hoofdcensor te kennen gaf, dat men niet alleen op de inleidingsartikelen en aanmerkingen op het nieuws zou letten, maar ook op de opschiften boven de telegrammen, werd besloten die opschriften geheel weg te laten.<br> Het kan zijn dat sommige lezers "Het Advertentieblad" niet zoo geregeld ontvangen als zij wel verlangen. Waar dit het geval is, vertrouwen wij dat men aan den buitengewonen toestand van het land zal denken, en voor't tegenwoordige wat geduld en toegeeflijkheid zal beoefenen. Toch zal 't ons steeds aangenaam zijn van ongeregeldheden te vernemen, om dan te zien ze zoo spoedig mogelijk geredresseerd te krijgen. Wij trachten het beste voor onze inteekenaren onder de omstandigheden te doen, en gevoeln ons ervan overtuigd, dat wij op hunne verdraagsaamheid en welwillendheid kunnen rekenen."</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Aan onze lezers. 22 Juli, p. 2: Na een stilzwijgen van meer dan achttien donkere, kommervolle maanden, verschijnt "De Zuid-Afrikaan vereenigd met Ons Land" heden weder voor de eerste maal. Onder al de verschillende gewaarwordingen, die onze lezers en ons bij een gelegenheid als deze door het harte gaan, behoort een innig gevoel van dankbaarheid ongetwijfeld niet gemist te worden. Indien de gebeurtenissen in ons land, vooraf van den laatsten tijd, ons leeren onderworpen en geloovig te zeggen: "Uw wil geschiede," dan zullen de beproevingen en 't lijden voorwaar niet te vergeefs zijn geweest.<br>De laatste uitgave van "Ons Land," vóór den genoemden tijd van stilzwijgen, was gedateerd Dinsdag, 8 Januari 1901, den dag na het proklameeren der krijgswet over bijna de geheele Kolonie, en op den volgenden Donderdag verscheen het eerste nommer van "Het Advertentieblad," dat onder allerlei wederwaardigheden en moeilijkheden sedert dien datum geregeld drie malen per week werd uitgegeven, en laatstleden Zaterdag het 275ste nommer bereikte. Het is niet ons doel thans een overzicht te geven van alles dat gedurende die achttien maanden is gebeurd. Genoeg zij het te zeggen dat de krijgswet sedert over geheel Zuid-Afrika werd afgekondigd, en dat de krijgswet-proklamaties nog niet teruggetrokken zijn.<br>"Het Advertentieblad" werd aan al de inteekenaars van "Ons Land" in de Kaapkolonie gezonden, tot in October 1901, toen het verzenden gestaakt werd naar zekere distrikten, waarin, volgens onze informatie, de circulatie ervan gestopt was. In dit blad werd geene inleidingsartikelen gepubliceerd. Alles wat men erin wilde opnemen ging eerst door de handen van dne militairen censor. De militaire overheid in Kaapstad gaf ons verlof, onder de genoemde voorwaarden het blad vrijelijk te circuleeren. [...]</ref> '''26 Maart 1901:''' Die spoorlynverlenging tussen Malmesbury en Moorreesburg is tans myle agter. Die oorspronklike kontraktermyn het ongeveer 'n jaar tevore verval. Al is die aangeleentheid voorheen in die Parlement bespreek, is daar geen duidelike spertyd of nuus beskikbaar aan die publiek nie (wel, dit is immers oorlog). Die vertraging beïnvloed ook die werk van mnr. Warren, die kontrakteur - omdat hierdie spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg die nodige (swaar) materiaal nog moet aanry.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kolonie. 26 Maart, p. 3: Piketberg, 22 Maart. - [...]- De bewoners van dit en de naburige distrikten zijn zeer uit hun humeur dat de verlenging van den spoorweg van Malmesbury naar Moorreesburg nog niet voltooid is; en hoe lang de aannemers nog bezig zullen zijn met hun werk is een vraag waar de regering onderzoek naar moed doen en aan het publiek bericht over moet geven, dat met verlangen naar de voltooiing uitziet. Bijna een jaar geleden was de overeenkomst van aanneming geëindigd; het parlement nam de zaak ter hand, maar sedert is er niets meer van vernomen. Onze spoorwegaannemer, de heer Warren, schijnt ook zeer gehinderd te worden door het niet klaar komen der lijn naar Moorreesburg.</ref> '''20 April 1901:''' In die Jaarverslag van 1900 berig die Waarnemende Residentingenieur, Mansergh D. Robinson, oor die stand van sake die volgende:<ref>[https://play.google.com/books/reader?id=NwE4XQfS5XIC&pg=GBS.PR18&hl=en_ZA Malmesbury-Grey's Pass Railway. In: Report of the General Manager of Railways for the Year 1900. 1901. p. xviii]</ref> Die oorlog het feitlik alles kom deurmekaar krap: nie alleen met die voorsiening van mannekrag nie, maar ook die vervoer oor land en see, asook die materiaalvoorsiening wat vanaf oorsee aangevra moes word. Wat die spoorlyn tussen Malmesbury en Moorreesburg betref: al die grondwerk is by hierdie deel afgehandel, al die brûe en duikers is klaar gebou. Ses en 'n half myl van die onderste ballaslaag is gegooi, en sewe en 'n half myl spoorbaan is gelê. Al die stasiegeboue en spoorweghuisies van die werknemers en baanmeesters is óf klaar gebou óf nog in aanbou. Die kontrak het reeds op 30 Junie 1900 verstryk, en te wyte aan die spoorstawe en vasmaakgoed wat nooit afgelewer is nie, kon die spoorlegging nie voor die 29ste November 1900 'n aanvang neem nie. Sedertdien, weens die onvoldoende verskaffing rollende materiaal, vorder alles teen 'n slakkepas. Wat die spoorlyn tussen Moorreesburg en Eendekuil betref: Die boukontrak van hierdie deel is op 19 Februarie 1900 deur mnr. E. Warren onderteken, en die werk het op 7 Maart 1900 begin. Op 27 Desember 1900 is die volgende aangeteken: :''Grondwerk'' - 48 myl (buiten die uitwykspore en sylyne) is klaar, dus, synde 90 persent van die grond wat verskuif moes word. :''Brûe en duikers'' - 85 bruggies en duikers is gebou. Dit maak sowat 75 persent uit van al die betonvoorraad wat vir die aanbou van die onderskeie waterweë benodig is. :''Bergrivierbrug'' - Die aanbou van die brug kon slegs begin het toe die water genoeg gesak het; teen jaareinde se kant is baie goeie vordering gemaak. Een bron vermeld egter die aanbou van die 49½ myl-spoorweg tussen Moorreesburg en Eendekuil het eers vanaf April 1900 geskied, nie 7 Maart soos hierbo nie.<ref name="ParliaPap" /> [[File:Bergrivierspoorwegbrug 18 07 2025.jpg|duimnael|350px|Spoorwegbrug (Julie 2025) oor die Bergrivier by Moravia, Piketberg, toon die drie bere (brugpilare)<br><small>(Erkenning:Jako Malan)</small>]] '''27 Mei 1901:''' '''Die twee bere (brugpilare) weerskante van die spoorwegbrug oor die Bergrivier is klaar en die middelste een sal met verloop van tyd binne die rivierloop gebou word.''' Die weer het mooi saamgespeel en mnr. Warren, die kontrakteur, kon sy werk langs die rivierbedding makliker klaarkry. Op hierdie stadium neem die voltooiing van die Moorreesburg-spoorlyn (die stuk tussen Malmesbury en Moorreesburg) egter alles in beslag.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 30 Mei, p. 2: Piketberg, 27 Mei [...] - Twee beeren van de spoorwegbrug over Bergrivier zijn klaar, en de middelste zal weldra boven de strooming der rivier zijn. De aannemer, de heer Warren, is door het weder zeer begunstigd bij zijn werk in de bedding der rivier. De voltooiing van de Moorreesburg lijn belet echter een behoorlijken vooruitgang van ander werk, en de regeering behoorde alle mogelijke hulp te verleenen aan de aannemers om ze in staat te stellen hun werk spoedig klaar te krijgen. 't Weder is heden mooi, en het ontbreekt dan ook niet aan jachtpartijen.</ref> '''17 Junie 1901:''' Dr. Smartt, die Kommissaris van Openbare Werke, was amper sy lewe kwyt. Reeds in die ''Advertentieblad'' gedagteken 13 Junie word dit ''wêreldkundig'' gemaak dat dr. Smartt en gevolg die spoorweg tussen Malmesbury na Moorreesburg om en by 31 Julie sal open.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 13 Juni, p. 2: Piketberg, 10 Juni - (Speciaal) - Zaterdag avond heeft het Piketbergsche spoorwegcomité in antwoord op zijn telegrafische vragen antwoord bekomen van dr. Smartt, commissaris van openbare werken, dat de spoorweg Malmesbury-Moorreesburg omstreeks 31 Juli voor vervoer zal geopend worden; iets wat voor militairen en publiek een groot voordeel zal zijn, daar het Piketberg slechts weinige uren van een spoorweg zal laten die het weldra tot zijn eigen plek zal zien verlengen. Men twijfelt niet of de postmeester-generaal zal deze streek thans een dagelijksche post van Moorreesburg geven.</ref> Op 18 Junie (dus, die dag net mooi ná die aanval reeds plaasgevind het) word in die koerant berig dr. Smartt met sy vrou, mnr. Price (Hoofbestuurder van die Kaapse spoorweë) met sy sekretarisse en mnr. Robinson (ingenieur belas met die bou van spoorweg) het die aand van die 14de op privaatbesoek aangekom en verder noordwaarts gegaan om die spoorweg van mnr. Warren (kontrakteur) te bekyk. Sodra hierdie Moorreesburg-lyn voltooi is, sal meer dwarslêers en spoorstawe daarmee aangery kan word. Die besoekers sou die volgende dag terugkeer Kaapstad toe.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Kaapkolonie. 18 Junie, p. 2: Piketberg, 15 Juni - (Speciaal) - Dr. Smartt met zijn vrouw, de heer Price, algemeen bestierder der spoorwegen, met zijn secretarissen, en de heer Robinson, gouvernments ingenieur belast met den bouw van den spoorweg naar hier, zijn hier gisteren avond aangekomen op een privaat bezoek, en zijn verder noordwaarts gegaan, zonder twijfel om den wel aangelegden spoorweg van den heer Warren te gaan kijken, die net wacht op het klaarkomen der Moorreesburgsche lijn om langs deze zijn dwarsleggers en rails te bekomen. Morgen gaan zij naar de Kaapstad terug, zonder twijfel verfrischt door de zuivere buitenlucht, en van plan om ook hun vrienden een reisje naar Pitketberg aan te raden zoodra de spoorweg klaar is. Picnics en jachten staan hen te wachten.</ref> In die koerant van die 20ste Junie verskyn die volgende: Toe die geselskap 17 Junie die oggend Moorreesburg verlaat en skaars 3 tot 4 myl buitekant die dorp was, op die splinternuwe spoorlyn, is daar op hul trein deur onbekende persone geskiet. Die lokomotief is getref; 'n koeël uit die loop van 'n Lee-Metford-geweer. Die koeël was duidelik vir die insittendes in die "spoorrijtuig" agter de lokomotief bedoel. Nou juis op daardie presiese oomblik was die treinbestuurder, W. W. Brook Howard, genoodsaak om die stoom te verminder, omdat daar op 'n bepaalde plek van die spoorlyn nie ballas gegooi was nie; het hy nie briek aangedraai nie, het die koeël die passasiers getref. Die treinbestuurder en stoker is seker hulle het meer sulke klapgeluide gehoor, kompleet soos 'n 'grendel' wat gebars het. Die stoker het eerste die koeël gesien en wou dit optel, maar moes dit laat val, so warm was dit nog. Die verslaggewer het self die koeëlgat ('n halfduim dik) in die lokomotief gesien. Daar was voorheen gerugte in omloop van wapens wat versteek word, maar volgens die kommandant het sy ondersoeke niks opgelewer nie. Daar is ook nog geen Rebelle in die distrik bedrywig nie. Wie die skuldiges is, weet niemand nie.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 20 Juni, p. 3: Malmesbury, 17 Juni - [...] - De commissaris van openbare werken, zamen met mevrouw Smartt, den algemeenen bestuurder der Kaapsche staats-spoorwegen, den heer Warren, resident ingenieur, de heeren Howard en Low, en de secretarissen der departementen, was op zijn terugreis van Piketberg langs den pas aangelegden spoorweg tusschen Moorreesburg en Malmesbury; en toen hij heden morgen Moorreesburg verlaten had en 3 à 4 mijlen ver was, werd er op den trein gevuurd door onbekende personen, wordende de lokomotief getroffen door een kogel uit een Lee-Metford geweer, en dat wel vlak bij de plek waar de stoker stond, zoodat deze bijna geraakt was. De kogel is thans in bezit van den minister. De heer W. W. Brook Howard had het bestuur van den trein, en zegt dat de schok net was als was de grendel van de lokomotief gebarsten. De stoker wilde den kogel optillen, maar moest hem laten vallen als te heet. Uw correspondent heeft het gaatje gezien door den kogel in de lokomotief geboord, en kan instaan voor de waarheid van het bericht. Hier mag gemeld worden dat in de buurt van het gebeurde reeds vroeger verteld was dat men er wapenen had verborgen, en de kommandant deed persoonlijk onderzoek, doch vond niets. Rebellen zijn, voor zo ver men hoort, in het distrikt niet te vinden. Verdere aanmerkingen zijn onnoodig.<br> (Later). - Het schot moet blijkbaar bedoeld zijn voor hen die in het spoorrijtuig achter de lokomotief zaten, want net vóór het gevuurd werd had de heer W. Brooke Howard, den machinist gelast de stoom te verminderen omdat op die bepaalde plek de lijn niet was geballast; en was dit nie geschied dan zou het rijtuig net in de lijn van den kogel zijn geweest toen men den schok van de lokomotief voelde. De heer Howard liet den trein ophouden, daar hij mende dat de grendel was gebroken, maar de stoker zeide: "neen, 't was een schot uit een revolver"; en bukkende om den kogel op te rapen zij hij: "daar's de kogel"' doch hij liet hem vallen als te heet. De heer Howard nam den kogel op en bracht hem, nog warm, naar den heer Robinson, privaten secretaris. De kogel ging een halven duim in de ijzeren zijde van de lokomotief, en was hij niet net door een plek gegaan waar twee stukken ijzer elkander raken, dan had hij den heer Howard in het been getroffen. De machinist die aan den anderen kant van de lokomotief was had een dergelijk geluid eenige seconden vroeger gehoord, zoodat er meer schoten moeten zijn gevuurt, die men echter niet opmerkte omdat zij niet raak waren. Dit bericht is van iemand die op den trein zat, en het schijnt dat machinist zoowel as stoker een wonderdadige ontsnapping hebben gehad.</ref> Dr. Smartt het later sy inspeksietoer na Saldanhabaai via Darling en Hopefield voortgesit.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 6 Juli, p.2: Dr. Smartt, commissaris van openbare werken, is, vergezeld van den heer T.R. Price, direkteur-generaal van spoorwegen Donderdag vertrokken op reis na Saldanhabaai, over Darling en Hopefield.</ref> <u>'''9 September 1901:'''</u> Die spoor tussen Malmesbury en Moorreesburg word uiteindelik geopen.<ref name="Railwayyearbook.1903.277">[https://books.google.co.za/books?id=UTNKAAAAYAAJ&pg=PA277&dq=railways+moorreesburg+1901&hl=af&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjbyeyN6q6HAxUjWkEAHerVDioQ6AF6BAgKEAI#v=onepage&q=railways%20moorreesburg%201901&f=false The Railway Yearbook. 1903. Historical Sketch, p. 277]</ref><ref>[https://books.google.co.za/books?id=FmDFKuQuskMC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q=moorreesburg&f=false Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. v]</ref><br> Die hoofsensor het uit sy foutjie geleer. Die opening van die spoorweg is eers die ''volgende'' dag, Dinsdag, 10 September, berig:<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 10 September, p. 1.</ref> {{cquote| De Malmesbury-Moorreesburg spoorweg die gisteren voor verkeer geopend werd, werd onder kontrakt voor de regeering gebouwd door de heeren Donaldson en Fawcus, tegen een uitgaaf van ongeveer £100,000. Van wegen den oorlog was er wat oponthoud met het landen en vervoeren van materiaal en is de voltooiing van den spoorweg daardoor vertraagd geworden, doch de lijn is nu kompleet en gisteren morgen om 7.40 v.m. is de eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrokken, te Moorreesburg arriveerende om 10 minuten voor 1 uur. De terugkeerende trein zal van Moorreesburg vertrekken om 1.35 n.m., en te Kaapstad arriveeren om 6.45 n.m. Vooreerst zullen er drie treinen per week loopen naar en van Moorreesburg—op Maandags, Woensdags en Vrijdags. De nieuwe lijn is precies dertig mijlen lang en loopt door het graandistrikt. De verlenging zal voor de graanboeren in den omtrek van grooten dienst zijn, en ze zijn dan ook verheugd in het bezit van spoorweg verbinding te zijn. }} Duidelik met die opening is 'n proefrit op dieselfde dag nog onderneem, want op Donderdag, 12 September 1901, staan in die ''Advertentieblad'' (die naam wat ''De Zuid-Afrikaan'' tydens die oorlog aangeneem het) die volgende:<ref>[https://web.archive.org/web/20250319204129/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4155/za-1901-09-12.pdf?sequence=5&isAllowed=y ''Advertentieblad''. 1901. Gemengd Nieuws. 12 September: bl. 2, kolom 1.]</ref> {{cquote| De eerste trein van Kaapstad naar Moorreesburg vertrok Maandag morgen om tien minuten voor acht uur uit de stad, en bereikte Moorreesburg om tien minuten voor één uur. De trein keerde 's avonds naar de stad terug. De proefrit was een succès in alle opzichten. }} '''19 November 1901:''' Volgens mediaberigte het die Boere onttrek uit die streek. [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog|Generaal Manie Maritz verlaat Moorreesburg op 12 November]] (dieselfde dag toe [[Hildebrand-monument|Veldkornet C.P. Hildebrand by Darling gesneuwel het]]), sonder om enige skade aan te rig, buiten die telegraafinstrumente buite werking te stel. Op 14 November vuur die Boerekommando's vanuit 'n rivierbedding en 'n plaashuis op 'n pantsertrein wat twee troeptreine vooruit gegaan het. Die Britse "2nd Berks" (Royal Berkshire Regiment) antwoord met die pantsertrein se kanonne. Een van die Berks is gewond. Die Boere slaan op die vlug.<ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 19 November, p. 4: Malmesbury, 15 Nov—[...]— De krijgsbewegingen der afgeloopen week benoorden Malmesbury zijn geëindigd met het terugtrekken der republiekeinen over Bergrivier. Op een pantsertrein, die aan twee troep-treinen het geleide gaf, werd op 14 dezer bij Moorreesburg uit de bedding van een rivier en uit een boerenwoning gevuurd. De troepen, waaronder het 2de Berks, sprongen terstond uit den trein, geholpen door de kanonnen van den pantsertrein. De vijand was hierdoor zoo uit het veld geslagen dat zijn vuren terstond verslapte en ophield. Hij vluchtte, door bommen vervolgd. Een der Berks werd gewond. Maritz heeft op 12 dezer Moorreesburg verlaten, zonder schade aan te richten behalve aan de telegraaf instrumenten. Majoor Shearman was aan het vechten met Theron bij Riebeekskasteel op 13 dezer, en dreef hem westwaarts. Kolonel Crabbe heeft een bende republiekeinen uit een positie bij Mostertfontein verdreven, een wagen vol nieuwe kleederen en 28 paarden buit makende. Eén republikein sneuvelde, twee werden gewond. Van de onzen werden twee van Brabant's Horse gewond.</ref> Teen 19 November wil dit lyk of Maritz en 'n deel van sy kommando oor die Bergrivier verdryf is, maar een deel van sy mag bly agter. Hierdie afdeling, onder Theron, word gevind en oor die rivier verdryf. Ander republikeinse kommando's druk deur na die westelike distrikte van die Kolonie waar die afwesigheid van die spoorweë tot hul voordeel benut word. Pijpers, wat Scheepers opgevolg het, en Smuts is nou wes van die hoofspoorweg. <ref>''Het Advertentieblad''. 1901. De Inval in de Kolonie. 23 November, p. 3: Moorreesburg, 19 Nov - [...] - Het blijkt dat toen Maritz kort geleden over Bergrivier werd gedreven, hij den ouden boerenstreek in praktijk bracht om een deel van zijn macht achter te laten, in de hoop dat zij de aandacht der Britten zouden ontgaan nu deze op het hoofdorps gerichts was. Die afdeeling, onder Theron, is gevonden en over de rivier gedreven. De republikeinen trekken steeds door naar de westerdistrikten der Kolonie, waar de afwezigheid van spoorwegen voor hun taktiek voordeelen biedt. Pijpers, die Scheepers is opgevolgd, en Smuts zijn nu bewesten den hoofdspoorweg.</ref> '''29 April 1902:''' Die treinspoor het nou tot by Piquetberg gevorder, onder die wakende oog van mnre Warren (spoorwegkontrakteur) en Robinson (resident-ingenieur). 'n Groot struikelblok tans by die spoorlegging en onderhoud is die gebrek aan water tussen Moorreesburg en Piquetberg. Al is hoeveel putte gegrawe deur die waterbooringenieur G. Toucher, bly die water in hierdie putte meestal brak en deug nie vir lokomotiewe nie. Die regering koop nou water van mnr. Schalk Burger van Groenvallei, naby Piquetberg, wat genoeg voorraad sal verseker vir die Elandsvleistasie. Waterpype word tans ook gelê. <ref>''Het Advertentieblad''. 1902. Piketberg. 6 Mei: p.2 : 29 April, 1902. De spoorweg, die groote voortrekker der beschaving, is eindelijk voor ons buiten den weg liggend dorp een voldongen feit geworden, en zal weldra voor het reizend publiek geopend worden. Het is recht verkwikkend de treinen dagelijks te zien komen, en grooten dank is men verschuldigd aan den spoorweg aannemer, den heer Warren, en den resident ingenieur den heer Robinson met hun personeel voor de krachtvolle wijze waarop zij spoed gemaakt en, in weerwil van de onlusten die in het land heerschen, den spoorweg aangelegd hebben. Eén groot bezwaar bij aanleg en onderhoud van de lijn was de schaarschte van water tusschen Moorreesburg en Piketberg, schoon verscheiden putten zijn geboord door den welbekenden waterboor ingenieur G. Toucher; want het water dier putten is meest brak en deugt dus niet best voor lokomotieven. De regeering heeft thans verstandig gehandeld door het aankoopen van het water van den heer Schalk Burger, van Groenvallei, bij Piketberg, waardoor een overvloedige verstrekking van water aan het station Elandsvlei zal zijn. Het kontrakt voor het leggen van vijf mijlen pijpen voor dit water wordt thans ten uitvoer gelegd.</ref> '''31 Mei 1902:''' Die [[Vrede van Vereeniging]] word gesluit; die oorlog is verby. Die [[Moorreesburg tydens die Anglo-Boereoorlog#Afkondiging_van_die_krygswet|krygswette]] van die Kaapkolonie bly egter steeds van krag tot 16 September 1902.<ref name="VVeVR2001.121">Strauss, F. (samest.). 2001. Kaapse Afrikaners betaal duur. In: Voor Vrijheid en Voor Recht: Chronologie van die Tweede Vryheidsoorlog van die Boere-Republieke teen Groot-Brittanje, 1899-1902. Ongepubliseerde werk. Piketberg: Swartland Boere-Oorlog Herdenkingskomitee, pp. 121-122.</ref> ==== Ná die Anglo-Boereoorlog ==== '''2 Junie 1902:''' Die afgelope week het goeie reën geval; die Bergrivier is vol, wat beteken die tydelike spoorwegbrug by Piquetberg is onbegaanbaar. Die permanente brug is gedeeltelik klaar.<ref>''Het Advertentieblad''. 1902. 5 Junie, p. 2: Piketberg, 2 Juni [...] - Prachtige regens zijn gedurende de afgeloopen week gevallen. De Bergrivier is vol, en de tijdelijke spoorwegbrug is onpassabel. De permanente brug is gedeeltelijk gereed en zal spoedig klaar zijn.'' </ref> '''18 Julie 1902:''' Die lyn tussen Malmesbury en Moorreesburg is al enkele maande in volle gang, maar die opening kon weens die oorlog nie gevier word soos die inwoners graag wou nie. Die Minister van Openbare Werke besoek Piquetberg om die spoorweglinie aldaar te inspekteer; dit is sy eerste besoek aan die dorp. In sy toespraak, veral nou dat die oorlog verby is, pleit hy vir gematigheid en samewerking, en om te waak teen 'n jingo-gees, heftige twis of rassehaat (tussen die Engelse en Afrikaners). Hy hoop by sy volgende besoek aan Piquetberg dat daar groter ontwikkeling sal wees; hierdie ontwikkeling sou deur die spoortrein bevorder word, wat, so hoop hy, teen 1 Oktober 1902 geopen sou word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Minister Douglass te Piketberg. 22 Juli, p. 3: Piketberg, 19 Juli. — [...]. — De heeren Douglass, minister van openbare werken, en Price, algemeen bestuurder der spoorwegen, hebben gisteren de stad bezocht om de nieuwe spoorweglinie die men hier aanlegt te inspekteeren. De leden van het spoorwegbestuur ontmoetten hen aan het station, en later werd een vergadering gehouden, waar het parlementslid Daniel Marais, de bezoekers uit distrikt en dorp verwelkomde. Na burgemeester Dommisse over zekere plaatselijke belangen te hebben aangehoord, antwoordde de minister met een rede in den loop waarvan hij zijn liefde voor dit land te kennen gaf, waar hij niet geboren was maar van zijn vroege jeugd af had gewoond. Dit was zijn eerste bezoek aan Piketberg, en was de spoorweg geopend, dan hoopte hij een groote ontwikkeling van het distrikt te zien. Om één ding, zeide hij, was hij zeer blijde, en wel dat zij hun vrijheid zouden behouden, met andere woorden op gelijken voet gesteld zouden worden met elk ander deel van het Britsche rijk wat rechten en vrijheden betrof. "Nu wij," ging hij voort, "hierin geslaagd zijn, moeten wij trachten door zamenwerking voorspoed en vrede aan het land te schenken. Het parlement komt weldra bijeen. Laat er matiging zijn aan beide kanten. Het is noodig dat al de jingo geest door beide partijen aan den dag gelegd ten einde kome. Moeten wij rassenhaat en heftige twistreden in het huis hebben, dan zal dit toonen dat wij de vrijheid niet verdienen die wij verkregen hebben. Laat de gematigden van beide partijen het tot dus ver winnen dat elk nationaliteit moge zamenwerken tot vooruitgang en verbetering des lands. Er zijn hier lieden die op nieuw rassenhaat trachten te verspreiden, en dit zijn de lieden die men bedwingen moet. Ik geloof dat iedereen die zoo spreekt en werkt dat hij het gevoel der andere partij kwetst, een vijand is van zijn vaderland. Laat ons gematigd zijn en zamenwerken tot ontwikkeling van het land, en bevordering van waren vooruitgang." Verder gaf de minister zijn hoop te kennen dat bij zijn volgend bezoek aan Piketberg er veel grooter ontwikkeling des lands zich zou toonen. '''Die ontwikkeling zou door den spoortrein bevorderd worden, die hij hoopte dat tegen 1 October zou geopend worden.'''</ref><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg. 22 Juli, p. 2: Dit dorp verheugt zich in het vooruitzicht dat de spoorweg daarheen binnenkort voltooid en geopend zal worden. De lijn van Malmesbury naar Moorreesburg is reeds eenige maanden in volle werking, hoewel de opening onder de landsomstandigheden niet kon gevierd worden, zooals de inwoners van het distrikt het gaarne gezien hadden. Wij vertrouwen dat de opening naar Piketberg onder gunstiger omstandighede zal plaats vinden en dat de distrikten, waardoor deze lijn gaat dan de gelegenheid zullen hebben waarlijk feest te vieren. De opening van een spoorweg naar een distrikt is van groote beteekenis, vooral ook met het oog op de mogelijke ontwikkeling der hulpbronnen des lands. De commissaris van publieke werken de heer Douglass, die dezer dagen een inspektie reisje naar Piketberg heeft gemaakt, drukte op een vergadering, waarop hij op gepaste wijze door den heer D. J. Marais, het plaastelijke parlementslid, verwelkomd werd, de hoop uit dat een zeer grootte ontwikkeling van het distrikt bij zijn volgen bezoek te bespeuren moge zijn. Zijne aanmerkingen over de algemeene politieke aangelegenheden van het land verdienen ook nauwkeurige aandacht. Hij pleitte voor gematigdheid en "de onderdrukking van al het Jingoisme dat in beide partijen gaande was."</ref> '''9 September 1902''': Tydens die parlementsitting vra mnr. Lawrence die Kommissaris wanneer die spoorlyn na Piquetberg vir passasiers en goedere geopen sal word. Mnr. Douglass sê dit sou aanvanklik 1 Oktober 1902 gewees het, maar te wyte aan die reën, ens. is die werk vertraag. Hy hoop die openingsdatum sal 1 November 1902 wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Wetgevende Vergadering. Spoorweg naar Piketberg. 11 September (by 9 September se blad ingedeel): De heer Lawrence vroeg den commissaris van openbare werken wanneer het verwacht werd dat de spoorweg naar Piketberg voor passagiers en goederen vervoer geopend zou worden.<br>De heer Douglass antwoordde, dat men gehoopt had den spoorweg te openen op den 1sten October, doch wegens regens, enz., werd het werk verzuimd. Hij hoopte, dat de spoorweg op den 1sten November zou geopend worden.</ref> '''25 September 1902:''' Luidens die redakteursbrief van ''De Zuid-Afrikaan'' is die spoorlyn na Hopefield byna klaar en sal binnekort geopen word. Die rollende materiaal van hierdie spoorweg het reeds aangekom en staan gereed om gebruik te word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Twee voet spoorbreedte. 25 September, p.3 : Deze lijn naar Hopefield is bijna klaar en zal binnenkort geopend worden. Het rollend materiaal voor dezen spoorweg is reeds aangekomen en staat gereed om gebruikt te worden.</ref> '''29 September 1902''':Voordat daar besluit word om nog geld te stort in 'n smalspoorlyn tussen Port Elizabeth en Avontuur, stel Minister Douglass voor die parlementslede moet 'n besoekie gaan bring aan Kalabaskraal, sommer op die eerskomende Saterdag nog.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Maandag, 29 September, 1902. Avondzitting. Gekozen comité op Spoorwegen. 2 Oktober, p. 5: Het huis ging in comité op het eerste rapport van het gekozen comité op spoorwegen. De heer Malan dacht, dat voor dat het huis tot stemming kwam, het wenschelijk was, dat de leden den twee-voet spoorweg te Kalabaskraal zouden inspekteeren.<br> De heer Douglass zei, dat hij ook gaarne de leden de gelegenheid wou geven om de Kalabaskraal-Hopefield lijn te onderzoeken.<br> Hij zou schikkingen voor zoodanig bezoek laastleden Zaterdag gemaakt hebben, doch werd ongelukkig daarin door het ongunstig weder verhinderd. Hij zou aan de hand geven, dat men op aanstaanden Zaterdag een toertje of naar Saldanhabaai of naar Kalabaskraal zou maken.<br> De heer Malan zei, dat hij met een paar andere leden laastleden Zaterdag te Kalabaskraal was om te zien hoe de twee-voet lijn aldaar beantwoordde. Hij deelde het huis eenige bijzonderheden daaromtrent mede. Hij had een gesprek met den heer Elliott aangaande smalle spoorwegen, en vroeg hem zijn opinie omtrent de Avontuur lijn.<br>De heer Elliott zei, dat hij niet over den grond gegaan had, maar volgens de plannen dacht hij, dat de twee-voet lijn geschikt zou zijn voor vrachten van 60 tot 70 ton. Spreker meende, dat het wenschelijk was om een weinig met de Avontuur lijn te wachten, totdat men beter in staat was te oordeelen over de werking der lijn te Kalabaskraal. [...]</ref> Douglas wou die parlementlede eintlik al die vorige Saterdag (27 September 1902) die geleentheid bied om die smalspoorlyn van Kalabaskraal na Hopefield te gaan inspekteer (dit was op aanbeveling van parlementslid F.S. Malan die Dinsdag, 23 September 1902),<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement, Dinsdag, 23 September 1902. Spoorwegen. 25 September: Bijvoegsel : De heer Malan wou een praktische aanbeveling doen. Kon de commissaris niet op Zaterdag een specialen trein laten loopen naar Kalabaskraal, waar de leden dan zelven konden zien hoe een 2 voet lijn werkte? Die lijn was bijna in werkende orde. Het zou goed zijn om het debat te verdagen, en met eigen oogen zien hoe een 2 voet lijn beantwoordde.</ref> maar dit het ongelukkig gereën. Nou beplan hy 'n uitstappie. In sy inleidingsartikel gee die redakteur van de ''Zuid-Afrikaan'' 'n vinnige opsomming van die Hopefield-lyn tot op hede: Die lyn tussen Kalabaskraal na Hopefield word in Augustus 1901 mee begin. Die stawe is reeds tot op Hopefield gelê, maar die gedeelte tussen Darling en Hopefield moet nog gegruis word. Daar word verwag dat die lyn teen die einde van Januarie 1903 geopen sal word. Die lengte van die spoorlyn is, luidens die artikel, 47¼ myl, en die massa van die stawe is 35 pond per jaart (17,36 kilogram per meter). Die spoorwydte is 2 voet, maar die bokant van die trokke se wydte is 6 voet vergeleke met die spoorbreedte onder. Die passasierswaens het reeds in Kaapstad aangekom, maar is nog nie uitgepak nie. Die enjins is in Soutrivier monteer en toe, heeltemal klaar, na Kalabaskraal vervoer. Elke trok kan 12 ton dra.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Twee-voet Spoorweg. 30 September, p.3: De lijn van Kalabaskraal naar Hopefield werd in Augustus, 1901, begonnen. De staven zijn reeds tot op Hopefield gelegd, doch het gedeelte van den weg tusschen Darling en Hopefield moet nog gegruisd worden. Men verwacht dat de lijn tegen het einde van Januari, 1903, geopend zal worden. De lengte der lijn is 47¼ mijl. Het gewicht der staven is 35 pond per yrd. De wijdte van het spoor is 2 voet, en die der trucks – 6 voet buiten-werk. De passagier-wagens zijn in Kaapstad aangekomen doch nog niet ontpakt. De engines werden in het Zoutrivier werken opgezet en toen kompleet naar Kalabaskraal vervoerd. Elk truck kan 12 ton dragen.</ref> '''3 Oktober 1902:''' Navrae word daagliks gerig wanneer die spoorweg na Piquetberg geopen gaan word, en of die Minister van Openbare Werke sy woord gestand sal doen.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Telegrammen: Piketberg. 7 October, p. 3: Piketberg, 3 Oct [...] Dagelijks wordt er hier gevraagd wanneer de spoorweg naar Piketberg geopend wordt, daar de tweede belofte van den commissaris van openbarte werken in antwoord op een vraag van het parlements lid Lawrence gemaakt, thans behoort te worden nagekomen.</ref> '''4 Oktober 1902:''' Op uitnodiging van die Kommissaris van Openbare werke, reis 60 here, parlementslede en ander belangstellendes van Kaapstad per spesiale trein na Kalabaskraal op besoek, en van daar af via die smalspoor na Darling. Vanaf Kalabaskraal is die reis voortgesit in oop trokke (want die passasierwaens was nog nie gereed nie). Die spoor is nog nie heeltemal klaar nie; drie keer het daar heelwat oponthoud plaasgevind. Omdat materiaal vir die brûe nog nie opgedaag het nie, moes die spoorwegwerkers maar improviseer met stapels dwarslêers. Terwyl die reisgeselskap gewag het, het hulle blomme gepluk - wat by die duisende gestaan het. Omstreeks 1 uur kom die eerste trein met passasiers by Darling aan. Daar was een lang tent met tafels eetgoed gereed. Nadat die ete genuttig is, is daar met vonkelwyn allerhande heildronke ingestel en toesprake afgesteek. Die kommissaris stel dit egter duidelik: dit was nie die formele opening van hierdie spoorweg nie, maar dit kon met reg as 'n "onformeele" beskou word. Dit was tog die eerste dag waarop 'n goederetrein en 'n trein met passasiers op Darling aankom. Die passasiers op reis was egter pikswart van die roet - die lokomotief het 'n "boel water zwart van steenkool" oor die passasiers gespat. 3:15 nm. begin die terugtog en 7:30 nm. was die geselskap terug in Kaapstad.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Zaterdags uitstapje naar Darling. 7 Oktober, p. 3: Een gezelschap van zoowat zestig heeren, parlementsleden en andere belangstellenden, ging laatstleden Zaterdag, op uitnoodiging van den commissaris van openbare werken, van de Kaapstad per specialen trein naar Kalabaskraal, en vandaar over de twee-voet spoorlijn naar Darling. Onder de leden van het gezelschap zag men o.a. den hoofdrechter (sir Henry de Villiers), de heeren Wilmot, L.W.R., Bellingan, L.W.R., De Wet, L.W.R., Du Toit, L.W.R., Douglass, L.W.V., Van Huijssteen, L.W.V., Lotter, L.W.V., dr. Vanes, L.W.V., T. Theron, L.W.V., Cartwright, L.W.V., Bailey, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Van Heerden, L.W.V., Hockly, L.W.V., adv. Joubert, enz. De dag liet, wat het weder betrof, niets te wenschen over. Om 7.30 begon de reis van Kaapstad, en om 9.30 was men te Kalabaskraal. De tijd ging zoo ongemerkt voorbij, daar de commissaris gezorgd had voor een zeer smakelijk ontbijt op den trein.<br> Van Kalabaskraal werd de reis voortgezet in open trucks (de passagiers wagens voor de smalle lijn zijn nog niet gereed), en de reis was zoo aangenaam als men maar kon wenschen. De spoorlijn is echter nog niet geheel klaar, en driemaal vond er dan ook heelwat onponthoud plaats. Daar het materiaal voor de bruggen nog niet gearriveerd is, heeft men tijdelijk “sleepers” opgestapeld, waarover de sporen gelegd zijn. Sommige bouten waren te stijf geschroefd, en daar de zon tamelijk warm was, en de sporen zich door de hitte uitrekten, was het noodig eerst de lijn in orde te maken vóór men over zulke plaatsen kon gaan. Het gezelschap verzamelde intusschen van de bloemen, die er bij tien duizenden aan alle zijden stonden.<br> Zoowat 1 uur kwam dan de eerste trein met passagiers te Darling aan. Onder een lange tent stonden er tafels met eten gereed, waaraan een ieder zich te goed deed. Na het eten, terwijl men de champagne niet spaarde, werden er eenige toasten gedronken en speeches afgestoken.<br> De commissaris (de heer Douglass), stelde eerst heildronken in op den koning en den gouverneur.<br> Daarop kwam de heer Grocott, president van de pers unie, aan het woord, die zei, dat hij over de politiek bij die gelegenheid niet zou spreken, terwijl hij de toast op de wetgeving instelde. Het parlement had veel voor het land gedaan door spoorwegen, telegraaf en post, enz., zoodat kranten nu aan bijna alle boerenwoningen afgeleverd konden worden. Hij was twintig jaar in het land, en gedurende dien tijd had hij niets dan gestadigen vooruitgang bespeurd; honderden mijlen van spoorwegen zijn er nu over de geheele Kolonie; veel was in het verleden gedaan, en hij hoopte, dat nog meer in de toekomst gedaan zou worden als men getrouw bleef aan den koning en het land. Daar bestond bij hem geen twijfel, dat de heer Douglass bij de volgende elektie, al stonden er drie kandidaten te Grahamstad, meer stemmen dan al de anderen zou krijgen. Met deze woorden stelde hij zijn toast in op beide huizen van het parlement, en voegde er bij, dat al hadden zij eenige fouten in ’t verleden gemaakt, hij ervan overtuigd was, dat dit niet weer zou geschieden.<br> Sir Henry de Villiers bedankte in naam van de wetgeving. Hij zei o.a., dat de vorige spreker groote kennis droeg van het parlement, niettegenstaande dat hij gezegd had, dat het parlement fouten begaan had in het verleden. Hij bedankte de pers voor de rapporten van de speeches in het parlement, en ook voor de uitoefening van kritiek, ofschoon de kritiek niet altijd gegrond en juist was. Kritiek was noodzakelijk, publieke lichamen moesten gekritiseerd worden om een gematigden toon aan te slaan. In den laatsten tijd, echter, had hij tevergeefs naar de noodige gematigdheid van de pers gezocht. Het zou goed zijn indien de pers [zich] tot [een] voorbeeld zou stellen van gematigdheid. Hij was gevraagd om op de toast te antwoorden. Spreker was voorzitter van het hoogerhuis, en hij moest zeggen, dat de leden van dat huis wijze, vastberaden, sobere, stille oude mannen waren. In dat huis hadden er geene onaangename voorvallen plaats. Hij was 30 jaar president van het huis, maar kon het gedrag van geen enkelen lid veroordeelen. Dit kon niet gezegd worden van eenig twee lichamen in de wereld. Dit gold niet slechts de oorspronkelijke oude leden, maar de nieuwe leden wedijverden met de ouden in gematigdheid. Daar was geen achteruitgang maar wel vooruitgang in het huis. De toestand was uitstekend. Hij moest ook voor de Wetgevende Vergadering antwoorden. Hij las de debatten van het lagerhuis getrouw in de pers, waar zij zoo volledig gerapporteerd werden. In aanmerking nemend het natuurlijk gevoel na den oorlog waren de debatten zeer goed en van gematigden toon—ja ruim zoo degelijk als die van eenige vroegere sessies en van parlementen over de wijde wereld. Groote gematigdheid werd aan den dag gelegd door de leden bij het passeeren der indemniteitsbill en vele andere zaken tot nut van het land.<br> Dat men alzoo te Darling vergaderd was, zei hij, was de vrucht van de wetgeving van het verleden. Al had men wat op den weg moeten verzuimen was het onvermijdelijk. Hij bedankte den commissaris voor de gelegenheid, die hij aan het gezelschap verschaft had, om de 2 voet lijn te inspekteeren en dus een oordeel te kunnen vellen over den strijd van spoorbreedten.<br> De magistraat van Malmesbury stelde voor een toast op “onze spoorwegen.” Hij zei, dat hij niet wist waarom men juist hem gevraagd had, want hij had geen uitgestrekte kennis over spoorwegen. Hij zwaaide lof toe aan het spoorweg departement en vermelde van de groote opoffering der spoorweg beambten gedurende den oorlog voornamelijk van het spoorweg korps. Waar daar een spoorweg gebouwd werd ging alles vooruit. De Transkei had een spoorweg noodig en hij vertrouwde dat er spoedig een spoorweg daar zou gebouwd worden.<br> De commissaris beantwoordde de toast en merkte aan, dat het verbazend was hoe groot een verandering er kon plaats vinden. Jaren geleden dachten velen, dat de beste wijze om het land tot voorspoed te brengen was om de spoorweg tijdelijk te sluiten! Nu echter was het omgekeerd. Van alle plaatsen in het land ging er een geroep uit om een spoorweg te hebben. De regeering deed haar best en trachtte om naar haar uiterste vermogen dien roepstem te beantwoorden. Dit land, zei hij, was toch een van de beste landen om in te wonen. Als iemand hier kwam had hij geen begeerte om weer te vertrekken. Om een toekomst te hebben moest men broederlijk samenwerken om het land te ontwikkelen en rassenhaat vergeten. Dan had het land een luisterrijke toekomst. Dit was niet de formeële opening van dezen spoorweg, maar kon met recht als een onformeële beschouwd worden. Deze, zei hij, was toch de eerste dag, waarop een goederen trein en een trein met passagiers te Darling aankwam. Hij vreesde echter, dat de vrouwen hun mannen als zij in den avond thuis kwamen, niet zouden herkennen, want blanken waren zij vertrokken, en zwarten zouden zij terugkomen. (Op de reis verspreidde de locomotief een heele boel water zwart van steenkool over de passagiers). Hij bedankte leden van het parlement, dat zij persoonlijk de 2 voet spoorlijn hadden komen zien. Hij dacht, dat zij nu een goed oordeel zouden kunnen vellen. Hij meende, dat als men dit jaar met spoorwegen in het oosten zich bezig hield, het noord-westen dan in het volgend jaar aan de beurt moest komen. Hij wou niet voor het parlement met schema’s komen op gebiedende manier maar wou slechts den wil van het huis uitvoeren. Hij had een telegram van den heer McEwen, bestierder der spoorwegen ontvangen, waarin hij zijn spijt te kennen gaf, dat hij wegens een ernstig ongeval in zijn huiselijken kring niet tegenwoordig kon zijn. Verder sprak hij tot lof van de spoorweg beambten gedurende den oorlog en bijname van de machinisten en stokers die hun leven in de waagschaal stelden om hun plicht te doen. Hij bedankte hartelijk op de toast op “onze spoorwegen.”<br> De heer Wilmot, L.W.V., had in den morgen niet gedacht, dat hij in het veld zoo een goede vergadering voor zich zou zien. Het land onzer inwoning was een land van wol en wijn, maar de geest van broederlijke samenwerking moest daar niet gemist worden. In den Bijbel vond men het groot gebod, dat wij elkander moeten liefhebben en vergeven. Men moest alle bitterheid laten varen en elkander liefhebben en respekteeren. Er kon geen toekomst voor het land zijn tenzij men dat gebod van den Bijbel gehoorzaamde. Dit land was goed maar zonder liefde en vergeving kon men niet voortgaan. Met deze woorden stelde hij de toast op het land onzer inwoning voor.<br> Ds. Albertijn, de plaatselijke leeraar antwoordde met zeer gepaste woorden. Hij kon niet zeggen in navolging van Julius Caesar: “Vrienden, Engelschen” en ook met “Vrienden Hollanders”. Hij wou een naam hebben waarmee hij hen allen kon toespreken (Een stem: Zuid Afrikaanders.) Wel dan “Vrienden, Zuid Afrikaanders, landgenooten hoort naar mij.” Zooals men sprak van Physica en Metaphysica zoo kon men ook spreken van de politiek en de metapolitiek. Zooals men in de metaphysica zich bezig hield met dingen hooger dan die der physica, zoo kon men ook in de hooger politiek vereenigd zijn en dingen van algemeen belang tezamen doen. Getrouwheid aan het land onzer inwoning strookte wel met loyaliteit aan den koning, want die aan het land getrouw was moest ook getrouw zijn aan den koning die het land regeerde. Men moest dan loyaal zijn aan wat de heer Wilmot genoemd had, loyaal aan ons land, ons koning en ons God.<br> De heer Hockly, L.W.V., stelde de toast in op de “ingenieurs,” en zei dat was daar geen ingenieurs, dan zou men niet heden te Darling zijn gekomen. Eerst dacht men hier dat spoorwegen alleen op effen grond konden gemaakt worden. Maar dit was niet zoo. Wij hadden meesterstukken van ingenieurswerk zooals Hex Rivier. De ingenieurs professie ging met den tijd mee. Hij wou den naam van een zeer jongen doch knappen ingenieur noemen, nl. den heer Eliot, die deze lijn had gemaakt. Sir H. de Villiers was ook jong toen hij tot rechter werd aangesteld, toch deed dat niets aan de zaak. Hij dacht, dat 2 voet spoorlijnen vele deelen van het land zouden openen.<br> De heer Eliot bedankte, en zei, dat hij hoopte dat de terugreis voorspoediger zou zijn. Het werk was nog niet geheel gereed. Het zou goed geweest zijn indien men gekomen was als de lijn klaar was. In den morgen was een goederen trein heel voorspoedig over de lijn gekomen. Binnen 3 maanden zou de lijn gereed zijn. Hij dacht, dat men dan moest komen zien want dan zou men kunnen oordelen wat door 2 voet spoorlijnen gedaan kon worden. Op deze lijn was er geen bijzondere ingenieurskunst noodig, maar zij was de eerste 2 voet lijn en daarom was er veel om na te kijken. Hij prees zijn staf voor hun getrouwheid aan het werk. Het ongeval van de reis was hoegenaamd niet te wijten aan de breedte van de lijn; hetzelfde gebeurde ook op breeder lijnen.<br> De commissaris bedankte den heer Warren, kontrakteur van het gruizen der lijn. Hij zei, dat de lijn door het departement gebouwd werd. Het departement gaf sub-kontrakten uit maar hield de heele zaak in eigen handen. Dat men naar Darling kon komen was grootelijks te wijten aan de welwillendheid van den heer Warren, wiens zaak er misschien aanzienlijk door leed.<br> De heer Warren bedankte gepast. Sommigen, zei hij, schenen ietwat ontevreden, doch het ongeval was slechts hieraan te wijten, dat de lijn nog niet klaar was, en de moeren te stijf aangeschroefd. Volgens zijn meening was de lijn ruim zoo goed als eenig andere in de kolonie. Men wachtte op het materiaal voor de bruggen. De lijn was zonder gevaar.<br> Toen ging men even het dorpje bekijken, en de terugreis werd om kwart over drie begonnen, die zeer voorspoedig afliep. De heeren Cartwright en Bailey collecterde onder het gezelschap en bracht zoowat £2 10s. bijeen dat aan den machinist, den voorman en den kondukteur en hen die ze hielpen verdeeld werd.<br>Het gezelschap kwam na een zeer genoegelijken dag te hebben genoten om half acht in de stad terug.</ref> Vanaf die 11de Oktober 1902 kon die afsender slegs goedere wegstuur, maar op enkele voorwaardes: :::1. Goedere kon slegs vanaf Kalabaskraal gestuur word met die konstruksietrein Darling toe, en :::2. Wanneer dit die Spoorwegdepartement gepas het.<ref name="Kilpin" /><ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Vervoer van Goederen van Kalabaskraal, naar Darling. 1 November: bijvoegsel: In verband met de advertentie die in die Gouvernments Gazette op 14 en 15 dezer verschijnt, met betrekking tot bovenstaande, wordt hiermede tot algemeene naricht, dat het vervoer van goederen onder de voorwaarden genoemd in gemelde advertentie, slechts zullen gelden van Kalabaskraal naar Darling, en niet vice versa. Alle overladen te Kalabaskraal moet gedaan worden door de verzenders. - John Brown, Hoofd-ingenieur. Kaapstad, 28 October, 1902.</ref> '''11 Oktober 1902''': Die Bergrivierbrug by Piquetberg is klaar. Die brugbouer was ene meneer Kirkley. Die hoop word uitgespreek dat die spoorweg op 1 November geopen sal word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Spoorwegwerken en feesten. 16 October, Bijvoegsel: Piketberg, 14 Oct—[...]—Een der fraaiste bruggen in de westelijke provincie is Zaterdag l.l. voor den Piketbergschen spoorweg over Bergrivier gelegd; en den onder-aannemer, den heer Kirkley, mag men gelukwenschen dat hij zijn werk met zooveel knapheid en geluk heeft volvoerd. Men hoopt dat de minister van op. werken zijn belofte zal houden om den spoorweg op 1 November te openen. Met wat er nog te doen is wordt flink haast gemaakt.</ref> '''21 Oktober 1902:''' In die hofsaal te Piquetberg word 'n komitee saamgestel wat hul sal bemoei met die reëlings met betrekking tot die opening van die spoorlyn. Die goewerneur en minister Douglass sal genooi word. Daar word besluit geen politieke toesprake sal die 15de November gehou word nie, en 'n noenmaal sal aangebied word.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Piketbergsche spoorweg. 25 October, bijvoegsel: Piketberg, 22 Oct [...] Een invloedrijke vergadering werd gisteren avond hier in de hofzaal gehouden om schikkingen te maken met betrekking tot de opening van den Piketbergschen spoorweg op 15 November. De heer Boyes, CC, werd eenstemmig tot voorzitter, de heer Dommisse tot secretaris gekozen, en men nam de volgende besluiten:<br> Een openbaar luncheon zal gegeven en z.ex de gouverneur en de minister Douglass zullen hiertoe worden uitgenodigd. Geen politieke toespraken te houden; het comité te bestaan uit den voorzitter, het spoorwegcomité (de heeren Dommisse, Liebenberg en Parrott), ds Vlok de heeren D de Waal, MLA, D Marais, MLA, M Melck, M D C, P Rocher, M D C, J Von Litzenburgh, J P H Eksteen, M D C, J Meissenheimer, J Liebenberg, S Ettman, L Brandie, dr Dommisse, S Myburgh (van uit Porterville), de heeren Bresler, de burgemeester, Mohr en Win.<br> Het comité zal op Donderdag, 31 dezer, bijeenkomen.</ref> '''13 November 1902:''' ''De Zuid-Afrikaan'' kondig aan die spoorweg van Moorreesburg na Piquetberg en Eendekuil sal Saterdag, 15 November geopen word. Die Kommissaris van Openbare Werke sal hierdie plegtigheid persoonlik bywoon. Vrydagaand om 11:25 nm. sal 'n spesiale trein met gaste van die kommissaris uit Kaapstad vertrek. Slaapgeriewe sal op die trein beskikbaar wees; ontbyt en aandete ingesluit. Saterdagmiddag sal die inwoners van Piketberg 'n noenmaal aan die uitgelese gaste bied. Karre sal by die stasie beskikbaar wees om die besoekers te kom oplaai. Die trein behoort die Saterdagaand teen 10 nm. terug in die Kaap te wees.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Piketberg Spoorweg. 13 November, p. 3: De spoorweg van Moorreesburg naar Piketberg en Eende-kuil zal a.s. Zaterdag, 15 dezer geopend worden. De commissaris van openbare werken zal deze plechtigheid persoonlijk bijwonen. Vrijdagavond om 11.25. zal een speciale trein met de gasten van den commissaris Kaapstad verlaten. Toebereidselen voor ’t slapen in den trein zullen gemaakt worden. Ontbijt en avondeten zullen op den trein verschaft worden. Zaterdagmiddag zullen de inwoners van Piketberg een “lunch” aan de gasten geven. Karren zullen bij ’t station zijn om de bezoekers af te halen. De trein wordt verwacht Zaterdagavond om 10 uur weder in Kaapstad terug te zijn. Wij wenschen de inwoners van Piketberg reeds bij voorbaat geluk met de opening van den spoorweg.</ref> '''15 November 1902:''' Die Piquetberg-lyn word amptelik geopen. Reeds op Vrydagaand, die 14de November, klim die hoëlui van die Kaapkolonie omstreeks 11:25 nm. op 'n spesiale trein in die Kaap op om die opening van die Moorreesburg-Eendekuil-lyn by te woon. Enkele minute voor 7:00 vm. stoom die trein Piquetberg se stasie binne. Ds. Vlok doen die verwelkoming, mnr. Douglass antwoord daarop, en vra van die parlementslede om hul toesprake te lewer. D.J. Marais en D.C. de Waal word elkeen aan die woord gestel, albei is Lede van die Wetgewende Vergadering wat die streek verteenwoordig - albei benadruk die potensiaal van die distrik. Hierna vertrek hulle van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekom, lees Douglass 'n sertifikaat van die hoofingenieur Brown voor, as getuienis dat die nuwe seksie van die Moorreesburg vir openbare vervoer geskik was. Hierop verklaar hy die spoorlyn geopend. Douglass gee net weer 'n oorsig hoe die beplanning destyds verloop het, en mnre. McEwen (hoofbestuurder van die spoorweë), Brown (hoofingenieur), Robinson (residentingenieur van die lyn) en Warren (kontrakteur) word bedank. Elkeen van hulle kry 'n spreekbeurt. By die noenmaal in 'n "schoolvertrek" op Piquetberg word verskeie heildronke ingestel en toesprake gelewer. Die koerant berig hoe D.C. Waal benadruk het hoe hy vanaf 1886 tot 1889 [drukfout, lees: 1898] in die parlement gepleit het om die spoorlyn deurgevoer te kry. Vandag is hy gelukkig om die lyn geopen te sien. Hy ken die distrik al vir meer as 20 jaar. Hy kan geen rede insien waarom hulle, die vrugbaarste distrik, nie genoeg graan kan produseer om Kaapstad en ander plekke daarvan te voorsien nie. Hy wens die distrik alle voorspoed toe. Die noenmaal het tot 3:00 nm. geduur.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. De Opening van den Piketberg Spoorweg. 18 November, p. 4: Op Vrijdag avond, omstreeks vijf-en-twintig minuten over elf, vertrok een speciale trein met den commissaris van openbare werken, en omtrent een zestigtal gasten, dat uit parlementsleden, officieele beampten, en prominente inwoners van Kaapstad bestond, aan boord naar Piketberg om de opening der Moorreesburg—Eendekuil lijn bij te wonen.<br> Onder de aanwezigen bevonden zich de commissaris van openbare werken, en de volgende heeren: J.A. Lochner, L.W.R., Mulder, L.W.R., Graaf, L.W.V., Malan, L.W.V., D.J. Marais, L.W.V., D.C. de Waal, L.W.V., T.P. Theron, L.W.V., Oats, L.W.V., Van Zijl, L.W.V., Wolfaardt, L.W.V., Oosthuizen, L.W.V., Wood, L.W.V., Krige, L.W.V., Van der Merwe, L.W.V., Weeber, L.W.V., W. Thorne (burgemeester van Kaapstad), H. R. Horne (civiele commissaris), sir S.R. French (postmeester-generaal), kapt. Jurisch (landmeter-generaal), McEwen (algemeene bestierder van spoorwegen).<br> Heel spoedig begaf een ieder zich ter ruste — menigeen om niet te ontwaken voordat men den volgenden morgen Piketberg statie gemaakte.<br> Eenige minuten voor zeven stoomde de trein Piketberg statie binnen, alwaar een aantal prominente inwoners, geleid door hun magistraat (den heer Boyes), reeds wachtende waren om de bezoekers welkom te heeten.<br> Als mondstuk der inwoners trad ds. Vlok op, en zei o.a., dat deze een dag was waarop hun innig verlangen verwezenlijkt, en hun vurigste wenschen vervuld waren. Zij hadden er lang naar uitgezien om in aanraking met de wereld te komen. Het nieuwe middel van vervoer zou hen niet slechts in staat stellen om hun behoeften onder de aandacht der regeering te brengen, maar ook om het vermogen van het distrikt te ontwikkelen, en te toonen wat het werkelijk opbrengen kon. Het was iets ongewoon om een kabinetminister in hun midden te hebben. Namens de inwoners bedankte hij zeer hartelijk de vrienden voor de belangstelling betoond door hun overkomst, en kon hen verzekeren, dat zij hun best zouden doen om hen thuis te doen voelen. Zij heetten hen van harte welkom, en hoopten, dat zij aangename herinneringen zouden medenemen, wanneer zij naar hun woningen terug gingen.<br> Hierop antwoordde de commissaris (de heer Douglass) in gepaste woorden, en drukte de hoop uit, dat met de opening van den spoorweg, er zulk een tijdperk van vooruitgang en welvaart Piketberg te beurt mocht vallen, als de inwoners nooit tevoren ondervonden hadden. Daarop verzocht hij de plaatselijke parlementsleden om voorwaarts te komen en hun constituenten toe te spreken.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., nam toen het woord, en zei, dat omtrent achttien jaren geleden, toen hij zich in het distrikt vestigde, had hij een onderhoud met zijne medeboeren, en wees hen op de groote behoefte aan een spoorweg naar Piketberg voor de ontwikkeling van het distrikt. Sedert dien tijd was er een beweging tot het verkrijgen van een spoorweg. In verband hiermede hadden zijn collega en hij met drie regeeringen en vier commissarissen te doen. Sir James Sivewright werd gevraagd om een opmeting van de lijn te laten maken, maar het was de heer Sauer die den post door 't huis kreeg. Gedurende den tij d waarin dr. Smartt commissaris was, werd de eerste sectie naar Moorreesburg voor trafiek geopend, en vandaag hadden zijn den hr. Douglass hier, die de lijn naar Eendekuil zou openen. Hij zwaaide den commissaris en de regeering lof toe voor de praktische wetgeving der afgeloopene sessie, en meende, dat de vooruitgang en de belangen der Kolonie heel veilig in de handen van het tegenwoordige ministerie waren. Nie[mand] kon het betwisten, dat zij de tegenwoordige regeering te danken hadden voor de handhaving van verantwoordelijk bestuur en van vrijheid.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., wenschte de Piketbergers geluk met het genot hun te beurt gevallen om de nieuwe spoorweglijn te kunnen inwijden. Hij vertrouwde dat de Piketberg statie één der best betalende staties langs de lijn zou zijn. Zij waardeerden allen ten volste wat de commissaris en de regeering voor hen gedaan hadden. Hij zou gaarden zien, dat er £25,000 op de begrooting geplaatst werd voor het aankoopen van zaadkoorn voor het Piketberg distrikt, aangezien er groote verwoesting door den roest in graan teweeggebracht werd.<br> Hierop vertrok men van Piketberg naar Eendekuil. Daar aangekomen, las de heer Douglass een certifikaat van den heer Brown, den hoofd-ingenieur, getuigende dat de nieuwe sectie van Moorreesburg voor publieke trafiek geschikt was. Hierop verklaarde hij de lijn geopend.<br> De heer Douglass ging toen voort om eenige bijzonderheden met betrekking tot den bouw en de kosten der lijn te geven. In 1899 stemde het parlement £505,000 voor 't bouwen van een lijn van Malmesbury naar Eendekuil. De geheele som, £505,000, werd niet noodig bevonden, en na de voltooiing der lijn was er een overschot van £76,000. Spreker gewaagde voorts van uitstekende diensten bewezen door den heer McEwen (den algemeenen bestierder van spoorwegen), den heer Brown (den hoofd-ingenieur), den heer Robinson (plaastelijke ingenieur der lijn), en den heer Warren (den kontrakteur); en merkte aan, dat men voornemens was met den bouw der lijn verder te gaan, en niet rusten zou voordat Clanwillam bereikt was.<br> De heeren McEwen en Brown bedankten voor de vriendelijke aanmerkingen omtrent hen gemaakt, waarna de heer Robinson de vergadering toesprak en gewag maakte van de moeilijkheden in verband met het bouwen der lijn. Het land verkeerde in een rusteloozen toestand, en men had de grootste moeite met het vervoer van materiaal, enz.<br> De heer Warren (kontrakteur), en de heer Clarke (hoofd-trafiek bestierder), maakten hierop korte toespraken. Laastgenoemde merkte aan dat voor een nieuwe lijn was de spoorweg naar Eendekuil een der beste lijnen waarover hij gereisd had. Van Maandag, den 17den dezer, zouden er drie treinen heen en weder wekelijks loopen, doch hij hoopte spoedig in staat te zijn om hen een dagelijkschen trein te geven. Dit zou, natuurlijk, afhangen op de hoeveelheid der trafiek — hoe meer hoe beter.<br> Nadat men "succès voor den Piketberg spoorweg" gedronken had, keerde men terug naar Piketberg om aldaar aan de "luncheon" deel te nemen.<br> DE LUNCHEON.<br> Het schoolvertrek te Piketberg, alwaar de gasten zeer goed op een luncheon, verschaft door de inwoners van het dorp, onthaald werden, was prachtig en smakelijk versierd, en liet niets te wenschen over.<br> De voorzitterstoel werd ingenomen door den heer Boyes, den plaatselijken magistraat. Het getal aanwezigen was ietwat over de tweehonderd.<br> De toast op den gouverneur werd ingesteld door den heer Boyes, en met geestdrift gedronken. Het speet hem, dat zijn excellentie het onmogelijk vond om tegenwoordig zijn, doch hij hoopte, dat zij spoedig de eer zouden hebben hem in hun midden te onthalen.<br> De heer D.J. Marais, L.W.V., stelde de toast op het ministerie in, en zei, dat het een gunstige dag voor Piketberg was, en niemand gevoelde zich gelukkiger dan de parlementsleden voor het distrikt. De vorige vertegenwoordigers, de heeren Human en sir David Tennant, droegen altoos de belangen van het distrikt op het hart, en zulks was het geval ook met den heer De Waal en hem. Met betrekking tot den toast, dien hij ging instellen, kon hij zeggen, dat hij de regeering altoos bijgestaan had, en dit had hij gedaan met het grootste pleizier. Wanneer men den tegenwoordigen toestand van het land vergeleek met dien van een paar jaren geleden, dan had men stof tot dankbaarheid. Men had nu vrede, en onafhankelijkheid — men had veel reden tot dankbaarheid tegenover de tegenwoordige reg. Verder maakte spreker gewag van het praktische werk door de [r]egeering gedurende de afgeloopene sessie gedaan, en wees er op, dat men veel aan den commissaris verschuldigd was, dien zij het genoegen hadden dien dag in hun midden te hebben. De commissaris had hem beloofd gedurende het recès schikkingen te maken voor een opmeting naar Clanwilliam. Hij geloofde, dat zij ook spoedig een taklijn van Porterville-road zouden hebben.<br> De heer Douglass bedankte de vergadering voor de hartelijke ontvangs. Daarop maakte spreker eenige aanmerkingen op de noodzakelijkheid van conciliatie — dit was het eerste beginsel van het tegenwoordige regeering. Zij geloofde, dat de eenige wijze om den vooruitgang van Zuid-Afrika te bevorderen was door de twee groote nationaliteiten van het land — de Hollandsche en de Engelsche — te vereenigen, en door het verledene in den poel der vergetelheid te dompelen. In de afgeloopene sessie werd er meer gedaan om het land te ontwikkelen dan in eenige der vorige sessies. Als vrucht dier sessie zouden er 530 mijlen nieuwe spoorwegen gebouwd worden tegen eene uitgave van £2,250,000, en £2,000,000 zou gespandeerd worden om de bestaande spoorwegen te verbeteren, zoodat zij in staat zouden zijn met Natal te wedijveren voor den handel van het noorden. Na melding te hebben gemaakt van het Theebus besproeiings schema, als een voorlooper van andere mogelijke schemas, merkte spreker op, dat de handel ook niet verwaarloosd werd, £2,000,000 zijnde op de begrooting geplaatst voor de havens. Met betrekking tot compensatie was spreker van gevoelen dat er zonder compensatie geen duurzame vrede en tevredenheid in het land bestaan konden. Wat de regeering in het verleden gedaan had meende zij in de toekomst ook te doen. Ten slotte zei spreker: "gij hebt ons uw vertrouwen in het verledene geschonken, en indien gij van gevoelen zijt, dat wij uw vertrouwen waardig waren, verzoeken wij u ons dat vertrouwen in de toekomst te schenken." (Luide toejuiching). De heer Eksteen stelde de toast op "[de] bezoekers" in, waarop<br> De heer Theron, L.W.V., gepastelijk antwoordde, en de dames van het distrikt en dorp complimenteerde op de bekwame wijze waarop zij de gasten op de "luncheon" bedienden. Hierop werd het "succes van den Piketberg spoorweg" door den heer J. Dommisse, den secretaris van het plaatselijke comité, ingesteld.<br> De heer D.C. de Waal, L.W.V., in antwoord, zei dat, indien er één man was, die bijzonder verheugd was dat hun spoorweg voor trafiek geopend zou worden, dan was 't hij. Van 1886 tot 1889 had hij om een lijn voor Piketberg in het parlement gepleit, en vandaag had hij het genoegen de lijn geopend te zien. Hun distrikt was één der vruchtbaarste in Zuid-Afrika. Op dit punt kon hij van ondervinding spreken. Hij was met het distrikt voor over de twintig jaren bekend. Er bestond geen reden waarom zij niet genoeg graan zouden opbrengen om Kaapstad en andere plaatsen te voorzien. Hij vertrouwde, dat de commissaris het Piketberg—Porterville schema zou doorkrijgen, en dat hij ook zijn werk van de verlenging noordwaarts naar Clanwilliam zou maken. Hij wenschte het distrikt allen vooruitgang en voorspoed toe.<br> Hierop volgde de toast op de dames door ds. Vlok en den heer J.A. Graaff, L.W.V., waarop de heer Douglass den toast op den voorzitter instelde, die in een paar gepaste woorden bedankte, en tevens zijn dank aan het comité, dat alles in zijn vermogen gedaan had om de verrichtingen een succes te maken, toebracht.<br> De verrichtingen werden gesloten met het zingen van "God save the King."<br> Omstreeks drie uur vertrokken de bezoekers van Piketberg op hun terugreis huiswaarts. Het behoeft nauwelijks vermeld te worden, dat een ieder hoogst tevreden was met de aller vriendelijkste ontvangst te Piketberg, en de uitstekende goede behandeling op den trein zoowel met het gaan naar als met de terugkomst van Piketberg.</ref><ref>[https://play.google.com/books/reader?id=FmDFKuQuskMC&pg=GBS.PR55&hl=en_ZA&q=moorreesburg Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. bl. lv]</ref> In die '''1902-Jaarverslag''' van die Hoofbestuurder van die Kaapse Spoorweë, moet die residentingenieur H.H. Elliot verslag doen van die jaar se werk. Aan die begin van die jaar kon daar feitlik nie veel vordering gemaak word nie, want geen rollende materiaal vir die smalspoor is nog ontvang nie. Teen April 1902 was daar darem al genoeg om die spoorlegging mee te begin. Op 24 April is die eerste spoor vanaf Kalabaskraal gelê; die eerste enjin het op 3 September 1902 op Hopefield aangekom. Hierna volg die brugbouery en ballasgooi. Teen jaareinde se kant is die meeste bruggies en waterlope/duikers voltooi - dié wat oorbly sal einde Januarie 1903 klaar wees. 18 myl ballaswerk lê nog voor. Hopefield se opening kan in Februarie verwag word. Met die uitsondering van drie spoorweghuisies is feitlik al die spoorweggeboue klaar. Wat water aanbetref: die natuurlike watervoorraad deur swaartekrag gelewer naby Riverlands (5 myl anderkant Kalabaskraal) is bevredigend, daar is genoeg watervoorraad in en rondom Hopefield, maar Darling wek kommer. Die water wat by elke boorgat en put bekom is, is glad nie vir die enjins geskik nie. Grondwateropsporing duur voort. Jarra- en karriehout uit Wes-Australië is vir die brûe gebruik - al die brûe is van hout.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report_of_the_General_Manager_of_Railway/FmDFKuQuskMC?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+march+rail&pg=PA12&printsec=frontcover Report of the General Manager of Railways for the Year 1902. 1903. Cape Town: Cape Times Limited, p. ixxx]: Kalabas Kraal-Hopefield Railway, 2 Ft. 0 Inch Gauge (47) Miles) .Mr. H. H. Elliott, the Resident Engineer for the Line, reports : — <br>During the early part of the year, but little progress was made with the works owing to the long delay in receipt of the narrow gauge rolling stock. By April sufficient stock had arrived to allow of platelaying being started, and the first rail from Kalabas Kraal was laid on the 24th of that month — the first engine entering Hopefield on the 3rd September.<br>Bridge erection and ballasting was then put in hand. All the large bridges and culverts were completed by the end of the year, and the few that remain to be done, will be completed by the end of January. Some 18 miles of ballasting remain to be done, and the Railway should be opened for Public Traffic to Hopefield during February.<br>Goods Traffic to Darling was opened on the 4th October.<br>All the buildings were completed during the year, with the exception of three Platelayers' Cottages, which will be ready during January. — A very satisfactory gravitation water supply is provided at Riverlands 5 miles from Kalabas Kraal — and good supplies are provided at and near Hopefield, but all attempts at obtaining an intermediate supply at or near Darling have failed. Boring and wellsinking have both been tried, but the water tapped has in all cases proved unfit for engines. Further prospecting is now in hand. In constructing this narrow gauge line, wooden bridges have been adopted, the timber - Jarrah and Karri - being imported from Western Australia for the purpose.</ref> '''Desember 1902:''' Teen hierdie tyd is die spoorlyn tot by Darling klaar.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/The_Railway_Year_Book/UTNKAAAAYAAJ?l=af&gbpv=1&dq=caledon+1902+railway&pg=PA277&printsec=frontcover Sekon, G.A. (ed.). 1903. ''The Railway Year Book for 1903''. London: The Railway Publishing Company, p. 277]: At the present time (December, 1902) this line has been completed to Darling, and it is hoped the whole line to Hopefield will be completed shortly.</ref> <u>'''28 Februarie 1903:'''</u> Hopefield se smalspoorlyn word uiteindelik heeltemal geopen,<ref>[https://archive.org/details/pagesweekly51londuoft/page/n137/mode/2up?q=%22kalabas+kraal%22 ''Page's Weekly''. 1902. South African Résumé. July 5(1), p. 84]</ref><ref>Hopkins, H.C. 1953. ''Eeufeesgedenkboek van die Ned. Geref. Kerk Darling.'' Stellebosch : Pro Ecclesia-Drukkery, p. 86: Spoorweg en Elektrisiteit: Nadat die spoorweg in 1877 Kalbaskraal bereik het en daarvandaan ook Malmesbury, is die spoor van Kalbaskraal af na Darling en tot by Hopefield in 1903 voltooi. Tydens die Anglo-Boere-oorlog was die uitgrawings by Darling reeds gedoen. Sedert 1939 deel Darling in die gerief van elektrisiteit deur Escom vanuit Kaapstad verskaf.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Report/JcDFX8yU_TYC?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=RA1-PA12&printsec=frontcover Cape if Good Hope Report of the General Manager of Railways for the Year 1903 (with appendices). 1904. Cape Town: Cape Times Limited, p. 12]: The 2 ft. gauge line from Kalabas Kraal (on the Malmesbury line) to Hopefield, via Darling, length 47½ miles, authorised under Act 19 of 1900, was opened for general traffic on '''28th February, 1903'''.</ref><ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Official_Year_Book_of_the_Union_and_of_B/YcQvAAAAYAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+1903+28+february+rail&pg=PA568&printsec=frontcover Official Year Book of the Union, No. 1. Containing Statistics mainly for the period 1910-1916. Pretoria: The Government Printing and Stationary Office, p. 568]: Gauge of 2 ft. Owing to the poor nature of the country through which these [supplying] feeders ran, economy in construction was necessary, and the question as to whether economy could be secured without serious disadvantage was debated for some time. At last Cape Government Railway decided upon building lines to 2 ft. guage, and the first of such lines, that from Kalabas Kraal to Hopefield, forty-seven miles long, '''was opened on the 28th February, 1903'''.</ref> wat beteken die publiek kan ook nou by Darling opklim.<ref name="Kilpin">[https://www.google.co.za/books/edition/The_Cape_of_Good_Hope_civil_service_list/WUcrZ0UFHW8C?hl=af&gbpv=1&dq=%22traffic+on+28th+February,+1903.%22&pg=PA210&printsec=frontcover Kilpin, E.F. 1905. ''The Cape of Good Hope Civil Service List''. Duties of Officers. Cape Town: W.A. Richards & Sons, p. 210]: The line was opened to Darling (22¼ miles) for goods traffic by construction train from Kalabas Kraal to Darling when convenient to the Department, on October 11th, 1902, and the whole line was opened for general traffic on 28th February, 1903.</ref> Mnr. Douglass, die Minister van Openbare Werke in die Kaapkolonie, het by die opening van die nuwe spoorlyn 'n toespraak gehou, waarin hy hulde gebring het aan Minister Chamberlain, "wat die eerbied en bewondering van almal afgedwing wat met hom in aanraking gekom het". Die spreker glo ook dat die volk van die Kaapkolonie gehoor sal gee aan Chamberlain se aansporing tot versoening, en dat die dag binnekort sal aanbreek wanneer die huidige politieke gevangenes vrygelaat sal word (met ander woorde, amnestie verkry). <ref>[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010128518:mpeg21:p009 ''Het nieuws van den dag''. 1903. 3e Blad. Buitenlandsch nieuws. 4 Maart:9] : De Heer Douglass, Minister van Openbare Werken in de Kaapkolonie, heeft bij het openen van een nieuwe spoorweglijn (Hopefield-Kalabaskraal) een toespraak gehouden, waarin hij hulde bracht aan Minister Chamberlain, „die eerbied en bewondering had afgedwongen aan allen, die met hem in aanraking kwamen". Hij verklaarde voorts te gelooven, dat het volk der Kaapkolonie gevolg zal geven aan Chamberlain’s aansporing tot verzoening, en dat de dag nabij is, waarop de thans gevangen politieke veroordeelden in vrijheid gesteld zullen worden.</ref> === Hopefield-lyn se klagtes === [[Lêer:CGR No. NG 1–3.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin NG 1-3 stoomlokomotief. Sulke lokomotiewe moes spesiaal gebou word vir die smalspoorlyn van 47½ myl]] [[Lêer:CGR Baldwin 2-6-0 no. 2, SAR Class NG7 no. NG23.jpg|duimnael|regs|350px|Die CGR Baldwin 2-6-0 no. 2 stoomtrein kom in Hopefield aan met passasierswaens]] Die vragvervoerdiens (11 Oktober 1902) by Darling is amper nie eens 'n maand oud nie, of D.C. de Waal sê op 6 November 1902 tydens 'n parlementêre sitting hy hoor dat die spoorwaens op die Kalabas-lyn herhaaldelik omslaan as hulle met bale hooi gelaai is.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1902. Parlement. Wetgevende Vergadering. Donderdag, 6 November, 1902. Spoorweg Verlenging Wetsontwerp. 11 November, p. 5: De heer D.C. de Waal zei, dat er in andere landen slechts in buitengewone gevalle tweevoet lijnen gebruikt werden. Hij had gehoord, dat de spoorwagens herhaaldelijk omsloegen op de Kalabaskraal lijn, wanneer zij met balen hooi geladen waren. Hij wou aanraden om te bezinnen voor dat men begon. Dit was zijn raad. Men moest eerst zien hoe de Kalabaskraal lijn zou beantwoorden voordat men andere ter hand zou nemen.</ref> Dit was nog voordat Hopefield se lyn amptelik geopen is. Skaars drie maande ná die opening van die Hopefield-lyn, hoop die klagtes op. By 'n openbare vergadering op 19 Mei 1903 te Malmesbury kla leweransiers nie alleen oor vertragings wat hul winste opvreet en klandisie laat verloor nie, maar ook die laai en oorlaai van goedere van spoor na spoor wat eenvoudig net nie plaasvind nie. By hierdie oorlaai word goedere ook alte dikwels gesteel. Ene meneer Van Aarde kla spesifiek oor die smalspoorlyn langs Kalabaskraal na Darling en Hopefield, en meneer Stucke (Stucke en Co.) beaam dit ten volle.<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Malmesbury en de spoorwegkwestie. 21 Mei, p. 6: Een Kaapsche tijdgenoot geeft een verslag van zijn rapporteur te Malmesbury van een bezoek van den heer Paterson, Assistent Bestuurder van Spoorwegvervoer, aldaar gebracht om onderzoek te doen naar zekere spoorweg grieven. Het was den morgen van zijn komst, op 19 dezer, dat hij zamen met eenige kooplieden het station bezocht, om later op den dag met het belanghebbend publiek een bijeenkomst op het stadhuis te houden. De heer Rood, van de firma Rood en Pemberton, bekleedde den voorzitterstoel, en las een brief van 5 laatstleden voor, waarin de grieven worden uiteengezet. Zij wezen vooral op het gebrek aan Prieska. Zoo veel produkten en andere goederen waren aan het station bijeen dat, als men maar met de verzending er van evenveel haast wilde maken als sedert December tot een eind in April, het twintig maanden zou duren eer alles verzonden was; en wat hier beweerd werd zou men zien de waarheid te zijn als men de boeken naging. Op Maandag, Woensdag en Vrijdag deed men bijna niets dan de treinen te verplaatsen, zoodat er aan laden niet gedaan werd; en de verzending der goederen aan hun adressen was zoodanig dat men overstroomd werd met brieven en telegrammen over goederen die men lang had moeten ontvangen maar wel vier weken of meer schenen noodig te hebben om 50 mijlen ver te worden vervoerd. Men scheen thans een mooi seizoen voor zich te hebben, maar wat hielp dit als men geen gelegenheid had zijn oogst te verzenden. De oorlog, voegde de voorzitter er bij, had groote bezwaren gebracht, maar de vrede had deze niet verminderd, en het zou tot het eind van 1904 duren eer men, tenzij er verlichting kwam, met het thans verzondene in orde was. Aan het sluiten van kontrakten was geen denken, en de vertraging gaf de kooplieden dubbel werk, terwijl de landbouwer de gereedschappen niet ontving die hij voor zijn bedrijf noodig had. Een der eerste veranderingen die men hebben moest was ’t maken van twee aparte goederenloodsen, een voor ’t verzenden en een voor het ontvangen van goederen. Nadat deze toespraak met toejuiching was ontvangen, sprak de heer Lombard over de aflevering van goederen, die in vele gevallen zoo laat geschiedde, dat wie ze verwachtte ze niet langer noodig had; ploegen als de ploegtijd, mest als die der bemesting over was. Zijn firma had hierdoor goede klanten verloren. De heer Koch (Smuts en Koch) zeide dat de negotie niets waard was als zij onder zulke omstandigheden moest gedreven worden; men moest bestellingen afwijzen omdat men wist dat men er niet aan voldoen kon, iets wat hij staafde door het voorlezen van brieven. '''De heer Van Aarde klaagde over het vervoer van goederen langs de enge lijn van Kalabaskraal naar Darling en Hopefield; de goederen bleven te Kalabaskraal tijden lang liggen eer zij werden overgeladen op de trucks voor het enge spoor, en in één geval was het gevolg, dat de besteller de goederen niet meer wilde. De heer Stucke (Stucke en Co.) bevestigde dit ten volle; al het kwaad kwam van het verzuim bij het laden en overladen, waar geen behoorlijke plek voor was en dat dus niet naar eisch kon geschieden. Het was een uiterst duur stelsel waar men onder werken moest. Na een paar klachten over het plunderen van goederen''' sprak de heer Lombard vooral tegen speciale treinen op Zondag, waar men geen volk voor kon krijgen zonder dubbele betaling, en dan kwam nog dikwijls de trein te laat, zoodat dit loon voor niet werd betaald. Verscheidene andere sprekers waren insgelijks tegen den Zondagschen goederentrein en over het gebrek aan personeel aan het station, en de voorzitter sloot de discussie met te zeggen, dat de heer Paterson nu zelf overtuigd moest zijn dat de schuld van het niet afleveren der goederen niet lag bij de kooplieden.<br>De heer Paterson erkende dat er grieven waren en dat men ze hem in beleefde bewoordingen had voorgelegd, maar wees er op dat het spoorweg departement het zeer zwaar had, want behalve dat men voor den terugkeer der ballingen had moeten zorgen was het gewone vervoer veel grooter dan ooit, en het bezwaar lag dan ook minder aan gebrek aan trucks dan aan dat van locomotieven om ze te vervoeren, iets wat men de geheele lijn ver van Kaapstad tot De Aar zien kon. Dat er voor Malmesbury niet behoorlijk gezorgd was, daar was geen twijfel aan. (Toejuiching). Men moest geld uitgeven om dit kwaad te verbeteren, en wel vooreerst door vergrooting der goederenloods; en al de grieven die men hem had voorgelegd zou hij tevens meedeelen aan den algemeenen bestuurder en directeur van het vervoer. Vooral zou hij dezen ook de zaak der Kalabaskraal lijn onder het oog brengen, maar hij wist niet van verzuim bij het overladen; en wat het plunderen betrof, daar werd ook elders over geklaagd, doch strenge maatregelen werden er tegen genomen. Voor vergrooting van het terrein aan het station was reeds last gegeven; de speciale Zondagstrein was slechts een maatregel van tijdelijken aard, en door den drang der omstandigheden genomen. Tegen werk op Zondag was hij zelf. Hij hoopte Malmesbury van een behoorlijk aantal trucks te zullen voorzien, en het verheugde hem dat de kooplieden minder kwaai waren dan hij zich had voorgesteld. Een dankbetuiging aan den heer Paterson en den voorzitter was het eind der verrichtingen.</ref> Maar sekerlik niemand het meer kritiek oor die spoorlyn nie as die Kommissaris van Openbare Werke, mnr. Douglass. Hy sit die probleme tydens sy parlementsrede op 30 Junie 1903 só uiteen:<ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6">''De Zuid-Afrikaan''. 1903. Parlement. Dinsdag, 30 Juni, 1908. Spoorwegen Verlenging Wetsontwerp. 2 Juli, p. 6: Twee voet lijnen voldeden niet, dan alleen indien geen overlading behoefde plaats te hebben. Spreker refereerde naar Indië waar men het 2 voet lijn systeem had los gelaten en de 2 voet 6 duims wijdte had aangenomen. De Commissaris las hier het rapport daaromtrent van den Secretaris van Publieke Werken in Indië. Het rapport bevatte verder een paragraaf, waarin er op gewezen werd, dat daar steeds bij aanleg van spoorwegen rekening werd gehouden met de wijdte van de hooflijn. Spreker haalde verder het rapport aan van den hoofdingenieur der Queensland spoorwegen, die een onderzoekingsreis voor dat doel had gemaakt door Amerika en Europa, om het smalle systeem te bestudeeren, en dit rapport was uitgebracht tegen verandering der wijdte. Spreker wees er verder op dat, dat smalle spoorwegen voor landbouw distrikten in den oogsttijd niet voldeden, tenzij er voldoende rollende materieel is, om de produkten te vervoeren. En dit rollen materieel zou dan minsten negen van den twaalf maanden ongebruikt liggen. Dan kwam de kwestie van de overlading van smalle op breede spoorwegen. Te Kalabaskraal waren de overladingskosten opgegeven te bedragen 4d. per ton, doch deze waren 1s. 8d. per ton geweest, voor de laatste twee maanden. Verder zoude nog op de smalle spoorwegen bij overlading het aantal handen dienen te worden vermeerderd, wat in dit land een groote zwarigheid opleverde. Men gebruikte aldaar twee lading meesters en achttien kleurlingen. Als er overlading moest plaats hebben, liep men tevens het gevaar van stelen. De overlading te Kalabaskraal berekend per maand kwam tot £70 per maand. De kontrakteur dier lijn had gezegd voor £600 per mijl meer een 3 voet 6 duims lijn te zullen maken, en daar de lijn 47½ mijl lang was, zouden de meerder kosten in ronde cijfers £30,000 beloopen hebben. De interest van dat kapitaal berekend tegen 4 percent zoude £1,050 beloopen, terwijl de overladingskosten thans £840 per jaar bedragen, dus voor ruim £200 per jaar meer zoude men een 3 voet 6 duims breed spoor kunnen gehad hebben. Rekende men daar af nog het bedrag dat gestolen werden de meerdere jaarlijksche kosten zeer gering. [...]</ref><ref name="Parlement30Junie1903">[https://www.google.co.za/books/edition/Debates_in_the_House_of_Assembly/wQ9KAQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=Kalabras%20Kraal&pg=PA192&printsec=frontcover Debates in the House of Assembly. 1903. Fifth Session of the Tenth Parliament of the Cape of Good Hope, 5th June to 31st August, 1903. Cape Town: Cape Times Limited. 30 June, p. 192]</ref> :'''Ten eerste''' het die Sekretaris van Openbare Werke in Indië, Lord George Hamilton, vir Douglass meegedeel die smalspoorlyne (van 2 vt.) word nie meer in Indië gelê nie; hulle maak nou liewer gebruik van die die Kaapspoor, 3 voet 6 duim. Die hoofingenieur van Queensland het tydens sy reis deur Amerika, Kanada en Europa bevind almal waarsku teen smalspoorlyne. Sodra die oestyd kom, oorskry die spoor sy kapasiteit. Boonop staan hierdie trokke vir 9 maande van die jaar doodstil.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten tweede''' is die oorlaaikoste buitensporig. By Kalabaskraal sou die oorlaaikoste aanvanklik 4 tot 6 pennies per Britse ton gekos het, maar nou is dit tans 1 sjieling, 8 pennies en 2 fartings per ton.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten derde''' sit die Kaapkolonie reeds met 'n arbeidstekort, en by die oorlaai van die vrag word twee laaimeesters en 18 arbeiders benodig.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vierde.''' Die kontrakteur van daardie lyn voer aan hy sou £600 per myl meer vir die aanbou van die gewone Kaapse spoor gevra het; aangesien die lyn 47½ myl lank was, sou die bykomende koste £30 000 beloop het. Die rente op hierdie kapitaal, bereken teen 4 persent, sou £1 050 per jaar bedra. £600 per myl meer lyk op papier nogal baie, maar in die praktyk is dit minder. Die somme moet mooi bereken word. Die oorlaaikoste van die vrag beloop £70 per maand, dit wil sê £840 per jaar wat die spoordiens in die water gooi. Dit is natuurlik nog voordat mens die onregstreekse ekonomiese skade vir die streek inreken. As mens boonop die onnodige onkoste soos skade, brekerasies en diefstal (by hierdie oorlaai) hierby insluit, dan kon mens liewer teen £200 meer per jaar 'n duursame 3 voet 6 duim spoor aangeskaf het.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten vyfde.''' Sou daar 'n ernstige ongeluk plaasgevind het, of die lokomotief raak buite werking, of die trokke moet herstel word, moet al daardie rollende materiaal op abbawaens eers na Soutrivier gestuur word, of 'n span moet spesiaal die herstelwerk daarbo gaan doen, want die trein kan nie op die Kaapse spoor loop nie.<ref name="Parlement30Junie1903" /><ref name="Zuidafrikaan2juli1903.6" /> :'''Ten sesde.''' Omdat die lokomotiefenjins baie kleiner is om op die smalspoorlyn te pas, is hulle stadiger. Die spoorwegpersoneel het egter hulle vaste loontarief, dus werk hulle stadiger, maar moet teen langer ure teen dieselfde tarief betaal word as diegene wat op die Kaapse spoor met groter enjins werk. Die loon per treinmyl van die 2 voet-lyn is dus hoër as dié van die 3 voet 6 duim s'n.<ref name="Parlement30Junie1903" /> :'''Ten sewende.''' Die aanname dat die kleiner lokomotief vir 'n nouer spoor minder steenkool sou gebruik, is verkeerd bewys. Dit blyk dat die groter enjins as 't ware minder steenkool in verhouding benodig om dieselfde stoomdruk op te bou.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Douglass kom tot die slotsom: 'n smalspoorlyn is slegs lonend indien daar skerp draaie in die gebied voorkom, of indien daar bittermin spoorverkeer is.<ref name="Parlement30Junie1903" /> Op 28 Julie 1908 word residentingenieur, Harry Horne Elliot, ondervra omtrent die aard van die Kalbaskraal-Hopefield, om meer te wete kom of die aanlê van 'n smalspoorlyn by Pankop die kool die sous werd is. Elliot onderhou tans die treinspoor by Kalabaskraal-Hopefield. Hy kan nie uit die vuis uit raad gee omtrent ander spoorlyne nie, omdat al die gegewens nie tot sy beskikking is nie. Nietemin verskaf hy heelwat inligting omtrent die doen en late van sy Hopefield-spoorlyn wat hy die beste ken. Op dié stadium sak die oorlaaikoste na 4½ pennies per Britse ton in Februarie en Maart (oes- en dorstyd), maar deur die loop van die jaar kan dit tot meer as 16 pennies (1 sjieling 4 pennies) per ton draai wanneer dit stil is. Deur die jaar loop drie treine per week. As daar 'n gelaaide trein by die stasie aankom wat vir Hopefield bestem is, sal hy tot 24 uur moet wag. Die rollende materiaal word steeds versien by Soutrivier. Sou daar nog smalspoorlyne aangelê word, sal elkeen ook hul eie afsonderlike lokomotiewe en trokke moet hê - dit is reeds te duur om rollende materiaal tussen Kalabaskraal-Hopefield en Port Elizabeth-Avontuur te wissel. Die bedryfkostes is tans 6½ pennies per treinmyl. In Februarie is daar 600 tot 700 treinmyle bo normaal - want dit is oestyd - dan daal die bedryfkostes onder 2 pennies per treinmyl. Ook Elliot sê die smalspoorlyn is lonend en spaar geld as die spoorlyn skerp draaie moet maak.<ref name="minutes1908">[https://www.google.co.za/books/edition/Minutes_of_the_Legislative_Council_and_V/IRc6AQAAMAAJ?hl=af&gbpv=1 Minutes of the Legislative Council and Votes and Proceedings of the House of Assembly. Sessions 1908. Cape Town: Cape Times Limited.]</ref> Op presies dieselfde dag word die Hoofbestuurder van die [[Kaapse Regeringspoorweë]], Thomas Smith McEwen, ondervra. Dit kom eintlik daarop neer: die smalspoorlyn het elke jaar minder bedryfsuitgawes, omdat daar al hoe minder dienste gelewer word. Voorheen het die treine meermaal per week geloop, maar dit het nie meer passasiers gelok nie. Die hoofbestuurder is al aangeraai om een gemengde trein (met vrag en passasiers) net een maal per week te laat loop, maar na sy oordeel sou die treinspoor dan netsowel gesluit moes word. Die publiek hou glad nie van die oorlaaiery nie. Ook die Hoofbestuurder glo die Hopefield-lyn moes van die begin af die Kaapse spoor gebruik het - die terrein is plat, die boukoste vir die brûe/duikers/ballas/grondwerk bly dieselfde. Die enigste prysverskil is die spoorstawe en dwarslêers. Maar die belangrikste punt is die direkte verbinding met die res van die Kaapse spoornetwerk. In die geval Hopefield duur die algehele vertraging by die aansluiting tans twee dae, en wanneer dit regtig druk besig raak en die treine vanaf Malmesbury aankom, kan jy nie vars produkte laai nie.<ref name="minutes1908" /> Natuurlik moes hierdie stukkie 47½ myl ook ''sy eie'' lokomotiewe hê, wat spesiaal moes ''laat maak word'', wat nie op die Kaapse spoor kon pas nie.<ref>[https://www.google.co.za/books/edition/Locomotive_Railway_Carriage_and_Wagon_Re/l-bNAAAAMAAJ?hl=af&gbpv=1&dq=hopefield+2+ft+gauge&pg=PA59&printsec=frontcover ''The Locomotive Magazine''. 1906. Narrow Guage Locomotive, Cape Government Railways. January-December (XII). London: The Locomotive Publishing Company, p. 59]: The accompanying photo-reproduction, for which we are indebted to the builders, Messrs. W. G. Bagnall, Ltd., of Stafford, illustrates one of several locomotives built for service on the 2 -ft. gauge Kalabas Kraal-Hopefield section of the C. G. Rys. , to designs issued by Messrs. Gregory & Eyles, Sir Douglas Fox & Partners, and Sir Charles Metcalfe, Bart.; they were constructed under the supervision of Messrs. Sir Douglas Fox & Partners.</ref> Wat destyds 'n gerieflike stoïsynse verskoning was vir 'n bietjie bene rek, sou vandag net 'n beslommernis oplewer: As mens Kaapstad of Malmesbury toe wil gaan, moes jy by Kalbaskraal fisies van jou sitplek af opstaan, jy moes uitklim, jou bagasie vat, die weer trotseer, en oorklim.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 93: Die trein was ook maar 'n stadige vervoermiddel, maar dit was seker die rede waarom so baie mense daarvan gebruik gemaak het. Dit was maar 'n gemengde trein met 'n paar waens vir passasiers agter die goedere trokke, wat op Kalbaskraal aan die trein tussen Malmesbury en Kaapstad gehaak was, nadat die smalspoor vervang is. Voordat die smalspoor vervang is, moes reisigers op Kalbaskraal oorstap.</ref> === Nasleep === Die laaste stuiptrekking van die spoornyd tussen die twee dorpe word verwoord in die volgende sin geskryf in die ''The South African Railways Magazine'' deur Else Louwrens in die Januarie-uitgawe van 1940:<ref>''South African Railways Magazine''. 1940. January, 34(1)</ref> {{cquote| Die later aangelegde spoor na Moorreesburg (en vandaar na Piketberg) het baie afbreuk gedoen aan die moontlike vooruitgang van Hopefield op die gebied van besigheid en vervoer. }} Chronologiese rekords weerspreek egter hierdie aanname. Moorreesburg se spoorlyn is op 9 September 1901 geopen en Hopefield s'n 28 Februarie 1903. Eers vanaf September 1904 is kennisgewings in ''De Zuid-Afrikaan'' geplaas van 'n openbare vergadering op Moorreesburg, om by die inwoners te hoor of 'n kuilvoerfabriek opgerig kon word.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 10 September:3</ref> Soortgelyke kennisgewings is ook geplaas vir Malmesbury,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 1 September:1</ref> die Paarl,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 15 & 17 September:1</ref> Darling,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 22 September:2</ref> Durbanville,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Kennisgeving. 24 September:3</ref> Caledon,<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Caledon. 29 September:1</ref> Porterville en Piquetberg.<ref>''De Zuid Afrikaan''. 1904. Publieke vergadering. 6 October:1</ref> Belangrik hier is die onderskeid: De Zuid-Afrikaansche Geperst Voeder Maatschappij Beperkt, wat die kennisgewings geplaas het, was gesetel in die Kaap;<ref>''De Zuid-Afrikaan''. 1904. 13 September:7</ref> dit was egter 'n Johannesburgse onderneming wat Moorreesburg se gebou opgerig het.<ref>[https://web.archive.org/web/20250510095641/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4191/za-1905-08-26.pdf?sequence=11&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1905. 26 Augustus:7, kolom 1]</ref> Hoe dan ook - niemand kon egter voorsien dat 'n eenvoudige kuilvoerfabriek op Moorreesburg in die [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] sou ontpop wat later die hartklop van Moorreesburg se ekonomie sou uitmaak nie. Die impak van die fabriek se totstandkoming, te same met die dorpsgroei, was so enorm dat Moorreesburg teen 1906 gedwing was om vir munisipale status aansoek te doen,<ref>[https://web.archive.org/web/20250508102657/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-10.pdf?sequence=4&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Petition. 10 April:2]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250508134320/https://digital.lib.sun.ac.za/bitstream/handle/10019.2/4222/za-1906-04-14.pdf?sequence=6&isAllowed=y ''De Zuid-Afrikaan''. 1906. Moorreesburg een municipaliteit. 14 April:5, kolom 7]</ref> terwyl Hopefield eers in 1903 maar dorpsbestuur gekry het<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 36: Al het die kerkraad die kerkgeregtigheid van tyd tot tyd verlaag - in 1903 tot 50 sent per erf - was die eienaars nog nie daarmee tevrede nie. Die uiteinde was dat die eienaars in 1903 'n dorpsbestuur, bestaande uit drie lede, gekies het.</ref> en op 2 April 1914 munisipale status verkry het.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p. 41: [...] want op die dorpsbestuur se vergadering van 14 April 1914 rapporteer die sekretaris dat Hopefield op 2 April 1914 munisipale status by 'n Provinsiale Kennisgewing 95/1914 verkry het.</ref> Moorreesburg, die fabriek en mnr. Collier, die belegger, was bloot op die regte tyd op die regte plek. Al is die spoornyd lankal vergete, het die kultuur teen die 1980's nog nie verdwyn nie. Vir 'n boek wat oor die trots van die dorp moet handel, begroet die volgende eerste selfbejammerende woorde die niksvermoedende leser van ''Hopefield deur die eeue'' by die voorwoord: "Hopefield, daardie klein dorpie, wat in die gat lê, waarvoor niemand, behalwe die Hopefielders, omgee nie. Omdat hy op die grens tussen die Swartland en die Baai geleë is, pas hy nêrens in nie. Elke streek gebruik hom vir eie voordeel, terwyl hyself daar geen voordeel uit trek nie." Die voorwoord is gedagteken 16 Junie 1986.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery.</ref> Die tema dwarsdeur die boek is hoofsaaklik gesentreer rondom standhoudendheid van nywerhede wat ontbreek, maar ook grondgebied wat afgestaan moet word (soos aan Yskor), asook faktore soos die hoofpad tussen die Weskus en Malmesbury wat om Hopefield loop, benewens die Weskuspad self wat die dorp benadeel.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, p.79</ref> Kortom: vrees vir funksieverlies. Tog het Hopefield lank voor Moorreesburg 'n belowende nywerheid gehad: 'n bottelmakery van J.G.W. Stigling, genaamd "Stigling & Co. Hopefield". 'n Hollander, mnr. Vink, het in 1939 'n fabriek opgerig, van verpakkingsmateriaal gemaak, deur rogstrooi te kweek by Kleinplasie en Marydale. Ongelukkig was die grondgehalte swak, die kweek van rog nie juis suksesvol nie, en die bedryf is in 1943 gestaak. Teen ongeveer 1944 het J.H. Buhr en Wood ook 'n steenmaakmasjien onder die handelsnaam Klein Wonder/Little Wonder bemark; toe Buhr Hopefield in 1952 verlaat, het hy elke veertien dae vanaf Bellville kom kyk hoe dit nog met sy fabriek gaan. Die fabriek word in 1954 gesluit en na Bellville verskuif.<ref>Baard, J.A. 1986. Industrialisasie. In: ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 112-115</ref> Rondom ontvolking word gekyk na omliggende dorpe wat meer mense getrek het, veral Langebaan en Langebaanweg; die landbouvoorligtingsdiens wat na Moorreesburg verskuif is; die skoolraad wat na Vredenburg verplaas is en die gespokery in 1977 om die landdroskantoor te behou. "Hierdie dinge het die gemeenskap van Hopefield vertroue laat verloor in hulle verteenwoordigers in die regering en die burokrasie", is geskryf. Ook die munisipaliteit se verset in 1943 om 'n gedeelte van Theewatervlei vir die oprigting van die lugmagstasie af te staan, uit vrees vir bomme wat die vyand op Hopefield kon laat val, kom onder skoot - want al sou die persooneel enkele klikometer van Hopefield af gewoon het, sou die dorp se skole, kerk, besighede, sport en nog meer daarby gebaat het. Weens die gebrek aan werksgeleentede word Hopefield in 1986 'n aftreedorp genoem, al het hy nie heeltemal ontvolk nie.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 118-119.</ref> En is daar politieke tweespalt in die kerk, soos tydens die [[Tweede Wêreldoorlog]], spat die Nasionaliste Moorreesburg se kerk toe, en die V.P.-ondersteuners Vredenburg toe.<ref>Baard, J.A. 1986. ''Hopefield deur die eeue.'' Goodwood : Nasionale Boekdrukkery, pp. 85-86 : Hierdie tweespalt het ingeang in die breë samelewing gevind. Beide die Verenigde Party en Nasionale Party het probeer om beheer in die Kerkraad, skoolraad, skoolkomitee en alle ander komitees te verkry, om sodoende die party se belange te bevorder. [...] Die dorp en distrik het sy knou weg gehad en selfs die N.G. Gemeente was byna gebreek omdat die Nasionale ondersteuners Sondae Moorreesburg se kerk toe gery het en die V.P.-ondersteuners na Vredenburg se kerk toe. Al hierdie dinge is vandag iets van die verlede en almal lagh vandag daaroor. Miskien het Hopefield se mense hulle les geleer, want vandag kan Nat, SAP, H.N.P. en K.P. lustig met mekaar se politieke oortuigings die gek skeer.</ref> Kyk mens na Moorreesburg, lyk sake ook nie veel beter nie, wat mens opnuut die universaliteit van sukses, maar ook Else Louwrens se standpunt, laat bevraagteken. Moorreesburg se [[Tiger Oats-gebou, Moorreesburg|Tiger Oats-gebou]] het weens die oliekrisis al hoe meer van sy funksies aan die tak in Maitland afgestaan, wat nader aan die grootste gros verbruikers is.<ref>Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 302</ref><ref name="Frankel.1988.293">Frankel, R. 1988. ''Tiger Tapestry''. Cape Town: Struik, p. 293</ref> Vandag is die fabriek op Moorreesburg 'n bouval. Erdvark Ploegfabriek (Edms. Bpk.) word omstreeks Oktober 1990 as lopende onderneming oorgekoop<ref>[https://web.archive.org/web/20160926150957/http://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2016)]</ref> en die personeel word hierna opnuut by Trawal naby [[Klawer]] gevestig.<ref name="Erdvark2025">[https://web.archive.org/web/20250616011237/https://www.erdvark.co.za/company/history/ Erdvark.co.za: The History of Erdvark Engineering (2025)]</ref> Die Swartland Groep moes ook maar ogies toeknyp toe die Trump-tariewe in 2025 aangekondig is.<ref>[https://businesstech.co.za/news/business/833927/major-south-african-company-could-shut-down-exports-after-operating-for-35-years/ Libera, M. 2025. Major South African company could shut down exports after operating for 35 years. ''BusinessTech''. 4 August]</ref> Die Moorreesburgse Koringboere Koöperatiewe Beperk word op 28 Junie 1999 'n privaatmaatskappy, <ref>[https://web.archive.org/web/20240808094956/https://www.cipc.co.za/wp-content/uploads/2023/12/DEREGISTRATION-LIST-003F.pdf Companies and Intellectual Property Commission: Co-operatives deregistration/Liquidation list, 1965 – 2023 deregistered files]</ref> nou genaamd Moorreesburgse Koringboere (Edms) Beperk, alombekend as MKB. Lank voordat die maatskappy met Overberg Agri versmelt het in 2011,<ref>[https://archive.is/vMiH1 AAF: "2011. Merger between Overberg Agri & MKB]</ref> was daar reeds kommer watter invloed en vervreemding 'n aandelemaatskappy (van eksterne, gesiglose aandeelhouers) en die blindstaar teen dividende op die dorp sou hê, maar die hoop is uitgespreek dat die boere, al is hulle nie meer aandeelhouers nie, sal baat by die winsgedrewe maatskappy deur beter dienslewering.<ref name="Richter.Transformasie">[https://play.google.com/books/reader?id=Seq9DwAAQBAJ&pg=GBS.PA125 Richter, G. 2010. Transformasie van koöperasies. In: ''Geskiedenis van die Koringbedryf, vanaf Tafelvallei tot die Rooi-Karoo (1652-2009).'' Stellenbosch: African SUN Media, bl. 125-127]</ref> By 'n koöperasie bly die wins in die dorp self, want die lede is van die kontrei. By 'n aandeelmaatskappy is die wins iewers in 'n wolk. Dikwels word vergeet van die Wet 117 van 1998 (Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998) wat in die Staatskoerant van 18 Desember 1998 aangekondig is,<ref>[https://archive.gazettes.africa/archive/za/1998/za-government-gazette-dated-1998-12-18-no-19614.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 1998. Wet No. 117 van 1998: Wet op Plaaslike Regering: Munisipale Strukture, 1998. (No. 19614). Pretoria: Staatsdrukker.]</ref> maar so ook die gevolglike afskaffing van die Munisipaliteit Moorreesburg tot samesmelting van een groot oorkoepelende [[Swartland Plaaslike Munisipaliteit]] (maar wel die behoud van die setel Distriksmunisipalteit) in die Staatskoerant van 28 Augustus 2000.<ref>[https://gazettes.africa/akn/za-wc/officialGazette/provincial-gazette/2000-08-28/5571/eng@2000-08-28/source.pdf ''Staatskoerant van die Republiek van Suid-Afrika''. 2000. Kennisgewing No. 479 van 2000: Afskaffing van bestaande munisipaliteite en die totstandkoming van nuwe munisipaliteite. (No. 21516). Pretoria: Staatsdrukker, p. 53]</ref> Wat dikwels gebeur: een dorp word tot hoofsetel van die munisipalteit verkies, met die gevolge dat meer funksies soontoe verskuif. Meer besighede wil rondom hierdie funksies wees, met die gevolg dat groot dorpe (soos Malmesbury) groter word.<br> Dit is ook nie verrassend dat die Areaplan van Mei 2014 stel: "Na 'n periode van ontwikkeling toon die dorp [Moorreesburg] se ekonomie sedert 2000 'n matige groei. Dit kan toegeskryf word aan, onder andere, die feit dat die hoofkantoor van Munisipaliteit Swartland na amalgamasie in Malmesbury gesetel is, die uitlek van koopkrag na Kaapstad, Malmesbury en Piketberg en die stagnering van landbouproduksie weens droogtes en die sterk randgeldeenheid wat invoere van koring goedkoper maak as om dit plaaslik te produseer."<ref>[https://archive.org/details/ated_development_plans_2014-15_02_local_municipalities_wc015_swartland_area_plan_1_north_2014-05_pdf/page/n11/mode/2up?q=+Kaapstad%2C+Malmesbury+en+Piketberg Swartland Munisipaliteit / Swartland Noord Areaplan vir 2014/0215 - Hersien op 30 Mei 2014]</ref><br> Die gevolglike diensleweringsbetoging op 1 Julie 2016 was geensins verwonderend nie, maar by een punt moet stilgestaan word. In reaksie op die eis vir 'n winkelsentrum op Moorreesburg, sê Swartland Plaaslike Munisipaliteit hy is nie 'n ontwikkelaar nie, en die winkelsentrum moet die inisiatief van 'n privaat ontwikkelaar wees. Die munisipaliteit het wel by talle geleenthede 'n ontwikkelaar bygestaan om 'n finansierder te bekom, en ook 'n Chinese beleggingsgroep het belangstelling getoon, al is geen uitsluitsel verkry nie.<ref>[https://www.netwerk24.com/moorreesburg-protesoptog-eise-beantwoord-20160711-2 ''Netwerk24''. 2016. Moorreesburg protesoptog-eise beantwoord. 12 Julie.]</ref> === Notas === {{notas}} === Verwysings === {{Verwysings}} b54qytu4t3xazi3aeezarjb6hnx4lyn 0 461049 2903065 2903038 2026-05-11T12:50:09Z Sobaka 328 /* Van ploftoestel tot kernwapen */ bywerk 2903065 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] n2pan5v3urqm2el42h9x4318kiiirxs 2903068 2903065 2026-05-11T12:53:54Z Sobaka 328 /* Aflewering van die kernwapens */ Beeld 2903068 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] lj15sdzh8ongyen19cj6cxfygrvf7wa 2903070 2903068 2026-05-11T13:03:50Z Sobaka 328 /* Aflewering van die kernwapens */ Beeld 2903070 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] jthpqiea85iie41g028y6saezbzmjid 2903268 2903070 2026-05-12T08:11:56Z Sobaka 328 /* Van ploftoestel tot kernwapen */ bywerk 2903268 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] q4behl7nhqfcourlt6vun8slxrhkinm 2903269 2903268 2026-05-12T08:23:26Z Sobaka 328 /* Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) */ verwysing 2903269 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel, met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] mxyi5grp4tovssztg0zyxbdbfbfrgry 2903274 2903269 2026-05-12T08:40:30Z Sobaka 328 /* Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens */ bywerk 2903274 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] mu7f0ju8qn71abn13106v3bdy3hdioc 2903276 2903274 2026-05-12T08:44:57Z Sobaka 328 /* Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens */ byvoeg 2903276 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref>” Von Wielligh& Von Weiligh “"/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] fjexlhd7dzkssbfkhokh10sqh6f8rx7 2903280 2903276 2026-05-12T08:56:06Z Sobaka 328 opruim 2903280 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] cwfczbiz61cf49k5c7bewtnepwbjxsh 2903281 2903280 2026-05-12T08:58:36Z Sobaka 328 opruim 2903281 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel. ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 5ot830o4fxe87k5v34eafm3rtankqke 2903285 2903281 2026-05-12T09:13:01Z Sobaka 328 /* Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens */ verwysing 2903285 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=” Von Wielligh & Von Weilligh “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Weiligh “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] tdmmaav5phqx6y2ymgktrjyks8fljp5 2903286 2903285 2026-05-12T09:15:13Z Sobaka 328 /* Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) */ verwysing 2903286 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=” Von Wielligh & Von Weilligh “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref>” Von Wielligh & Von Wielligh “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ta4wqz157z1zkrmveexca482yswx82e 2903288 2903286 2026-05-12T09:19:38Z Sobaka 328 /* Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) */ 2903288 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=” Von Wielligh & Von Weilligh “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name =” Von Wielligh 2014 “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ev46i70vh1mdh7fh52v7stf9h0jl1hz 2903290 2903288 2026-05-12T09:21:44Z Sobaka 328 /* Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens */ 2903290 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name =” Von Wielligh 2014 “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name =” Von Wielligh 2014 “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] nlyx1p3yk22bh5rdytc44svzq3vqxxg 2903291 2903290 2026-05-12T09:25:02Z Sobaka 328 /* Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) */ 2903291 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name =” Von Wielligh 2014 “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=” Von Wielligh 2014 “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] ocj6se70cl4bdwlqoq84iummtst4r4a 2903292 2903291 2026-05-12T09:25:42Z Sobaka 328 /* Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens */ 2903292 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=” Von Wielligh 2014 “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=” Von Wielligh 2014 “>Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] cnmcj8vbhesxcbk9e6w5y138w5irzyk 2903295 2903292 2026-05-12T09:30:41Z Sobaka 328 /* Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) */ 2903295 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=” Von Wielligh 2014 “/> ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] 92r81wilsc2vi98kmhqj37l8bhmag7n 2903296 2903295 2026-05-12T09:31:49Z Sobaka 328 /* Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens */ opruim 2903296 wikitext text/x-wiki [[Beeld:WP Skryfwedstryd.png|center|Skryfwedstryd]] [[Lêer:Suid-Afrikaanse Kernwapenprogram.png|duimnael|Ki gegenereerde illustrasie van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram.]] Die '''Suid-Afrikaanse kernwapenprogram''' was ’n geheime [[militêr]]e en [[tegnologie]]se projek wat gedurende die [[Koue Oorlog]] deur die regering van Suid-Afrika ontwikkel is. Die program het in die 1970s momentum gekry en het gelei tot die vervaardiging van ’n klein arsenaal [[kernwapen]]s, wat [[Suid-Afrika]] die enigste land in [[Afrika]] gemaak het wat kernwapens suksesvol ontwikkel het.<ref name=" IAEA 1993 ">International Atomic Energy Agency, Director General: The Denuclearization of Africa, GC(XXXVII)/1075, Aanhangsel 1, Anneks 1, 9 September 1993.</ref> Die program is hoofsaaklik gedryf deur [[Strategie|strategiese oorwegings]], insluitend die land se internasionale isolasie tydens [[apartheid]], interne wetenskaplike dinamika en die waargenome bedreiging van [[Kommunisme|kommunistiese invloede]] in [[Suider-Afrika]]. Suid-Afrika se kernwapens is ontwikkel met behulp van [[Uraanverryking|hoogverrykte uraan]], wat by fasiliteite soos die van die Atoomenergiekorporasie (AEK) van Suid-Afrika verwerk is. Internasionale aandag het in 1979 toegeneem ná die sogenaamde Vela-voorval, wat moontlik verband gehou het met ’n geheime kerntoets. Suid-Afrika se kernwapendoktrine is ontwerp as ‘n strategiese politieke hefboom eerder as vir gebuik op die slagveld, spesifiek om die [[Verenigde State]] te oorreed om in te gryp in enige streekskonflikte tussen Suid-Afrika en die [[Sowjetunie]] of sy bondgenote in Afrika.<ref>{{cite book |isbn= 978-1536845655 |publication-place=Washington, D.C. |publisher=Institute for Science and International Security |lccn=2018910946 |first1=David |last1=Albright |first2=Andrea |last2=Stricker |title=Revisiting South Africa's Nuclear Weapons Program |year=2016 |url=https://isis-online.org/uploads/isis-reports/documents/RevisitingSouthAfricasNuclearWeaponsProgram.pdf }}</ref><ref name="NYT19930325">{{cite news|surname=Keller|given=Bill|title=South Africa Says It Built 6 Atom Bombs|url=http://www.nytimes.com/1993/03/25/world/south-africa-says-it-built-6-atom-bombs.html?pagewanted=all|url-status=live|newspaper=[[The New York Times]]|date=1993-03-25|page=A1|access-date=25 April 2021}}</ref> Om 'n minimum geloofwaardige afskrikking te bereik, is altesaam ses kernwapens teen die laat 1980's in die geheim vervaardig.<ref>{{cite web|author=John Pike |url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |title=Nuclear Weapons Program – South Africa |publisher=Globalsecurity.org |access-date=15 Mei 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110525053022/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/rsa/nuke.htm |archive-date=25 Mei 2011 |df=dmy-all }}</ref> In die vroeë 1990’s het Suid-Afrika onder president [[F. W. de Klerk]] besluit om sy kernwapenarsenaal vrywillig te ontmantel en by die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) aan te sluit, wat die land die eerste gemaak het om selfontwikkelde kernwapens volledig af te takel.<ref name="deKlerk1993">De Klerk, F.W. (1993). Statement on the Nuclear Programme.</ref> == Agtergrond == Die Suid-Afrikaanse besluit om ’n kernwapenvermoë te ontwikkel moet verstaan word teen die agtergrond van die wêreldwye politieke en veiligheidsomgewing van die tyd, veral die oorheersende invloed van die [[Koue Oorlog]] op bedreigingspersepsies. Benewens hierdie internasionale konteks het binnelandse faktore ook ’n beduidende rol gespeel, insluitend tegnologiese vooruitgang en die manier waarop besluitnemers die bedreigings teen die land geïnterpreteer het. Die wetenskaplike gemeenskap het ’n belangrike bydrae gelewer, aangesien vroeë suksesse met ’n sogenaamde “vreedsame” kernwapentoestel ’n tegniese vermoë geskep het wat moeilik geïgnoreer kon word. Vanaf die middel 1970’s tot die middel 1980’s is Suid-Afrika se beleidsvorming sterk beïnvloed deur ’n [[Realisme (internasionale betrekkinge)|politieke realistiese]] [[wêreldbeskouing]], waarin [[nasionale veiligheid]] en oorlewing sentraal gestaan het. Hierdie perspektief was nou verweef met die regering se interpretasie van die internasionale strategiese omgewing en die land se geïsoleerde posisie daarin. Alhoewel die besluit binne hierdie internasionale raamwerk geneem is, het unieke binnelandse dinamika veiligheidsdenke verder gevorm. Teen die middel 1970’s het norme rondom die nie-verspreiding van kernwapens begin ontwikkel, maar dit was nog nie universeel aanvaar nie. In hierdie konteks het ’n kombinasie van Koue Oorlog-gedrewe bedreigingspersepsies en die realiteite van Suid-Afrika se apartheidsbeleid die besluitneming oor kernwapens beïnvloed. Daarbenewens het die kernontwikkelingsprogram ’n eie burokratiese momentum opgebou, wat voortgedryf is deur bestaande instellings en kundigheid, en wat binne die breër raamwerk van internasionale en binnelandse veiligheidskwessies gefunksioneer het.<ref name="VanVuuren2003">Van Vuuren, R. 2003. ''Nuclear Non-Proliferation: The South African experience in global context''. Ongepubliseerde MA-verhandeling. Pretoria: Universiteit van Suid-Afrika.</ref>(bl161-162) == Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika == [[Lêer:Aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.png|duimnael|KI gegenereerde voorstelling van die aanvang van die kernbedryf in Suid-Afrika.]] Teen die einde van die [[Tweede Wêreldoorlog]] het generaal [[Jan Smuts]], destydse eerste minister van Suid-Afrika, ’n streng geheime telegram van die Britse minister van finansies ontvang. Daarin is hy versoek om die moontlike teenwoordigheid van uraanafsettings in Suid-Afrika te ondersoek. Die uraan was van strategiese belang vir die [[Manhattan-projek]], wat daarop gemik was om kernwapens vir die Geallieerde magte te ontwikkel. Plaaslike ondersoeke, in samewerking met die mynbedryf, het vervolgens bevestig dat [[uraan]] in die meeste goudmyne van die [[Witwatersrand]] voorkom en as ’n neweproduk van goudontginning herwin kon word.<ref name=" Von Wielligh 1999 ">Von Wielligh, N. The Story of Completeness: The Untold Part, ongepubliseerde dokument, Pretoria, Julie 1999, bl. 3.</ref> Dit het die eerste fase in die ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf ingelui, wat in die laat 1940’s hoofsaaklik op die ontginning en uitvoer van uraanerts gerig was. Ná die Tweede Wêreldoorlog is ’n toename in die wêreldvraag na [[uraan]] verwag, gedryf deur vooruitsigte van internasionale uitbreiding in die kernbedryf. Teen die agtergrond van hierdie verwagte ekonomiese voordele het die Suid-Afrikaanse regering in 1948 die Suid-Afrikaanse Atoomenergieraad (AER) tot stand gebring om kernnavorsing en -ontwikkelingsaktiwiteite te koördineer en te bevorder.<ref name=" Stumpf "> Stumpf, W. “Birth and Death of the South African Nuclear Weapons Programme.” Aanbieding gegee by die konferensie “Fifty Years after Hiroshima”, georganiseer deur USPID (Unione Scienziati per il Disarmo) en gehou in Castiglioncello, Italië, 28 September tot 2 Oktober 1995, http://www.aec.co.za/strategy.htm., (11 Mei 1999).</ref> Die VSA en die VK het Suid-Afrika as ’n strategiese bron van uraan beskou, aangesien die land na raming tot 25% van die nie-kommunistiese wêreld se uraanreserwes gehuisves het. Hierdie lande het gevolglik ook in plaaslike uraanverwerkingsfasiliteite belê. Die eerste volskaalse aanleg vir uraanonttrekking het in 1952 by die West Rand Consolidated Mine in bedryf gekom. Tussen 1953 en 1971 het die VSA meer as 40 000 ton Suid-Afrikaanse uraanoksied ingevoer, met ’n totale waarde van sowat $450 miljoen.<ref name=" Jaster ">Jaster, R.S. 1985. “South Africa.” In: Snyder, J.C. & Wells, S.F. (reds.), Limiting Nuclear Proliferation. Cambridge: Ballinger Publishing Company, bl. 148. </ref> In ruil vir uraanuitvoere het Suid-Afrika kernverwante ondersteuning van die VSA ontvang. Meer as negentig Suid-Afrikaanse wetenskaplikes en tegnici is by Amerikaanse kernnavorsingsfasiliteite opgelei, wat ’n belangrike grondslag vir die land se eie kernnavorsings- en ontwikkelingsprogram gevorm het.<ref name=" Horton ">Horton, R.E. 1999. ''Out of (South) Africa: Pretoria’s Nuclear Weapon Experience.'' Occasional Paper. US Air Force Institute of National Security Studies, Augustus, bl. 4 (elektroniese kopie).</ref> Suid-Afrika het terselfdertyd ’n kernnavorsingsprogram aan die [[Universiteit van die Witwatersrand]] gevestig en ’n stigterslid van die Internasionale Atoomenergie-agentskap (IAEO) geword.<ref>Jaster 1985, bl. 149.</ref> In die raamwerk van die “Atoms for Peace”-program is daar in 1957 ’n 50-jaar-ooreenkoms oor kernsamewerking tussen die VSA en Suid-Afrika gesluit<ref name="Minty">[[Abdul Minty|Minty, A.S.]] 1987. ''South Africa’s Nuclear Capability: The Apartheid Bomb.'' In: Worsley, P. & Hadjor, K.B. (reds.), ''On the Brink: Nuclear Proliferation and the Third World.'' London: Third World Communications, bl. 159. </ref> Kragtens hierdie ooreenkoms het Suid-Afrika die [[SAFARI-1]] (South African Fundamental Atomic Research Installation)-reaktor ontvang, tesame met verrykte uraanbrandstof wat periodiek voorsien is.<ref name=" Masiza ">Masiza, Z. 1993. “A Chronology of South Africa’s Nuclear Program.” ''The Nonproliferation Review'', 1(1), Herfs, bl. 35. </ref> Die reaktor is deur die Amerikaanse maatskappy Allis-Chalmers vervaardig en het in 1964 krities geraak by die Nasionale Kernnavorsingsentrum in [[Pelindaba]], naby [[Pretoria]].<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Begin van die kernplofstofprogram== ===Vroeë kernnavorsing en uraanverryking=== Die AER het reeds in 1959 ’n navorsings- en ontwikkelingsprogram vir die verwerking van natuurlike uraan begin.<ref name=" Newby-Fraser ">Newby-Fraser, A.R, Chain Reaction: Twenty Years of Nuclear Research and Development, The Atomic Energy Board, Pretoria, 1979, bl 5.</ref> In 1961 het die Kabinet die nasionale kernnavorsingsprogram formeel goedgekeur.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.3) Benewens fundamentele kernnavorsing het die AER hom toegespits op die ontwikkeling van ’n plaaslike konsep vir ’n natuurlike uraankragreaktor (Pelinduna), asook op ’n proses vir die verryking van uraan wat die potensiaal ingehou het om die waarde van Suid-Afrika se uraanuitvoere aansienlik te verhoog. Weens vroeë sukses met die verrykingsprogram en beperkte hulpbronne is die werk aan die Pelinduna-reaktorkonsep egter in 1967 gestaak.<ref name=" Von Wielligh 1999 "/>(bl.5) Daarna het die fokus van die AER se aktiwiteite oorwegend na uraanverryking verskuif. Met die beëindiging van die reaktorprogram kon nie alle wetenskaplikes wat daaraan verbonde was, elders binne die AER geakkommodeer word nie. ’n Interne komitee het gevolglik moontlike alternatiewe kernnavorsingsrigtings ondersoek wat met uraanverryking verband hou. In dié proses is die idee van ’n “vreedsame kernplofstof” as ’n uitvoerbare en praktiese program vir die AER beskou. Hierdie aanbeveling is in 1969 deur die AER aanvaar.<ref name=" Buys 2000 ">Onderhoud met Prof Andre Buys op 7 Junie 2000 in Pretoria.</ref> ===Die ontstaan van die “vreedsame kernplofstof”-idee=== In die 1960’s was die idee van burgerlike toepassings vir kernontploffings gewild in die Verenigde State. Die land het sy Ploegskare-program vir Vreedsame Kernontploffings (VP) aktief bevorder en verskeie konferensies oor die onderwerp aangebied.<ref name=" Buys ">Buys, A. “''Die Ontwikkeling van Suid-Afrika se Kernwapenstrategie''.” ongepubliseer en ongedateer.</ref> ’n Lid van die AER se personeel het selfs een van hierdie byeenkomste bygewoon en daar ’n referaat gelewer waarin hy streke in Suid-Afrika uitgewys het waar ’n kernploftoestel vir [[mynbou]]doeleindes aangewend kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die besluit om die ontwikkeling van ’n VP te steun, is klaarblyklik geneem sonder dat sekere kernkwessies wat vir so ’n omvangryke onderneming van belang is, deeglik oorweeg is. Geen omvattende koste- of gedetailleerde implikasie-ontleding is tydens die ondersoek na die studieprojek uitgevoer nie. Gevolglik was daar onsekerheid—ten minste onder dié wat direk by die program betrokke was—oor presies waar en hoe so ’n toestel in die toekoms aangewend sou kon word. Hierdie situasie kan later verduidelik word aan die hand van die “wetenskaplike kultuur” wat destyds binne die AER oorheers het.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Die VP-program en vroeë ondersoeke=== Die konstruksie van die loodsverrykingsaanleg (die Y-aanleg) het in 1971 begin.<ref name=" IAEA 1993 "/> In Maart 1971 het die destydse Suid-Afrikaanse Minister van Mynwese, Carl de Wet, die AER se voorstelle goedgekeur om "voorlopige ondersoeke" te doen na die gebruik van “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Masiza "/> (bl. 35) Die AER het begin met teoretiese ondersoeke en literatuursoektogte oor die haalbaarheid van beide implosie- en kanontipe kerntoestelle. Die AEK het later voorkeur gegee aan werk aan die meganiese en pirotegniese aspekte van kanontipe-ontwerpe bo werk aan 'n implosie-ontwerp. Die kanontipe-ontwerp het waarskynlik gewild geword omdat dit veiligheidsoorwegings bevredig het, geen plutonium bevat het nie en in afdelings gestoor kon word vir ekstra veiligheid en sekuriteit.<ref name=" Horton "/> (bl.3) Op hierdie stadium het die isolasie van Suid-Afrika op die tegnologiese en ekonomiese terrein maar net begin en was 'n mate van internasionale wetenskaplike en tegnologiese samewerking steeds moontlik. As gevolg van die vrees dat werk aan 'n kerntoestel verkeerd geïnterpreteer kon word as 'n militêre program, is van die begin af besluit om die program geheim te hou. Die kodenaam van die program was VP vir “vreedsame plofstof”.<ref name=" Buys "/> (bl. 1) ===Samewerking met Somchem en vroeë tegniese ontwikkeling=== Omdat die AER nie oor voldoende fasiliteite by Pelindaba beskik het nie, het ’n klein, streng beveiligde span AER-personeel gedurende 1972 en 1973 by ’n aandrywingslaboratorium van ’n Somchem-aanleg in [[Somerset-Wes]] gewerk. Daar het hulle gefokus op die ontwikkeling van meganiese en pirotegniese substelsels vir ’n kanonlooptipe toestel. Die span het ook ’n skaalmodel ontwerp wat in Mei 1974 by Somchem getoets is, met ’n projektiel vervaardig uit nie-kernmateriaal.<ref>Albright, D. “''South Africa and the Affordable Bomb'',” ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Vol.50, No. 4, Julie/Augustus 1994.</ref> (bl.5) Hierdie vordering het die AER oortuig dat ’n kernplofstofprogram tegnies uitvoerbaar was.<ref name=" Pabian ">Pabian, F.V. “South Africa’s Nuclear Weapon Program: Lessons for US Nonproliferation Policy,” ''The Nonproliferation Review'', Vol. 3, No. 1, Herfs 1995, bl. 2. (Elektroniese kopie).</ref> ===Regeringsgoedkeuring en politieke posisionering=== Vroeg in 1974 is ’n verslag opgestel wat tot die gevolgtrekking gekom het dat die ontwikkeling van ’n kernploftoestel vir vreedsame gebruik haalbaar sou wees. Dieselfde jaar het Eerste Minister [[B.J. Vorster]] goedkeuring verleen vir die ontwikkeling van ’n beperkte kernplofstofvermoë, asook vir die oprigting van ’n ondergrondse toetsbaan.<ref name=" Van der Westhuizen ">Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ''ARMSCOR: The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, [[Bloemfontein]], 1997. (bl. 172 – 173).</ref> In 1974 het die AER se vise-president, dr. L. Alberts, verklaar dat Suid-Afrika se wetenskap en tegnologie reeds voldoende gevorder het om, indien nodig, ’n kerntoestel te vervaardig. Hy het egter beklemtoon dat die AER se beleid deur die regering bepaal is, en dat kernkennis uitsluitlik vir vreedsame doeleindes aangewend sou word. <ref>''Rand Daily Mail'', 11 Julie 1974.</ref> ===Onsekerheid oor militêre toepassings=== Indien die nasionale leierskap destyds die moontlike militêre aanwending van so ’n toestel oorweeg het, is dit nie aan personeel binne die program oorgedra nie. Hoewel daar sporadiese en vae verwysings in die pers na potensiële militêre gebruike was, is geen duidelike regeringsstandpunt oor nie-vreedsame toepassings van kernenergie in hierdie stadium openbaar gemaak nie.<ref>Sien byvoorbeeld Beeld, 26 Julie 1970.</ref> Daar kon ook geen primêre bronne geïdentifiseer word wat ’n militêre doel vir die ontwikkelende kernbedryf bevestig nie.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.167) Die aanvanklike toestel het boonop nie aan wapenstandaarde voldoen nie, veral wat betref gewig en aflewerbaarheid. Dit was omvangryk—met ’n massa van byna 168 ton—en is via kabels aan toets- en snellertoerusting verbind.<ref name=" Buys 2000 "/> Die fokus van die program in hierdie fase was hoofsaaklik om ’n funksionele kernploftoestel te ontwikkel. ===Internasionale druk en die Kalahari-toetsterrein=== Intussen het internasionale druk op Suid-Afrika toegeneem. Gedurende die 1970’s is toenemende sanksies ingestel, met die kernprogram as een van die eerste teikens. In 1975 het die Verenigde State byvoorbeeld verdere verskepings van hoogsverrykte uraan (HEU) vir die SAFARI-reaktor opgeskort.<ref name=" Albright 1994 ">Albright, D. ''South Africa’s Secret Nuclear Weapons'', ''ISIS Report'', Vol. 1, No. 4, Mei 1994.</ref> (bl. 4) In dieselfde jaar het werk ook begin aan die Kalahari-kernploftoesteltoetsterrein.<ref name="Stumpf"/> ===Tegniese vooruitgang en hoogsverrykte uraan=== Tussen 1975 en 1978 het die AEB beduidende tegniese vordering gemaak deur interne ballistiese en neutroniese rekenaarprogramme te ontwikkel, sowel as eksperimente uit te voer om die eienskappe van materiale vir kernverwante toestelle te bepaal. In dieselfde tydperk is ’n kritieke fasiliteit in Gebou 5000 by Pelindaba ontwerp en opgerig, terwyl daar ook met dryfmiddels vir ’n kanonloop-tipe toestel geëksperimenteer is.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.6) Parallel hiermee het die eerste fases van die loodsverrykingsaanleg, bekend as die Y-aanleg, reeds teen die einde van 1974 in werking getree. Die aanleg het egter eers in Maart 1977 volle kaskade-werking bereik. Weens die lang ewewigstyd — die periode wat nodig is om ’n stabiele verrykingsgradiënt te vestig — is die eerste hoogverrykte uraan (HEU) eers in Januarie 1978 uit die aanleg onttrek.<ref name="Stumpf"/> Nietemin is ’n kleiner hoeveelheid, ongeveer 3 kilogram uraanheksafluoried (UF6) met ’n verrykingsvlak van 34,6%, reeds teen die einde van 1977 onttrek en aan die AER beskikbaar gestel.<ref>Onderhoud met amptenaar, wat betrokke was by die program maar anonimiteit versoek het op 17 Maart 2000.</ref> ===Van vreedsame plofstof na strategiese afskrikking=== Die sukses en tegnologiese deurbrake in uraanverryking het nuwe momentum aan kernnavorsing verleen en dit vir die AER moontlik gemaak om betekenisvolle vordering te maak met die ontwikkeling van ’n konsep-kernploftoestel. Aanvanklik is sulke toestelle beskou as potensieel nuttig vir [[mynbou]] en ander industriële toepassings. Soos die ontwikkelingswerk gevorder het, het toenemende teenkanting vanuit die geïndustrialiseerde wêreld teen sogenaamde vreedsame kerntoestelle na vore gekom. Hierdie internasionale weerstand het egter nie die regering of die ontwikkelingspan wesenlik afgeskrik nie. Die teenkanting het eers werklik momentum gekry ná die wêreldwye reaksie op die ontdekking van Suid-Afrika se beoogde kerntoets in 1977. Hoewel daar reeds enkele jare voor 1977 voorlopige militêre belangstelling in die strategiese potensiaal van die program ontstaan het, dui die meeste bronne daarop dat die finale besluit om ’n militêre afskrikvermoë te ontwikkel eers ná hierdie 1977-voorval geneem is.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.168) ==Van ploftoestel tot kernwapen== ===Samewerking tussen die AER en die SAW=== Die AER se besluit om ’n geskikte terrein vir kernploftoetsering te identifiseer en te ontwikkel, het aanleiding gegee tot die eerste formele kontak tussen die programbestuur en die [[Suid-Afrikaanse Weermag]] (SAW). Die AER het ondersteuning benodig, nie alleen vir die ontwikkeling van die fasiliteit nie, maar ook vir sekuriteitsreëlings en die verskaffing van ’n geloofwaardige dekmantel. Met hierdie doel voor oë het samewerking tussen die AER en die SAW reeds in 1973/74 begin. Die SAW het vervolgens ’n gebied in die [[Noord-Kaap]] aangekoop en dit as ’n militêre oefenterrein verklaar. As deel van die voorbereidings is twee skagte ook gesink met die oog op moontlike toekomstige kerntoetse. Hoewel sekere SAW-personeel reeds op daardie stadium bewus was van die kernploftoestelprogram, is geen inisiatiewe van die Weermag se kant geneem om die moontlike militêre aanwending van sodanige toestelle formeel te ondersoek of te bespreek nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Eerste militêre belangstelling in kernwapens=== Die eerste aanduiding van militêre belangstelling in die kernwapenprogram het in 1976 na vore gekom, toe dit aan die lig gekom het dat die SAW, en in besonder militêre intelligensie, besig was met sogenaamde [[operasionele navorsing]], naamlik die toepassing van wiskundige analise op praktiese militêre vraagstukke, met betrekking tot moontlike wapenstelsels wat met ’n kernplofkop toegerus kon word. Hierdie ondersoek was aanvanklik beperk in omvang, teoreties van aard, en deur slegs twee persone uitgevoer. In die loop van die studie is daar met die AER se kernwapenspan in verbinding getree met die doel om die massa van ’n potensiële kernwapen vas te stel. Aangesien die AER-wetenskaplikes op daardie stadium gewerk het met die konsep van ’n sogenaamde vreedsame kernplof toestel, waarvoor massa nie ’n kritieke ontwerpparameter was nie, kon geen presiese data verskaf word nie en is slegs ’n benaderde skatting aan die navorsers oorgedra.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Internasionale druk en die Kalahari-insident=== [[Lêer:Kalahari-insident 1977.png|duimnael]] Internasionale druk met betrekking tot die sogenaamde vreedsame aard van die kernprogram het teen die middel-1970’s geleidelik toegeneem. Teen 1977 het die internasionale klimaat merkbaar verskuif, met toenemende skeptisisme oor die konsep van vreedsame kernplofstof. Die beëindiging van die Amerikaanse Project Plowshare-program, tesame met die groeiende teenkanting ná [[Indië]] se kernwapentoets van 1974, het hierdie negatiewe persepsie verder versterk. In dieselfde jaar het die [[Jimmy Carter|Carter]]-administrasie besluit om die Verenigde State se langtermynkontrak vir die verskaffing van laagverrykte uraan (LEU) op te skort, tensy Suid-Afrika die Verdrag oor die Nie-verspreiding van Kernwapens (NPT) onderteken. Hierdie kontrak het voorsiening gemaak vir die lewering van LEU aan twee kernkragreaktors by [[Koeberg]]-kernkragsentrale, wat destyds in aanbou was.<ref name=" Jaster "/> (bl. 150) Aanvanklik het die relatief gedempte internasionale reaksie op die Indiese toets egter die vasberadenheid van die Suid-Afrikaanse kerntoestelprogram versterk. Daar is geargumenteer dat die reaksie minder ernstig was as verwag, en dat Suid-Afrika se program internasionaal as nie-militêr van aard beskou kon word.<ref name=" Buys 2000 "/> Teen die middel van 1977 is die eerste toetstoestel voltooi, maar onvoldoende hoogverrykte uraan (HEU) was beskikbaar om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer. Nietemin is daar besluit om voort te gaan met ’n sogenaamde “koue toets” — dit wil sê sonder [[uraan-235]] — by die Vastrap-ondergrondse toetsterrein in die [[Kalahari]], met die doel om logistieke prosedures, diagnostiese stelsels en data-insamelingsvermoëns te evalueer.<ref >Onderhoud met Dr Nic von Wielligh op 25 Augustus 1999 te Pelindaba.</ref> Op 30 Julie 1977 het ’n [[Sowjetunie]]-[[satelliet]] wat oor Suid-Afrika beweeg het, die kenmerkende uitleg van die toetsterrein geïdentifiseer. Die Sowjetunie het vervolgens die Verenigde State van Amerika ingelig dat Suid-Afrika moontlik voorbereidings tref vir ’n kernwapentoets. Ná bevestiging van die inligting het die Verenigde State, saam met ander geïndustrialiseerde lande, diplomatieke druk op Suid-Afrika uitgeoefen om nie met die toets voort te gaan nie.<ref name=" Reiss ">Reiss, M. ''Bridled Ambition: Why Countries Constrain Their Nuclear Capabilities'', Woodrow Wilson Center Press, [[Washington, D.C.|Washington D.C.]], 1995.</ref> (bl. 10). In reaksie op hierdie internasionale druk het die Suid-Afrikaanse regering besluit om die terrein in Augustus 1977 te ontruim en die beplande toetsaktiwiteite te staak.<ref name="Stumpf"/> ===Die militarisering van die program=== In die nasleep van die ontdekking van Suid-Afrika se voorneme om ’n kerntoets in Augustus 1977 uit te voer, en die daaropvolgende verseëling van die toetsskagte en ontruiming van die toetsterrein, is die toekoms van die kernploftoestelprogram op beleidsvlak heroorweeg. Standpunte onder persone wat destyds by die program betrokke was, het die siening ingesluit dat die betrokke tegnologie waardevol was en volledig ontwikkel behoort te word. Daar is verder geargumenteer dat strategiese opsies met betrekking tot ’n kernvermoë oop gehou moes word.<ref name=" Buys 2000 "/> Die 1977-voorval het gevolglik as ’n keerpunt gedien en het uiteindelik bygedra tot die formele militarisering van die program.<ref name="VanVuuren2003"/> (bl.170) Na die gebeure van Augustus 1977 het Eerste Minister B.J. Vorster die AER opdrag gegee om die sogenaamde vreedsame kernprogram te staak, die toetsterrein te sluit en voort te gaan met die ontwikkeling van ’n geheime kernwapenafskrikvermoë.<ref name=" Liberman ">Liberman, P. ''The Rise and Fall of the South African Bomb,'' ''International Security'', Vol. 26, No. 2, Herfs 2001.</ref> (bl.53). Aan lede van die program is oorgedra dat sodanige vermoë as [[Strategie|strategies]] nuttig beskou word in die lig van ’n toenemende militêre bedreiging teen Suid-Afrika. Hierdie beknopte en gedeeltelik onduidelike opdrag het tot uiteenlopende interpretasies binne die program gelei. ’n Beduidende aantal AER-werknemers was van mening dat die blote besit van ’n kernploftoestel voldoende sou wees vir afskrikdoeleindes. Volgens hierdie standpunt sou die ontwikkeling van ’n werkbare toetstoestel volstaan, sonder verdere tegnologiese verfyning. Daarteenoor het ander rolspelers, insluitend die Suid-Afrikaanse Weermag (SAW) se stafhoof vir beplanning, John Huyser, wat onlangs by die program betrokke geraak het, geargumenteer dat ’n afskrikvermoë slegs geloofwaardig sou wees indien dit operasioneel bruikbaar is. Volgens hierdie siening sou ’n kernploftoestel nie as ’n effektiewe afskrikmiddel dien indien dit nie bewapen en afgelewer kon word nie.<ref name=" Buys 2000 "/> ===Kernafskrikking en Huyser se strategie=== Brigadier Huyser het op eie inisiatief ’n beleidsdokument saamgestel waarin die moontlike kernopsies vir Suid-Afrika uiteengesit is. In hierdie dokument is drie strategieë geïdentifiseer. Die eerste het behels dat die kernprogram streng geheim gehou word, met die regering wat die bestaan daarvan en van enige kernwapens ontken; die vermoë sou slegs in uiterste omstandighede, by ’n ernstige bedreiging, gedemonstreer word. Die tweede opsie het voorsien dat die kernvermoë op ’n vertroulike wyse aan geselekteerde state gekommunikeer word, met die doel om hul optrede te beïnvloed. Die derde opsie het openlike erkenning van ’n kernvermoë behels, wat Suid-Afrika effektief kernwapenstatus sou verleen. Huyser het laasgenoemde benadering aanbeveel.<ref name=" Buys 2000 "/> Die dokument is in April 1978 deur die destydse minister van verdediging, [[PW Botha]], goedgekeur, met die bykomende voorbehoud: “gemagtig, maar slegs wanneer ons gereed is.” Nadat die dokument aan lede van die program beskikbaar gestel is, het dit duidelik geword dat die inisiatief ’n militêre karakter aangeneem het, met die ontwikkeling van bewapende toestelle as doelwit. Hierdie verskuiwing het saamgeval met politieke veranderinge binne die regering. In September 1978 het Eerste Minister BJ Vorster bedank na die sogenaamde inligtingskandaal, waarna PW Botha hom opgevolg het. Botha het sedert 1966 as minister van verdediging gedien en dié portefeulje vir nog twee jaar behou nadat hy regeringshoof geword het.<ref name=" Albright 1995 ">Albright, D. “How South Africa Abandoned Nuclear Weapons,” ongepubliseerde konsepartikel gedateer 3 November 1995.</ref> ===Internasionale isolasie en die IAEO=== In hierdie tydperk het Suid-Afrika se internasionale kernisolasie verder verdiep. Die land is toenemend verhinder om ten volle aan internasionale kernaangeleenthede binne die IAEO deel te neem. As een van die mees gevorderde lande op die Afrika-kontinent het Suid-Afrika aanvanklik ’n belangrike rol binne die organisasie vervul en tot Junie 1977 as lid van die Raad van Goewerneurs gedien. Die ontwikkeling van ’n kernwapenvermoë, tesame met toenemende internasionale isolasie, het egter gelei tot groeiende druk van ander Afrika- en [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL)-lede om Suid-Afrika van IAEO-aktiwiteite uit te sluit. Tydens die IAEO se Algemene Konferensie in [[Nieu-Delhi]] in 1979 is Suid-Afrika se geloofsbriewe gevolglik verwerp. Die Wêreldveldtog teen Militêre en Kernkrag-samewerking met Suid-Afrika het ’n beduidende rol gespeel in die mobilisering van lidlande teen Suid-Afrika se voortgesette deelname. Hoewel die land verhinder is om die 1979-konferensie by te woon en daarna nie tot daaropvolgende jaarlikse konferensies toegelaat is nie, het dit formeel steeds lidmaatskap en sekere voordele daarvan behou tot die einde van die apartheidstelsel.<ref name=" Minty "/> ===PW Botha en die Witvlei-komitee=== In Oktober 1978 is ’n Aksiekomitee aangestel om die regeringshoof te adviseer oor die moontlike produksie van kernwapens, gebaseer op die AER se program vir “vreedsame kernontploffings”.<ref name=" Viljoen ">Viljoen, J. ''Chronology of Events During the South African Nuclear Weapon Program'', ongepubliseerde en ongedateerde dokument.</ref> (bl. 2) Hierdie liggaam, ook bekend as die Witvlei-komitee, is deur Eerste Minister PW Botha aangestel en voorgesit. Die komitee het onder meer die Minister van Mynbou (aanvanklik SP Botha en vanaf Junie 1979 [[FW de Klerk]]), die Minister van Buitelandse Sake ([[Pik Botha|RF Botha]]), asook die ministers van Finansies en Verdediging ingesluit. Verdere lede was die voorsitter van Krygkor (Kmdt Marais), die voorsitter van die AEB (aanvanklik dr. Wally Grant, later dr. Wynand de Villiers), met die direkteur-generaal van Buitelandse Sake (dr. [[Brand Fourie]]) as sekretaris. Die komitee het byeengekom om beleidsbesluite te neem oor kernverwante aangeleenthede, insluitend Suid-Afrika se kernvermoë en kwessies rakende nie-verspreiding van kernwapens. Reeds vroeg in 1978 het die komitee die vordering en toekomstige rigting van die land se kernprogram oorweeg.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) Die eerste formele voorstelle rakende die ontwikkeling van ’n kerntoestel en die vereiste fasiliteite is in Julie 1979 geformuleer.<ref name=" Viljoen "/> (bl. 2) Die komitee het vervolgens besluit om met die ontwikkeling van ’n kernwapen voort te gaan, met die oog daarop om ’n afskrikvermoë te vestig.<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl.174-175) ===Krygkor en die ontwikkeling van aflewerbare kernwapens=== Na aanleiding van hierdie besluit is [[Krygkor]] amptelik opdrag gegee om kernwapens te ontwikkel.<ref name=" Albright 1995 "/> (bl.13) Die verskuiwing na ’n militêre program het daartoe gelei dat die AER sy eie rol in die projek beëindig het. Nietemin het Krygkor steeds beduidende tegniese ondersteuning van die AER, en later die Atoomenergiekorporasie (AEK), ontvang, veral op die gebiede van neutroniese ontwerp, kernveiligheid, gesondheidsaspekte en die voorsiening van hoogverrykte uraan (HEU).<ref name=" Van der Westhuizen "/> (bl. 178) Die doelwitte van die Suid-Afrikaanse kernwapenprogram is daarna duidelik omskryf as: * die ontwikkeling en produksie van 'n aantal aflewerbare kanonlooptipe-gemonteerde toestelle; * [[litium-6]]-skeiding vir die produksie van tritium vir moontlike toekomstige gebruik in versterkte toestelle; * studies van inploffings- en termonukleêre tegnologie; en * die navorsing en ontwikkeling vir die produksie en herwinning van [[plutonium]] en [[tritium]].<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die eerste toestel (wat tydens die burgerlike program gebou en teen die middel van 1977 voltooi is) was 'n "nie-aflewerbare demonstrasietoestel." Die doel daarvan het dwarsdeur die program dié van 'n demonstrasietoestel gebly en dit is nooit in 'n aflewerbare toestel omgeskakel nie.<ref name=" Von Baeckmann etal ">Von Baeckmann, A., Dillon, G. and Perricos, D. ''Nuclear Verification in South Africa'', IAEA, http://.iaea.or.at/worldatom/inforesource/bulletin/bull371/baeckmann.html. (11 Mei 1999) </ref> In 1978 het die AEB ’n kleiner toetstoestel ontwikkel wat ontwerp is om, indien nodig, vinnig vir ’n ondergrondse toets ontplooi te kon word ten einde Suid-Afrika se kernwapenvermoë te demonstreer. Hierdie tweede voorproduksietoestel is egter aanvanklik nie met splytbare materiaal gelaai nie. Die Y-aanleg het in dieselfde tydperk sy eerste hoogsverrykte uraan (HEU) vervaardig, hoewel voldoende materiaal vir ’n enkele toestel — ongeveer 55 kilogram — eers teen die tweede helfte van 1979 beskikbaar sou wees.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.10) In Augustus 1979 is bedrywighede by die Y-aanleg tydelik opgeskort nadat ’n ernstige chemiese reaksie die fasiliteit besoedel het. Hoewel beperkte bedrywighede agt maande later hervat is, het die aanleg eers teen Julie 1981 weer daarin geslaag om addisionele HEU te produseer.<ref name=" Reiss "/>, (bl. 11) Krygkor se kernwapenprogram is bedryf vanuit fasiliteite bekend as die Sirkel, ongeveer 15 kilometer vanaf die AER se Pelindaba-kompleks geleë. Die Sirkel-fasiliteite is gedurende 1980 opgerig volgens ontwerpe wat deur die AEK verskaf is en is in Mei 1981 amptelik in gebruik geneem.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl.6) Die fasiliteit is bestuur deur Kentron, ’n filiaal van Krygkor.<ref name=" Viljoen & Smith ">Viljoen, J. and Smith, D. “The Birth, Life and Death of South Africa’s Nuclear Weapon Program.” artikel voorberei vir die Institute for Science and International Security, Washington D.C., 1999.</ref> (bl. 6) Die tweede toestel (en eerste volwaardige kernwapen wat deur die Krygkor-span bebou is), met die kodenaam Hobo, is uiteindelik in Desember 1982 voltooi.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> In dieselfde jaar is UKOR by die AEB ingelyf, waarna die organisasie as die Atoomenergiekorporasie (AEK) herstruktureer is.<ref name="Stumpf"/> Hierna sou daar sowat een kernwapen per jaar voltooi word, tot met die uiteindelike besluit sewe jaar later om die program at te takel.<ref name=" Von Wielligh 2014 "/> (bl.173) ===Suid-Afrika se kernwapenstrategie=== [[Lêer:Suid-Afrika se Kernstrategie.png|duimnael]] Die aanvanklike memorandum wat deur brigadier Huyser opgestel is, het beperkte riglyne verskaf rakende moontlike kernbekendmakings, dreigemente of die operasionele aanwending van Suid-Afrika se kernvermoë. In 1983 het André Buys, bestuurder van die kernwapenprogram, ’n werkgroep saamgestel om ’n meer omvattende kernstrategie te ontwikkel.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Liberman "/> (bl.56) Die strategie wat uiteindelik aanvaar is, het uit drie progressief eskalerende fases bestaan en is gebaseer op die oorspronklike memorandum van Huyser. Fase 1 is gekenmerk deur ’n strategie van doelbewuste onsekerheid. Hierdie benadering is in praktyk reeds sedert die aanvang van die program gevolg en het behels dat die regering nie sou bevestig of ontken dat Suid-Afrika oor ’n kernwapenvermoë beskik nie. Streng geheimhouding is gehandhaaf, terwyl gebeure soos die Kalahari-insident die element van onsekerheid verder versterk en die strategie indirek ondersteun het. Fase 2 het uit ’n geheime drukstrategie bestaan. Hierdie benadering sou slegs toegepas word indien Suid-Afrika deur ’n oorweldigende militêre bedreiging gekonfronteer word en Westerse moondhede terselfdertyd onwillig sou wees om direk betrokke te raak. In so ’n scenario sou Suid-Afrika sy kernvermoë vertroulik aan invloedryke Westerse regerings, veral die Verenigde State, bekend maak. Die onderliggende aanname was dat Westerse state, uit vrees vir die moontlike gebruik van kernwapens in die streek en die gevolge daarvan vir die internasionale nie-verspreidingsorde, sou ingryp voordat Suid-Afrika militêr oorweldig word. Indien hierdie benadering onsuksesvol sou wees, sou fase 3 (’n openlike afskrikstrategie) in werking gestel word. As uiterste maatreël sou Suid-Afrika sy kernarsenaal openbaar maak, hetsy deur ’n amptelike verklaring of deur die uitvoering van ’n ondergrondse kerntoets. Om die afleweringsvermoë van die wapens te demonstreer, is daar ook voorsiening gemaak vir ’n moontlike atmosferiese toets in die “suidelike oseane”, ver van bevolkte gebiede, as finale afskrikmiddel. Die strategie het egter nie die werklike gebruik van kernwapens teen ’n teenstander voorsien nie, maar was uitsluitlik op afskrikking gerig. Die gebruik van ’n kernwapen teen die USSR sou byvoorbeeld as strategies selfvernietigend beskou word, weens die Sowjetunie se oorweldigende kernoorwig.<ref name=" Buys 2000 "/><ref name=" Reiss "/>, (bl. 15). ===Beperking van die kernwapenprogram=== In September 1985 het president P.W. Botha besluit om die omvang van Suid-Afrika se kernwapenprogram te beperk. Hierdie besluit is hoofsaaklik aan begrotingsbeperkings toegeskryf, aangesien die president erken het dat die koste van die program aansienlik kon toeneem. Omdat die kernstrategie hoofsaaklik op afskrikking gerig was, is ’n uitgebreide aanvallende kernvermoë as onnodig beskou. Die regering het gevolglik die program beperk tot die vervaardiging van sewe kanonlooptipe kernwapens. Alle ontwikkelingwerk met betrekking tot plutoniumtoestelle is beëindig, terwyl pogings om plutonium en tritium vir militêre gebruik te vervaardig, gestaak is. Die produksie van litium-6 is eweneens beperk. Nietemin is studies oor implosietegnologie en teoretiese navorsing oor meer gevorderde kernwapenontwerpe voortgesit.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 10) ===Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987)=== Oorsig van kodename soos vervat in ’n skrywe van die Suid-Afrikaanse Weermag aan die Witvlei-kommissie, September 1987.<ref name=" Von Wielligh 2014 ">Von Wielligh, N. & Von Wielligh-Steyn, L. ''Die Bom: Suid-Afrika se kernwapenprogram''. Pretoria: Litera, 2014.</ref> (bl.190) {| class="wikitable" |+ Suid-Afrikaanse kernwapenprogram: kodename en wapenstelsels (1987) ! Kodenaam ! Tipe wapen / stelsel ! Plofkrag ! Status en beskrywing |- | '''Gardenia / Melba''' | Ondergrondse toetstoestel | ± 6 kiloton TNT | Die ou ''Melba''-toestel (voorheen ''Video'') is deur die AEK ontwikkel. Die plasing- en beheerstelsels is gesamentlik ''Gardenia'' genoem. Die ontwerp was bedoel vir ’n ondergrondse toets sonder terugvulling van die toetsskag, wat die risiko van radioaktiewe vrystelling verhoog het. Daarom is dit as ’n “vuil” toets beskou. |- | '''Cabot''' | Ballistiese of gravitasiebom (“dom bom”) | ± 6 kiloton TNT | Een bestaande ontwerp, voorheen bekend as ''Hobo'', die eerste toestel wat deur Sirkel ontwikkel is. Die tegnologie is as verouderd beskou en sou uiteindelik deur die ''Hamerkop''-stelsel vervang word. Die bom sou vanuit ’n vliegtuig vrygelaat word en onder gravitasie val. |- | '''Hamerkop''' | Geleide sweefbom (“slim bom”) | ± 20 kiloton TNT | Voorheen bekend as ''Bakker''. Vyf wapens is voorsien, met die eerste toestel wat teen Oktober 1987 gereed sou wees. Ontwerp vir ontplooiing vanaf ''Blackburn Buccaneer'', en later ook ''Mirage F1''- en ''Atlas Cheetah''-vliegtuie. |- | '''Husky''' | Mediumafstand-ballistiese missiel | Onbekend | Nog in ontwikkeling gedurende 1987. Produksie sou eers in die 1990’s begin. Die kernplofkopontwikkeling, bekend as ''Projek Ostra'', was reeds aan die gang maar sou waarskynlik eers teen 1996 voltooi word. |} ===Voltooiing van die kernarsenaal=== Die eerste volledig gekwalifiseerde produksietoestel is eers in Augustus 1987 voltooi. Die aansienlike vertraging tussen die voltooiing van die eerste twee voorproduksietoestelle en die finale produksiemodel was hoofsaaklik die gevolg van die implementering van ’n omvattende ingenieurskwalifikasieprogram wat op veiligheid en sekuriteit gefokus het. Hierdie program het die wapens onder ’n verskeidenheid hipotetiese bergings-, aflewerings- en ongelukscenario’s geëvalueer.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> Die kernwapens moes aan streng veiligheids- en betroubaarheidsvereistes voldoen, en ’n beduidende deel van die program se hulpbronne is aan hierdie aspekte bestee.<ref name=" Sublette ">Sublette, C. “''Nuclear Weapons Frequently Asked Questions'',” http://www.fas.org/nukehew/Nwfaq/Nfaq7.html. (25 Januarie 1999)</ref> Gedurende die middel-1980’s is Suid-Afrika se kernstrategie van doelbewuste onsekerheid herbevestig, en die regering het ondersoek ingestel na die tydsduur wat benodig sou word om ’n ondergrondse kerntoets uit te voer.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 13) In 1987 het Krygkor die toetsskagte by Vastrap, asook ’n gegalvaniseerde sinkplaatstruktuur wat oor een van die twee skagte opgerig is, geïnspekteer.<ref name="Stumpf"/> In 1988 is die Sirkel-fasiliteit met nuwe installasies saamgevoeg om die Advena Sentrale Laboratoriums te vorm.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 6) Toe die Suid-Afrikaanse regering in November 1989 die formele besluit geneem het om die kernwapenprogram te beëindig, was een toetstoestel en vyf volledig gekwalifiseerde, aflewerbare kanonlooptipe kernwapens reeds voltooi. Daarbenewens was die hoogsverrykte uraankern (HEU) en verskeie nie-kernkomponente vir ’n sewende toestel reeds vervaardig. <ref name=" Von Baeckmann etal "/> ===Aflewering van die kernwapens=== [[Lêer:Canberra no. 458 b.jpg|links|duimnael|‘n SALM Canberra T.4   ]] [[Lêer:RSA-3-002 (cropped).jpg|duimnael|Die konsep RSA-3 ruimte lanseerder.]] Die kernwapens was oorspronklik gekonfigureer om afgelewer te word vanaf een van verskeie vliegtuigtipes wat toe in diens van die [[Suid-Afrikaanse Lugmag]] (SAAF) was, insluitend die [[English Electric Canberra|Canberra B12]] en die [[Blackburn Buccaneer|Hawker Siddeley Buccaneer]]. Kommer oor die kwesbaarheid van die verouderende vliegtuie vir die Kubaanse lugafweernetwerk in [[Angola]] het die SAW daarna gelei om missielgebaseerde afleweringstelsels te ondersoek.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M7wIryQK6UkC&pg=PA10|title=Out of (South) Africa: Pretorias Nuclear Weapons Experience|first=Roy E.|last=Horton|date=6 Mei 2018|publisher=DIANE Publishing|access-date=6 Mei 2018|via=Google Books|isbn=9781428994843}}</ref> Die missiele sou gebaseer wees op die RSA-3 en RSA-4 lanseerders wat reeds vir die Suid-Afrikaanse ruimteprogram gebou en getoets is. Volgens Al J Venter, outeur van ''How South Africa Built Six Atom Bombs'', was hierdie missiele onversoenbaar met die beskikbare groot Suid-Afrikaanse kernplofkoppe. Venter beweer dat die RSA-reeks, wat ontwerp is vir 'n vrag van 340 kg, 'n plofkop van sowat 200 kg sou voorstel, "ver bo SA se beste pogings van die laat 1980's." Venter se analise is dat die RSA-reeks bedoel was om 'n geloofwaardige afleweringstelsel te vertoon, gekombineer met 'n aparte kerntoets in 'n finale diplomatieke beroep op die wêreldmoondhede in 'n noodgeval, al was hulle nooit bedoel om saam in 'n bewapende stelsel gebruik te word nie.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|title=''Book Review: How SA built six atom bombs'' - defenceWeb|first=Leon|last=Engelbrecht|website=www.defenceweb.co.za|access-date=6 Mei 2018|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140826194106/http://www.defenceweb.co.za/index.php?option=com_content&view=article&id=5942:book-review-how-sa-built-six-atom-bombs-&catid=57:Book+Reviews&Itemid=141|archive-date=26 Augustus 2014|df=dmy-all}}</ref> ===Tegniese eienskappe van die kernwapens=== Hierdie relatief eenvoudige kanonlooptipe toestelle is ontwerp om sonder neutroninisieerders te funksioneer.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 7) Die beraamde plofkrag van die wapens het tussen 10 en 18 kiloton TNT gewissel. Omdat geen kernwapentoets ooit uitgevoer is nie, is die werklike plofkrag egter nooit eksperimenteel bevestig nie.<ref name=" Buys 1993 "> Buys, A. “''South Africa’s Nuclear Weapons Capability'',” ''Salvo'', 2/93, 1993. )</ref> (bl. 18) ===Koste en omvang van die program=== Daar bestaan beduidende verskille in ramings van die werklike koste van Suid-Afrika se kernwapenprogram. Waldo Stumpf het die totale uitgawe oor die volle duur van die program op ongeveer R680 miljoen beraam.<ref name="Stumpf"/> David Fig voer egter aan dat die breër kernprogram Suid-Afrika tussen 1970 en 1995 sowat R20 miljard gekos het.<ref>SABC, Special Assignment, Programme on the South African Nuclear Industry, SABC- 3, 16 Maart 1999.</ref> Suid-Afrika het moontlik tot 400 kg hoogsverrykte uraan (HEU) geproduseer,<ref name=" Lockwood & Wolfsthal ">Lockwood, D. and Wolfsthal, J.B. “Nuclear Weapon Development and Proliferation,” in Stockholm International Peace Research Institute SIPRI Yearbook 1993: World Armaments and Disarmament, Oxford University Press, 1993.</ref> (bl. 253) hoewel die vervaardiging daarvan in November 1989 beëindig is.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "> Albright, D., Berkhout, F. and Walker, W. Plutonium and Highly Enriched Uranium 1996: World Inventories, Capabilities and Policies, SIPRI, Oxford University Press, 1997.</ref> (bl. 380) Die Y-aanleg is kort daarna, op 1 Februarie 1990, gesluit. Teen dié tyd het Suid-Afrika, buiten die erkende kernwapenstate, oor die grootste uraanverrykingsprogram beskik wat nie onder toesig van die Internasionale Atoomenergieagentskap (IAEA) gestaan het nie.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 369) ===Van siviele program na militêre vermoë=== Die militêre kernprogram is grootliks moontlik gemaak deur die voorafgaande ontwikkeling van Suid-Afrika se kernbedryf en die vroeë werk aan siviele kernploftoestelle. Die mees komplekse fases van ’n kernwapenprogram — naamlik die verkryging van voldoende splytbare materiaal en die ontwerp van ’n basiese kernploftoestel — was reeds afgehandel.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Ná die internasionale reaksie op die beplande kerntoets het dit feitlik onmoontlik geword om die program openlik as ’n siviele of “vreedsame” kernontploffingsprojek voort te sit. Tog het die bestaande tegnologiese vordering Suid-Afrika se besluitnemers in ’n besondere posisie geplaas. Op grond van die werk wat reeds voltooi is, het dit tegnies hoogs waarskynlik gelyk dat ’n funksionele strategiese kernwapen ontwikkel kon word.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.175) Die faktore en aansporings wat hierdie besluit beïnvloed het, word later in meer besonderhede bespreek. ==Beëindiging van die kernwapenvermoë== ===Politieke besluit en hersiening van die program=== Die nuwe Staatspresident, F. W. de Klerk, is ná sy bewindsoorname op instruksie van die Witvlei-komitee oor die status van die kernwapenprogram ingelig. Hoewel hy reeds as Minister van Mynbou en later Minerale- en Energiesake tot 1982 by die ontwikkeling betrokke was, het hy ’n volledige hersiening van Suid-Afrika se kernprogram en kernvermoë gelas..<ref name="Stumpf"/> ’n Interdepartementele komitee het die toekoms van die program ondersoek en die beëindiging daarvan aanbeveel.<ref>Onderhoud met Deon Smith op 13 Augustus 2001 in Pretoria.</ref> Hierdie aanbeveling is deur ’n ad hoc-kabinetskomitee aanvaar. Die komitee het besluit dat: *Suid-Afrika bereid sou wees om die Kern-nie-verspreidingsverdrag (NPT) te onderteken; *alle kernplofkoppe so gou moontlik ontmantel moes word; *die kernmateriaal uit die wapens hersmelt en by die AEK gestoor moes word; *die ongeveer 250 werknemers van Advena hertoegewys moes word; *’n bedrag van R52,2 miljoen vir die ontmantelingsproses bewillig moes word. <ref> AS:Minutes Archives Group, file 1/7/1/142, Memorandum No. 18 re Project Mantel, gedateer 2 Oktober 1990, soos aangehaal in Van der Westhuizen, L.J. and Le Roux, J.H. ARMSCOR: ''The Leading Edge'', Institute for Contemporary History, UOFS, ongepubliseerde boek, Bloemfontein, 1997. bl, 181.</ref> ===Ontmanteling van die arsenaal=== Op 26 Februarie 1990 het President De Klerk skriftelike instruksies uitgereik om die kernwapenprogram te beëindig en alle bestaande wapens te ontmantel. Die bestaan van die program is nie op daardie stadium erken nie. Die kernmateriaal is gesmelt en aan die AEK terugbesorg ter voorbereiding van Suid-Afrika se toetreding tot die NPT.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl.16) Suid-Afrika se toetreding tot die NPT op 10 Julie 1991 is onmiddellik gevolg deur die ondertekening van 'n omvattende veiligheidsooreenkoms (INFCIRC/394) met die IAEO op 16 September 1991. Vier dae later het die IAEO se Algemene Konferensie 'n resolusie aangeneem wat daarop gemik was om die vroeë implementering van die veiligheidsooreenkoms en die verifikasie van die volledigheid van die inventaris van Suid-Afrika se kerninstallasies en -materiaal te verseker.<ref name=" Von Baeckmann etal "/> 'n Aanvanklike inventaris van kernmateriaal is op 30 Oktober 1991 aan die IAEA voorgelê.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Toetreding tot die NPT en IAEO-verifikasie=== Na Suid-Afrika se toetreding tot die NPT in September 1991 het inspekteurs van die IAEO begin om die land se verklaarde voorraad splytbare materiaal te verifieer en dit onder die organisasie se veiligheidsmaatreëls te plaas. Hierdie proses was die mees ingewikkelde taak wat die IAEO se Veiligheidsinspektoraat tot op daardie stadium aangepak het, aangesien Suid-Afrika vir langer as ’n dekade uraan van wapengraad vervaardig het. Teen die einde van 1992 het die IAEO meer as 75 terreine in Suid-Afrika geïnspekteer.<ref name=" Lockwood & Wolfsthal "/> (bl. 253) ===Probleme met die verifikasieproses=== Ondanks die mate van deursigtigheid was dit uiters moeilik om die volledigheid van Suid-Afrika se inventaris te bevestig. Die IAEO moes produksie- en materiaalrekords oor ’n tydperk van meer as twintig jaar ontleed. Volgens Waldo Stumpf het die “... verifikasie van die HEU-uitset van die loodsverrykingsaanleg — deur middel van ’n materiaalbalansberekening gebaseer op die aanleg se bedryfsrekords, asook op die natuurlike uraaninsette, uitgeputte uraanuitsette en gasverliese tydens die proses — ’n besonder ingewikkelde uitdaging gebied.” <ref name=" Stumpf 1996 "> Stumpf, W. “''South Africa’s Nuclear Weapons Program: From Deterrence to Dismantlement'',” ''Arms Control Today'', Desember 1995/Januarie 1996.</ref> (bl. 7) ===Afskaling van Advena=== Verskeie moontlike kommersiële gebruike vir die Advena-fasiliteite is ondersoek, maar geen daarvan was suksesvol nie. Teen die einde van 1991 is ongeveer die helfte van Advena se personeelkorps van sowat 230 werknemers afgelê. Minder as twee jaar later is al die maatskappy se bedrywighede beëindig, waarna die oorblywende personeel na die aangrensende ammunisievervaardigingsfiliaal, Pretoria Metal Pressings, oorgeplaas is.<ref name=" Viljoen & Smith "/> (bl. 10). ===Openbare bekendmaking van die program=== Dit was eers op 24 Maart 1993 — vier jaar nadat hy die vernietiging van die arsenaal gelas het — dat President F. W. de Klerk Suid-Afrika se kernwapenprogram amptelik in die openbaar erken het. Die regering was bekommerd dat ’n vroeëre bekendmaking van die kernarsenaal tot konfronterende IAEO-inspeksies kon lei, soortgelyk aan dié wat destyds in Irak plaasgevind het.<ref name=" Albright 1994 "/> (bl. 2) De Klerk se aankondiging in die Parlement het gevolg op toenemende internasionale en binnelandse druk om die program openbaar te maak — iets wat reeds wyd vermoed is. In sy toespraak het hy self na hierdie druk verwys en melding gemaak van bewerings in die media, sowel as deur sekere lande, dat Suid-Afrika nie sy volle voorraad hoogsverrykte uraan (HEU) verklaar het nie. Volgens hom was sulke bewerings nadelig vir Suid-Afrika se pogings om sy kerninfrastruktuur te kommersialiseer en meer samewerkende betrekkinge met ander lande te ontwikkel.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 381) ===Finale IAEO-verifikasie=== Na aanleiding van die aankondiging deur die regering het die IAEO 'n span vir die verifikasie van veiligheidsmaatreëls na Suid-Afrika gestuur om te verseker dat alle kernmateriaal se bestaan verantwoordbaar is. Teen die tyd van die IAEO-span se besoek in April 1993 was die ontmanteling en vernietiging van wapens en komponente en die vernietiging van die tegniese dokumentasie byna voltooi. Die ontmanteling van rekords rakende die HEU-komponente van die wapens was beskikbaar en het voldoende besonderhede verskaf om die Krygkor-data te korreleer met die ooreenstemmende data in die kernmateriaalrekeningkundige rekords wat deur die AEK gehou word.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 8) Met behulp van gedetailleerde daaglikse bedryfsrekords van die aanleg, tesame met ondersteunende tegniese data, het die IAEO die daaglikse produksie van hoogsverrykte uraan (HEU) by die Y-aanleg gerekonstrueer. Die agentskap het tot die gevolgtrekking gekom dat die “...hoeveelhede HEU wat deur die aanleg geproduseer kon word, ooreenstem met die hoeveelhede wat in die aanvanklike verslag verklaar is”.<ref name=" IAEA 1993 "/> (bl. 10-11) Prakties beteken dit dat die verskil tussen die IAEO se beraamde HEU-produksie en Suid-Afrika se verklaarde produksie minder was as ’n sogenaamde “beduidende hoeveelheid”, naamlik 25 kg wapengraad-uraan.<ref name=" Albright, Berkhout & Walker "/> (bl. 378) Ná die beëindiging van Suid-Afrika se kernwapenprogram het die regering hom formeel tot kern-nie-verspreiding verbind en vervolgens ’n beleid van nie-verspreiding geïmplementeer. ===Vestiging van ’n beleid van nie-verspreiding=== Die besluit om die kernwapenprogram te beëindig, was een van die eerste belangrike besluite wat tydens President F. W. de Klerk se ampstermyn geneem is. Om te verseker dat die beëindiging van die program volledig en geloofwaardig deur die IAEO geverifieer kon word, is omvangryke werk onderneem. Hierdie proses is verder versterk deur die latere openbare erkenning van Suid-Afrika se kernwapenvermoë en die addisionele verifikasie deur die IAEO. Gedurende hierdie fase is die vermoë doelbewus vernietig en nasionale sowel as internasionale maatreëls ingestel om dit vir Suid-Afrika prakties onmoontlik te maak om die program weer te hervat.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ===Beëindiging van die missielprogram=== In 1994 het Suid-Afrika, onder druk van die Verenigde State, ook ingestem om nie langafstandmissiele te ontwikkel nie en om die fasiliteite en toerusting wat vir die bou van groot ruimtelanseervoertuie gebruik is, af te breek. Nadat die belangrikste lanseerterreine en verwante infrastruktuur in 1995 gesloop is, is Suid-Afrika toegelaat om by die missieltegnologiebeheerregime (MTCR) aan te sluit — ’n internasionale groep lande wat die verspreiding van langafstandmissieltegnologie probeer beperk. As deel van hierdie proses het Suid-Afrika groter toegang tot die hoëtegnologie- en militêre markte van geïndustrialiseerde lande verkry.<ref>Wisconsin Project on Nuclear Arms Control, “South Africa Gives Up Nukes and Missiles: Now Gets High-Tech Imports,” ''Risk Report'' Vol. 2, No.1, Januarie/Februarie 1996, bl. 1, CD ROM gedateer Mei/Junie 1998.</ref> Hierdie stappe het uiteindelik die grondslag gevorm vir die Suid-Afrikaanse regering se latere sterk ondersteuning van internasionale norme oor kernwapen-nie-verspreiding.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178) ==Suid-Afrika as aktiewe ondersteuner van die nie-verspreidingsnorm== Na die beëindiging van sy kernwapenprogram het Suid-Afrika hom toenemend as ’n voorstander van internasionale nie-verspreiding en ontwapening begin posisioneer. Die land het wetgewende en institusionele maatreëls ingestel om die verspreiding van massavernietigingswapens te voorkom. Die Wet op die Nie-verspreiding van Wapens van Massavernietiging is op 16 Augustus 1993 in werking gestel. Hierdie wetgewing het die staat die nodige bevoegdheid gegee om die handel in Suid-Afrikaanse toerusting, materiale en tegnologie wat moontlik vir die ontwikkeling van massavernietigingswapens aangewend kan word, streng te beheer.<ref name=" DFA1 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Policy on the Non-Proliferation of Weapons of Mass Destruction , South African Communications Service, Cape Town, 1995.</ref> (bl. 8). Die beheermaatreëls het ook sogenaamde “dubbele gebruik”-toerusting en -tegnologie ingesluit. Hierdie term verwys na produkte en kennis wat vir vreedsame siviele doeleindes gebruik kan word, maar ook aangewend kan word in die vervaardiging van massavernietigingswapens. Suid-Afrika se benadering tot nie-verspreidingsbeheer het berus op die registrasie van individue en ondernemings, sowel as die uitreiking van permitte wat aan spesifieke eindgebruikvoorwaardes gekoppel is. Aansoeke vir permitte is deur die Suid-Afrikaanse Raad vir Nie-verspreiding beoordeel en goedgekeur nadat interdepartementele ondersoeke, oorwegings en aanbevelings afgehandel is.<ref name=" DFA2 1995 ">Department of Foreign Affairs, South Africa’s Position on Matters Nuclear , Ongepubliseerde dokument, Julie 1995.</ref> (bl. 28). Die Wet op Nie-verspreiding het verder die nodige regsraamwerk geskep vir die uitvoering van Suid-Afrika se internasionale verpligtinge rakende nie-verspreiding en ontwapening. Hierdie verpligtinge het voortgespruit uit die land se deelname aan verskeie internasionale konvensies en uitvoerbeheerregimes. Die nuwe demokratiese regering wat in 1994 aan bewind gekom het, het hierdie beleid bevestig en daarna verder uitgebrei.<ref name="VanVuuren2003"/>(bl.178-179) Om 'n duidelike beleid oor die nie-verspreiding van massavernietigingswapens te implementeer, het die Suid-Afrikaanse Kabinet op 31 Augustus 1994 'n voorstel van die [[Minister van Buitelandse Sake]] aanvaar dat Suid-Afrika: *“'n aktiewe deelnemer aan die verskeie nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe moet wees, *in die openbaar standpunte moet inneem wat die nie-verspreiding van massavernietigingswapens ondersteun met die doel om internasionale vrede en veiligheid te bevorder, en *sy posisie as 'n lid van die verskaffersregimes, die Afrikagroep en die [[Beweging van Onverbonde Lande]] (BOL) moet gebruik om die belangrikheid van nie-verspreiding te bevorder en te verseker dat hierdie beheermaatreëls nie ontwikkelende lande toegang tot gevorderde tegnologieë wat vir vreedsame doeleindes en hul ontwikkelingsbehoeftes benodig word, ontken nie.”<ref name=" DFA1 1995 "/>, (bl. 7 – 8) Suid-Afrika as die eerste land in [[Afrika]], asook binne die BOL wat lid is van — of daarna streef om deel te wees van — al die belangrikste nie-verspreidingsregimes en verskaffersgroepe. As ’n staat met erkende gevorderde tegnologiese vermoëns word Suid-Afrika in verskeie sektore as ’n relatief ontwikkelde land beskou. Hierdie posisie stel die land in staat om as brug tussen die ontwikkelde en ontwikkelende wêreld op te tree: aan die een kant bevorder dit samewerking met gevorderde nywerheidslande, terwyl dit terselfdertyd die bekommernisse van ontwikkelende state aanspreek oor toegang tot tegnologie wat noodsaaklik is vir ekonomiese en wetenskaplike ontwikkeling.<ref name=" DFA 1997 ">Department of Foreign Affairs, Non-Proliferation and Disarmament of Weapons of Mass Destruction: A South African Perspective , Ongepubliseerde dokument, Junie 1997.</ref> (bl. 3) Volgens die voormalige minister van buitelandse sake, [[Alfred Nzo]], het Suid-Afrika hom daartoe verbind om “beide die kernwapenstate en die drumpelstate te betrek om op ’n konstruktiewe en vasberade wyse met kernontwapening voort te gaan”.<ref>[[Alfred Baphethuxolo Nzo|Nzo, A]]. “Weapons that do not Respect Borders: South Africa has a Proud Record of Opposition to Nuclear Proliferation,” [[Pretoria News]] , 21 Mei 1998.</ref> Deur die voortsetting van die vorige regering se nie-verspreidingsbeleid, tesame met die beleid wat ná 1994 deur die demokratiese regering aanvaar is, het Suid-Afrika die eerste [[ontwikkelende land]] geword wat aan die meeste van die belangrikste kernverwante nie-verspreidingsregimes en beheermaatreëls deelgeneem het. Dit sluit onder meer die Zangger Committee (1993), die Nuclear Suppliers Group (NSG) in 1995, die Missile Technology Control Regime (MTCR) in 1995, en die Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT) in 1999. Suid-Afrika het verder ’n aktiewe rol gespeel in die onderhandelinge oor die African Nuclear-Weapon-Free Zone Treaty, beter bekend as die Pelindaba-verdrag, saam met ander Afrikastate. Die verdrag is daarop gemik om ’n kernwapenwedloop op die Afrika-vasteland te voorkom en die ontplooiing of invoering van kernploftoestelle deur enige staat in Afrika te verbied.<ref>SAPA Report, “Background on Role and Activities of the IAEA,” 9 April 2001.</ref> ==Sien ook== * [[Suid-Afrika se wapens van massavernietiging]] ==Verwysings== {{Verwysings|4}} {{Normdata}} [[Kategorie:Kerntegnologie in Suid-Afrika]] [[Kategorie:Suid-Afrikaanse Weermag]] le8da9od5jqg596bgplpqiq3lw3fa4h 0 461223 2903067 2026-05-11T12:53:06Z Oesjaar 7467 Nuwe spesie met foto's, nog besig... 2903067 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] d4yy6xgde8hlutaapei4hxsodakxey8 2903071 2903067 2026-05-11T13:12:30Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903071 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 8d69t2welmnlfuujgpnhwol2fq6uhrp 2903074 2903071 2026-05-11T13:13:57Z Oesjaar 7467 /* Sinonieme */ verbeter 2903074 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] ttn1b7vvbz0846b9gk7nqv2mx5rhnbw 2903076 2903074 2026-05-11T13:14:43Z Oesjaar 7467 /* Sinonieme */ verbeter 2903076 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] 36thuyrs1htw86r1ecepc2wtgidtbaq 2903094 2903076 2026-05-11T14:22:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903094 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] 1n7l7j0cuh46j6efsle3wznpgqxdq97 2903096 2903094 2026-05-11T14:36:17Z Oesjaar 7467 /* Afrika */ Verbeter 2903096 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. === Australië === Die spesie kom in [[Nieu-Suid-Wallis]], die [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] edhsggar7x82son9tmqjn2n2an2z8mp 2903097 2903096 2026-05-11T14:36:45Z Oesjaar 7467 /* Bron */ Verbeter 2903097 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. === Australië === Die spesie kom in [[Nieu-Suid-Wallis]], die [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Bron == * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] tpy4n7vlllvyplcn32c4qnyq0286wgk 2903099 2903097 2026-05-11T14:44:03Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903099 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. Die boom se FSA-nommer is 103.8..<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. === Australië === Die spesie kom in [[Nieu-Suid-Wallis]], die [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2065-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8297a0a5-0933-45c2-bc47-b8b10ad9f094 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] 8yabv2u2kl7rnvfit8l5v4ratxn1lzg 2903101 2903099 2026-05-11T14:45:36Z Oesjaar 7467 /* Afrika */ Verbeter 2903101 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. Die boom se FSA-nommer is 103.8..<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] voor. === Australië === Die spesie kom in [[Nieu-Suid-Wallis]], die [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2065-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8297a0a5-0933-45c2-bc47-b8b10ad9f094 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] 1ecl7ur78jestvmnp7d60q0ltz4xlpu 2903306 2903101 2026-05-12T10:44:14Z Oesjaar 7467 /* Verspreiding */ verbeter 2903306 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. Die boom se FSA-nommer is 103.8..<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] voor. === Asië == Die spesie kom in [[Indië]], [[Java]], [[Jemen]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Thailand]] voor. === Australië === Die spesie kom in [[Nieu-Suid-Wallis]], die [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2065-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8297a0a5-0933-45c2-bc47-b8b10ad9f094 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] 9iwbz1oc69lmf4u4d3977icwnref3zy 2903307 2903306 2026-05-12T10:44:28Z Oesjaar 7467 /* = Asië */ Ai! 2903307 wikitext text/x-wiki {{Spesieboks | status = LC | status_system = iucn3.1 | name = Valspapierblom | image = | taxon = Pisonia aculeata | authority = [[Carolus Linnaeus|L.]], (1753) | synonyms = <center>[[#Sinonieme|Sien teks]]</center> }} '''''Pisonia aculeata''''' is 'n [[rankplant]] wat deel van die Nyctaginaceae [[Familie (biologie)|familie]] is. Die [[spesie]] is [[inheems]] aan [[Noord-Amerika|Noord-]] en [[Suid-Amerika]], [[Afrika]], [[Asië]] en [[Australië]]. Die boom se FSA-nommer is 103.8..<ref>https://www.treetags.co.za/national-list-of-indigenous-trees/</ref> == Verspreiding == === Afrika === Die spesie kom in [[Ethiopië]], [[Kenia]], [[Madagaskar]], [[Mosambiek]], [[Suid-Afrika]], [[Tanzanië]] en [[Uganda]] voor. In Suid-Afrika kom die spesie in [[KwaZulu-Natal]] voor. === Asië === Die spesie kom in [[Indië]], [[Java]], [[Jemen]], [[Saoedi-Arabië]] en [[Thailand]] voor. === Australië === Die spesie kom in [[Nieu-Suid-Wallis]], die [[Noordelike Gebied]], [[Queensland]] en [[Wes-Australië]] voor. == Galery == <gallery> Pisonia aculeata3.jpg Pisonia aculeata1.jpg Pisonia aculeata9.jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (2).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (4).jpg Pisonia minor Choisy - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (5).jpg </gallery> == Sinonieme == {{div col|colwidth=20em}} * ''Pallavia aculeata'' <small>(L.) Vell.</small> * ''Pisonia aculeata var. guaranitica'' <small>Chodat</small> * ''Pisonia aculeata var. hirsutissima'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia aculeata var. luensis'' <small>Gagnep.</small> * ''Pisonia aculeata var. typica'' <small>Heimerl</small> * ''Pisonia acuminata'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia anisophylla'' <small>Hassk.</small> * ''Pisonia comosa'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia cordifolia'' <small>Mart. ex J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia crenulata'' <small>J.A.Schmidt</small> * ''Pisonia florida var. pabstiana'' <small>Schltdl.</small> * ''Pisonia georgina'' <small>Wall.</small> * ''Pisonia grandifolia'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia helleri'' <small>Standl.</small> * ''Pisonia limonella'' <small>Blume</small> * ''Pisonia loranthoides'' <small>Kunth</small> * ''Pisonia minor'' <small>Choisy</small> * ''Pisonia mitis'' <small>L.</small> * ''Pisonia monotaxadenia'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia nitida'' <small>Willd. ex Ettingsh.</small> * ''Pisonia pallavia'' <small>Steud.</small> * ''Pisonia pedicellaris'' <small>Griseb. ex C.Wright</small> * ''Pisonia tellulata'' <small>Huber</small> * ''Pisonia uniseriata'' <small>C.Wright</small> * ''Pisonia villosa'' <small>Poir.</small> * ''Pisonia yagua-pinda'' <small>D.Parodi</small> * ''Tragularia horrida'' <small>J.Koenig ex Roxb.</small> {{div col end}} == Sien ook == * [[Alfabetiese lys van Suid-Afrikaanse bome]] == Verwysings == {{verwysings}} == Bronnelys == * [https://redlist.sanbi.org/species.php?species=2065-1 REDLIST Sanbi] * [https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:326897-2 Plants of the World] * [https://biodiversityadvisor.sanbi.org/search/detail/8297a0a5-0933-45c2-bc47-b8b10ad9f094 Biodiversityadvisor] {{Taksonbalk}} [[Kategorie:Pisonia|aculeata]] [[Kategorie:Flora van Australië]] [[Kategorie:Flora van Ethiopië]] [[Kategorie:Flora van Kenia]] [[Kategorie:Flora van Madagaskar]] [[Kategorie:Flora van Mosambiek]] [[Kategorie:Flora van Suid-Afrika]] [[Kategorie:Flora van Tanzanië]] [[Kategorie:Flora van Uganda]] 802o9l5sg7a15ky4n89r8y4nevsupf6 1 461224 2903093 2026-05-11T14:14:44Z Oesjaar 7467 Verbeter. 2903093 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461225 2903098 2026-05-11T14:40:53Z Oesjaar 7467 Aanstuur 2903098 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Pisonia aculeata]] hts0c50hi072idrw8ilr3m7cek3cl7b 0 461226 2903104 2026-05-11T15:01:08Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Ceraria longipedunculata]] na [[Portulacaria longipedunculata]] oor 'n aanstuur geskuif 2903104 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Portulacaria longipedunculata]] 8g59f1q6hdxs2r02ldr82z0bprcq9uu 1 461227 2903106 2026-05-11T15:01:08Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Bespreking:Ceraria longipedunculata]] na [[Bespreking:Portulacaria longipedunculata]] geskuif 2903106 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Portulacaria longipedunculata]] 43ifum5y5u3vl0hvm3ag9x6oww45k30 0 461228 2903110 2026-05-11T15:35:57Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg|duimnael]] '''Halil Turgut Özal''' ([[13 Oktober]] [[1927]] – [[17 April]] [[1993]]) was 'n Turkse politikus, burokraat, ingenieur en staatsman wat van 1989 tot 1993 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Hy was voorheen van 1983 tot 1989 die [[eerste minister]] van Turkye as die leier van die Moederlandparty. Hy was die adjunk-eerste minister van Turkye in die militêre regering van Bülend Ulusu tussen 198...' 2903110 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Turgut Özal as Turkish Prime Minister.jpg|duimnael]] '''Halil Turgut Özal''' ([[13 Oktober]] [[1927]] – [[17 April]] [[1993]]) was 'n Turkse politikus, burokraat, ingenieur en staatsman wat van 1989 tot 1993 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Hy was voorheen van 1983 tot 1989 die [[eerste minister]] van Turkye as die leier van die Moederlandparty. Hy was die adjunk-eerste minister van Turkye in die militêre regering van Bülend Ulusu tussen 1980 en 1982. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]] [[Kategorie:Geboortes in 1927]] [[Kategorie:Sterftes in 1993]] 6rv7uh8kbkb2bmhayceaih0jj8m5e8a 0 461229 2903111 2026-05-11T15:42:35Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Suleyman Demirel 1998.jpg|duimnael]] '''Sami Süleyman Gündoğdu Demirel''' ([[1 November]] [[1924]] – [[17 Junie]] [[2015]]) was 'n Turkse politikus, ingenieur en staatsman wat van 1993 tot 2000 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Hy het voorheen sewe keer tussen 1965 en 1993 as [[eerste minister]] van Turkye gedien. Hy was die leier van die Geregtigheidsparty (AP) van 1964 tot 1980 en die leier van die Ware Padparty (DYP) van 1987 tot 1993. ==...' 2903111 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Suleyman Demirel 1998.jpg|duimnael]] '''Sami Süleyman Gündoğdu Demirel''' ([[1 November]] [[1924]] – [[17 Junie]] [[2015]]) was 'n Turkse politikus, ingenieur en staatsman wat van 1993 tot 2000 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Hy het voorheen sewe keer tussen 1965 en 1993 as [[eerste minister]] van Turkye gedien. Hy was die leier van die Geregtigheidsparty (AP) van 1964 tot 1980 en die leier van die Ware Padparty (DYP) van 1987 tot 1993. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]] [[Kategorie:Geboortes in 1924]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] kjy51zhg5npzr5o5krvgmf96qq5w7st 0 461230 2903112 2026-05-11T15:49:57Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Ahmet Necdet Sezer.jpg|duimnael]] '''Ahmet Necdet Sezer''' (gebore [[13 September]] [[1941]]) is 'n Turkse staatsman en regter wat van 2000 tot 2007 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Voorheen was hy van Januarie 1998 tot Mei 2000 president van die Konstitusionele Hof van Turkye. Die Groot Nasionale Vergadering van Turkye het Sezer in 2000 as president verkies nadat [[Süleyman Demirel]] se sewejaartermyn verstryk het. Hy is in 2007 deur Abdullah...' 2903112 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Ahmet Necdet Sezer.jpg|duimnael]] '''Ahmet Necdet Sezer''' (gebore [[13 September]] [[1941]]) is 'n Turkse staatsman en regter wat van 2000 tot 2007 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Voorheen was hy van Januarie 1998 tot Mei 2000 president van die Konstitusionele Hof van Turkye. Die Groot Nasionale Vergadering van Turkye het Sezer in 2000 as president verkies nadat [[Süleyman Demirel]] se sewejaartermyn verstryk het. Hy is in 2007 deur [[Abdullah Gül]] opgevolg. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn|Ahmet Necdet Sezer}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Necdet Sezer, Ahmet}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Geboortes in 1941]] [[Kategorie:Lewende mense]] 7albk3eh5eev4qm9v7qkwod3znphxrn 0 461231 2903113 2026-05-11T15:56:32Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Kenan Evren (cropped).png|duimnael]] '''Ahmet Kenan Evren''' ([[17 Julie]] [[1917]] – [[9 Mei]] [[2015]]) was 'n Turkse militêre offisier wat van 1982 tot 1989 as die 7de [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Hy het die pos oorgeneem deur die militêre staatsgreep van 1980 te lei. Op 18 Junie 2014 het 'n Turkse hof hom tot lewenslange gevangenisstraf en degradering van sy militêre rang (van soldaat tot soldaat van leërgeneraal) gevonnis vir die leid...' 2903113 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Kenan Evren (cropped).png|duimnael]] '''Ahmet Kenan Evren''' ([[17 Julie]] [[1917]] – [[9 Mei]] [[2015]]) was 'n Turkse militêre offisier wat van 1982 tot 1989 as die 7de [[president]] van [[Turkye]] gedien het. Hy het die pos oorgeneem deur die militêre staatsgreep van 1980 te lei. Op 18 Junie 2014 het 'n Turkse hof hom tot lewenslange gevangenisstraf en degradering van sy militêre rang (van soldaat tot soldaat van leërgeneraal) gevonnis vir die leiding van die militêre staatsgreep in 1980. Hy is skuldig bevind aan die belemmering van [[demokrasie]] deur die afsetting van die eerste minister [[Süleyman Demirel]] en aan die afskaffing van die parlement, senaat en die grondwet. Hierdie vonnis was onder appèl ten tyde van sy dood. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Turkse militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1917]] [[Kategorie:Sterftes in 2015]] hgj6fcl1fbo6sfmb5m4zwqxcaccdsg1 0 461232 2903114 2026-05-11T16:01:05Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met ''''Fahri Sabit Korutürk''' ([[15 Augustus]] [[1903]] – [[12 Oktober]] [[1987]]) was 'n Turkse admiraal, diplomaat en politikus wat van 1973 tot 1980 die [[president]] van [[Turkye]] was. Voor sy presidentskap het hy van 1957 tot 1960 as die bevelvoerder van die Turkse vlootmagte gedien. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Turkse militariste]] Kate...' 2903114 wikitext text/x-wiki '''Fahri Sabit Korutürk''' ([[15 Augustus]] [[1903]] – [[12 Oktober]] [[1987]]) was 'n Turkse admiraal, diplomaat en politikus wat van 1973 tot 1980 die [[president]] van [[Turkye]] was. Voor sy presidentskap het hy van 1957 tot 1960 as die bevelvoerder van die Turkse vlootmagte gedien. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Turkse militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1903]] [[Kategorie:Sterftes in 1987]] j416y8phvh3n8uwsv3qg9o1t0202csi 0 461233 2903117 2026-05-11T16:06:11Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Turkse chef Generale staf (Generaal Sunay), Bestanddeelnr 916-7535 (cropped).jpg|duimnael]] '''Ahmet Cevdet Sunay''' (10 Februarie [[1899]] – 22 Mei [[1982]]) was 'n Turkse politikus en militêre offisier wat van 1966 tot 1973 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Turkse militariste]] Kategorie:Gebo...' 2903117 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Turkse chef Generale staf (Generaal Sunay), Bestanddeelnr 916-7535 (cropped).jpg|duimnael]] '''Ahmet Cevdet Sunay''' (10 Februarie [[1899]] – 22 Mei [[1982]]) was 'n Turkse politikus en militêre offisier wat van 1966 tot 1973 as [[president]] van [[Turkye]] gedien het. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Turkse militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1982]] iqfur36vraj4i8pj7kfu2wc9b4gu3zz 0 461234 2903118 2026-05-11T16:10:35Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Cemal Gürsel (1960) (cropped).jpg|duimnael]] '''Cemal Gürsel''' ([[13 Oktober]] [[1895]] – [[14 September]] [[1966]]) was 'n Turkse militêre offisier en politikus wat die [[president]] van [[Turkye]] was, en van 1960 tot 1966 gedien het nadat hy in 'n staatsgreep aan bewind gekom het. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] Kategorie:Eerste Ministers van...' 2903118 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Cemal Gürsel (1960) (cropped).jpg|duimnael]] '''Cemal Gürsel''' ([[13 Oktober]] [[1895]] – [[14 September]] [[1966]]) was 'n Turkse militêre offisier en politikus wat die [[president]] van [[Turkye]] was, en van 1960 tot 1966 gedien het nadat hy in 'n staatsgreep aan bewind gekom het. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Presidente van Turkye}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]] [[Kategorie:Turkse militariste]] [[Kategorie:Geboortes in 1895]] [[Kategorie:Sterftes in 1966]] mvhdwnbava575ltu13ij58r5q31ekbz 0 461235 2903119 2026-05-11T16:19:38Z ~2026-19905-25 205527 Nuwe bladsy geskep met '[[Lêer:Adnan Menderes VI. Yasama Dönemi.jpg|duimnael]] '''Ali Adnan Ertekin Menderes''' ([[1899]] – [[17 September]] [[1961]]) was 'n Turkse politikus wat tussen 1950 en 1960 as [[Eerste minister]] van [[Turkye]] gedien het. Hy was een van die stigters van die Demokratiese Party (DP) in 1946, die vierde wettige opposisieparty van Turkye. Hy is verhoor en gehang onder die militêre junta na die staatsgreep van 1960, saam met twee ander kabinetslede, Fatin Rüşt...' 2903119 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Adnan Menderes VI. Yasama Dönemi.jpg|duimnael]] '''Ali Adnan Ertekin Menderes''' ([[1899]] – [[17 September]] [[1961]]) was 'n Turkse politikus wat tussen 1950 en 1960 as [[Eerste minister]] van [[Turkye]] gedien het. Hy was een van die stigters van die Demokratiese Party (DP) in 1946, die vierde wettige opposisieparty van Turkye. Hy is verhoor en gehang onder die militêre junta na die staatsgreep van 1960, saam met twee ander kabinetslede, Fatin Rüştü Zorlu en Hasan Polatkan. Gedurende sy ampstermyn het Turkye aan die [[Korea-oorlog]] deelgeneem en is in 1952 tot [[NAVO]] toegelaat. Hy was die laaste Turkse politieke leier wat na 'n militêre staatsgreep tereggestel is. Hy is ook een van die vier politieke leiers van die Turkse Republiek wat met 'n [[mausoleum]] vereer is, die ander is [[Mustafa Kemal Atatürk|Kemal Atatürk]], [[Süleyman Demirel]] en [[Turgut Özal]]. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Presidente van Turkye]] [[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1961]] ddou59thzcezgg2vf9qr5ppwct9h3bm 2903120 2903119 2026-05-11T16:19:51Z ~2026-19905-25 205527 2903120 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Adnan Menderes VI. Yasama Dönemi.jpg|duimnael]] '''Ali Adnan Ertekin Menderes''' ([[1899]] – [[17 September]] [[1961]]) was 'n Turkse politikus wat tussen 1950 en 1960 as [[Eerste minister]] van [[Turkye]] gedien het. Hy was een van die stigters van die Demokratiese Party (DP) in 1946, die vierde wettige opposisieparty van Turkye. Hy is verhoor en gehang onder die militêre junta na die staatsgreep van 1960, saam met twee ander kabinetslede, Fatin Rüştü Zorlu en Hasan Polatkan. Gedurende sy ampstermyn het Turkye aan die [[Korea-oorlog]] deelgeneem en is in 1952 tot [[NAVO]] toegelaat. Hy was die laaste Turkse politieke leier wat na 'n militêre staatsgreep tereggestel is. Hy is ook een van die vier politieke leiers van die Turkse Republiek wat met 'n [[mausoleum]] vereer is, die ander is [[Mustafa Kemal Atatürk|Kemal Atatürk]], [[Süleyman Demirel]] en [[Turgut Özal]]. == Eksterne skakels == {{Commons-kategorie inlyn}} {{Saadjie}} {{Normdata}} [[Kategorie:Eerste Ministers van Turkye]] [[Kategorie:Geboortes in 1899]] [[Kategorie:Sterftes in 1961]] 8lja961ed3fw7mari3l0xcop1jo28u3 0 461236 2903124 2026-05-11T16:34:43Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Ceraria fruticulosa]] na [[Portulacaria fruticulosa]] oor 'n aanstuur geskuif: Taksonomiese naam het verander. 2903124 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Portulacaria fruticulosa]] i32ns51c7mj5xr1m3ijojqb9s246z1t 1 461237 2903126 2026-05-11T16:34:43Z Oesjaar 7467 Oesjaar het bladsy [[Bespreking:Ceraria fruticulosa]] na [[Bespreking:Portulacaria fruticulosa]] geskuif: Taksonomiese naam het verander. 2903126 wikitext text/x-wiki #AANSTUUR [[Bespreking:Portulacaria fruticulosa]] rng0anefn00up5vj1ixcgc7160vjpcg 0 461238 2903149 2026-05-11T17:53:41Z Sobaka 328 begin 2903149 wikitext text/x-wiki Die '''Sentrum vir Tekstegnologie''' ('''CTexT''') is ’n navorsings- en ontwikkelingsentrum van die [[Noordwes-Universiteit]] op die Potchefstroomkampus. Die sentrum fokus op mensetaaltegnologie, natuurliketaalverwerking en die ontwikkeling van taaltegnologieprodukte vir Suid-Afrikaanse tale.<ref>{{Cite web |url=https://humanities.nwu.ac.za/af/languages/tale |title=Centre for Text Technology (CTexT) |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> CTexT is op 1 Junie 2004 gestig as ’n selfstandige eenheid binne die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte van die Noordwes-Universiteit.<ref>{{Cite web |url=https://humanities.nwu.ac.za/af/centre-text-technology/navorsing-en-kundigheid |title=Navorsing en kundigheid |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> Die sentrum doen navorsing oor hulpbronskaars tale, veral Suid-Afrikaanse tale, en ontwikkel hulpmiddels soos speltoetsers, grammatikatoetsers, korpusse, [[Masjienvertaling|masjienvertaal]]hulpmiddels en ander digitale taaltegnologieë.<ref>{{Cite web |url=https://humanities.nwu.ac.za/af/ctext |title=Tuis nuut |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> CTexT het bekendheid verwerf vir die ontwikkeling van speltoetsers vir verskeie Suid-Afrikaanse tale, insluitend [[Afrikaans]], [[isiZulu]], [[isiXhosa]] en [[Setswana]]. Hierdie hulpmiddels is in samewerking met die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]) beskikbaar gestel.<ref>{{Cite web |url=https://www.nwu.ac.za/sites/www.nwu.ac.za/files/files/i-media/nwu%26uAFR052022/0006.html |title=Speltoetsers vir Suid-Afrikaanse Tale |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> Die sentrum is ook betrokke by die ''Autshumato''-projek, ’n oopbron-inisiatief vir meertalige vertaal- en taaltegnologie in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |url=https://autshumato.nwu.ac.za/about/ |title=About – The Autshumato Project |publisher=Autshumato |access-date=11 Mei 2026}}</ref> == Verwysings == <references /> 0fdje72a05oe7ter8g6mgdgr7bdx86l 2903150 2903149 2026-05-11T17:57:24Z Sobaka 328 kategorie 2903150 wikitext text/x-wiki Die '''Sentrum vir Tekstegnologie''' ('''CTexT''') is ’n navorsings- en ontwikkelingsentrum van die [[Noordwes-Universiteit]] op die Potchefstroomkampus. Die sentrum fokus op mensetaaltegnologie, natuurliketaalverwerking en die ontwikkeling van taaltegnologieprodukte vir Suid-Afrikaanse tale.<ref>{{Cite web |url=https://humanities.nwu.ac.za/af/languages/tale |title=Centre for Text Technology (CTexT) |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> CTexT is op 1 Junie 2004 gestig as ’n selfstandige eenheid binne die Fakulteit Lettere en Wysbegeerte van die Noordwes-Universiteit.<ref>{{Cite web |url=https://humanities.nwu.ac.za/af/centre-text-technology/navorsing-en-kundigheid |title=Navorsing en kundigheid |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> Die sentrum doen navorsing oor hulpbronskaars tale, veral Suid-Afrikaanse tale, en ontwikkel hulpmiddels soos speltoetsers, grammatikatoetsers, korpusse, [[Masjienvertaling|masjienvertaal]]hulpmiddels en ander digitale taaltegnologieë.<ref>{{Cite web |url=https://humanities.nwu.ac.za/af/ctext |title=Tuis nuut |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> CTexT het bekendheid verwerf vir die ontwikkeling van speltoetsers vir verskeie Suid-Afrikaanse tale, insluitend [[Afrikaans]], [[isiZulu]], [[isiXhosa]] en [[Setswana]]. Hierdie hulpmiddels is in samewerking met die Suid-Afrikaanse Sentrum vir Digitale Taalhulpbronne ([[SADiLaR]]) beskikbaar gestel.<ref>{{Cite web |url=https://www.nwu.ac.za/sites/www.nwu.ac.za/files/files/i-media/nwu%26uAFR052022/0006.html |title=Speltoetsers vir Suid-Afrikaanse Tale |publisher=Noordwes-Universiteit |access-date=11 Mei 2026}}</ref> Die sentrum is ook betrokke by die ''Autshumato''-projek, ’n oopbron-inisiatief vir meertalige vertaal- en taaltegnologie in Suid-Afrika.<ref>{{Cite web |url=https://autshumato.nwu.ac.za/about/ |title=About – The Autshumato Project |publisher=Autshumato |access-date=11 Mei 2026}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Potchefstroomse Universiteit vir Christelike Hoër Onderwys]] k2rn6phg0lk74zp6t4eieza5031cnn1 1 461239 2903153 2026-05-11T18:00:48Z Sobaka 328 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903153 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 10 461240 2903172 2026-05-11T21:00:03Z SpesBona 2720 Nuwe sjabloon 2903172 wikitext text/x-wiki {{Navigasieboks | name = Deelstaathoofstede van Duitsland | title = Hoofstede van [[Deelstate van Duitsland|Duitse deelstate]] | image = [[Lêer:Flag of Germany.svg|50px]] | listclass = hlist | group1 = Deelstate | list1 = [[Dresden]] ([[Sakse]]) • [[Düsseldorf]] ([[Noordryn-Wesfale]]) • [[Erfurt]] ([[Thüringen]]) • [[Hannover]] ([[Nedersakse]]) • [[Kiel, Duitsland|Kiel]] ([[Sleeswyk-Holstein]]) • [[Maagdeburg]] ([[Sakse-Anhalt]]) • [[Mainz]] ([[Rynland-Palts]]) • [[München]] ([[Beiere]]) • [[Potsdam]] ([[Brandenburg]]) • [[Saarbrücken]] ([[Saarland]]) • [[Schwerin]] ([[Mecklenburg-Voorpommere]]) • [[Stuttgart]] ([[Baden-Württemberg]]) • [[Wiesbaden]] ([[Hesse]]) | group2 = Stadstate | list2 = [[Berlyn]] • [[Bremen]] ([[Vrye Hansestad Bremen]]) • [[Hamburg]] | group3 = Voormalige deelstate | list3 = [[Freiburg im Breisgau]] ([[Baden]], 1949–1952) • [[Wes-Berlyn]] (''de facto'') • [[Stuttgart]] ([[Württemberg-Baden]], 1949–1952) • [[Tübingen]] ([[Württemberg-Hohenzollern]], 1949–1952) }}<noinclude> [[Kategorie:Aardrykskundige reekssjablone|Duitsland, deelstaathoofstede]] </noinclude> orzqx99j20pv2layv93mxmarnox1j1u 0 461241 2903200 2026-05-12T00:42:51Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Martin Rees, Baron Rees van Ludlow | beeld = Official portrait of Lord Rees of Ludlow crop 2.jpg | beeldonderskrif = Amptelike portret, 2019 | geboortedag = 23 | geboortemaand = 6 | geboortejaar = 1942 | geboorteplek = [[York]], [[Engeland]] | party = Geen (crossbencher) | nasionaliteit = Brits | orde = Astronomer Royal | termynaanvang = 1995 | termyneinde = 2025 | vo...' 2903200 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Martin Rees, Baron Rees van Ludlow | beeld = Official portrait of Lord Rees of Ludlow crop 2.jpg | beeldonderskrif = Amptelike portret, 2019 | geboortedag = 23 | geboortemaand = 6 | geboortejaar = 1942 | geboorteplek = [[York]], [[Engeland]] | party = Geen (crossbencher) | nasionaliteit = Brits | orde = Astronomer Royal | termynaanvang = 1995 | termyneinde = 2025 | voorganger = Arnold Wolfendale | opvolger = Michele Dougherty | orde1 = President van die [[Royal Society]] | termynaanvang1 = 2005 | termyneinde1 = 2010 | voorganger1 = Lord May van Oxford | opvolger1 = Paul Nurse | orde2 = President van die Royal Astronomical Society | termynaanvang2 = 1992 | termyneinde2 = 1994 | voorganger2 = Ken Pounds | opvolger2 = Carole Jordan | orde3 = Meester van Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] | termynaanvang3 = 2004 | termyneinde3 = 2012 | voorganger3 = Amartya Sen | opvolger3 = Sir Gregory Winter | orde4 = Lid van die [[Britse Hoërhuis|Hoërhuis]] | termynaanvang4 = 6 September 2005 | eggenoot = Caroline Humphrey | alma_mater = Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] | religie = Ateïs | webtuiste = http://www.ast.cam.ac.uk/~mjr/ | toekennings = Dannie Heineman Prize for Astrophysics (1984), Gold Medal of the Royal Astronomical Society (1987), Balzan Prize (1989), Gruber Prize in Cosmology (2001), Michael Faraday Prize (2004), Crafoord Prize (2005), Order of Merit (2007), Templeton Prize (2011), Isaac Newton Medal (2012), Copley Medal (2023), Wolf Prize in Physics (2024) }} '''Sir Martin Rees, Baron Rees van Ludlow''' (gebore [[23 Junie]] [[1942]]) is ’n Britse kosmoloog en astrofisikus.<ref name="Rees2022">{{cite journal |last1=Rees |first1=Martin J. |title=Cosmology and High-Energy Astrophysics: A 50-Year Perspective on Personalities, Progress, and Prospects |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |date=18 August 2022 |volume=60 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1146/annurev-astro-111021-084639 |bibcode=2022ARA&A..60....1R |s2cid=248066390 |url=https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-astro-111021-084639 |access-date=19 August 2022 |language=en |issn=0066-4146|url-access=subscription }}</ref> Hy was die vyftiende Astronomer Royal van 1995 tot 2025,<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c741lll88q5o|title=UK gets first female Astronomer Royal in 350 years|work=BBC News|date=30 July 2025}}</ref> meester van Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]], van 2004 tot 2012, en president van die [[Royal Society]] van 2005 tot 2010. Rees is in [[York]], Engeland, gebore en het aan Trinity College, Cambridge studeer, waar hy later ook professor en direkteur van die Institute of Astronomy geword het. Hy het belangrike bydraes gemaak tot navorsing oor [[swart gat]]e, [[kwasar]]s, die [[kosmiese mikrogolfagtergrond]] en die vorming van sterrestelsels. Hy was een van die eerste wetenskaplikes wat voorgestel het dat reuse-swart gate die energie van kwasars aandryf.<ref>{{Cite journal|last1=Rees|first1=M.J.|doi=10.1146/annurev.aa.22.090184.002351|title=Black Hole Models for Active Galactic Nuclei|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=22|pages=471–506|year=1984|bibcode=1984ARA&A..22..471R}}</ref> Rees het ook die term “particle chauvinism” geskep om die idee te beskryf dat gewone materie moontlik nie die belangrikste vorm van materie in die heelal is nie.<ref>{{cite book |first=M. |last=Rees |year=2000 |title=Just Six Numbers |place=London, UK |page=83|language=en}}</ref> Benewens sy wetenskaplike werk skryf en praat hy dikwels oor tegnologie, kunsmatige intelligensie en eksistensiële risiko’s vir die mensdom. Hy het verskeie groot toekennings ontvang, insluitend die Templeton Prize in 2011 en die Wolf Prize in Physics in 2024.<ref>{{Cite news |last1=Sample |first1=Ian |date=6 April 2011 |title=Martin Rees wins controversial £1m Templeton prize |url=https://www.theguardian.com/science/2011/apr/06/martin-rees-templeton-prize |access-date=16 March 2023 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite web|url=https://wolffund.org.il/martin-rees/|title=Martin Rees Wolf Prize Laureate in Physics 2024|website=Wolf Prize|date=3 July 2024 |access-date=20 August 2024}}</ref> == Bibliografie == * ''[[iarchive:cosmiccoinciden000grib|Cosmic Coincidences: Dark Matter, Mankind, and Anthropic Cosmology]]'' (mede-outeur [[John Gribbin]]), 1989, Bantam; {{ISBN|0-553-34740-3}} * ''New Perspectives in Astrophysical Cosmology'', 1995; {{ISBN|0-521-64544-1}} * ''Gravity's Fatal Attraction: Black Holes in the Universe'', 1995; {{ISBN|0-7167-6029-0}}, 2de uitgawe 2009, {{ISBN|0-521-71793-0}} * ''Before the Beginning – Our Universe and Others'', 1997; {{ISBN|0-7382-0033-6}} * ''Just Six Numbers: The Deep Forces That Shape the Universe'', 1999; {{ISBN|0-297-84297-8}} (sien {{section link|Fine-tuned universe|Examples}} vir ’n lys van die ses getalle) * ''Our Cosmic Habitat'', 2001; {{ISBN|0-691-11477-3}} * ''Our Final Hour: A Scientist's Warning: How Terror, Error, and Environmental Disaster Threaten Humankind's Future In This Century—On Earth and Beyond'' (Britse titel: ''Our Final Century: Will the Human Race Survive the Twenty-first Century?''), 2003; {{ISBN|0-465-06862-6}} * ''What We Still Don't Know'' {{ISBN|978-0-7139-9821-4}} nog nie gepubliseer nie. * ''From Here to Infinity: Scientific Horizons'', 2011; {{ISBN|978-1-84668-503-3}} * ''On the Future: Prospects for Humanity'', Oktober 2018, Princeton University Press; {{ISBN|978-0-691-18044-1}} * {{cite journal |author=Rees, Martin |date=September 2020 |title=Our place in the universe |journal=Scientific American |volume=323 |issue=3 |pages=56–62 |doi=10.1038/scientificamerican0920-58 |pmid=39014689 |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-astronomers-revolutionized-our-view-of-the-cosmos/ |url-access=limited}} (Aanlynweergawe getiteld "How astronomers revolutionized our view of the cosmos".) * [https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674257726 The End of Astronauts] (mede-outeur Donald Goldsmith), 2022, Harvard University Press {{ISBN|978-0-674-25772-6}} * [https://www.wiley.com/en-us/If+Science+is+to+Save+Us-p-9781509554201 If Science is to Save us], 2022, Polity Press {{ISBN|978-1-5095-5420-1}} * Rees, M., [https://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-astro-111021-084639 "Cosmology and High Energy Astrophysics: A 50 year Perspective on Personality, Progress, and Prospects"], ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'', vol. 60:1–30, 2022. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rees, Martin}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Britse astrofisici]] [[Kategorie:Britse sterrekundiges]] [[Kategorie:Kosmoloë]] l7x8vu2u6h65v1czs4j5plkbybqpcr2 2903202 2903200 2026-05-12T00:43:54Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903202 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Ampsbekleër | naam = Martin Rees, Baron Rees van Ludlow | beeld = Official portrait of Lord Rees of Ludlow crop 2.jpg | beeldonderskrif = Amptelike portret, 2019 | geboortedag = 23 | geboortemaand = 6 | geboortejaar = 1942 | geboorteplek = [[York]], [[Engeland]] | party = Geen (crossbencher) | nasionaliteit = Brits | orde = Astronomer Royal | termynaanvang = 1995 | termyneinde = 2025 | voorganger = Arnold Wolfendale | opvolger = Michele Dougherty | orde1 = President van die [[Royal Society]] | termynaanvang1 = 2005 | termyneinde1 = 2010 | voorganger1 = Lord May van Oxford | opvolger1 = Paul Nurse | orde2 = President van die Royal Astronomical Society | termynaanvang2 = 1992 | termyneinde2 = 1994 | voorganger2 = Ken Pounds | opvolger2 = Carole Jordan | orde3 = Meester van Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] | termynaanvang3 = 2004 | termyneinde3 = 2012 | voorganger3 = Amartya Sen | opvolger3 = Sir Gregory Winter | orde4 = Lid van die [[Britse Hoërhuis|Hoërhuis]] | termynaanvang4 = 6 September 2005 | eggenoot = Caroline Humphrey | alma_mater = Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]] | religie = Ateïs | webtuiste = http://www.ast.cam.ac.uk/~mjr/ | toekennings = Dannie Heineman Prize for Astrophysics (1984), Gold Medal of the Royal Astronomical Society (1987), Balzan Prize (1989), Gruber Prize in Cosmology (2001), Michael Faraday Prize (2004), Crafoord Prize (2005), Order of Merit (2007), Templeton Prize (2011), Isaac Newton Medal (2012), Copley Medal (2023), Wolf Prize in Physics (2024) }} '''Sir Martin Rees, Baron Rees van Ludlow''' (gebore [[23 Junie]] [[1942]]) is ’n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[Kosmologie|kosmoloog]] en [[Astrofisika|astrofisikus]].<ref name="Rees2022">{{cite journal |last1=Rees |first1=Martin J. |title=Cosmology and High-Energy Astrophysics: A 50-Year Perspective on Personalities, Progress, and Prospects |journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |date=18 August 2022 |volume=60 |issue=1 |pages=1–30 |doi=10.1146/annurev-astro-111021-084639 |bibcode=2022ARA&A..60....1R |s2cid=248066390 |url=https://www.annualreviews.org/doi/full/10.1146/annurev-astro-111021-084639 |access-date=19 August 2022 |language=en |issn=0066-4146|url-access=subscription }}</ref> Hy was die vyftiende Astronomer Royal van 1995 tot 2025,<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/articles/c741lll88q5o|title=UK gets first female Astronomer Royal in 350 years|work=BBC News|date=30 July 2025}}</ref> meester van Trinity College, [[Universiteit van Cambridge|Cambridge]], van 2004 tot 2012, en president van die [[Royal Society]] van 2005 tot 2010. Rees is in [[York]], Engeland, gebore en het aan Trinity College, Cambridge studeer, waar hy later ook professor en direkteur van die Institute of Astronomy geword het. Hy het belangrike bydraes gemaak tot navorsing oor [[swart gat]]e, [[kwasar]]s, die [[kosmiese mikrogolfagtergrond]] en die vorming van sterrestelsels. Hy was een van die eerste wetenskaplikes wat voorgestel het dat reuse-swart gate die energie van kwasars aandryf.<ref>{{Cite journal|last1=Rees|first1=M.J.|doi=10.1146/annurev.aa.22.090184.002351|title=Black Hole Models for Active Galactic Nuclei|journal=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|volume=22|pages=471–506|year=1984|bibcode=1984ARA&A..22..471R}}</ref> Rees het ook die term “particle chauvinism” geskep om die idee te beskryf dat gewone materie moontlik nie die belangrikste vorm van materie in die heelal is nie.<ref>{{cite book |first=M. |last=Rees |year=2000 |title=Just Six Numbers |place=London, UK |page=83|language=en}}</ref> Benewens sy wetenskaplike werk skryf en praat hy dikwels oor tegnologie, kunsmatige intelligensie en eksistensiële risiko’s vir die mensdom. Hy het verskeie groot toekennings ontvang, insluitend die Templeton Prize in 2011 en die Wolf Prize in Physics in 2024.<ref>{{Cite news |last1=Sample |first1=Ian |date=6 April 2011 |title=Martin Rees wins controversial £1m Templeton prize |url=https://www.theguardian.com/science/2011/apr/06/martin-rees-templeton-prize |access-date=16 March 2023 |work=The Guardian |language=en |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite web|url=https://wolffund.org.il/martin-rees/|title=Martin Rees Wolf Prize Laureate in Physics 2024|website=Wolf Prize|date=3 July 2024 |access-date=20 August 2024}}</ref> == Bibliografie == * ''[[iarchive:cosmiccoinciden000grib|Cosmic Coincidences: Dark Matter, Mankind, and Anthropic Cosmology]]'' (mede-outeur [[John Gribbin]]), 1989, Bantam; {{ISBN|0-553-34740-3}} * ''New Perspectives in Astrophysical Cosmology'', 1995; {{ISBN|0-521-64544-1}} * ''Gravity's Fatal Attraction: Black Holes in the Universe'', 1995; {{ISBN|0-7167-6029-0}}, 2de uitgawe 2009, {{ISBN|0-521-71793-0}} * ''Before the Beginning – Our Universe and Others'', 1997; {{ISBN|0-7382-0033-6}} * ''Just Six Numbers: The Deep Forces That Shape the Universe'', 1999; {{ISBN|0-297-84297-8}} (sien {{section link|Fine-tuned universe|Examples}} vir ’n lys van die ses getalle) * ''Our Cosmic Habitat'', 2001; {{ISBN|0-691-11477-3}} * ''Our Final Hour: A Scientist's Warning: How Terror, Error, and Environmental Disaster Threaten Humankind's Future In This Century—On Earth and Beyond'' (Britse titel: ''Our Final Century: Will the Human Race Survive the Twenty-first Century?''), 2003; {{ISBN|0-465-06862-6}} * ''What We Still Don't Know'' {{ISBN|978-0-7139-9821-4}} nog nie gepubliseer nie. * ''From Here to Infinity: Scientific Horizons'', 2011; {{ISBN|978-1-84668-503-3}} * ''On the Future: Prospects for Humanity'', Oktober 2018, Princeton University Press; {{ISBN|978-0-691-18044-1}} * {{cite journal |author=Rees, Martin |date=September 2020 |title=Our place in the universe |journal=Scientific American |volume=323 |issue=3 |pages=56–62 |doi=10.1038/scientificamerican0920-58 |pmid=39014689 |url=https://www.scientificamerican.com/article/how-astronomers-revolutionized-our-view-of-the-cosmos/ |url-access=limited}} (Aanlynweergawe getiteld "How astronomers revolutionized our view of the cosmos".) * [https://www.hup.harvard.edu/catalog.php?isbn=9780674257726 The End of Astronauts] (mede-outeur Donald Goldsmith), 2022, Harvard University Press {{ISBN|978-0-674-25772-6}} * [https://www.wiley.com/en-us/If+Science+is+to+Save+Us-p-9781509554201 If Science is to Save us], 2022, Polity Press {{ISBN|978-1-5095-5420-1}} * Rees, M., [https://www.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev-astro-111021-084639 "Cosmology and High Energy Astrophysics: A 50 year Perspective on Personality, Progress, and Prospects"], ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'', vol. 60:1–30, 2022. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Rees, Martin}} [[Kategorie:Geboortes in 1942]] [[Kategorie:Britse astrofisici]] [[Kategorie:Britse sterrekundiges]] [[Kategorie:Kosmoloë]] grsliz0p9uf0v0hr4pjl6n52jgy081i 1 461242 2903201 2026-05-12T00:43:14Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903201 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461243 2903203 2026-05-12T01:14:53Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '’n '''Syferpunk''' ([[Engels]]: ''Cypherpunk'') is ’n persoon wat die wydverspreide gebruik van sterk [[kriptografie]] en privaatheidsbevorderende tegnologieë ondersteun as ’n manier om sosiale en politieke verandering te bevorder. Die syferpunkbeweging het in die laat 1980’s ontstaan en het groter bekendheid gekry met die stigting van die elektroniese poslys “Cypherpunks” in 1992, waar informele groepe aktiviste, tegnoloë en kriptograwe strategieë be...' 2903203 wikitext text/x-wiki ’n '''Syferpunk''' ([[Engels]]: ''Cypherpunk'') is ’n persoon wat die wydverspreide gebruik van sterk [[kriptografie]] en privaatheidsbevorderende tegnologieë ondersteun as ’n manier om sosiale en politieke verandering te bevorder. Die syferpunkbeweging het in die laat 1980’s ontstaan en het groter bekendheid gekry met die stigting van die elektroniese poslys “Cypherpunks” in 1992, waar informele groepe aktiviste, tegnoloë en kriptograwe strategieë bespreek het om individuele privaatheid te versterk en staats- of korporatiewe toesig teen te werk. Die beweging is sterk [[Libertynisme|libertêr]] van aard en is gegrond op beginsels soos desentralisasie, individuele selfbeskikking en vryheid van gesentraliseerde beheer. Die invloed van die beweging kan gesien word in tegnologieë wat wêreldwye finansies, kommunikasie en privaatheidspraktyke verander het, soos [[Bitcoin]] en ander [[Kriptogeld|kriptogeldeenhede]], wat die syferpunkideaal van gedesentraliseerde geld weerspieël. Die beweging het ook bygedra tot die algemene gebruik van enkripsie in alledaagse tegnologieë, soos veilige boodskaptoepassings en privaatheidsgerigte [[Webblaaier|webblaaiers]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internetkultuur]] [[Kategorie:Privaatheid]] 2923ds308dcmytutx81s7acw1vb6t94 2903349 2903203 2026-05-12T11:33:13Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903349 wikitext text/x-wiki {{geen bronnelys}} ’n '''Syferpunk''' ([[Engels]]: ''Cypherpunk'') is ’n persoon wat die wydverspreide gebruik van sterk [[kriptografie]] en privaatheidsbevorderende tegnologieë ondersteun as ’n manier om sosiale en politieke verandering te bevorder. Die syferpunkbeweging het in die laat 1980’s ontstaan en het groter bekendheid gekry met die stigting van die elektroniese poslys “Cypherpunks” in 1992, waar informele groepe aktiviste, tegnoloë en kriptograwe strategieë bespreek het om individuele privaatheid te versterk en staats- of korporatiewe toesig teen te werk. Die beweging is sterk [[Libertynisme|libertêr]] van aard en is gegrond op beginsels soos desentralisasie, individuele selfbeskikking en vryheid van gesentraliseerde beheer. Die invloed van die beweging kan gesien word in tegnologieë wat wêreldwye finansies, kommunikasie en privaatheidspraktyke verander het, soos [[Bitcoin]] en ander [[Kriptogeld|kriptogeldeenhede]], wat die syferpunkideaal van gedesentraliseerde geld weerspieël. Die beweging het ook bygedra tot die algemene gebruik van enkripsie in alledaagse tegnologieë, soos veilige boodskaptoepassings en privaatheidsgerigte [[Webblaaier|webblaaiers]]. == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Internetkultuur]] [[Kategorie:Privaatheid]] trgw19vyea4wl182waeye4na0qs7vkl 1 461244 2903204 2026-05-12T01:15:08Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903204 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461245 2903206 2026-05-12T01:22:07Z Nikolai Kurbatov 125512 Nuwe bladsy geskep met '{{TITELAANSIG|''The Intouchables''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Intouchables | beeld = | regisseur = Éric Toledano<br/>Olivier Nakache | produksieleier = Nicolas Duval Adassovsky<br/>Yann Zenou<br/>Laurent Zeitoun | draaiboekskrywer = Éric Toledano<br/>Olivier Nakache | met = {{Plainlist| * François Cluzet * Omar Sy }} | kinematografie = Mathieu Vadepied | musiek = Ludovico Einaudi | red...' 2903206 wikitext text/x-wiki {{TITELAANSIG|''The Intouchables''}} {{Inligtingskas rolprent | naam = The Intouchables | beeld = | regisseur = Éric Toledano<br/>Olivier Nakache | produksieleier = Nicolas Duval Adassovsky<br/>Yann Zenou<br/>Laurent Zeitoun | draaiboekskrywer = Éric Toledano<br/>Olivier Nakache | met = {{Plainlist| * François Cluzet * Omar Sy }} | kinematografie = Mathieu Vadepied | musiek = Ludovico Einaudi | redigeerder = Reynald Bertrand | verspreider = Gaumont | ateljee = Gaumont<br/>TF1 Films Production<br/>Quad Productions<br/>Chaocorp<br/>Ten Films | vrystelling = [[23 September]] [[2011]] | speeltyd = 112 min | land = {{FRA}} | taal = | begroting = | bruto = | voorafgegaan_deur = | opgevolg_deur = | webtuiste = | imdb_id = 1675434 }} '''''The Intouchables''''' is 'n [[Frankryk|Franse]] rolprent uit [[2011]]. Die film is geregisseer deur Éric Toledano en Olivier Nakache.<ref>[https://variety.com/2011/film/reviews/untouchable-1117946269/ Film Review: ‘Untouchable’]</ref><ref>[https://letterboxd.com/film/the-intouchables/ The Intouchables]</ref><ref>[https://mubi.com/en/ru/films/the-intouchables THE INTOUCHABLES]</ref> == Hoofrolspelers == * François Cluzet as Philippe * Omar Sy as Bakary Bassari * Audrey Fleurot as Magalie * Anne Le Ny as Yvonne * Clotilde Mollet as Marcelle == Verwysings == {{Verwysings}} == Eksterne skakels == {{CommonsKategorie-inlyn}} {{Wikiquote-inlyn}} * {{IMDb title|1675434}} {{Normdata}} [[Kategorie:Franse rolprente]] hdadtawne8z9ih1i537kb08s0y1qh2t 0 461246 2903208 2026-05-12T02:19:39Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Adam Back | beeld = Portrait_Adam_Back_photographe_Alexandre_Sitter.webp | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Adam Back in 2025 | geboortenaam = | geboortedatum = {{birth year and age|1970|7}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | sterftedatum...' 2903208 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Adam Back | beeld = Portrait_Adam_Back_photographe_Alexandre_Sitter.webp | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Adam Back in 2025 | geboortenaam = | geboortedatum = {{birth year and age|1970|7}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | sterftedatum = | sterfteplek = | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = Brits | vakgebied = {{Plainlist| * Kriptografiese protokolle * Elektroniese geldenhede * Privaatheidverbeterende tegnologieë * Verspreide stelsels }} | werkplek = | alma mater =Universiteit van of Exeter (PhD) | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad ={{URL|cypherspace.org/adam}} | voetnotas = }} '''Adam Back''' (gebore Julie [[1970]]) is ’n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[Kriptografie|kriptograaf]] en [[Syferpunk|syferpunk]]. Hy is die uitvoerende hoof van Blockstream, wat hy in 2014 saam gestig het. Hy het Hashcash uitgevind, wat in die [[Bitcoin]]-mynproses gebruik word. ’n Ondersoek deur die ''[[The New York Times]]'' het voorgestel dat hy moontlik [[Satoshi Nakamoto]], die skuilnaam-uitvinder van Bitcoin, kan wees, maar Back het dit ontken. == Lewe == Back is in Julie 1970 in [[Londen]], Engeland, gebore.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ZGNDwAAQBAJ&pg=PT252|title=The Bitcoin Saga: A Mixed Montage|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2019|isbn=978-9388271837|last1=Singh|first1=Rachna}}</ref> Sy eerste rekenaar was ’n Sinclair ZX81. Hy het homself [[BASIC]] geleer en videospeletjies ontleed om hul geheime sleutels en kodes te vind. Hy het gevorderde [[wiskunde]], [[fisika]] en [[ekonomie]] op skool geneem. Hy het ’n [[rekenaarwetenskap]]-PhD in verspreide stelsels van die [[Universiteit van Exeter]].<ref name="BloombergBack">{{cite news |last1=Kharif |first1=Olga |title=Latest Satoshi Nakamoto Candidate Buying Bitcoin No Matter What|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-02/latest-satoshi-nakamoto-candidate-buying-bitcoin-no-matter-what |access-date=3 June 2020 |newspaper=Bloomberg|date=2 June 2020}}</ref> Tydens sy doktorsgraad het Back met [[vertalerkonstruksie]] gewerk om parallelle rekenaars op ’n half-outomatiese manier te gebruik. Hy het belanggestel in PGP-enkripsie, elektroniese geld en anonieme e-posstelsels. Hy het twee derdes van sy tyd aan [[Versleuteling|enkripsie]] gewy. Ná sy studies het hy as konsultant gewerk vir nuwe ondernemings en groter maatskappye in toegepaste kriptografie, waar hy kriptografiese biblioteke geskryf, stelsels ontwerp en ander mense se kriptografiese protokolle ontleed en gekraak het.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qEaulpPo7iM|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/qEaulpPo7iM|archive-date=2021-12-15|url-status=live|title=Proof of Work - An interview with Adam Back (Blockstream)|website=[[YouTube]]|date=7 August 2019}}{{cbignore}}</ref> == Kriptografie-sagteware == [[File:Munitions T-shirt (front).jpg|thumb|right|upright=0.9|Back se “Munitions”-T-hemp het rekenaarkode bevat wat in die Verenigde State as ’n wapen beskou is.]] Back is ’n pionier van vroeë navorsing oor digitale geld, soortgelyk aan Wei Dai, David Chaum en Hal Finney.<ref name="bloomberg20180630">{{cite news |last1=Leising |first1=Matthew |title=Is Bitcoin Creator Writing a Book? Cryptic Note Indicates Yes|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-30/is-bitcoin-creator-writing-a-book-cryptic-note-indicates-yes|access-date=13 May 2020 |newspaper=Bloomberg |date=30 June 2018}}</ref><ref name="newyorker20150825">{{cite news |last1=Bustillos |first1=Maria |title=Inside the Fight Over Bitcoin's Future|url=https://www.newyorker.com/business/currency/inside-the-fight-over-bitcoins-future|access-date=13 May 2020 |newspaper=New Yorker |date=25 August 2015}}</ref> In 1997 het Back Hashcash uitgevind.<ref>{{Cite book|title=Bitcoin and Cryptocurrency Technologies: A Comprehensive Introduction|last1=Narayanan|first1=Arvind|publisher=Princeton University Press|year=2016|isbn=978-0-691-17169-2|location=Princeton and Oxford|last2=Bonneau|first2=Joseph|last3=Felten|first3=Edward|last4=Miller|first4=Andrew|last5=Goldfeder|first5=Steven}}</ref> ’n Soortgelyke stelsel word in [[Bitcoin]] gebruik.<ref name="MarketwatchPeople">{{cite news |last1=Shaw |first1=Jessica Marmor |title=Bitcoin and cryptocurrency on Twitter: The most important people to follow|url=https://www.marketwatch.com/story/bitcoin-and-cryptocurrency-on-twitter-the-most-important-people-to-follow-2017-12-04|access-date=14 May 2020 |newspaper=Marketwatch |date=8 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System}}</ref><ref name="WSJBack">{{cite news |last1=Casey |first1=Michael J. |title=BitBeat: Bitcoin Coding Allstars Launch Sidechains Project to Boost Innovation|url=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/10/22/bitbeat-bitcoin-coding-allstars-launch-sidechains-project-to-boost-innovation/ |access-date=14 May 2020 |newspaper=WSJBlogs |date=22 October 2020}}</ref> Hy het ook ''credlib'' ontwikkel,<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=htliCAAAQBAJ&pg=PT274|title=Bitcoin: The future of money?|publisher=Unbound|year=2015|isbn=978-1783521029|chapter=Footnotes|last1=Frisby|first1=Dominic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cypherspace.org/credlib|title=credlib - Credential Library|publisher=cypherspace.org}}</ref> ’n biblioteek wat die geloofwaardigheidstelsels van Stefan Brands en David Chaum gebruik. Hy was die eerste persoon wat die sekuriteitseienskap “non-interactive forward secrecy” beskryf het<ref name="IACR">{{cite web |title=A Modern View on Forward Security |url=https://eprint.iacr.org/2019/1362.pdf |publisher=IACR|access-date=14 May 2020 |last=Boyd |first=Colin}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite web |title=Two remarks on public key cryptology |url=https://www.cl.cam.ac.uk/techreports/UCAM-CL-TR-549.pdf |publisher=Cambridge University|year=2002|access-date=14 May 2020 |last=Anderson |first=Ross }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cypherspace.org/adam/nifs/|title=Non-Interactive Forward Secrecy|publisher=cypherspace.org}}</ref> vir e-pos en het opgemerk dat enige identity-based encryption-stelsel hiervoor gebruik kan word. Hy is ook bekend vir sy baie kort Rivest–Shamir–Adleman-kode in Perl<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HhQqDwAAQBAJ&pg=PA17|title=Blocks and Chains: Introduction to Bitcoin, Cryptocurrencies, and Their Consensus Mechanisms|last2=Stifter|first2=Nicholas|publisher=Morgan & Claypool Publishers|year=2017|isbn=9781627057165|page=17|chapter=Before bitcoin|last1=Judmayer|first1=Aljosha}}</ref> en T-hemde met enkripsiekode daarop om teen Amerikaanse uitvoerbeperkings op kriptografie te protesteer.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=D8iXDwAAQBAJ&pg=PA97|title=Digital Cash: The Unknown History of the Anarchists, Utopians, and Technologists Who Created Cryptocurrency|publisher=Princeton Press|year=2019|isbn=9780691179490|page=97|chapter=On the brink of revolution|last1=Brunton|first1=Finn|author-link=}}</ref> Back het ook die gebruik van satelliete en maasnetwerke bevorder om bitcoin-transaksies te stuur en ontvang as ’n rugsteun vir die gewone internet.<ref name="forbes20181217">{{cite news |last1=del Castillo|first1=Michael |title=Who Needs Verizon? Blockstream Broadcasts Entire Bitcoin Blockchain From Space|url=https://www.forbes.com/sites/michaeldelcastillo/2018/12/17/who-needs-verizon-blockstream-broadcasts-entire-bitcoin-blockchain-from-space/#5456f1db5a80|access-date=13 May 2020 |newspaper=Forbes |date=17 December 2018}}</ref> === Verhouding met Satoshi Nakamoto === Back was een van die eerste twee mense wat ’n e-pos ontvang het van Satoshi Nakamoto, die skuilnaam van die uitvinder van bitcoin.<ref name="wired201907162">{{cite news|last1=RATLIFF|first1=EVAN|title=Was Bitcoin Created by This International Drug Dealer? Maybe!|url=https://www.wired.com/story/was-bitcoin-created-by-this-international-drug-dealer-maybe/|access-date=13 May 2020|newspaper=Wired|date=16 July 2019}}</ref> In 2016 het die ''Financial Times'' Back genoem as ’n moontlike Nakamoto-kandidaat, saam met Nick Szabo en Hal Finney.<ref name="FT20162">{{cite news|last1=Kaminska|first1=Izabella|title=Bitcoin: Identity crisis|url=https://www.ft.com/content/769cc516-1370-11e6-839f-2922947098f0|access-date=4 June 2020|newspaper=Financial Times|date=7 May 2016}}</ref> In 2020 het die YouTube-kanaal ''Barely Sociable'' beweer dat Back Nakamoto is. Back het dit daarna ontken.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-02/latest-satoshi-nakamoto-candidate-buying-bitcoin-no-matter-what|title=Latest Satoshi Nakamoto Candidate Buying Bitcoin No Matter What|last=Kharif|first=Olga|date=2 June 2020|website=Bloomberg News|access-date=2 June 2020}}</ref> Die 2024 HBO-dokumentêr Money Electric: The Bitcoin Mystery, geregisseer deur Cullen Hoback, het Back as die hoofverdagte vir Satoshi Nakamoto ondersoek, met Hoback wat gesê het dat “die bewyse wat na Adam wys baie moeiliker is om af te breek”.<ref>{{Cite news|title=HBO doc names Bitcoin creator suspect - who says ‘not me’|url=https://www.theregister.com/2024/10/09/satoshi_nakamoto_suspect_hbo_bitcoin/|archive-url=http://web.archive.org/web/20251118194937/https://www.theregister.com/2024/10/09/satoshi_nakamoto_suspect_hbo_bitcoin/|archive-date=2025-11-18|access-date=2026-04-17|language=en}}</ref> Die film merk op dat Back die enigste persoon is wat in die teks van die Bitcoin white paper genoem word, en dat sy skryfstyl soortgelyk is aan dié van Nakamoto. Hoback het ook gewys op Back se verhuising na [[Malta]], sy wysigings aan die [[Engelse Wikipedia]] se Bitcoin-artikel wat die Nakamoto-afdeling herstel het en ander verdagtes gelys het maar nie homself nie, en sy aansluiting by ’n Bitcoin-forum op 17 April 2013, dieselfde dag waarop Nakamoto se bates se grootte vir die eerste keer bekend geword het.<ref name=":02">{{cite AV media|title=Money Electric: The Bitcoin Mystery|date=8 October 2024|people=Cullen Hoback (director)|publisher=[[HBO]]|medium=Documentary film}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bitslog.com/2013/04/17/the-well-deserved-fortune-of-satoshi-nakamoto/|title=The Well Deserved Fortune of Satoshi Nakamoto, Bitcoin creator, Visionary and Genius|date=2013-04-17|website=Bitslog|language=en|access-date=2026-04-17}}</ref> In ’n onderhoud op kamera vir die dokumentêr, nadat Hoback hom onder die verdagtes genoem het, het Back gesê: “Ek het gedink jy mag dink ek is Satoshi. En ek wil nie hê dit moet op rekord wees nie.”<ref name=":12">{{Cite news|last=Carreyrou|first=John|last2=Freedman|first2=Dylan|date=2026-04-08|title=Who Is Satoshi Nakamoto? My Quest to Unmask Bitcoin’s Creator|url=https://www.nytimes.com/2026/04/08/business/bitcoin-satoshi-nakamoto-identity-adam-back.html|access-date=2026-04-08|work=The New York Times|language=en|issn=0362-4331}}</ref> Die film voer aan dat beide Back en die ontwikkelaar Peter Todd betrokke was by die skepping van Bitcoin, en beskryf Blockstream, die maatskappy wat Back in 2014 mede-gestig het, as moontlike “korporatiewe Satoshi”. In 2026 het ’n ondersoek deur John Carreyrou in ''[[The New York Times]]'' beweer dat Back Nakamoto is, gebaseer op sy gebruik van sekere minder algemene uitdrukkings, gedeelde nisbelangstellings, en die tydsberekening van Nakamoto se laaste bekende kommunikasie en Back se eerste openbare kommentaar oor Bitcoin, onder andere. Back het weer die bewering ontken. Carreyrou het afgesluit dat Back nie die omstandigheidsgetuienis voldoende kon verduidelik nie en het geweier om die metadata van e-posse tussen hom en Nakamoto te verskaf. Tydens ’n onderhoud het Back se liggaamstaal soms sy ontkenning weerspreek, met sigbare ongemak wanneer spesifieke punte bespreek is. In een geval het hy ’n Satoshi-aanhaling onderbreek en geantwoord asof hy self Satoshi is, iets wat as ’n “verspreking” geïnterpreteer is.<ref name=":12" /><ref>{{Cite news|last=Tidy|first=Joe|date=2026-04-08|title=Brit says he is not elusive Bitcoin creator named by New York Times|url=https://www.bbc.com/news/articles/cgrl4l1y9yxo|access-date=2026-04-08|work=BBC}}</ref> == Besigheidsloopbaan == Op 3 Oktober 2016 is Back as uitvoerende hoof van die [[blokketting]]-maatskappy Blockstream aangestel.<ref>Blockstream (3 October 2016). "[https://www.prnewswire.com/news-releases/blockstream-appoints-hashcash-inventor-dr-adam-back-as-ceo-300337815.html Blockstream Appoints Hashcash Inventor Dr. Adam Back as CEO]". PR News Wire. Retrieved 2020-12-05.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Britte]] [[Kategorie:Rekenaarprogrammeerders]] 3vv7mnaidh3gpcs018qr6um15ib2585 2903210 2903208 2026-05-12T02:20:28Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903210 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Adam Back | beeld = Portrait_Adam_Back_photographe_Alexandre_Sitter.webp | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Adam Back in 2025 | geboortenaam = | geboortedatum = {{birth year and age|1970|7}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | sterftedatum = | sterfteplek = | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = Brits | vakgebied = {{Plainlist| * Kriptografiese protokolle * Elektroniese geldenhede * Privaatheidverbeterende tegnologieë * Verspreide stelsels }} | werkplek = | alma mater =Universiteit van of Exeter (PhD) | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad ={{URL|cypherspace.org/adam}} | voetnotas = }} '''Adam Back''' (gebore Julie [[1970]]) is ’n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[Kriptografie|kriptograaf]] en [[Syferpunk|syferpunk]]. Hy is die uitvoerende hoof van Blockstream, wat hy in 2014 saam gestig het. Hy het Hashcash uitgevind, wat in die [[Bitcoin]]-mynproses gebruik word. ’n Ondersoek deur die ''[[The New York Times]]'' het voorgestel dat hy moontlik [[Satoshi Nakamoto]], die skuilnaam-uitvinder van Bitcoin, kan wees, maar Back het dit ontken. == Lewe == Back is in Julie 1970 in [[Londen]], Engeland, gebore.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ZGNDwAAQBAJ&pg=PT252|title=The Bitcoin Saga: A Mixed Montage|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2019|isbn=978-9388271837|last1=Singh|first1=Rachna}}</ref> Sy eerste rekenaar was ’n Sinclair ZX81. Hy het homself [[BASIC]] geleer en videospeletjies ontleed om hul geheime sleutels en kodes te vind. Hy het gevorderde [[wiskunde]], [[fisika]] en [[ekonomie]] op skool geneem. Hy het ’n [[rekenaarwetenskap]]-PhD in verspreide stelsels van die [[Universiteit van Exeter]].<ref name="BloombergBack">{{cite news |last1=Kharif |first1=Olga |title=Latest Satoshi Nakamoto Candidate Buying Bitcoin No Matter What|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-02/latest-satoshi-nakamoto-candidate-buying-bitcoin-no-matter-what |access-date=3 June 2020 |newspaper=Bloomberg|date=2 June 2020}}</ref> Tydens sy doktorsgraad het Back met [[vertalerkonstruksie]] gewerk om parallelle rekenaars op ’n half-outomatiese manier te gebruik. Hy het belanggestel in PGP-enkripsie, elektroniese geld en anonieme e-posstelsels. Hy het twee derdes van sy tyd aan [[Versleuteling|enkripsie]] gewy. Ná sy studies het hy as konsultant gewerk vir nuwe ondernemings en groter maatskappye in toegepaste kriptografie, waar hy kriptografiese biblioteke geskryf, stelsels ontwerp en ander mense se kriptografiese protokolle ontleed en gekraak het.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qEaulpPo7iM|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/qEaulpPo7iM|archive-date=2021-12-15|url-status=live|title=Proof of Work - An interview with Adam Back (Blockstream)|website=[[YouTube]]|date=7 August 2019}}{{cbignore}}</ref> == Kriptografie-sagteware == [[File:Munitions T-shirt (front).jpg|thumb|right|upright=0.9|Back se “Munitions”-T-hemp het rekenaarkode bevat wat in die Verenigde State as ’n wapen beskou is.]] Back is ’n pionier van vroeë navorsing oor digitale geld, soortgelyk aan Wei Dai, David Chaum en Hal Finney.<ref name="bloomberg20180630">{{cite news |last1=Leising |first1=Matthew |title=Is Bitcoin Creator Writing a Book? Cryptic Note Indicates Yes|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-30/is-bitcoin-creator-writing-a-book-cryptic-note-indicates-yes|access-date=13 May 2020 |newspaper=Bloomberg |date=30 June 2018}}</ref><ref name="newyorker20150825">{{cite news |last1=Bustillos |first1=Maria |title=Inside the Fight Over Bitcoin's Future|url=https://www.newyorker.com/business/currency/inside-the-fight-over-bitcoins-future|access-date=13 May 2020 |newspaper=New Yorker |date=25 August 2015}}</ref> In 1997 het Back Hashcash uitgevind.<ref>{{Cite book|title=Bitcoin and Cryptocurrency Technologies: A Comprehensive Introduction|last1=Narayanan|first1=Arvind|publisher=Princeton University Press|year=2016|isbn=978-0-691-17169-2|location=Princeton and Oxford|last2=Bonneau|first2=Joseph|last3=Felten|first3=Edward|last4=Miller|first4=Andrew|last5=Goldfeder|first5=Steven}}</ref> ’n Soortgelyke stelsel word in [[Bitcoin]] gebruik.<ref name="MarketwatchPeople">{{cite news |last1=Shaw |first1=Jessica Marmor |title=Bitcoin and cryptocurrency on Twitter: The most important people to follow|url=https://www.marketwatch.com/story/bitcoin-and-cryptocurrency-on-twitter-the-most-important-people-to-follow-2017-12-04|access-date=14 May 2020 |newspaper=Marketwatch |date=8 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System}}</ref><ref name="WSJBack">{{cite news |last1=Casey |first1=Michael J. |title=BitBeat: Bitcoin Coding Allstars Launch Sidechains Project to Boost Innovation|url=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/10/22/bitbeat-bitcoin-coding-allstars-launch-sidechains-project-to-boost-innovation/ |access-date=14 May 2020 |newspaper=WSJBlogs |date=22 October 2020}}</ref> Hy het ook ''credlib'' ontwikkel,<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=htliCAAAQBAJ&pg=PT274|title=Bitcoin: The future of money?|publisher=Unbound|year=2015|isbn=978-1783521029|chapter=Footnotes|last1=Frisby|first1=Dominic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cypherspace.org/credlib|title=credlib - Credential Library|publisher=cypherspace.org}}</ref> ’n biblioteek wat die geloofwaardigheidstelsels van Stefan Brands en David Chaum gebruik. Hy was die eerste persoon wat die sekuriteitseienskap “non-interactive forward secrecy” beskryf het<ref name="IACR">{{cite web |title=A Modern View on Forward Security |url=https://eprint.iacr.org/2019/1362.pdf |publisher=IACR|access-date=14 May 2020 |last=Boyd |first=Colin}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite web |title=Two remarks on public key cryptology |url=https://www.cl.cam.ac.uk/techreports/UCAM-CL-TR-549.pdf |publisher=Cambridge University|year=2002|access-date=14 May 2020 |last=Anderson |first=Ross }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cypherspace.org/adam/nifs/|title=Non-Interactive Forward Secrecy|publisher=cypherspace.org}}</ref> vir e-pos en het opgemerk dat enige identity-based encryption-stelsel hiervoor gebruik kan word. Hy is ook bekend vir sy baie kort Rivest–Shamir–Adleman-kode in Perl<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HhQqDwAAQBAJ&pg=PA17|title=Blocks and Chains: Introduction to Bitcoin, Cryptocurrencies, and Their Consensus Mechanisms|last2=Stifter|first2=Nicholas|publisher=Morgan & Claypool Publishers|year=2017|isbn=9781627057165|page=17|chapter=Before bitcoin|last1=Judmayer|first1=Aljosha}}</ref> en T-hemde met enkripsiekode daarop om teen Amerikaanse uitvoerbeperkings op kriptografie te protesteer.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=D8iXDwAAQBAJ&pg=PA97|title=Digital Cash: The Unknown History of the Anarchists, Utopians, and Technologists Who Created Cryptocurrency|publisher=Princeton Press|year=2019|isbn=9780691179490|page=97|chapter=On the brink of revolution|last1=Brunton|first1=Finn|author-link=}}</ref> Back het ook die gebruik van satelliete en maasnetwerke bevorder om bitcoin-transaksies te stuur en ontvang as ’n rugsteun vir die gewone internet.<ref name="forbes20181217">{{cite news |last1=del Castillo|first1=Michael |title=Who Needs Verizon? Blockstream Broadcasts Entire Bitcoin Blockchain From Space|url=https://www.forbes.com/sites/michaeldelcastillo/2018/12/17/who-needs-verizon-blockstream-broadcasts-entire-bitcoin-blockchain-from-space/#5456f1db5a80|access-date=13 May 2020 |newspaper=Forbes |date=17 December 2018}}</ref> === Verhouding met Satoshi Nakamoto === Back was een van die eerste twee mense wat ’n e-pos ontvang het van Satoshi Nakamoto, die skuilnaam van die uitvinder van bitcoin.<ref name="wired201907162">{{cite news|last1=RATLIFF|first1=EVAN|title=Was Bitcoin Created by This International Drug Dealer? Maybe!|url=https://www.wired.com/story/was-bitcoin-created-by-this-international-drug-dealer-maybe/|access-date=13 May 2020|newspaper=Wired|date=16 July 2019}}</ref> In 2016 het die ''Financial Times'' Back genoem as ’n moontlike Nakamoto-kandidaat, saam met Nick Szabo en Hal Finney.<ref name="FT20162">{{cite news|last1=Kaminska|first1=Izabella|title=Bitcoin: Identity crisis|url=https://www.ft.com/content/769cc516-1370-11e6-839f-2922947098f0|access-date=4 June 2020|newspaper=Financial Times|date=7 May 2016}}</ref> In 2020 het die YouTube-kanaal ''Barely Sociable'' beweer dat Back Nakamoto is. Back het dit daarna ontken.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-02/latest-satoshi-nakamoto-candidate-buying-bitcoin-no-matter-what|title=Latest Satoshi Nakamoto Candidate Buying Bitcoin No Matter What|last=Kharif|first=Olga|date=2 June 2020|website=Bloomberg News|access-date=2 June 2020}}</ref> Die 2024 HBO-dokumentêr Money Electric: The Bitcoin Mystery, geregisseer deur Cullen Hoback, het Back as die hoofverdagte vir Satoshi Nakamoto ondersoek, met Hoback wat gesê het dat “die bewyse wat na Adam wys baie moeiliker is om af te breek”.<ref>{{Cite news|title=HBO doc names Bitcoin creator suspect - who says ‘not me’|url=https://www.theregister.com/2024/10/09/satoshi_nakamoto_suspect_hbo_bitcoin/|archive-url=http://web.archive.org/web/20251118194937/https://www.theregister.com/2024/10/09/satoshi_nakamoto_suspect_hbo_bitcoin/|archive-date=2025-11-18|access-date=2026-04-17|language=en}}</ref> Die film merk op dat Back die enigste persoon is wat in die teks van die Bitcoin white paper genoem word, en dat sy skryfstyl soortgelyk is aan dié van Nakamoto. Hoback het ook gewys op Back se verhuising na [[Malta]], sy wysigings aan die [[Engelse Wikipedia]] se Bitcoin-artikel wat die Nakamoto-afdeling herstel het en ander verdagtes gelys het maar nie homself nie, en sy aansluiting by ’n Bitcoin-forum op 17 April 2013, dieselfde dag waarop Nakamoto se bates se grootte vir die eerste keer bekend geword het.<ref name=":02">{{cite AV media|title=Money Electric: The Bitcoin Mystery|date=8 October 2024|people=Cullen Hoback (director)|publisher=[[HBO]]|medium=Documentary film}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bitslog.com/2013/04/17/the-well-deserved-fortune-of-satoshi-nakamoto/|title=The Well Deserved Fortune of Satoshi Nakamoto, Bitcoin creator, Visionary and Genius|date=2013-04-17|website=Bitslog|language=en|access-date=2026-04-17}}</ref> In ’n onderhoud op kamera vir die dokumentêr, nadat Hoback hom onder die verdagtes genoem het, het Back gesê: “Ek het gedink jy mag dink ek is Satoshi. En ek wil nie hê dit moet op rekord wees nie.”<ref name=":12">{{Cite news|last=Carreyrou|first=John|last2=Freedman|first2=Dylan|date=2026-04-08|title=Who Is Satoshi Nakamoto? My Quest to Unmask Bitcoin’s Creator|url=https://www.nytimes.com/2026/04/08/business/bitcoin-satoshi-nakamoto-identity-adam-back.html|access-date=2026-04-08|work=The New York Times|language=en|issn=0362-4331}}</ref> Die film voer aan dat beide Back en die ontwikkelaar Peter Todd betrokke was by die skepping van Bitcoin, en beskryf Blockstream, die maatskappy wat Back in 2014 mede-gestig het, as moontlike “korporatiewe Satoshi”. In 2026 het ’n ondersoek deur John Carreyrou in ''[[The New York Times]]'' beweer dat Back Nakamoto is, gebaseer op sy gebruik van sekere minder algemene uitdrukkings, gedeelde nisbelangstellings, en die tydsberekening van Nakamoto se laaste bekende kommunikasie en Back se eerste openbare kommentaar oor Bitcoin, onder andere. Back het weer die bewering ontken. Carreyrou het afgesluit dat Back nie die omstandigheidsgetuienis voldoende kon verduidelik nie en het geweier om die metadata van e-posse tussen hom en Nakamoto te verskaf. Tydens ’n onderhoud het Back se liggaamstaal soms sy ontkenning weerspreek, met sigbare ongemak wanneer spesifieke punte bespreek is. In een geval het hy ’n Satoshi-aanhaling onderbreek en geantwoord asof hy self Satoshi is, iets wat as ’n “verspreking” geïnterpreteer is.<ref name=":12" /><ref>{{Cite news|last=Tidy|first=Joe|date=2026-04-08|title=Brit says he is not elusive Bitcoin creator named by New York Times|url=https://www.bbc.com/news/articles/cgrl4l1y9yxo|access-date=2026-04-08|work=BBC}}</ref> == Besigheidsloopbaan == Op 3 Oktober 2016 is Back as uitvoerende hoof van die [[blokketting]]-maatskappy Blockstream aangestel.<ref>Blockstream (3 October 2016). "[https://www.prnewswire.com/news-releases/blockstream-appoints-hashcash-inventor-dr-adam-back-as-ceo-300337815.html Blockstream Appoints Hashcash Inventor Dr. Adam Back as CEO]". PR News Wire. Retrieved 2020-12-05.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Back, Adam}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Britte]] [[Kategorie:Rekenaarprogrammeerders]] 0i5udvtpy019j492tg0c9qmln9poql1 2903215 2903210 2026-05-12T02:58:18Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 2903215 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Wetenskaplike | naam = Adam Back | beeld = Portrait_Adam_Back_photographe_Alexandre_Sitter.webp | beeldbeskrywing = <!-- Vir oormuis-info/ vir siggestremdes; sonder wiki-sintaks --> | beeldonderskrif = Adam Back in 2025 | geboortenaam = | geboortedatum = {{birth year and age|1970|7}} | geboorteplek = [[Londen]], [[Engeland]] | sterftedatum = | sterfteplek = | plek van graf = | blyplek = | burgerskap = | nasionaliteit = Brits | vakgebied = {{Plainlist| * Kriptografiese protokolle * Elektroniese geldenhede * Privaatheidverbeterende tegnologieë * Verspreide stelsels }} | werkplek = | alma mater =Universiteit van of Exeter (PhD) | doktorale promotor = | akademiese adviseurs = | doktorale studente = | ander studente = | bekend vir = | beïnvloed deur = | invloed op = | toekennings = | handtekening = | webblad ={{URL|cypherspace.org/adam}} | voetnotas = }} '''Adam Back''' (gebore Julie [[1970]]) is ’n [[Verenigde Koninkryk|Britse]] [[Kriptografie|kriptograaf]] en [[Syferpunk|syferpunk]]. Hy is die uitvoerende hoof van Blockstream, wat hy in 2014 saam gestig het. Hy het Hashcash uitgevind, wat in die [[Bitcoin]]-mynproses gebruik word. ’n Ondersoek deur die ''[[The New York Times]]'' het voorgestel dat hy moontlik [[Satoshi Nakamoto]], die skuilnaam-uitvinder van Bitcoin, kan wees, maar Back het dit ontken. == Lewe == Back is in Julie 1970 in [[Londen]], Engeland, gebore.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3ZGNDwAAQBAJ&pg=PT252|title=The Bitcoin Saga: A Mixed Montage|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2019|isbn=978-9388271837|last1=Singh|first1=Rachna}}</ref> Sy eerste rekenaar was ’n Sinclair ZX81. Hy het homself [[BASIC]] geleer en videospeletjies ontleed om hul geheime sleutels en kodes te vind. Hy het gevorderde [[wiskunde]], [[fisika]] en [[ekonomie]] op skool geneem. Hy het ’n [[rekenaarwetenskap]]-PhD in verspreide stelsels van die [[Universiteit van Exeter]].<ref name="BloombergBack">{{cite news |last1=Kharif |first1=Olga |title=Latest Satoshi Nakamoto Candidate Buying Bitcoin No Matter What|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-02/latest-satoshi-nakamoto-candidate-buying-bitcoin-no-matter-what |access-date=3 June 2020 |newspaper=Bloomberg|date=2 June 2020}}</ref> Tydens sy doktorsgraad het Back met [[vertalerkonstruksie]] gewerk om parallelle rekenaars op ’n half-outomatiese manier te gebruik. Hy het belanggestel in PGP-enkripsie, elektroniese geld en anonieme e-posstelsels. Hy het twee derdes van sy tyd aan [[Versleuteling|enkripsie]] gewy. Ná sy studies het hy as konsultant gewerk vir nuwe ondernemings en groter maatskappye in toegepaste kriptografie, waar hy kriptografiese biblioteke geskryf, stelsels ontwerp en ander mense se kriptografiese protokolle ontleed en gekraak het.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=qEaulpPo7iM|archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211215/qEaulpPo7iM|archive-date=2021-12-15|url-status=live|title=Proof of Work - An interview with Adam Back (Blockstream)|website=[[YouTube]]|date=7 August 2019}}{{cbignore}}</ref> == Kriptografie-sagteware == [[File:Munitions T-shirt (front).jpg|thumb|right|upright=0.9|Back se “Munitions”-T-hemp het rekenaarkode bevat wat in die Verenigde State as ’n wapen beskou is.]] Back is ’n pionier van vroeë navorsing oor digitale geld, soortgelyk aan Wei Dai, David Chaum en [[Hal Finney]].<ref name="bloomberg20180630">{{cite news |last1=Leising |first1=Matthew |title=Is Bitcoin Creator Writing a Book? Cryptic Note Indicates Yes|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-06-30/is-bitcoin-creator-writing-a-book-cryptic-note-indicates-yes|access-date=13 May 2020 |newspaper=Bloomberg |date=30 June 2018}}</ref><ref name="newyorker20150825">{{cite news |last1=Bustillos |first1=Maria |title=Inside the Fight Over Bitcoin's Future|url=https://www.newyorker.com/business/currency/inside-the-fight-over-bitcoins-future|access-date=13 May 2020 |newspaper=New Yorker |date=25 August 2015}}</ref> In 1997 het Back Hashcash uitgevind.<ref>{{Cite book|title=Bitcoin and Cryptocurrency Technologies: A Comprehensive Introduction|last1=Narayanan|first1=Arvind|publisher=Princeton University Press|year=2016|isbn=978-0-691-17169-2|location=Princeton and Oxford|last2=Bonneau|first2=Joseph|last3=Felten|first3=Edward|last4=Miller|first4=Andrew|last5=Goldfeder|first5=Steven}}</ref> ’n Soortgelyke stelsel word in [[Bitcoin]] gebruik.<ref name="MarketwatchPeople">{{cite news |last1=Shaw |first1=Jessica Marmor |title=Bitcoin and cryptocurrency on Twitter: The most important people to follow|url=https://www.marketwatch.com/story/bitcoin-and-cryptocurrency-on-twitter-the-most-important-people-to-follow-2017-12-04|access-date=14 May 2020 |newspaper=Marketwatch |date=8 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bitcoin.org/bitcoin.pdf|title=Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System}}</ref><ref name="WSJBack">{{cite news |last1=Casey |first1=Michael J. |title=BitBeat: Bitcoin Coding Allstars Launch Sidechains Project to Boost Innovation|url=https://blogs.wsj.com/moneybeat/2014/10/22/bitbeat-bitcoin-coding-allstars-launch-sidechains-project-to-boost-innovation/ |access-date=14 May 2020 |newspaper=WSJBlogs |date=22 October 2020}}</ref> Hy het ook ''credlib'' ontwikkel,<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=htliCAAAQBAJ&pg=PT274|title=Bitcoin: The future of money?|publisher=Unbound|year=2015|isbn=978-1783521029|chapter=Footnotes|last1=Frisby|first1=Dominic}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cypherspace.org/credlib|title=credlib - Credential Library|publisher=cypherspace.org}}</ref> ’n biblioteek wat die geloofwaardigheidstelsels van Stefan Brands en David Chaum gebruik. Hy was die eerste persoon wat die sekuriteitseienskap “non-interactive forward secrecy” beskryf het<ref name="IACR">{{cite web |title=A Modern View on Forward Security |url=https://eprint.iacr.org/2019/1362.pdf |publisher=IACR|access-date=14 May 2020 |last=Boyd |first=Colin}}</ref><ref name="Cambridge">{{cite web |title=Two remarks on public key cryptology |url=https://www.cl.cam.ac.uk/techreports/UCAM-CL-TR-549.pdf |publisher=Cambridge University|year=2002|access-date=14 May 2020 |last=Anderson |first=Ross }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.cypherspace.org/adam/nifs/|title=Non-Interactive Forward Secrecy|publisher=cypherspace.org}}</ref> vir e-pos en het opgemerk dat enige identity-based encryption-stelsel hiervoor gebruik kan word. Hy is ook bekend vir sy baie kort Rivest–Shamir–Adleman-kode in Perl<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HhQqDwAAQBAJ&pg=PA17|title=Blocks and Chains: Introduction to Bitcoin, Cryptocurrencies, and Their Consensus Mechanisms|last2=Stifter|first2=Nicholas|publisher=Morgan & Claypool Publishers|year=2017|isbn=9781627057165|page=17|chapter=Before bitcoin|last1=Judmayer|first1=Aljosha}}</ref> en T-hemde met enkripsiekode daarop om teen Amerikaanse uitvoerbeperkings op kriptografie te protesteer.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=D8iXDwAAQBAJ&pg=PA97|title=Digital Cash: The Unknown History of the Anarchists, Utopians, and Technologists Who Created Cryptocurrency|publisher=Princeton Press|year=2019|isbn=9780691179490|page=97|chapter=On the brink of revolution|last1=Brunton|first1=Finn|author-link=}}</ref> Back het ook die gebruik van satelliete en maasnetwerke bevorder om bitcoin-transaksies te stuur en ontvang as ’n rugsteun vir die gewone internet.<ref name="forbes20181217">{{cite news |last1=del Castillo|first1=Michael |title=Who Needs Verizon? Blockstream Broadcasts Entire Bitcoin Blockchain From Space|url=https://www.forbes.com/sites/michaeldelcastillo/2018/12/17/who-needs-verizon-blockstream-broadcasts-entire-bitcoin-blockchain-from-space/#5456f1db5a80|access-date=13 May 2020 |newspaper=Forbes |date=17 December 2018}}</ref> === Verhouding met Satoshi Nakamoto === Back was een van die eerste twee mense wat ’n e-pos ontvang het van Satoshi Nakamoto, die skuilnaam van die uitvinder van bitcoin.<ref name="wired201907162">{{cite news|last1=RATLIFF|first1=EVAN|title=Was Bitcoin Created by This International Drug Dealer? Maybe!|url=https://www.wired.com/story/was-bitcoin-created-by-this-international-drug-dealer-maybe/|access-date=13 May 2020|newspaper=Wired|date=16 July 2019}}</ref> In 2016 het die ''Financial Times'' Back genoem as ’n moontlike Nakamoto-kandidaat, saam met Nick Szabo en Hal Finney.<ref name="FT20162">{{cite news|last1=Kaminska|first1=Izabella|title=Bitcoin: Identity crisis|url=https://www.ft.com/content/769cc516-1370-11e6-839f-2922947098f0|access-date=4 June 2020|newspaper=Financial Times|date=7 May 2016}}</ref> In 2020 het die YouTube-kanaal ''Barely Sociable'' beweer dat Back Nakamoto is. Back het dit daarna ontken.<ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2020-06-02/latest-satoshi-nakamoto-candidate-buying-bitcoin-no-matter-what|title=Latest Satoshi Nakamoto Candidate Buying Bitcoin No Matter What|last=Kharif|first=Olga|date=2 June 2020|website=Bloomberg News|access-date=2 June 2020}}</ref> Die 2024 HBO-dokumentêr Money Electric: The Bitcoin Mystery, geregisseer deur Cullen Hoback, het Back as die hoofverdagte vir Satoshi Nakamoto ondersoek, met Hoback wat gesê het dat “die bewyse wat na Adam wys baie moeiliker is om af te breek”.<ref>{{Cite news|title=HBO doc names Bitcoin creator suspect - who says ‘not me’|url=https://www.theregister.com/2024/10/09/satoshi_nakamoto_suspect_hbo_bitcoin/|archive-url=http://web.archive.org/web/20251118194937/https://www.theregister.com/2024/10/09/satoshi_nakamoto_suspect_hbo_bitcoin/|archive-date=2025-11-18|access-date=2026-04-17|language=en}}</ref> Die film merk op dat Back die enigste persoon is wat in die teks van die Bitcoin white paper genoem word, en dat sy skryfstyl soortgelyk is aan dié van Nakamoto. Hoback het ook gewys op Back se verhuising na [[Malta]], sy wysigings aan die [[Engelse Wikipedia]] se Bitcoin-artikel wat die Nakamoto-afdeling herstel het en ander verdagtes gelys het maar nie homself nie, en sy aansluiting by ’n Bitcoin-forum op 17 April 2013, dieselfde dag waarop Nakamoto se bates se grootte vir die eerste keer bekend geword het.<ref name=":02">{{cite AV media|title=Money Electric: The Bitcoin Mystery|date=8 October 2024|people=Cullen Hoback (director)|publisher=[[HBO]]|medium=Documentary film}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bitslog.com/2013/04/17/the-well-deserved-fortune-of-satoshi-nakamoto/|title=The Well Deserved Fortune of Satoshi Nakamoto, Bitcoin creator, Visionary and Genius|date=2013-04-17|website=Bitslog|language=en|access-date=2026-04-17}}</ref> In ’n onderhoud op kamera vir die dokumentêr, nadat Hoback hom onder die verdagtes genoem het, het Back gesê: “Ek het gedink jy mag dink ek is Satoshi. En ek wil nie hê dit moet op rekord wees nie.”<ref name=":12">{{Cite news|last=Carreyrou|first=John|last2=Freedman|first2=Dylan|date=2026-04-08|title=Who Is Satoshi Nakamoto? My Quest to Unmask Bitcoin’s Creator|url=https://www.nytimes.com/2026/04/08/business/bitcoin-satoshi-nakamoto-identity-adam-back.html|access-date=2026-04-08|work=The New York Times|language=en|issn=0362-4331}}</ref> Die film voer aan dat beide Back en die ontwikkelaar Peter Todd betrokke was by die skepping van Bitcoin, en beskryf Blockstream, die maatskappy wat Back in 2014 mede-gestig het, as moontlike “korporatiewe Satoshi”. In 2026 het ’n ondersoek deur John Carreyrou in ''[[The New York Times]]'' beweer dat Back Nakamoto is, gebaseer op sy gebruik van sekere minder algemene uitdrukkings, gedeelde nisbelangstellings, en die tydsberekening van Nakamoto se laaste bekende kommunikasie en Back se eerste openbare kommentaar oor Bitcoin, onder andere. Back het weer die bewering ontken. Carreyrou het afgesluit dat Back nie die omstandigheidsgetuienis voldoende kon verduidelik nie en het geweier om die metadata van e-posse tussen hom en Nakamoto te verskaf. Tydens ’n onderhoud het Back se liggaamstaal soms sy ontkenning weerspreek, met sigbare ongemak wanneer spesifieke punte bespreek is. In een geval het hy ’n Satoshi-aanhaling onderbreek en geantwoord asof hy self Satoshi is, iets wat as ’n “verspreking” geïnterpreteer is.<ref name=":12" /><ref>{{Cite news|last=Tidy|first=Joe|date=2026-04-08|title=Brit says he is not elusive Bitcoin creator named by New York Times|url=https://www.bbc.com/news/articles/cgrl4l1y9yxo|access-date=2026-04-08|work=BBC}}</ref> == Besigheidsloopbaan == Op 3 Oktober 2016 is Back as uitvoerende hoof van die [[blokketting]]-maatskappy Blockstream aangestel.<ref>Blockstream (3 October 2016). "[https://www.prnewswire.com/news-releases/blockstream-appoints-hashcash-inventor-dr-adam-back-as-ceo-300337815.html Blockstream Appoints Hashcash Inventor Dr. Adam Back as CEO]". PR News Wire. Retrieved 2020-12-05.</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{Normdata}} {{DEFAULTSORT:Back, Adam}} [[Kategorie:Geboortes in 1970]] [[Kategorie:Britte]] [[Kategorie:Rekenaarprogrammeerders]] gmgqxrjpnss0c56j2psds99c02a8j7l 1 461247 2903209 2026-05-12T02:20:00Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903209 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461248 2903211 2026-05-12T02:55:25Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Inligtingskas Persoon | naam = Hal Finney | beeld = | beeldonderskrif = Finney in die middel-2000's | geboortenaam = Harold Thomas Finney II | geboortedatum = 4 Mei 1956 | geboorteplek = Coalinga, [[Kalifornië]], [[VSA]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2014|08|28|1956|05|04}} | sterfplek = [[Phoenix, Arizona]], VSA | rusplek = Kryopreservee...' 2903211 wikitext text/x-wiki {{Inligtingskas Persoon | naam = Hal Finney | beeld = | beeldonderskrif = Finney in die middel-2000's | geboortenaam = Harold Thomas Finney II | geboortedatum = 4 Mei 1956 | geboorteplek = Coalinga, [[Kalifornië]], [[VSA]] | sterfdatum = {{Sterfdatum en ouderdom|2014|08|28|1956|05|04}} | sterfplek = [[Phoenix, Arizona]], VSA | rusplek = [[Kryopreserveer]] by [[Alcor Life Extension Foundation]] | nasionaliteit = Amerikaans | beroep = Sagteware-ontwikkelaar, kriptograaf | alma_mater = [[California Institute of Technology|Caltech]] (BSc in elektriese ingenieurswese) | bekend_vir = Eerste ontvanger van [[Bitcoin]] }} '''Harold Thomas Finney II''' ([[4 Mei]] [[1956]] – [[28 Augustus]] [[2014]]) was ’n [[Verenigde State van Amerika|Amerikaanse]] [[sagteware-ontwikkeling|sagteware-ontwikkelaar]]. In sy vroeë loopbaan is hy erken as hoofontwikkelaar van verskeie spelkonsole-speletjies. Hy was ’n vroeë bydraer tot [[Bitcoin]], en het die eerste Bitcoin-transaksie ontvang van die geldeenheid se skepper [[Satoshi Nakamoto]].<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/?noredirect=on|title=Hal Finney received the first Bitcoin transaction. Here's how he describes it|last=Peterson|first=Andrea|date=January 3, 2014|newspaper=[[The Washington Post]]|access-date=August 27, 2019}}</ref> == Vroeë lewe en opvoeding == Finney is op 4 Mei 1956 in Coalinga, [[Kalifornië]], gebore aan Virginia en Harold Thomas Finney. Sy pa was ’n petroleumingenieur. Hulle het later na Arcadia, Kalifornië, verhuis, waar Harold Finney II in 1974 aan Arcadia High School gegradueer het.<ref>{{Cite web |last=Colker |first=David |date=2014-08-31 |title=Hal Finney dies at 58; software developer and privacy activist |url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-hal-finney-20140831-story.html |access-date=2025-08-13 |website=[[Los Angeles Times]]|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Arcadia Apache Memorial-1970s |url=https://arcadiaapaches.com/arcadia-apache-memorial-1970s/ |access-date=2025-08-13 |website=Arcadia |language=en-US}}</ref> Daarna het Finney die [[California Institute of Technology]] bygewoon en in 1979 ’n BS-graad in [[elektriese ingenieurswese]] verwerf.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html |title=Hal Finney, Cryptographer and Bitcoin Pioneer, Dies at 58 |work=[[The New York Times]] |date=30 Augustus 2014 |access-date=2019-11-10|last1=Popper |first1=Nathaniel }}</ref> == Loopbaan == Na sy graduering van Caltech het hy in die rekenaarspeletjiebedryf begin werk vir ’n maatskappy wat videospeletjies ontwikkel het soos ''Adventures of Tron'', ''Armor Ambush'', ''Astrosmash'' en ''Space Attack''.<ref>{{cite web |url=http://www.atariage.com/programmer_page.html?ProgrammerID=173 |title=AtariAge |website=atariage.com|access-date=24 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150225002424/http://www.atariage.com/programmer_page.html?ProgrammerID=173 |archive-date=25 February 2015 }}</ref> Hy het later vir die PGP Corporation gewerk, waar hy gebly het tot sy aftrede in 2011. Finney was ’n [[kriptografie|kriptografiese]] aktivis.<ref>"For instance, many ACLU members do not share the generalized antipathy toward government that is a common premise of "cypherpunk" activists like Hal Finney and [[Timothy C. May|Tim May]]." David Brin, ''The Transparent Society''</ref> Gedurende die vroeë 1990’s was hy ’n gereelde deelnemer op die [[syferpunk]]-poslys en het ook twee anonieme herposdienste bedryf.<ref>{{cite web |url=http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/476/397 |title=Prospects for remailers - Parekh - First Monday |access-date=24 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130409233250/http://firstmonday.org/htbin/cgiwrap/bin/ojs/index.php/fm/article/view/476/397 |archive-date=9 April 2013 }}</ref> Hy het ook ’n kompetisie gehou om die uitvoervlak-enkripsie van Netscape te breek, wat suksesvol was.<ref>[https://www.washingtonpost.com/wp-srv/business/longterm/mym/columns/credcrds/credtweb.htm "Give Us Some Credit: Your Card is Safe"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225011234/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/business/longterm/mym/columns/credcrds/credtweb.htm |date=2015-02-25 }}, ''[[The Washington Post]]'', 1996</ref> Finney was betrokke by die ontwikkeling van die eerste anonieme herposstelsel, ’n hulpmiddel om e-pos te stuur sonder dat die sender se identiteit sigbaar is.<ref>Levy, S. (2001). Crypto: How the Code Rebels Beat the Government Saving Privacy in the Digital Age. Penguin Books.</ref> Hy was een van die vroeë bydraers tot hierdie privaatheid-versterkende tegnologie, wat ’n belangrike rol in die cypherpunk-beweging gespeel het.<ref>Hughes, E. (1993). A Cypherpunk's Manifesto. Retrieved from https://www.activism.net/cypherpunk/manifesto.html</ref> In 2004 het Finney die eerste herbruikbare [[Bewys van werk|bewys-van-werk]]-stelsel geskep, voor [[Bitcoin]].<ref>{{cite web |url=http://www.sfgate.com/technology/businessinsider/article/Here-s-The-Problem-With-The-New-Theory-That-A-4529573.php |title=Here's The Problem with the New Theory That A Japanese Math Professor Is The Inventor of Bitcoin |work=San Francisco Chronicle |date=19 May 2013 |access-date=24 February 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150104063653/http://www.sfgate.com/technology/businessinsider/article/Here-s-The-Problem-With-The-New-Theory-That-A-4529573.php |archive-date=4 January 2015 }}</ref> In Januarie 2009 het hy die eerste Bitcoin-transaksie ooit ontvang.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/blogs/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/ |title=Hal Finney received the first Bitcoin transaction. Here's how he describes it. |newspaper=The Washington Post |access-date=24 February 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150227213647/http://www.washingtonpost.com/blogs/the-switch/wp/2014/01/03/hal-finney-received-the-first-bitcoin-transaction-heres-how-he-describes-it/ |archive-date=27 February 2015 }}</ref> === Betrokkenheid by Bitcoin === Finney het in 1992 op die Cypherpunks-poslys geskryf: {{quote|Dit het vir my so duidelik gelyk: "Hier word ons gekonfronteer met probleme soos verlies van privaatheid, toenemende rekenarisering, massiewe databasisse en groter sentralisering – en [David] Chaum bied ’n heel ander rigting aan, een wat mag in die hande van individue plaas eerder as regerings en korporasies. Die rekenaar kan gebruik word as ’n instrument om mense te bevry en te beskerm, eerder as om hulle te beheer."}} Finney was een van die eerste [[Bitcoin]]-gebruikers en op 12 Januarie 2009 het hy die eerste Bitcoin-transaksie van Bitcoin se skepper [[Satoshi Nakamoto]] ontvang. Hy het in dieselfde dorp as ’n man met die naam [[Satoshi Nakamoto#Dorian Nakamoto|Dorian Satoshi Nakamoto]] (Temple City, Kalifornië) gewoon vir 10 jaar, wat tot spekulasie bygedra het dat hy moontlik die skepper van Bitcoin kon wees. Finney het egter ontken dat hy Satoshi Nakamoto is. == Siekte en dood == In Oktober 2009 het Finney aangekondig dat hy met [[amiotrofiese laterale sklerose]] (ALS) gediagnoseer is. Hy het gesê: “Ek hoop om nog e-posse te lees en selfs programme te skryf, al raak ek fisies beperk.”<ref>{{cite web |url=http://lesswrong.com/lw/1ab/dying_outside/ |title=Dying Outside |date=5 October 2009 |access-date=24 February 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228034025/http://lesswrong.com/lw/1ab/dying_outside/ |archive-date=28 February 2015 }}</ref> Hy het later steeds aan sagteware gewerk, insluitend eksperimentele Bitcoin-sagteware. Hy is op 28 Augustus 2014 in Phoenix, [[Arizona]], oorlede as gevolg van komplikasies van ALS en is daarna deur die Alcor Life Extension Foundation gekryopreserveer.<ref name="NYTOBIT2014">{{cite news|last=Popper|first=Nathaniel|url=https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html?ref=obituaries|title=Hal Finney, Cryptographer and Bitcoin Pioneer, Dies at 58"|work=[[The New York Times]]|date=August 30, 2014}} {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170915204932/https://www.nytimes.com/2014/08/31/business/hal-finney-cryptographer-and-bitcoin-pioneer-dies-at-58.html?ref=obituaries|date=2017-09-15}}</ref><ref>{{cite web|url=http://lists.extropy.org/pipermail/extropy-chat/2014-August/082585.html|title=Hal Finney being cryopreserved now|author=Max More|date=2014-08-28|website=extropy.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20150212081404/http://lists.extropy.org/pipermail/extropy-chat/2014-August/082585.html|archive-date=2015-02-12|access-date=2014-08-28|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{cite magazine|url=https://www.wired.com/2014/08/hal-finney/|author=Andy Greenberg|title=Bitcoin's Earliest Adopter Is Cryonically Freezing His Body to See the Future|magazine=Wired|date=2014-08-28|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170407201619/https://www.wired.com/2014/08/hal-finney/|archive-date=2017-04-07}}</ref> == Verwysings == {{Verwysings}} {{DEFAULTSORT:Finney, Hal}} {{Normdata}} [[Kategorie:Geboortes in 1956]] [[Kategorie:Sterftes in 2014]] [[Kategorie:Amerikaners]] [[Kategorie:Rekenaarprogrammeerders]] oqob58e9arx151zit94qb4ev2r0tuw7 1 461249 2903212 2026-05-12T02:55:35Z Maximiliaan Ronaldszoon 194050 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903212 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 0 461250 2903282 2026-05-12T09:11:51Z KeMang?? 89500 Nuwe artikle vir Loufi 2903282 wikitext text/x-wiki '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] rapper en liedjieskrywer wat hoofsaaklik bekend is vir sy bydraes tot die [[Afrikaanse hiphop]]-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om geheel en al op sy musiek te fokus. Hy het veral sy persoonlike voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met [[Universal Music Group|Universal Music South Africa]] geteken.<ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> Sy enkelsnit "Boude" het beduidende virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang.<ref name="Maroela2" /> == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref name="SitDown" /><ref name="Huisgenoot2" /><ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/breakfast-martin-bester/loufi-reveals-how-he-overcame-his-drug-addiction/|title=Loufi reveals how he got addicted to Tik|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-11}}</ref> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021) * "Witvlag" (2022) [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika volgens plek]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] c0n0wwnztahvgphxpqrtqx3ju5xtbp2 2903283 2903282 2026-05-12T09:12:42Z KeMang?? 89500 foute reggemaak 2903283 wikitext text/x-wiki '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] rapper en liedjieskrywer wat hoofsaaklik bekend is vir sy bydraes tot die [[Afrikaanse hiphop]]-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om geheel en al op sy musiek te fokus. Hy het veral sy persoonlike voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met [[Universal Music Group|Universal Music South Africa]] geteken.<ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> Sy enkelsnit "Boude" het beduidende virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang.<ref name="Maroela2" /> == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/breakfast-martin-bester/loufi-reveals-how-he-overcame-his-drug-addiction/|title=Loufi reveals how he got addicted to Tik|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-11}}</ref> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021) * "Witvlag" (2022) == Verweysings == [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika volgens plek]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] p9g5tf5ckektku4ha1obqllxi4wec98 2903284 2903283 2026-05-12T09:12:57Z KeMang?? 89500 2903284 wikitext text/x-wiki '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] rapper en liedjieskrywer wat hoofsaaklik bekend is vir sy bydraes tot die [[Afrikaanse hiphop]]-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om geheel en al op sy musiek te fokus. Hy het veral sy persoonlike voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met [[Universal Music Group|Universal Music South Africa]] geteken.<ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> Sy enkelsnit "Boude" het beduidende virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang. == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/breakfast-martin-bester/loufi-reveals-how-he-overcame-his-drug-addiction/|title=Loufi reveals how he got addicted to Tik|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-11}}</ref> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021) * "Witvlag" (2022) == Verweysings == [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika volgens plek]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] 28j2005dza14o9y8dh66l4ax82g7erz 2903287 2903284 2026-05-12T09:16:51Z KeMang?? 89500 2903287 wikitext text/x-wiki '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] rapper en liedjieskrywer wat hoofsaaklik bekend is vir sy bydraes tot die [[Afrikaanse hiphop]]-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om geheel en al op sy musiek te fokus. Hy het veral sy persoonlike voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met [[Universal Music Group|Universal Music South Africa]] geteken.<ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> Sy enkelsnit "Boude" het beduidende virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/lowvelder/news-headlines/2023/02/03/fans-enjoy-full-loufi-experience-at-mabalel-lodge/|title=Fans enjoy full Loufi experience at Mabalel Lodge|last=chelseapieterse|date=2023-02-03|website=Lowvelder|language=en-GB|access-date=2026-05-12}}</ref> == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/breakfast-martin-bester/loufi-reveals-how-he-overcame-his-drug-addiction/|title=Loufi reveals how he got addicted to Tik|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-11}}</ref> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021)<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/moremusicyoulove/must-watch-loufi-performs-baas-vannie-plaas-en-wit-skoene/|title=MUST WATCH: Loufi performs 'Baas Vannie Plaas' en 'Wit Skoene'|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-12}}</ref> * "Witvlag" (2022) == Verweysings == [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika volgens plek]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] hasq8jyekgvhzzl8ufflc9aptginnm5 2903297 2903287 2026-05-12T09:33:51Z Aliwal2012 39067 opruim 2903297 wikitext text/x-wiki '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] rapper en liedjieskrywer wat bekend is vir sy bydraes tot die Afrikaanse hiphop-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om geheel en al op sy musiek te fokus. Hy het veral sy persoonlike voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met Universal Music South Africa geteken.<ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> Sy enkelsnit "Boude" het beduidende virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/lowvelder/news-headlines/2023/02/03/fans-enjoy-full-loufi-experience-at-mabalel-lodge/|title=Fans enjoy full Loufi experience at Mabalel Lodge|last=Pieterse|first=Chelsea|date=2023-02-03|website=Lowvelder|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/breakfast-martin-bester/loufi-reveals-how-he-overcame-his-drug-addiction/|title=Loufi reveals how he got addicted to Tik|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-11}}</ref> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021)<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/moremusicyoulove/must-watch-loufi-performs-baas-vannie-plaas-en-wit-skoene/|title=MUST WATCH: Loufi performs 'Baas Vannie Plaas' en 'Wit Skoene'|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-12}}</ref> * "Witvlag" (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Mense van Suid-Afrika volgens plek]] [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] e902bpbqp3vn5msgrutoz2b9yb93ayc 2903298 2903297 2026-05-12T09:51:57Z Dumbassman 62009 2903298 wikitext text/x-wiki '''Jean-Luc Handel''', professioneel bekend as '''Loufi''', is 'n [[Suid-Afrikaanse]] kletsrymer en liedjieskrywer wat bekend is vir sy bydraes tot die Afrikaanse hiphop-genre. Gebaseer in [[Gqeberha]] (voorheen [[Port Elizabeth]]), word Loufi erken vir sy eerlike storievertelling en die integrasie van persoonlike stryd in kommersiële hiphop en elektroniese musiek.<ref name="Maroela">"Loufi: Van 'broke' tot baas van die plaas". Maroela Media. 2021.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theherald.co.za/news/2026-02-03-gqeberhas-loufi-returns-to-alma-mater-for-nostalgic-performance/|title=Gqeberha’s Loufi returns to alma mater for nostalgic performance|date=2026-02-03|website=The Herald|language=en|access-date=2026-05-11}}</ref> == Vroeë lewe en loopbaan == Loufi het grootgeword in Young Park, 'n voorstad van Port Elizabeth. Sy belangstelling in musiek het in sy ouma se waskamer begin, waar hy met klank geëksperimenteer het saam met 'n groep medewerkers bekend as CMB. Hy noem die film ''[[8 Mile (film)|8 Mile]]'' en die kunstenaar [[Eminem]] as primêre invloede wat hom gelei het om vrystyl-rapping en strydrap te verken.<ref name="Texx">"Loufi: Die Port Elizabeth-rapper wat die trefferlyste oorneem". Texx and the City. 2021.</ref> Voordat hy 'n professionele musiekloopbaan gevolg het, het Handel verskeie stabiele posisies beklee om sy gesin te onderhou. Na sy aflegging in 2019 het hy gekies om op sy musiek te fokus. Hy het sy voertuig verkoop om die musiekvideo vir sy deurbraak-enkelsnit, "Ek is Broke", te finansier.<ref name="Huisgenoot">"Loufi oor sy opgang: 'Ek het my kar verkoop vir my droom'". Huisgenoot/Netwerk24. 2021.</ref> In 2021 het hy 'n platekontrak met Universal Music South Africa geteken.<ref name="UMG">"UMG SA verwelkom Afrikaanse Rap-sensasie Loufi". Universal Music Group South Africa. 2021.</ref> Sy enkelsnit "Boude" het virale sukses op sosiale mediaplatforms behaal en uitgebreide lugtyd op Suid-Afrikaanse radiostasies ontvang.<ref>{{Cite web|url=https://www.citizen.co.za/lowvelder/news-headlines/2023/02/03/fans-enjoy-full-loufi-experience-at-mabalel-lodge/|title=Fans enjoy full Loufi experience at Mabalel Lodge|last=Pieterse|first=Chelsea|date=2023-02-03|website=Lowvelder|language=en|access-date=2026-05-12}}</ref> == Persoonlike lewe == Handel was deursigtig oor sy geskiedenis met dwelmmisbruik en het sy openbare platform gebruik om te pleit vir veerkragtigheid en die belangrikheid van geestesgesondheidsbewustheid binne die musiekbedryf.<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/breakfast-martin-bester/loufi-reveals-how-he-overcame-his-drug-addiction/|title=Loufi reveals how he got addicted to Tik|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-11}}</ref> == Diskografie == === Studio-albums === * ''Gan Se Jou Mense'' (2021)<ref name="UMG" /> === Enkelsnitte === * "Ek is Broke" (2019) * "Pêrels" (2020) * "Boude" (2021) * "Baas van die Plaas" (2021)<ref>{{Cite web|url=https://m.jacarandafm.com/moremusicyoulove/must-watch-loufi-performs-baas-vannie-plaas-en-wit-skoene/|title=MUST WATCH: Loufi performs 'Baas Vannie Plaas' en 'Wit Skoene'|website=Jacaranda FM|access-date=2026-05-12}}</ref> * "Witvlag" (2022) == Verwysings == {{Verwysings}} [[Kategorie:Sangers]] [[Kategorie:Lewende mense]] eobbdp7yczsfgm3d2btn198k32x3am6 1 461251 2903299 2026-05-12T09:53:11Z Aliwal2012 39067 Nuwe bladsy geskep met '{{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}}' 2903299 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} 2v27w7bebgol2ym1cn6ibpmrzbxwbzv 4 461252 2903301 2026-05-12T10:21:53Z Derek J Moore 173539 werk dit? 2903301 wikitext text/x-wiki { "type": "FeatureCollection","features": [ { "type": "Feature", "properties": { "name": "uMgeni Local Municipality", "type": "boundary" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 29.8216399, -29.4566899 ], [ 29.8415299, -29.4573701 ], [ 29.8448199, -29.4574601 ], [ 29.8553899, -29.4577399 ], [ 29.8607199, -29.4500099 ], [ 29.8662999, -29.4499299 ], [ 29.8672199, -29.4533799 ], [ 29.8721901, -29.4580899 ], [ 29.8721571, -29.4622579 ], [ 29.8722299, -29.4675701 ], [ 29.8719599, -29.4870401 ], [ 29.8850199, -29.5003999 ], [ 29.8924299, -29.5079801 ], [ 29.9061599, -29.5219299 ], [ 29.9101599, -29.5259999 ], [ 29.9189099, -29.5336199 ], [ 29.9306401, -29.5366199 ], [ 29.9527901, -29.5422799 ], [ 29.9528899, -29.5427099 ], [ 29.9529799, -29.5431299 ], [ 29.9530799, -29.5435599 ], [ 29.9531799, -29.5439799 ], [ 29.9532801, -29.5444099 ], [ 29.9533701, -29.5448299 ], [ 29.9534699, -29.5452599 ], [ 29.9535699, -29.5456799 ], [ 29.9536599, -29.5461099 ], [ 29.9537729, -29.5465409 ], [ 29.9569299, -29.5461599 ], [ 29.9601099, -29.5457801 ], [ 29.9632799, -29.5453999 ], [ 29.9661499, -29.5450299 ], [ 29.9690899, -29.5446399 ], [ 29.9704599, -29.5444699 ], [ 29.9716399, -29.5443101 ], [ 29.9750199, -29.5438701 ], [ 29.9783899, -29.5434301 ], [ 29.9817699, -29.5429901 ], [ 29.9885099, -29.5421099 ], [ 29.9901699, -29.5380201 ], [ 29.9901799, -29.5379901 ], [ 29.9907799, -29.5363999 ], [ 29.9910999, -29.5355399 ], [ 29.998147, -29.5359573 ], [ 29.9997101, -29.5360499 ], [ 30.0012599, -29.5361401 ], [ 30.0061899, -29.5364399 ], [ 30.0074301, -29.5382499 ], [ 30.0077799, -29.5394699 ], [ 30.0077999, -29.5403301 ], [ 30.0080499, -29.5413699 ], [ 30.0092599, -29.5418099 ], [ 30.0100699, -29.5423399 ], [ 30.0103099, -29.5427899 ], [ 30.0118499, -29.5446299 ], [ 30.0116999, -29.5465499 ], [ 30.0119499, -29.5499799 ], [ 30.0123299, -29.5551701 ], [ 30.0126099, -29.5611099 ], [ 30.0126799, -29.5623001 ], [ 30.0131399, -29.5691501 ], [ 30.0175801, -29.5898399 ], [ 30.0471299, -29.6023699 ], [ 30.0537099, -29.6017001 ], [ 30.0845399, -29.5985701 ], [ 30.0805499, -29.6132099 ], [ 30.0882099, -29.6219901 ], [ 30.0896799, -29.6236699 ], [ 30.1073299, -29.6236599 ], [ 30.1060999, -29.6296899 ], [ 30.1072999, -29.6307099 ], [ 30.1084899, -29.6317299 ], [ 30.1096899, -29.6327599 ], [ 30.1120699, -29.6348001 ], [ 30.1132699, -29.6358201 ], [ 30.1156499, -29.6378601 ], [ 30.1168499, -29.6388799 ], [ 30.1181199, -29.6398399 ], [ 30.1230499, -29.6344699 ], [ 30.1378299, -29.6328699 ], [ 30.1381901, -29.6328299 ], [ 30.1425499, -29.6297701 ], [ 30.1469099, -29.6266101 ], [ 30.1513899, -29.6233499 ], [ 30.1524601, -29.6225647 ], [ 30.1560099, -29.6199599 ], [ 30.1589499, -29.6158499 ], [ 30.1592709, -29.6154139 ], [ 30.1620301, -29.6116099 ], [ 30.1627049, -29.6106519 ], [ 30.1639009, -29.6089719 ], [ 30.1704099, -29.6100301 ], [ 30.1760999, -29.6109499 ], [ 30.1799599, -29.6115799 ], [ 30.1819119, -29.6087519 ], [ 30.1822999, -29.6081899 ], [ 30.1823182, -29.6081638 ], [ 30.1832613, -29.6068013 ], [ 30.1833209, -29.6067149 ], [ 30.1842801, -29.6053299 ], [ 30.1895199, -29.5977499 ], [ 30.1975919, -29.5941309 ], [ 30.1990899, -29.5943099 ], [ 30.2018599, -29.5947499 ], [ 30.2033301, -29.5949899 ], [ 30.2047799, -29.5952199 ], [ 30.2062199, -29.5954599 ], [ 30.2091599, -29.5959299 ], [ 30.2090501, -29.5959599 ], [ 30.2129419, -29.5965809 ], [ 30.2223299, -29.5980799 ], [ 30.2281359, -29.5888009 ], [ 30.2468466, -29.5910653 ], [ 30.2526699, -29.5917701 ], [ 30.2537559, -29.5895481 ], [ 30.2583999, -29.5800399 ], [ 30.2656001, -29.5808099 ], [ 30.2656399, -29.5808199 ], [ 30.2662699, -29.5808799 ], [ 30.2668999, -29.5809501 ], [ 30.2675399, -29.5810199 ], [ 30.2681699, -29.5810799 ], [ 30.2687999, -29.5811501 ], [ 30.2694399, -29.5812099 ], [ 30.2700699, -29.5812799 ], [ 30.2706999, -29.5813399 ], [ 30.2720399, -29.5814901 ], [ 30.2809399, -29.5824099 ], [ 30.2834399, -29.5841101 ], [ 30.2806051, -29.5877889 ], [ 30.2790399, -29.5898199 ], [ 30.2779499, -29.5912399 ], [ 30.2794699, -29.5933099 ], [ 30.2810699, -29.5921519 ], [ 30.2821249, -29.5913879 ], [ 30.2873001, -29.5876399 ], [ 30.2879399, -29.5871799 ], [ 30.2879197, -29.5873262 ], [ 30.2864299, -29.5980999 ], [ 30.2864199, -29.5982199 ], [ 30.2862601, -29.5993901 ], [ 30.2862299, -29.5995801 ], [ 30.2861199, -29.6003499 ], [ 30.2860899, -29.6012601 ], [ 30.2890957, -29.6012799 ], [ 30.2890999, -29.6012801 ], [ 30.2905099, -29.6012899 ], [ 30.2916999, -29.6013059 ], [ 30.2921401, -29.6013099 ], [ 30.2934699, -29.6013099 ], [ 30.2939199, -29.6013199 ], [ 30.2943699, -29.6013199 ], [ 30.2948999, -29.6013299 ], [ 30.2959899, -29.6013299 ], [ 30.2965299, -29.6013399 ], [ 30.2975199, -29.6013399 ], [ 30.2978099, -29.6013499 ], [ 30.2982899, -29.6013499 ], [ 30.2995699, -29.6013599 ], [ 30.3026699, -29.6013799 ], [ 30.3041499, -29.6013901 ], [ 30.3041061, -29.6012839 ], [ 30.3040299, -29.6010999 ], [ 30.3039199, -29.6008499 ], [ 30.3037399, -29.6004301 ], [ 30.3035099, -29.5998899 ], [ 30.3031599, -29.5989299 ], [ 30.3029299, -29.5982901 ], [ 30.3026999, -29.5976799 ], [ 30.3025199, -29.5971699 ], [ 30.3023199, -29.5966601 ], [ 30.3020899, -29.5960099 ], [ 30.3018499, -29.5953601 ], [ 30.3016699, -29.5948701 ], [ 30.3016199, -29.5947401 ], [ 30.3014399, -29.5942399 ], [ 30.3014099, -29.5941801 ], [ 30.3009601, -29.5929499 ], [ 30.3007099, -29.5922499 ], [ 30.3004799, -29.5916299 ], [ 30.3001599, -29.5907399 ], [ 30.2998799, -29.5895101 ], [ 30.2997099, -29.5887499 ], [ 30.2995099, -29.5878801 ], [ 30.2992999, -29.5869401 ], [ 30.2991499, -29.5862399 ], [ 30.3059601, -29.5844099 ], [ 30.3062699, -29.5830199 ], [ 30.3064499, -29.5827499 ], [ 30.3066999, -29.5824799 ], [ 30.3069799, -29.5822399 ], [ 30.3076401, -29.5818599 ], [ 30.3080199, -29.5817199 ], [ 30.3097999, -29.5817101 ], [ 30.3100499, -29.5817799 ], [ 30.3106499, -29.5820499 ], [ 30.3109599, -29.5822499 ], [ 30.3113699, -29.5826001 ], [ 30.3131799, -29.5843599 ], [ 30.3129499, -29.5845499 ], [ 30.3164999, -29.5879699 ], [ 30.3167299, -29.5877899 ], [ 30.3172799, -29.5884199 ], [ 30.3184099, -29.5903199 ], [ 30.3184699, -29.5905599 ], [ 30.3193801, -29.5914599 ], [ 30.3203099, -29.5921999 ], [ 30.3210399, -29.5925699 ], [ 30.3215499, -29.5926701 ], [ 30.3223699, -29.5923799 ], [ 30.3225999, -29.5921099 ], [ 30.3228999, -29.5916099 ], [ 30.3230199, -29.5909199 ], [ 30.3234399, -29.5906899 ], [ 30.3234999, -29.5901301 ], [ 30.3230699, -29.5898299 ], [ 30.3232099, -29.5894899 ], [ 30.3236299, -29.5888599 ], [ 30.3247999, -29.5875799 ], [ 30.3251899, -29.5874699 ], [ 30.3254899, -29.5875699 ], [ 30.3270499, -29.5872999 ], [ 30.3283499, -29.5870599 ], [ 30.3287399, -29.5871199 ], [ 30.3293499, -29.5870599 ], [ 30.3294199, -29.5870799 ], [ 30.3305499, -29.5873099 ], [ 30.3313099, -29.5875799 ], [ 30.3316299, -29.5879099 ], [ 30.3322399, -29.5880501 ], [ 30.3328099, -29.5884299 ], [ 30.3329701, -29.5887399 ], [ 30.3336799, -29.5889299 ], [ 30.3337399, -29.5889499 ], [ 30.3337899, -29.5889399 ], [ 30.3344811, -29.5887609 ], [ 30.3347423, -29.5886863 ], [ 30.3348699, -29.5886499 ], [ 30.3349417, -29.5885852 ], [ 30.3351456, -29.5884009 ], [ 30.3352456, -29.5883571 ], [ 30.3353699, -29.5882599 ], [ 30.33548, -29.5880088 ], [ 30.3356899, -29.5875299 ], [ 30.3357699, -29.5871701 ], [ 30.3357599, -29.5868101 ], [ 30.3354999, -29.5861199 ], [ 30.3351099, -29.5854599 ], [ 30.3347799, -29.5850699 ], [ 30.3346199, -29.5847301 ], [ 30.3341209, -29.5841619 ], [ 30.3328299, -29.5827301 ], [ 30.3323399, -29.5817399 ], [ 30.3323199, -29.5813799 ], [ 30.3320899, -29.5812399 ], [ 30.3317501, -29.5802799 ], [ 30.3316499, -29.5800801 ], [ 30.3315899, -29.5799499 ], [ 30.3308399, -29.5789999 ], [ 30.3305099, -29.5787999 ], [ 30.3301199, -29.5787199 ], [ 30.3295799, -29.5784501 ], [ 30.3283999, -29.5767701 ], [ 30.3279199, -29.5764199 ], [ 30.3270799, -29.5766499 ], [ 30.3266699, -29.5765499 ], [ 30.3262599, -29.5765099 ], [ 30.3259899, -29.5760699 ], [ 30.3236601, -29.5750899 ], [ 30.3226699, -29.5745001 ], [ 30.3223799, -29.5750701 ], [ 30.3190399, -29.5736699 ], [ 30.3181699, -29.5730001 ], [ 30.3175199, -29.5724899 ], [ 30.3171799, -29.5721301 ], [ 30.3173399, -29.5716299 ], [ 30.3168899, -29.5714499 ], [ 30.3167699, -29.5711499 ], [ 30.3162799, -29.5708199 ], [ 30.3162099, -29.5702999 ], [ 30.3161901, -29.5701099 ], [ 30.3160599, -29.5686299 ], [ 30.3160099, -29.5681101 ], [ 30.3159599, -29.5675099 ], [ 30.3162401, -29.5670799 ], [ 30.3158399, -29.5666999 ], [ 30.3156899, -29.5661899 ], [ 30.3155999, -29.5659299 ], [ 30.3150599, -29.5651999 ], [ 30.3148799, -29.5649499 ], [ 30.3133999, -29.5638399 ], [ 30.3136399, -29.5633899 ], [ 30.3129199, -29.5632299 ], [ 30.3124399, -29.5620199 ], [ 30.3126199, -29.5617199 ], [ 30.3124759, -29.5610791 ], [ 30.3124701, -29.5610499 ], [ 30.3135799, -29.5603699 ], [ 30.3146699, -29.5596899 ], [ 30.3157599, -29.5589999 ], [ 30.3158999, -29.5589199 ], [ 30.3172799, -29.5580501 ], [ 30.3186599, -29.5571899 ], [ 30.3201399, -29.5562699 ], [ 30.3212199, -29.5555899 ], [ 30.3214299, -29.5554499 ], [ 30.3224199, -29.5548399 ], [ 30.3240149, -29.5538529 ], [ 30.3244099, -29.5536029 ], [ 30.3249019, -29.5531929 ], [ 30.3250381, -29.5531101 ], [ 30.3267399, -29.5520599 ], [ 30.3285899, -29.5509401 ], [ 30.3304399, -29.5498099 ], [ 30.3348199, -29.5486701 ], [ 30.3370199, -29.5480899 ], [ 30.3413999, -29.5469301 ], [ 30.3435999, -29.5463601 ], [ 30.3457901, -29.5457801 ], [ 30.3462799, -29.5456999 ], [ 30.3481199, -29.5454199 ], [ 30.3499601, -29.5451301 ], [ 30.3536399, -29.5445701 ], [ 30.3547099, -29.5444001 ], [ 30.3554799, -29.5442899 ], [ 30.3573199, -29.5440001 ], [ 30.3646302, -29.5428875 ], [ 30.3646799, -29.5428799 ], [ 30.3646599, -29.5420801 ], [ 30.3646399, -29.5412899 ], [ 30.3645999, -29.5396899 ], [ 30.3645699, -29.5388899 ], [ 30.3645299, -29.5372899 ], [ 30.3645099, -29.5364999 ], [ 30.3644699, -29.5348999 ], [ 30.3643299, -29.5329599 ], [ 30.3642499, -29.5318199 ], [ 30.3642199, -29.5314099 ], [ 30.3641699, -29.5306901 ], [ 30.3640899, -29.5295499 ], [ 30.3640101, -29.5284199 ], [ 30.3639399, -29.5272799 ], [ 30.3638599, -29.5261399 ], [ 30.3637799, -29.5250101 ], [ 30.3637099, -29.5238699 ], [ 30.3636299, -29.5227301 ], [ 30.3605699, -29.5153401 ], [ 30.3706099, -29.5059801 ], [ 30.3734999, -29.5032899 ], [ 30.3787299, -29.4982899 ], [ 30.3819799, -29.5014199 ], [ 30.3824099, -29.5018299 ], [ 30.3838199, -29.4995199 ], [ 30.3855499, -29.4951799 ], [ 30.3855999, -29.4944451 ], [ 30.3875699, -29.4924701 ], [ 30.3878999, -29.4927801 ], [ 30.3901384, -29.490475 ], [ 30.3954999, -29.4849599 ], [ 30.3973899, -29.4830099 ], [ 30.4005199, -29.4777899 ], [ 30.4039799, -29.4755199 ], [ 30.4068499, -29.4742201 ], [ 30.3999899, -29.4714399 ], [ 30.3966099, -29.4724699 ], [ 30.3950499, -29.4726999 ], [ 30.3949801, -29.4727199 ], [ 30.3950699, -29.4716499 ], [ 30.3951599, -29.4705699 ], [ 30.3952399, -29.4694999 ], [ 30.3953299, -29.4684199 ], [ 30.3954201, -29.4673499 ], [ 30.3954999, -29.4662699 ], [ 30.3955899, -29.4651899 ], [ 30.3956099, -29.4650699 ], [ 30.3957699, -29.4641499 ], [ 30.3957699, -29.4640801 ], [ 30.3958299, -29.4627801 ], [ 30.3958899, -29.4623801 ], [ 30.3956899, -29.4616399 ], [ 30.3956199, -29.4612899 ], [ 30.3954899, -29.4609599 ], [ 30.3953599, -29.4606199 ], [ 30.3952699, -29.4602799 ], [ 30.3951899, -29.4599299 ], [ 30.3950999, -29.4595901 ], [ 30.3949101, -29.4588799 ], [ 30.3948199, -29.4585099 ], [ 30.3947699, -29.4583501 ], [ 30.3947499, -29.4583001 ], [ 30.3946999, -29.4581599 ], [ 30.3946699, -29.4580199 ], [ 30.3946099, -29.4578599 ], [ 30.3945399, -29.4576499 ], [ 30.3944899, -29.4574801 ], [ 30.3944499, -29.4571799 ], [ 30.3944299, -29.4570199 ], [ 30.3944299, -29.4568699 ], [ 30.3944199, -29.4567101 ], [ 30.3944599, -29.4564499 ], [ 30.3944899, -29.4562099 ], [ 30.3944999, -29.4560199 ], [ 30.3945199, -29.4558399 ], [ 30.3945399, -29.4556699 ], [ 30.3945999, -29.4550999 ], [ 30.3946299, -29.4548999 ], [ 30.3946699, -29.4547199 ], [ 30.3947699, -29.4543601 ], [ 30.3948199, -29.4541699 ], [ 30.3948999, -29.4539799 ], [ 30.3949699, -29.4538001 ], [ 30.3950999, -29.4534799 ], [ 30.3951499, -29.4533001 ], [ 30.3951799, -29.4531501 ], [ 30.3952099, -29.4529501 ], [ 30.3952199, -29.4527399 ], [ 30.3952399, -29.4525299 ], [ 30.3952299, -29.4523301 ], [ 30.3952399, -29.4518299 ], [ 30.3952599, -29.4516101 ], [ 30.3952999, -29.4514199 ], [ 30.3953399, -29.4512399 ], [ 30.3954301, -29.4510401 ], [ 30.3955199, -29.4508601 ], [ 30.3955999, -29.4507299 ], [ 30.3956399, -29.4506199 ], [ 30.3956699, -29.4505399 ], [ 30.3957199, -29.4504099 ], [ 30.3957599, -29.4503399 ], [ 30.3957999, -29.4502299 ], [ 30.3958201, -29.4501499 ], [ 30.3958499, -29.4500099 ], [ 30.3958799, -29.4497899 ], [ 30.3958999, -29.4495599 ], [ 30.3958999, -29.4495199 ], [ 30.3959199, -29.4493399 ], [ 30.3959199, -29.4491301 ], [ 30.3959099, -29.4489199 ], [ 30.3958999, -29.4486999 ], [ 30.3958899, -29.4484699 ], [ 30.3958699, -29.4482599 ], [ 30.3958499, -29.4480299 ], [ 30.3958299, -29.4478099 ], [ 30.3958201, -29.4475899 ], [ 30.3958099, -29.4473599 ], [ 30.3957899, -29.4471299 ], [ 30.3957599, -29.4468701 ], [ 30.3957399, -29.4466701 ], [ 30.3957399, -29.4464199 ], [ 30.3957599, -29.4462899 ], [ 30.3957799, -29.4460099 ], [ 30.3958099, -29.4457699 ], [ 30.3958799, -29.4452499 ], [ 30.3958899, -29.4450101 ], [ 30.3959199, -29.4447399 ], [ 30.3959399, -29.4445301 ], [ 30.3959599, -29.4441901 ], [ 30.3959799, -29.4439699 ], [ 30.3959999, -29.4437199 ], [ 30.3960699, -29.4435101 ], [ 30.3961299, -29.4432999 ], [ 30.3961899, -29.4430799 ], [ 30.3962399, -29.4428599 ], [ 30.3962701, -29.4426399 ], [ 30.3963199, -29.4424099 ], [ 30.3963699, -29.4422701 ], [ 30.3964401, -29.4420299 ], [ 30.3964999, -29.4417799 ], [ 30.3965499, -29.4415599 ], [ 30.3966199, -29.4413101 ], [ 30.3966799, -29.4410899 ], [ 30.3967499, -29.4408999 ], [ 30.3967949, -29.4407101 ], [ 30.3968399, -29.4405199 ], [ 30.3968699, -29.4403499 ], [ 30.3969199, -29.4400199 ], [ 30.3969299, -29.4398799 ], [ 30.3969299, -29.4398099 ], [ 30.3969199, -29.4395201 ], [ 30.3968901, -29.4393599 ], [ 30.3968799, -29.4391999 ], [ 30.3968499, -29.4390999 ], [ 30.3968299, -29.4389299 ], [ 30.3968099, -29.4387999 ], [ 30.3968099, -29.4386599 ], [ 30.3968199, -29.4385299 ], [ 30.3968199, -29.4384099 ], [ 30.3968099, -29.4383799 ], [ 30.3967999, -29.4382499 ], [ 30.3967499, -29.4380899 ], [ 30.3966799, -29.4379001 ], [ 30.3965499, -29.4376399 ], [ 30.3964799, -29.4375399 ], [ 30.3964099, -29.4374699 ], [ 30.3963399, -29.4373899 ], [ 30.3962799, -29.4372899 ], [ 30.3962299, -29.4371999 ], [ 30.3961899, -29.4371099 ], [ 30.3961299, -29.4370299 ], [ 30.3960899, -29.4369401 ], [ 30.3960699, -29.4369199 ], [ 30.3959499, -29.4368499 ], [ 30.3956599, -29.4368399 ], [ 30.3953699, -29.4368499 ], [ 30.3951499, -29.4368599 ], [ 30.3949801, -29.4368301 ], [ 30.3948199, -29.4367999 ], [ 30.3946499, -29.4367799 ], [ 30.3945399, -29.4367599 ], [ 30.3944799, -29.4367499 ], [ 30.3943899, -29.4367299 ], [ 30.3942799, -29.4366899 ], [ 30.3941999, -29.4366799 ], [ 30.3940199, -29.4366899 ], [ 30.3938199, -29.4366999 ], [ 30.3936299, -29.4366999 ], [ 30.3935699, -29.4367099 ], [ 30.3934299, -29.4366899 ], [ 30.3932199, -29.4366799 ], [ 30.3930499, -29.4366999 ], [ 30.3928799, -29.4367299 ], [ 30.3926799, -29.4367701 ], [ 30.3924499, -29.4368101 ], [ 30.3922301, -29.4368699 ], [ 30.3920501, -29.4369099 ], [ 30.3919099, -29.4369299 ], [ 30.3915199, -29.4369799 ], [ 30.3913499, -29.4370199 ], [ 30.3911499, -29.4370799 ], [ 30.3909999, -29.4371299 ], [ 30.3907799, -29.4371899 ], [ 30.3906099, -29.4372499 ], [ 30.3904799, -29.4372999 ], [ 30.3903799, -29.4373399 ], [ 30.3902099, -29.4374099 ], [ 30.3900499, -29.4374999 ], [ 30.3898999, -29.4375499 ], [ 30.3896799, -29.4376399 ], [ 30.3895499, -29.4376899 ], [ 30.3894401, -29.4377599 ], [ 30.3892999, -29.4378499 ], [ 30.3891799, -29.4379099 ], [ 30.3890999, -29.4379699 ], [ 30.3890499, -29.4379899 ], [ 30.3889399, -29.4380699 ], [ 30.3887699, -29.4382301 ], [ 30.3886599, -29.4383301 ], [ 30.3884799, -29.4384899 ], [ 30.3883699, -29.4386099 ], [ 30.3881899, -29.4387899 ], [ 30.3878099, -29.4382499 ], [ 30.3877799, -29.4382199 ], [ 30.3876099, -29.4383599 ], [ 30.3874699, -29.4384501 ], [ 30.3872999, -29.4385199 ], [ 30.3871199, -29.4385899 ], [ 30.3870699, -29.4385999 ], [ 30.3868899, -29.4386299 ], [ 30.3867299, -29.4386701 ], [ 30.3866699, -29.4386999 ], [ 30.3864599, -29.4387899 ], [ 30.3862799, -29.4388599 ], [ 30.3860799, -29.4389899 ], [ 30.3858899, -29.4391301 ], [ 30.3856899, -29.4393299 ], [ 30.3854999, -29.4395301 ], [ 30.3853499, -29.4396099 ], [ 30.3851599, -29.4396999 ], [ 30.3850799, -29.4397199 ], [ 30.3850299, -29.4397401 ], [ 30.3849299, -29.4397501 ], [ 30.3847699, -29.4397501 ], [ 30.3846599, -29.4397299 ], [ 30.3845399, -29.4397199 ], [ 30.3843399, -29.4396999 ], [ 30.3842199, -29.4396901 ], [ 30.3840099, -29.4396799 ], [ 30.3838499, -29.4397099 ], [ 30.3837399, -29.4397801 ], [ 30.3836199, -29.4398799 ], [ 30.3835499, -29.4400099 ], [ 30.3835399, -29.4401599 ], [ 30.3835499, -29.4402599 ], [ 30.3835699, -29.4403199 ], [ 30.3835799, -29.4404001 ], [ 30.3835899, -29.4404499 ], [ 30.3835799, -29.4404899 ], [ 30.3835699, -29.4405599 ], [ 30.3835499, -29.4406599 ], [ 30.3834699, -29.4407799 ], [ 30.3833199, -29.4409199 ], [ 30.3831399, -29.4410499 ], [ 30.3826199, -29.4413499 ], [ 30.3821899, -29.4416001 ], [ 30.3819699, -29.4416799 ], [ 30.3818999, -29.4416999 ], [ 30.3816699, -29.4417699 ], [ 30.3814399, -29.4417799 ], [ 30.3812799, -29.4417599 ], [ 30.3812099, -29.4417399 ], [ 30.3811101, -29.4417099 ], [ 30.3810701, -29.4416999 ], [ 30.3809199, -29.4416501 ], [ 30.3806799, -29.4415099 ], [ 30.3804399, -29.4413499 ], [ 30.3801599, -29.4411199 ], [ 30.3800999, -29.4410699 ], [ 30.3798799, -29.4408799 ], [ 30.3797399, -29.4407101 ], [ 30.3794899, -29.4404101 ], [ 30.3791099, -29.4399399 ], [ 30.3789999, -29.4398399 ], [ 30.3788199, -29.4397099 ], [ 30.3787199, -29.4396499 ], [ 30.3785599, -29.4395399 ], [ 30.3783899, -29.4394499 ], [ 30.3783099, -29.4394199 ], [ 30.3782599, -29.4394099 ], [ 30.3780499, -29.4393401 ], [ 30.3779699, -29.4393199 ], [ 30.3777799, -29.4392799 ], [ 30.3777201, -29.4392699 ], [ 30.3776799, -29.4392499 ], [ 30.3774499, -29.4392599 ], [ 30.3770699, -29.4393001 ], [ 30.3769199, -29.4393101 ], [ 30.3767701, -29.4393401 ], [ 30.3762699, -29.4395399 ], [ 30.3758199, -29.4397401 ], [ 30.3757201, -29.4398199 ], [ 30.3756399, -29.4398699 ], [ 30.3755699, -29.4399099 ], [ 30.3754899, -29.4399601 ], [ 30.3753599, -29.4400399 ], [ 30.3752199, -29.4401401 ], [ 30.3751099, -29.4402099 ], [ 30.3748299, -29.4405299 ], [ 30.3745999, -29.4408101 ], [ 30.3744799, -29.4409999 ], [ 30.3743699, -29.4411899 ], [ 30.3743699, -29.4412199 ], [ 30.3741799, -29.4416699 ], [ 30.3741399, -29.4417599 ], [ 30.3738501, -29.4423399 ], [ 30.3738099, -29.4424299 ], [ 30.3737899, -29.4424799 ], [ 30.3737699, -29.4425499 ], [ 30.3737399, -29.4426299 ], [ 30.3736799, -29.4428499 ], [ 30.3735999, -29.4430899 ], [ 30.3735499, -29.4431999 ], [ 30.3735099, -29.4432999 ], [ 30.3733999, -29.4434799 ], [ 30.3732599, -29.4436299 ], [ 30.3730699, -29.4437401 ], [ 30.3727799, -29.4438499 ], [ 30.3726001, -29.4438899 ], [ 30.3724699, -29.4439001 ], [ 30.3723199, -29.4439501 ], [ 30.3722399, -29.4439699 ], [ 30.3722099, -29.4439601 ], [ 30.3719999, -29.4440699 ], [ 30.3717099, -29.4442101 ], [ 30.3716199, -29.4442499 ], [ 30.3715499, -29.4443001 ], [ 30.3714599, -29.4443601 ], [ 30.3713999, -29.4444099 ], [ 30.3712899, -29.4444799 ], [ 30.3710599, -29.4446699 ], [ 30.3709099, -29.4447901 ], [ 30.3707799, -29.4448799 ], [ 30.3705499, -29.4450301 ], [ 30.3704199, -29.4450999 ], [ 30.3703899, -29.4451199 ], [ 30.3701399, -29.4452599 ], [ 30.3699099, -29.4453799 ], [ 30.3697899, -29.4454101 ], [ 30.3696099, -29.4454799 ], [ 30.3694199, -29.4455599 ], [ 30.3693199, -29.4455799 ], [ 30.3692699, -29.4450399 ], [ 30.3646399, -29.4460099 ], [ 30.3615099, -29.4453199 ], [ 30.3611999, -29.4452499 ], [ 30.3595799, -29.4422299 ], [ 30.3572099, -29.4418901 ], [ 30.3565899, -29.4433699 ], [ 30.3570201, -29.4442699 ], [ 30.3521299, -29.4431499 ], [ 30.3515499, -29.4444199 ], [ 30.3514999, -29.4444199 ], [ 30.3489299, -29.4442299 ], [ 30.3475799, -29.4468801 ], [ 30.3473499, -29.4470299 ], [ 30.3472201, -29.4471399 ], [ 30.3470699, -29.4472399 ], [ 30.3466999, -29.4473301 ], [ 30.3464799, -29.4473301 ], [ 30.3462899, -29.4472801 ], [ 30.3460599, -29.4471299 ], [ 30.3458699, -29.4469699 ], [ 30.3457101, -29.4464199 ], [ 30.3456999, -29.4461099 ], [ 30.3456499, -29.4458299 ], [ 30.3455801, -29.4455599 ], [ 30.3453099, -29.4450899 ], [ 30.3448299, -29.4441399 ], [ 30.3445199, -29.4434899 ], [ 30.3442799, -29.4431101 ], [ 30.3441199, -29.4427801 ], [ 30.3437101, -29.4421599 ], [ 30.3434299, -29.4418001 ], [ 30.3428399, -29.4413899 ], [ 30.3422499, -29.4412501 ], [ 30.3417299, -29.4412401 ], [ 30.3414999, -29.4412799 ], [ 30.3412299, -29.4413699 ], [ 30.3410499, -29.4414899 ], [ 30.3409499, -29.4416401 ], [ 30.3408699, -29.4417799 ], [ 30.3406999, -29.4420199 ], [ 30.3404299, -29.4422999 ], [ 30.3403599, -29.4424599 ], [ 30.3402599, -29.4427699 ], [ 30.3402099, -29.4431901 ], [ 30.3401099, -29.4435799 ], [ 30.3399599, -29.4437401 ], [ 30.3398199, -29.4439001 ], [ 30.3395799, -29.4440699 ], [ 30.3390999, -29.4441701 ], [ 30.3387399, -29.4442599 ], [ 30.3385799, -29.4444001 ], [ 30.3383899, -29.4447299 ], [ 30.3380999, -29.4450999 ], [ 30.3379799, -29.4452999 ], [ 30.3377299, -29.4456199 ], [ 30.3375399, -29.4457601 ], [ 30.3372499, -29.4458399 ], [ 30.3368501, -29.4459299 ], [ 30.3355499, -29.4459299 ], [ 30.3346701, -29.4459399 ], [ 30.3341799, -29.4458799 ], [ 30.3337999, -29.4458101 ], [ 30.3333799, -29.4457099 ], [ 30.3329799, -29.4456899 ], [ 30.3325799, -29.4455799 ], [ 30.3322899, -29.4454101 ], [ 30.3320799, -29.4450799 ], [ 30.3320499, -29.4445201 ], [ 30.3321499, -29.4441801 ], [ 30.3322999, -29.4436999 ], [ 30.3324099, -29.4429499 ], [ 30.3324801, -29.4424699 ], [ 30.3325799, -29.4420699 ], [ 30.3327701, -29.4414899 ], [ 30.3329799, -29.4409199 ], [ 30.3330999, -29.4405699 ], [ 30.3330599, -29.4401299 ], [ 30.3326799, -29.4398499 ], [ 30.3322699, -29.4397401 ], [ 30.3320599, -29.4397401 ], [ 30.3316799, -29.4399201 ], [ 30.3309899, -29.4401299 ], [ 30.3305201, -29.4402699 ], [ 30.3303599, -29.4404399 ], [ 30.3302299, -29.4406999 ], [ 30.3302399, -29.4409199 ], [ 30.3302199, -29.4412799 ], [ 30.3301599, -29.4415399 ], [ 30.3300399, -29.4418001 ], [ 30.3297099, -29.4422299 ], [ 30.3290899, -29.4427299 ], [ 30.3284399, -29.4431399 ], [ 30.3281601, -29.4433999 ], [ 30.3275401, -29.4436801 ], [ 30.3266899, -29.4441399 ], [ 30.3256999, -29.4446399 ], [ 30.3254199, -29.4447099 ], [ 30.3248401, -29.4446199 ], [ 30.3244799, -29.4446199 ], [ 30.3243099, -29.4447199 ], [ 30.3240799, -29.4448101 ], [ 30.3238599, -29.4449399 ], [ 30.3233599, -29.4453199 ], [ 30.3228299, -29.4456599 ], [ 30.3223999, -29.4458501 ], [ 30.3216949, -29.4458679 ], [ 30.3216199, -29.4458701 ], [ 30.3213699, -29.4458399 ], [ 30.3211099, -29.4457099 ], [ 30.3209799, -29.4456099 ], [ 30.3208199, -29.4454699 ], [ 30.3204399, -29.4450399 ], [ 30.3196799, -29.4442299 ], [ 30.3196299, -29.4441701 ], [ 30.3195899, -29.4441499 ], [ 30.319581, -29.4440554 ], [ 30.3195299, -29.4435101 ], [ 30.3195299, -29.4398899 ], [ 30.3195199, -29.4357099 ], [ 30.3195099, -29.4315199 ], [ 30.3194999, -29.4265299 ], [ 30.3194999, -29.4215401 ], [ 30.3194899, -29.4165499 ], [ 30.3119699, -29.4085099 ], [ 30.3082099, -29.4044899 ], [ 30.3060999, -29.4022299 ], [ 30.3093399, -29.4000701 ], [ 30.3125699, -29.3978999 ], [ 30.3141399, -29.3954099 ], [ 30.3145399, -29.3947799 ], [ 30.3161199, -29.3922599 ], [ 30.3189399, -29.3877899 ], [ 30.3204699, -29.3853599 ], [ 30.3212299, -29.3841499 ], [ 30.3219999, -29.3829301 ], [ 30.3235199, -29.3805101 ], [ 30.3242899, -29.3792999 ], [ 30.3250499, -29.3780799 ], [ 30.3265799, -29.3756601 ], [ 30.3256499, -29.3719999 ], [ 30.3241799, -29.3662701 ], [ 30.3240899, -29.3659099 ], [ 30.3231999, -29.3624499 ], [ 30.3227199, -29.3605299 ], [ 30.3217399, -29.3567101 ], [ 30.3272199, -29.3376399 ], [ 30.3249999, -29.3340999 ], [ 30.3144699, -29.3172699 ], [ 30.3045199, -29.3281099 ], [ 30.3009099, -29.3320601 ], [ 30.2973299, -29.3359499 ], [ 30.2955999, -29.3337501 ], [ 30.2955409, -29.3336729 ], [ 30.2954794, -29.3335927 ], [ 30.2953699, -29.3334499 ], [ 30.2906301, -29.3273999 ], [ 30.2762999, -29.3091499 ], [ 30.2616099, -29.3060501 ], [ 30.2502399, -29.3036499 ], [ 30.2329299, -29.2929599 ], [ 30.2249599, -29.2923599 ], [ 30.2213899, -29.2920901 ], [ 30.2169299, -29.2954399 ], [ 30.2049799, -29.3048701 ], [ 30.2060999, -29.2953799 ], [ 30.2069499, -29.2888899 ], [ 30.2070799, -29.2852199 ], [ 30.2072099, -29.2814699 ], [ 30.2073201, -29.2782599 ], [ 30.2075999, -29.2696999 ], [ 30.2081099, -29.2542001 ], [ 30.2082289, -29.2516409 ], [ 30.1837599, -29.2541201 ], [ 30.1682799, -29.2556999 ], [ 30.1680599, -29.2542001 ], [ 30.1673499, -29.2534899 ], [ 30.1635599, -29.2517349 ], [ 30.1628999, -29.2514299 ], [ 30.1558329, -29.2466859 ], [ 30.1558099, -29.2466699 ], [ 30.1526499, -29.2454799 ], [ 30.1507301, -29.2453299 ], [ 30.1470099, -29.2456101 ], [ 30.1448499, -29.2468701 ], [ 30.1370599, -29.2462499 ], [ 30.1227399, -29.2451099 ], [ 30.1226199, -29.2452699 ], [ 30.1124999, -29.2592201 ], [ 30.0917499, -29.2666799 ], [ 30.0915401, -29.2667899 ], [ 30.0845801, -29.2703001 ], [ 30.0746599, -29.2753199 ], [ 30.0718499, -29.2772299 ], [ 30.0650199, -29.2819901 ], [ 30.0645499, -29.2823199 ], [ 30.0566199, -29.2878599 ], [ 30.050413, -29.2709603 ], [ 30.0480699, -29.2645799 ], [ 30.0390499, -29.2757699 ], [ 30.0311399, -29.2855901 ], [ 30.0309019, -29.2859034 ], [ 30.0308019, -29.2860349 ], [ 30.0234999, -29.2950699 ], [ 30.0117799, -29.2967101 ], [ 30.0084199, -29.3187099 ], [ 30.0084114, -29.3187675 ], [ 30.0081299, -29.3206799 ], [ 30.0078499, -29.3226599 ], [ 30.0075699, -29.3246299 ], [ 30.0072799, -29.3266101 ], [ 30.0069999, -29.3285899 ], [ 30.0067199, -29.3305599 ], [ 30.0064399, -29.3325399 ], [ 30.0061499, -29.3345199 ], [ 30.0058699, -29.3364901 ], [ 30.0055871, -29.3384719 ], [ 30.0044599, -29.3394601 ], [ 30.0033299, -29.3404599 ], [ 30.0022099, -29.3414501 ], [ 30.0010799, -29.3424399 ], [ 29.9999499, -29.3434399 ], [ 29.9988199, -29.3444301 ], [ 29.9976999, -29.3454299 ], [ 29.9954399, -29.3474101 ], [ 29.9950099, -29.3478001 ], [ 29.9945899, -29.3481599 ], [ 29.9945099, -29.3480999 ], [ 29.9942999, -29.3479099 ], [ 29.9940099, -29.3476599 ], [ 29.9935599, -29.3472699 ], [ 29.9931999, -29.3469499 ], [ 29.9928601, -29.3466599 ], [ 29.9925982, -29.3464272 ], [ 29.9925199, -29.3463599 ], [ 29.9911399, -29.3451499 ], [ 29.9907299, -29.3447999 ], [ 29.9898599, -29.3440301 ], [ 29.9885699, -29.3429099 ], [ 29.9870099, -29.3415501 ], [ 29.9843799, -29.3392599 ], [ 29.9839499, -29.3388899 ], [ 29.9812799, -29.3367201 ], [ 29.9797399, -29.3353399 ], [ 29.9779899, -29.3337901 ], [ 29.9759199, -29.3321101 ], [ 29.9751499, -29.3314099 ], [ 29.9703899, -29.3273101 ], [ 29.9701099, -29.3271099 ], [ 29.9677001, -29.3247101 ], [ 29.9652399, -29.3228599 ], [ 29.9649235, -29.3224554 ], [ 29.9648106, -29.3224491 ], [ 29.9646118, -29.3224344 ], [ 29.9644624, -29.3224074 ], [ 29.964237, -29.3223507 ], [ 29.9639689, -29.322254 ], [ 29.9633651, -29.3219735 ], [ 29.9626851, -29.3215072 ], [ 29.9621432, -29.3213501 ], [ 29.9614789, -29.3209669 ], [ 29.9611503, -29.320784 ], [ 29.9607746, -29.3206242 ], [ 29.960427, -29.3205309 ], [ 29.9599599, -29.3205241 ], [ 29.9595752, -29.3205871 ], [ 29.9592923, -29.3206635 ], [ 29.9591418, -29.3207502 ], [ 29.959018, -29.3208201 ], [ 29.9589599, -29.3208799 ], [ 29.9588999, -29.3209199 ], [ 29.9587999, -29.3210099 ], [ 29.9587299, -29.3210899 ], [ 29.9585799, -29.3212999 ], [ 29.9585075, -29.3214699 ], [ 29.9584061, -29.3218032 ], [ 29.9583551, -29.322083 ], [ 29.9582937, -29.3223696 ], [ 29.9582761, -29.3225963 ], [ 29.9582708, -29.3229598 ], [ 29.9582401, -29.3232501 ], [ 29.9582256, -29.3234799 ], [ 29.9581547, -29.3237001 ], [ 29.9580119, -29.3241599 ], [ 29.9579466, -29.32437 ], [ 29.9578776, -29.3245899 ], [ 29.9578204, -29.3248101 ], [ 29.9576581, -29.3253254 ], [ 29.9574501, -29.3259399 ], [ 29.9572799, -29.3263299 ], [ 29.9570899, -29.3266801 ], [ 29.9569299, -29.3269099 ], [ 29.9567199, -29.3271099 ], [ 29.9565099, -29.3272599 ], [ 29.9563299, -29.3273799 ], [ 29.9561399, -29.3274399 ], [ 29.9560199, -29.3274799 ], [ 29.9557701, -29.3275001 ], [ 29.9555699, -29.3274899 ], [ 29.9553601, -29.3274501 ], [ 29.9551899, -29.3274101 ], [ 29.9550699, -29.3273599 ], [ 29.9549299, -29.3272901 ], [ 29.9545899, -29.3271099 ], [ 29.9541799, -29.3268901 ], [ 29.9539799, -29.3267801 ], [ 29.9538499, -29.3267001 ], [ 29.9537099, -29.3265999 ], [ 29.9536099, -29.3264999 ], [ 29.9534499, -29.3263599 ], [ 29.9532199, -29.3261399 ], [ 29.9531099, -29.3260401 ], [ 29.9529299, -29.3259399 ], [ 29.9527199, -29.3258399 ], [ 29.9525199, -29.3257701 ], [ 29.9523499, -29.3257399 ], [ 29.9522399, -29.3257399 ], [ 29.9520999, -29.3257599 ], [ 29.9519099, -29.3257899 ], [ 29.9517199, -29.3258399 ], [ 29.9514399, -29.3259299 ], [ 29.9512299, -29.3259799 ], [ 29.9508799, -29.3260999 ], [ 29.9506299, -29.3261499 ], [ 29.9503799, -29.3261599 ], [ 29.9501899, -29.3261799 ], [ 29.9499201, -29.3261599 ], [ 29.9497999, -29.3261399 ], [ 29.9496799, -29.3260999 ], [ 29.9495301, -29.3260301 ], [ 29.9493399, -29.3259099 ], [ 29.9491799, -29.3258001 ], [ 29.9490199, -29.3256699 ], [ 29.9489513, -29.3256056 ], [ 29.9488599, -29.3255199 ], [ 29.9487299, -29.3253801 ], [ 29.9485799, -29.3251901 ], [ 29.9484399, -29.3250099 ], [ 29.9483199, -29.3248399 ], [ 29.9482099, -29.3247101 ], [ 29.9480889, -29.3245719 ], [ 29.9480699, -29.3245499 ], [ 29.9473699, -29.3238601 ], [ 29.9463595, -29.322774 ], [ 29.9457307, -29.3219976 ], [ 29.945399, -29.3214569 ], [ 29.9450949, -29.3210702 ], [ 29.9448417, -29.3208902 ], [ 29.9444026, -29.3208539 ], [ 29.9441907, -29.3206396 ], [ 29.9437969, -29.3202416 ], [ 29.9433261, -29.3200478 ], [ 29.9427968, -29.3201388 ], [ 29.9422687, -29.3204055 ], [ 29.9417926, -29.3205625 ], [ 29.9413345, -29.3206064 ], [ 29.9410799, -29.320485 ], [ 29.9411014, -29.3202065 ], [ 29.9412699, -29.3199499 ], [ 29.9413399, -29.3198099 ], [ 29.9414199, -29.3195699 ], [ 29.9414599, -29.3193799 ], [ 29.9414556, -29.3192367 ], [ 29.9413089, -29.3190436 ], [ 29.9409609, -29.3188137 ], [ 29.9405289, -29.3186503 ], [ 29.9402299, -29.3185299 ], [ 29.9396301, -29.3180999 ], [ 29.939192, -29.3176904 ], [ 29.9387923, -29.3175239 ], [ 29.938267, -29.3175304 ], [ 29.9377423, -29.3174567 ], [ 29.9372699, -29.3173568 ], [ 29.936961, -29.3172063 ], [ 29.9368624, -29.3169085 ], [ 29.9369538, -29.3166428 ], [ 29.9369308, -29.3163436 ], [ 29.9366411, -29.3159841 ], [ 29.9361499, -29.315831 ], [ 29.9357309, -29.315911 ], [ 29.9354358, -29.316111 ], [ 29.9352899, -29.3164299 ], [ 29.9352399, -29.3167399 ], [ 29.9350899, -29.3171701 ], [ 29.9347281, -29.3176767 ], [ 29.9343452, -29.3180938 ], [ 29.933909, -29.3185738 ], [ 29.9334787, -29.3190238 ], [ 29.9331923, -29.3192534 ], [ 29.9329111, -29.3193995 ], [ 29.9327195, -29.3193194 ], [ 29.932498, -29.319023 ], [ 29.9321899, -29.3181699 ], [ 29.9320099, -29.3178799 ], [ 29.9317599, -29.3177699 ], [ 29.9315099, -29.3177901 ], [ 29.9313599, -29.3178401 ], [ 29.9311899, -29.3180299 ], [ 29.9309799, -29.3184099 ], [ 29.9304405, -29.31904 ], [ 29.9303742, -29.3194683 ], [ 29.9304433, -29.3198141 ], [ 29.9306446, -29.3200577 ], [ 29.9307885, -29.3203582 ], [ 29.9307462, -29.3209483 ], [ 29.9308138, -29.3214974 ], [ 29.9308411, -29.3218507 ], [ 29.9310171, -29.3224909 ], [ 29.9311366, -29.3230769 ], [ 29.931309, -29.3237377 ], [ 29.9315683, -29.3245299 ], [ 29.931502, -29.325083 ], [ 29.93155, -29.3258412 ], [ 29.9316505, -29.326813 ], [ 29.9316676, -29.327383 ], [ 29.9315702, -29.3277259 ], [ 29.9313748, -29.3281824 ], [ 29.9312567, -29.3285287 ], [ 29.9310576, -29.3289552 ], [ 29.9305614, -29.3296502 ], [ 29.9299609, -29.3304566 ], [ 29.9290749, -29.3315283 ], [ 29.9285113, -29.3320466 ], [ 29.9281101, -29.3323199 ], [ 29.9273883, -29.332493 ], [ 29.9266175, -29.3324762 ], [ 29.9263056, -29.3323737 ], [ 29.9261242, -29.3324935 ], [ 29.9259914, -29.3326482 ], [ 29.9259324, -29.3329664 ], [ 29.9260524, -29.3333765 ], [ 29.926446, -29.3339161 ], [ 29.9266092, -29.3343847 ], [ 29.9266536, -29.3347943 ], [ 29.9269348, -29.3350594 ], [ 29.9273356, -29.3352492 ], [ 29.9276223, -29.3352597 ], [ 29.927731, -29.3353067 ], [ 29.9277604, -29.335385 ], [ 29.9278132, -29.335525 ], [ 29.9278186, -29.3356649 ], [ 29.9277782, -29.3358422 ], [ 29.9277147, -29.3359992 ], [ 29.9276145, -29.3361434 ], [ 29.9274415, -29.3363018 ], [ 29.927198, -29.3364893 ], [ 29.9269424, -29.3365893 ], [ 29.926646, -29.3366788 ], [ 29.9263599, -29.3367201 ], [ 29.9257064, -29.3367771 ], [ 29.9253007, -29.3367431 ], [ 29.9249264, -29.3365443 ], [ 29.9246549, -29.3362986 ], [ 29.9243289, -29.3356406 ], [ 29.9243501, -29.3354099 ], [ 29.9242199, -29.3351999 ], [ 29.9239772, -29.3350971 ], [ 29.923643, -29.3350736 ], [ 29.9233197, -29.3351239 ], [ 29.9229787, -29.3353418 ], [ 29.9226164, -29.335575 ], [ 29.922308, -29.3357745 ], [ 29.9219818, -29.3358565 ], [ 29.9216745, -29.3360333 ], [ 29.9215926, -29.3362502 ], [ 29.9215672, -29.3365658 ], [ 29.9215091, -29.3370987 ], [ 29.9213606, -29.3377293 ], [ 29.9212531, -29.3383822 ], [ 29.9210152, -29.3388729 ], [ 29.9206495, -29.3394713 ], [ 29.9203099, -29.3399259 ], [ 29.9197776, -29.3404429 ], [ 29.9191899, -29.3407899 ], [ 29.9187515, -29.3409956 ], [ 29.9183445, -29.3411377 ], [ 29.9180107, -29.3411811 ], [ 29.9176926, -29.3411869 ], [ 29.9174185, -29.3408696 ], [ 29.9172997, -29.340168 ], [ 29.9172283, -29.3396461 ], [ 29.9171606, -29.3391692 ], [ 29.9170841, -29.3385268 ], [ 29.9168549, -29.3379578 ], [ 29.9166868, -29.3375366 ], [ 29.9165037, -29.3368727 ], [ 29.9163375, -29.3363458 ], [ 29.9162083, -29.3358485 ], [ 29.9161206, -29.3353844 ], [ 29.9161372, -29.3349452 ], [ 29.9161406, -29.3342669 ], [ 29.9162076, -29.3331099 ], [ 29.9161543, -29.3324601 ], [ 29.9159099, -29.3317999 ], [ 29.9153718, -29.3311769 ], [ 29.9148899, -29.3303399 ], [ 29.9146699, -29.3301499 ], [ 29.9144718, -29.3300829 ], [ 29.9142012, -29.3300832 ], [ 29.913948, -29.3302065 ], [ 29.9136891, -29.3304947 ], [ 29.913273, -29.3308371 ], [ 29.9118209, -29.3315944 ], [ 29.9114699, -29.3322199 ], [ 29.9107999, -29.3325699 ], [ 29.9101099, -29.3329101 ], [ 29.9092399, -29.3333199 ], [ 29.9089599, -29.3335499 ], [ 29.9087199, -29.3338599 ], [ 29.9084501, -29.3343399 ], [ 29.9080199, -29.3352899 ], [ 29.9076699, -29.3356699 ], [ 29.9071899, -29.3361199 ], [ 29.9068899, -29.3363499 ], [ 29.9066699, -29.3365799 ], [ 29.9065199, -29.3368399 ], [ 29.9064499, -29.3372699 ], [ 29.9064299, -29.3380199 ], [ 29.9063999, -29.3383199 ], [ 29.9062299, -29.3386599 ], [ 29.9061099, -29.3388201 ], [ 29.9058599, -29.3390899 ], [ 29.9056399, -29.3392501 ], [ 29.9053001, -29.3393701 ], [ 29.9047099, -29.3394399 ], [ 29.9042301, -29.3394899 ], [ 29.9038999, -29.3396299 ], [ 29.9034799, -29.3398899 ], [ 29.9032701, -29.3400101 ], [ 29.9028399, -29.3403499 ], [ 29.9023701, -29.3408699 ], [ 29.9017001, -29.3414699 ], [ 29.9012799, -29.3417301 ], [ 29.9007099, -29.3419299 ], [ 29.8999699, -29.3420999 ], [ 29.8994699, -29.3421301 ], [ 29.8990199, -29.3422599 ], [ 29.8984199, -29.3424899 ], [ 29.8980899, -29.3426799 ], [ 29.8978499, -29.3429201 ], [ 29.8975899, -29.3433799 ], [ 29.8974199, -29.3439399 ], [ 29.8972999, -29.3442001 ], [ 29.8967899, -29.3444199 ], [ 29.8962399, -29.3444899 ], [ 29.8954601, -29.3444199 ], [ 29.8947599, -29.3441799 ], [ 29.8942399, -29.3439399 ], [ 29.8939501, -29.3439199 ], [ 29.8938099, -29.3439399 ], [ 29.8936899, -29.3440401 ], [ 29.8935699, -29.3441799 ], [ 29.8934499, -29.3443399 ], [ 29.8934099, -29.3446299 ], [ 29.8932899, -29.3452701 ], [ 29.8931999, -29.3457201 ], [ 29.8931399, -29.3460099 ], [ 29.8928599, -29.3465799 ], [ 29.8926299, -29.3470899 ], [ 29.8925399, -29.3473799 ], [ 29.8925399, -29.3476399 ], [ 29.8925899, -29.3478299 ], [ 29.8928899, -29.3481399 ], [ 29.8932199, -29.3483499 ], [ 29.8935299, -29.3485901 ], [ 29.8935799, -29.3487799 ], [ 29.8935999, -29.3488801 ], [ 29.8935799, -29.3490401 ], [ 29.8934701, -29.3493099 ], [ 29.8932899, -29.3496899 ], [ 29.8931299, -29.3501599 ], [ 29.8930999, -29.3504199 ], [ 29.8930999, -29.3510199 ], [ 29.8930899, -29.3516101 ], [ 29.8930599, -29.3517999 ], [ 29.8929799, -29.3519899 ], [ 29.8928199, -29.3521801 ], [ 29.8924699, -29.3524749 ], [ 29.8921799, -29.3523499 ], [ 29.8900899, -29.3514399 ], [ 29.8880099, -29.3505401 ], [ 29.8859199, -29.3496299 ], [ 29.8837799, -29.3487599 ], [ 29.8816301, -29.3478799 ], [ 29.8794899, -29.3470099 ], [ 29.8769499, -29.3459599 ], [ 29.8749099, -29.3451299 ], [ 29.8728799, -29.3442999 ], [ 29.8687999, -29.3426199 ], [ 29.8667599, -29.3417699 ], [ 29.8664299, -29.3416499 ], [ 29.8660999, -29.3415201 ], [ 29.8657599, -29.3413999 ], [ 29.8654299, -29.3412699 ], [ 29.8650899, -29.3411499 ], [ 29.8647599, -29.3410199 ], [ 29.8644299, -29.3408999 ], [ 29.8640899, -29.3407699 ], [ 29.8637599, -29.3406399 ], [ 29.8634299, -29.3405199 ], [ 29.8625499, -29.3413599 ], [ 29.8616799, -29.3421999 ], [ 29.8607999, -29.3430299 ], [ 29.8599299, -29.3438699 ], [ 29.8590499, -29.3447099 ], [ 29.8581401, -29.3456199 ], [ 29.8572199, -29.3465299 ], [ 29.8535699, -29.3501799 ], [ 29.8416899, -29.3579599 ], [ 29.8342601, -29.3592999 ], [ 29.8281099, -29.3604799 ], [ 29.8222899, -29.3615899 ], [ 29.8205199, -29.3617901 ], [ 29.7961599, -29.3664299 ], [ 29.7713499, -29.3695001 ], [ 29.7637021, -29.3704379 ], [ 29.7644499, -29.3803699 ], [ 29.7497099, -29.3854099 ], [ 29.7422999, -29.3879399 ], [ 29.7395899, -29.3881699 ], [ 29.7394399, -29.3881799 ], [ 29.7386299, -29.3882501 ], [ 29.7290599, -29.3890799 ], [ 29.7238899, -29.3895299 ], [ 29.7105799, -29.3922101 ], [ 29.7099199, -29.3927299 ], [ 29.7069199, -29.3951099 ], [ 29.6899159, -29.4028319 ], [ 29.6899161, -29.4028325 ], [ 29.6932185, -29.4166411 ], [ 29.6948989, -29.4236679 ], [ 29.6952163, -29.4249803 ], [ 29.6958039, -29.4274099 ], [ 29.6958046, -29.42741 ], [ 29.7072999, -29.4281439 ], [ 29.7138799, -29.4287069 ], [ 29.7186739, -29.4263589 ], [ 29.7237226, -29.4266001 ], [ 29.7314668, -29.4269699 ], [ 29.7314669, -29.4269699 ], [ 29.7325885, -29.4278331 ], [ 29.7363239, -29.4307079 ], [ 29.7363499, -29.4307099 ], [ 29.7399399, -29.4313601 ], [ 29.7531599, -29.4323599 ], [ 29.7678801, -29.4334701 ], [ 29.7755499, -29.4464499 ], [ 29.7783999, -29.4423799 ], [ 29.7986801, -29.4384299 ], [ 29.8017399, -29.4378401 ], [ 29.8092599, -29.4361099 ], [ 29.8103099, -29.4378499 ], [ 29.8216399, -29.4566899 ] ] ] } } ] } 03ubwndowkn2n4klddq00zi0im57hjt 2903302 2903301 2026-05-12T10:22:49Z Derek J Moore 173539 afr name 2903302 wikitext text/x-wiki { "type": "FeatureCollection","features": [ { "type": "Feature", "properties": { "name": "uMngeni Plaaslike Munisipaliteit", "type": "boundary" }, "geometry": { "type": "Polygon", "coordinates": [ [ [ 29.8216399, -29.4566899 ], [ 29.8415299, -29.4573701 ], [ 29.8448199, -29.4574601 ], [ 29.8553899, -29.4577399 ], [ 29.8607199, -29.4500099 ], [ 29.8662999, -29.4499299 ], [ 29.8672199, -29.4533799 ], [ 29.8721901, -29.4580899 ], [ 29.8721571, -29.4622579 ], [ 29.8722299, -29.4675701 ], [ 29.8719599, -29.4870401 ], [ 29.8850199, -29.5003999 ], [ 29.8924299, -29.5079801 ], [ 29.9061599, -29.5219299 ], [ 29.9101599, -29.5259999 ], [ 29.9189099, -29.5336199 ], [ 29.9306401, -29.5366199 ], [ 29.9527901, -29.5422799 ], [ 29.9528899, -29.5427099 ], [ 29.9529799, -29.5431299 ], [ 29.9530799, -29.5435599 ], [ 29.9531799, -29.5439799 ], [ 29.9532801, -29.5444099 ], [ 29.9533701, -29.5448299 ], [ 29.9534699, -29.5452599 ], [ 29.9535699, -29.5456799 ], [ 29.9536599, -29.5461099 ], [ 29.9537729, -29.5465409 ], [ 29.9569299, -29.5461599 ], [ 29.9601099, -29.5457801 ], [ 29.9632799, -29.5453999 ], [ 29.9661499, -29.5450299 ], [ 29.9690899, -29.5446399 ], [ 29.9704599, -29.5444699 ], [ 29.9716399, -29.5443101 ], [ 29.9750199, -29.5438701 ], [ 29.9783899, -29.5434301 ], [ 29.9817699, -29.5429901 ], [ 29.9885099, -29.5421099 ], [ 29.9901699, -29.5380201 ], [ 29.9901799, -29.5379901 ], [ 29.9907799, -29.5363999 ], [ 29.9910999, -29.5355399 ], [ 29.998147, -29.5359573 ], [ 29.9997101, -29.5360499 ], [ 30.0012599, -29.5361401 ], [ 30.0061899, -29.5364399 ], [ 30.0074301, -29.5382499 ], [ 30.0077799, -29.5394699 ], [ 30.0077999, -29.5403301 ], [ 30.0080499, -29.5413699 ], [ 30.0092599, -29.5418099 ], [ 30.0100699, -29.5423399 ], [ 30.0103099, -29.5427899 ], [ 30.0118499, -29.5446299 ], [ 30.0116999, -29.5465499 ], [ 30.0119499, -29.5499799 ], [ 30.0123299, -29.5551701 ], [ 30.0126099, -29.5611099 ], [ 30.0126799, -29.5623001 ], [ 30.0131399, -29.5691501 ], [ 30.0175801, -29.5898399 ], [ 30.0471299, -29.6023699 ], [ 30.0537099, -29.6017001 ], [ 30.0845399, -29.5985701 ], [ 30.0805499, -29.6132099 ], [ 30.0882099, -29.6219901 ], [ 30.0896799, -29.6236699 ], [ 30.1073299, -29.6236599 ], [ 30.1060999, -29.6296899 ], [ 30.1072999, -29.6307099 ], [ 30.1084899, -29.6317299 ], [ 30.1096899, -29.6327599 ], [ 30.1120699, -29.6348001 ], [ 30.1132699, -29.6358201 ], [ 30.1156499, -29.6378601 ], [ 30.1168499, -29.6388799 ], [ 30.1181199, -29.6398399 ], [ 30.1230499, -29.6344699 ], [ 30.1378299, -29.6328699 ], [ 30.1381901, -29.6328299 ], [ 30.1425499, -29.6297701 ], [ 30.1469099, -29.6266101 ], [ 30.1513899, -29.6233499 ], [ 30.1524601, -29.6225647 ], [ 30.1560099, -29.6199599 ], [ 30.1589499, -29.6158499 ], [ 30.1592709, -29.6154139 ], [ 30.1620301, -29.6116099 ], [ 30.1627049, -29.6106519 ], [ 30.1639009, -29.6089719 ], [ 30.1704099, -29.6100301 ], [ 30.1760999, -29.6109499 ], [ 30.1799599, -29.6115799 ], [ 30.1819119, -29.6087519 ], [ 30.1822999, -29.6081899 ], [ 30.1823182, -29.6081638 ], [ 30.1832613, -29.6068013 ], [ 30.1833209, -29.6067149 ], [ 30.1842801, -29.6053299 ], [ 30.1895199, -29.5977499 ], [ 30.1975919, -29.5941309 ], [ 30.1990899, -29.5943099 ], [ 30.2018599, -29.5947499 ], [ 30.2033301, -29.5949899 ], [ 30.2047799, -29.5952199 ], [ 30.2062199, -29.5954599 ], [ 30.2091599, -29.5959299 ], [ 30.2090501, -29.5959599 ], [ 30.2129419, -29.5965809 ], [ 30.2223299, -29.5980799 ], [ 30.2281359, -29.5888009 ], [ 30.2468466, -29.5910653 ], [ 30.2526699, -29.5917701 ], [ 30.2537559, -29.5895481 ], [ 30.2583999, -29.5800399 ], [ 30.2656001, -29.5808099 ], [ 30.2656399, -29.5808199 ], [ 30.2662699, -29.5808799 ], [ 30.2668999, -29.5809501 ], [ 30.2675399, -29.5810199 ], [ 30.2681699, -29.5810799 ], [ 30.2687999, -29.5811501 ], [ 30.2694399, -29.5812099 ], [ 30.2700699, -29.5812799 ], [ 30.2706999, -29.5813399 ], [ 30.2720399, -29.5814901 ], [ 30.2809399, -29.5824099 ], [ 30.2834399, -29.5841101 ], [ 30.2806051, -29.5877889 ], [ 30.2790399, -29.5898199 ], [ 30.2779499, -29.5912399 ], [ 30.2794699, -29.5933099 ], [ 30.2810699, -29.5921519 ], [ 30.2821249, -29.5913879 ], [ 30.2873001, -29.5876399 ], [ 30.2879399, -29.5871799 ], [ 30.2879197, -29.5873262 ], [ 30.2864299, -29.5980999 ], [ 30.2864199, -29.5982199 ], [ 30.2862601, -29.5993901 ], [ 30.2862299, -29.5995801 ], [ 30.2861199, -29.6003499 ], [ 30.2860899, -29.6012601 ], [ 30.2890957, -29.6012799 ], [ 30.2890999, -29.6012801 ], [ 30.2905099, -29.6012899 ], [ 30.2916999, -29.6013059 ], [ 30.2921401, -29.6013099 ], [ 30.2934699, -29.6013099 ], [ 30.2939199, -29.6013199 ], [ 30.2943699, -29.6013199 ], [ 30.2948999, -29.6013299 ], [ 30.2959899, -29.6013299 ], [ 30.2965299, -29.6013399 ], [ 30.2975199, -29.6013399 ], [ 30.2978099, -29.6013499 ], [ 30.2982899, -29.6013499 ], [ 30.2995699, -29.6013599 ], [ 30.3026699, -29.6013799 ], [ 30.3041499, -29.6013901 ], [ 30.3041061, -29.6012839 ], [ 30.3040299, -29.6010999 ], [ 30.3039199, -29.6008499 ], [ 30.3037399, -29.6004301 ], [ 30.3035099, -29.5998899 ], [ 30.3031599, -29.5989299 ], [ 30.3029299, -29.5982901 ], [ 30.3026999, -29.5976799 ], [ 30.3025199, -29.5971699 ], [ 30.3023199, -29.5966601 ], [ 30.3020899, -29.5960099 ], [ 30.3018499, -29.5953601 ], [ 30.3016699, -29.5948701 ], [ 30.3016199, -29.5947401 ], [ 30.3014399, -29.5942399 ], [ 30.3014099, -29.5941801 ], [ 30.3009601, -29.5929499 ], [ 30.3007099, -29.5922499 ], [ 30.3004799, -29.5916299 ], [ 30.3001599, -29.5907399 ], [ 30.2998799, -29.5895101 ], [ 30.2997099, -29.5887499 ], [ 30.2995099, -29.5878801 ], [ 30.2992999, -29.5869401 ], [ 30.2991499, -29.5862399 ], [ 30.3059601, -29.5844099 ], [ 30.3062699, -29.5830199 ], [ 30.3064499, -29.5827499 ], [ 30.3066999, -29.5824799 ], [ 30.3069799, -29.5822399 ], [ 30.3076401, -29.5818599 ], [ 30.3080199, -29.5817199 ], [ 30.3097999, -29.5817101 ], [ 30.3100499, -29.5817799 ], [ 30.3106499, -29.5820499 ], [ 30.3109599, -29.5822499 ], [ 30.3113699, -29.5826001 ], [ 30.3131799, -29.5843599 ], [ 30.3129499, -29.5845499 ], [ 30.3164999, -29.5879699 ], [ 30.3167299, -29.5877899 ], [ 30.3172799, -29.5884199 ], [ 30.3184099, -29.5903199 ], [ 30.3184699, -29.5905599 ], [ 30.3193801, -29.5914599 ], [ 30.3203099, -29.5921999 ], [ 30.3210399, -29.5925699 ], [ 30.3215499, -29.5926701 ], [ 30.3223699, -29.5923799 ], [ 30.3225999, -29.5921099 ], [ 30.3228999, -29.5916099 ], [ 30.3230199, -29.5909199 ], [ 30.3234399, -29.5906899 ], [ 30.3234999, -29.5901301 ], [ 30.3230699, -29.5898299 ], [ 30.3232099, -29.5894899 ], [ 30.3236299, -29.5888599 ], [ 30.3247999, -29.5875799 ], [ 30.3251899, -29.5874699 ], [ 30.3254899, -29.5875699 ], [ 30.3270499, -29.5872999 ], [ 30.3283499, -29.5870599 ], [ 30.3287399, -29.5871199 ], [ 30.3293499, -29.5870599 ], [ 30.3294199, -29.5870799 ], [ 30.3305499, -29.5873099 ], [ 30.3313099, -29.5875799 ], [ 30.3316299, -29.5879099 ], [ 30.3322399, -29.5880501 ], [ 30.3328099, -29.5884299 ], [ 30.3329701, -29.5887399 ], [ 30.3336799, -29.5889299 ], [ 30.3337399, -29.5889499 ], [ 30.3337899, -29.5889399 ], [ 30.3344811, -29.5887609 ], [ 30.3347423, -29.5886863 ], [ 30.3348699, -29.5886499 ], [ 30.3349417, -29.5885852 ], [ 30.3351456, -29.5884009 ], [ 30.3352456, -29.5883571 ], [ 30.3353699, -29.5882599 ], [ 30.33548, -29.5880088 ], [ 30.3356899, -29.5875299 ], [ 30.3357699, -29.5871701 ], [ 30.3357599, -29.5868101 ], [ 30.3354999, -29.5861199 ], [ 30.3351099, -29.5854599 ], [ 30.3347799, -29.5850699 ], [ 30.3346199, -29.5847301 ], [ 30.3341209, -29.5841619 ], [ 30.3328299, -29.5827301 ], [ 30.3323399, -29.5817399 ], [ 30.3323199, -29.5813799 ], [ 30.3320899, -29.5812399 ], [ 30.3317501, -29.5802799 ], [ 30.3316499, -29.5800801 ], [ 30.3315899, -29.5799499 ], [ 30.3308399, -29.5789999 ], [ 30.3305099, -29.5787999 ], [ 30.3301199, -29.5787199 ], [ 30.3295799, -29.5784501 ], [ 30.3283999, -29.5767701 ], [ 30.3279199, -29.5764199 ], [ 30.3270799, -29.5766499 ], [ 30.3266699, -29.5765499 ], [ 30.3262599, -29.5765099 ], [ 30.3259899, -29.5760699 ], [ 30.3236601, -29.5750899 ], [ 30.3226699, -29.5745001 ], [ 30.3223799, -29.5750701 ], [ 30.3190399, -29.5736699 ], [ 30.3181699, -29.5730001 ], [ 30.3175199, -29.5724899 ], [ 30.3171799, -29.5721301 ], [ 30.3173399, -29.5716299 ], [ 30.3168899, -29.5714499 ], [ 30.3167699, -29.5711499 ], [ 30.3162799, -29.5708199 ], [ 30.3162099, -29.5702999 ], [ 30.3161901, -29.5701099 ], [ 30.3160599, -29.5686299 ], [ 30.3160099, -29.5681101 ], [ 30.3159599, -29.5675099 ], [ 30.3162401, -29.5670799 ], [ 30.3158399, -29.5666999 ], [ 30.3156899, -29.5661899 ], [ 30.3155999, -29.5659299 ], [ 30.3150599, -29.5651999 ], [ 30.3148799, -29.5649499 ], [ 30.3133999, -29.5638399 ], [ 30.3136399, -29.5633899 ], [ 30.3129199, -29.5632299 ], [ 30.3124399, -29.5620199 ], [ 30.3126199, -29.5617199 ], [ 30.3124759, -29.5610791 ], [ 30.3124701, -29.5610499 ], [ 30.3135799, -29.5603699 ], [ 30.3146699, -29.5596899 ], [ 30.3157599, -29.5589999 ], [ 30.3158999, -29.5589199 ], [ 30.3172799, -29.5580501 ], [ 30.3186599, -29.5571899 ], [ 30.3201399, -29.5562699 ], [ 30.3212199, -29.5555899 ], [ 30.3214299, -29.5554499 ], [ 30.3224199, -29.5548399 ], [ 30.3240149, -29.5538529 ], [ 30.3244099, -29.5536029 ], [ 30.3249019, -29.5531929 ], [ 30.3250381, -29.5531101 ], [ 30.3267399, -29.5520599 ], [ 30.3285899, -29.5509401 ], [ 30.3304399, -29.5498099 ], [ 30.3348199, -29.5486701 ], [ 30.3370199, -29.5480899 ], [ 30.3413999, -29.5469301 ], [ 30.3435999, -29.5463601 ], [ 30.3457901, -29.5457801 ], [ 30.3462799, -29.5456999 ], [ 30.3481199, -29.5454199 ], [ 30.3499601, -29.5451301 ], [ 30.3536399, -29.5445701 ], [ 30.3547099, -29.5444001 ], [ 30.3554799, -29.5442899 ], [ 30.3573199, -29.5440001 ], [ 30.3646302, -29.5428875 ], [ 30.3646799, -29.5428799 ], [ 30.3646599, -29.5420801 ], [ 30.3646399, -29.5412899 ], [ 30.3645999, -29.5396899 ], [ 30.3645699, -29.5388899 ], [ 30.3645299, -29.5372899 ], [ 30.3645099, -29.5364999 ], [ 30.3644699, -29.5348999 ], [ 30.3643299, -29.5329599 ], [ 30.3642499, -29.5318199 ], [ 30.3642199, -29.5314099 ], [ 30.3641699, -29.5306901 ], [ 30.3640899, -29.5295499 ], [ 30.3640101, -29.5284199 ], [ 30.3639399, -29.5272799 ], [ 30.3638599, -29.5261399 ], [ 30.3637799, -29.5250101 ], [ 30.3637099, -29.5238699 ], [ 30.3636299, -29.5227301 ], [ 30.3605699, -29.5153401 ], [ 30.3706099, -29.5059801 ], [ 30.3734999, -29.5032899 ], [ 30.3787299, -29.4982899 ], [ 30.3819799, -29.5014199 ], [ 30.3824099, -29.5018299 ], [ 30.3838199, -29.4995199 ], [ 30.3855499, -29.4951799 ], [ 30.3855999, -29.4944451 ], [ 30.3875699, -29.4924701 ], [ 30.3878999, -29.4927801 ], [ 30.3901384, -29.490475 ], [ 30.3954999, -29.4849599 ], [ 30.3973899, -29.4830099 ], [ 30.4005199, -29.4777899 ], [ 30.4039799, -29.4755199 ], [ 30.4068499, -29.4742201 ], [ 30.3999899, -29.4714399 ], [ 30.3966099, -29.4724699 ], [ 30.3950499, -29.4726999 ], [ 30.3949801, -29.4727199 ], [ 30.3950699, -29.4716499 ], [ 30.3951599, -29.4705699 ], [ 30.3952399, -29.4694999 ], [ 30.3953299, -29.4684199 ], [ 30.3954201, -29.4673499 ], [ 30.3954999, -29.4662699 ], [ 30.3955899, -29.4651899 ], [ 30.3956099, -29.4650699 ], [ 30.3957699, -29.4641499 ], [ 30.3957699, -29.4640801 ], [ 30.3958299, -29.4627801 ], [ 30.3958899, -29.4623801 ], [ 30.3956899, -29.4616399 ], [ 30.3956199, -29.4612899 ], [ 30.3954899, -29.4609599 ], [ 30.3953599, -29.4606199 ], [ 30.3952699, -29.4602799 ], [ 30.3951899, -29.4599299 ], [ 30.3950999, -29.4595901 ], [ 30.3949101, -29.4588799 ], [ 30.3948199, -29.4585099 ], [ 30.3947699, -29.4583501 ], [ 30.3947499, -29.4583001 ], [ 30.3946999, -29.4581599 ], [ 30.3946699, -29.4580199 ], [ 30.3946099, -29.4578599 ], [ 30.3945399, -29.4576499 ], [ 30.3944899, -29.4574801 ], [ 30.3944499, -29.4571799 ], [ 30.3944299, -29.4570199 ], [ 30.3944299, -29.4568699 ], [ 30.3944199, -29.4567101 ], [ 30.3944599, -29.4564499 ], [ 30.3944899, -29.4562099 ], [ 30.3944999, -29.4560199 ], [ 30.3945199, -29.4558399 ], [ 30.3945399, -29.4556699 ], [ 30.3945999, -29.4550999 ], [ 30.3946299, -29.4548999 ], [ 30.3946699, -29.4547199 ], [ 30.3947699, -29.4543601 ], [ 30.3948199, -29.4541699 ], [ 30.3948999, -29.4539799 ], [ 30.3949699, -29.4538001 ], [ 30.3950999, -29.4534799 ], [ 30.3951499, -29.4533001 ], [ 30.3951799, -29.4531501 ], [ 30.3952099, -29.4529501 ], [ 30.3952199, -29.4527399 ], [ 30.3952399, -29.4525299 ], [ 30.3952299, -29.4523301 ], [ 30.3952399, -29.4518299 ], [ 30.3952599, -29.4516101 ], [ 30.3952999, -29.4514199 ], [ 30.3953399, -29.4512399 ], [ 30.3954301, -29.4510401 ], [ 30.3955199, -29.4508601 ], [ 30.3955999, -29.4507299 ], [ 30.3956399, -29.4506199 ], [ 30.3956699, -29.4505399 ], [ 30.3957199, -29.4504099 ], [ 30.3957599, -29.4503399 ], [ 30.3957999, -29.4502299 ], [ 30.3958201, -29.4501499 ], [ 30.3958499, -29.4500099 ], [ 30.3958799, -29.4497899 ], [ 30.3958999, -29.4495599 ], [ 30.3958999, -29.4495199 ], [ 30.3959199, -29.4493399 ], [ 30.3959199, -29.4491301 ], [ 30.3959099, -29.4489199 ], [ 30.3958999, -29.4486999 ], [ 30.3958899, -29.4484699 ], [ 30.3958699, -29.4482599 ], [ 30.3958499, -29.4480299 ], [ 30.3958299, -29.4478099 ], [ 30.3958201, -29.4475899 ], [ 30.3958099, -29.4473599 ], [ 30.3957899, -29.4471299 ], [ 30.3957599, -29.4468701 ], [ 30.3957399, -29.4466701 ], [ 30.3957399, -29.4464199 ], [ 30.3957599, -29.4462899 ], [ 30.3957799, -29.4460099 ], [ 30.3958099, -29.4457699 ], [ 30.3958799, -29.4452499 ], [ 30.3958899, -29.4450101 ], [ 30.3959199, -29.4447399 ], [ 30.3959399, -29.4445301 ], [ 30.3959599, -29.4441901 ], [ 30.3959799, -29.4439699 ], [ 30.3959999, -29.4437199 ], [ 30.3960699, -29.4435101 ], [ 30.3961299, -29.4432999 ], [ 30.3961899, -29.4430799 ], [ 30.3962399, -29.4428599 ], [ 30.3962701, -29.4426399 ], [ 30.3963199, -29.4424099 ], [ 30.3963699, -29.4422701 ], [ 30.3964401, -29.4420299 ], [ 30.3964999, -29.4417799 ], [ 30.3965499, -29.4415599 ], [ 30.3966199, -29.4413101 ], [ 30.3966799, -29.4410899 ], [ 30.3967499, -29.4408999 ], [ 30.3967949, -29.4407101 ], [ 30.3968399, -29.4405199 ], [ 30.3968699, -29.4403499 ], [ 30.3969199, -29.4400199 ], [ 30.3969299, -29.4398799 ], [ 30.3969299, -29.4398099 ], [ 30.3969199, -29.4395201 ], [ 30.3968901, -29.4393599 ], [ 30.3968799, -29.4391999 ], [ 30.3968499, -29.4390999 ], [ 30.3968299, -29.4389299 ], [ 30.3968099, -29.4387999 ], [ 30.3968099, -29.4386599 ], [ 30.3968199, -29.4385299 ], [ 30.3968199, -29.4384099 ], [ 30.3968099, -29.4383799 ], [ 30.3967999, -29.4382499 ], [ 30.3967499, -29.4380899 ], [ 30.3966799, -29.4379001 ], [ 30.3965499, -29.4376399 ], [ 30.3964799, -29.4375399 ], [ 30.3964099, -29.4374699 ], [ 30.3963399, -29.4373899 ], [ 30.3962799, -29.4372899 ], [ 30.3962299, -29.4371999 ], [ 30.3961899, -29.4371099 ], [ 30.3961299, -29.4370299 ], [ 30.3960899, -29.4369401 ], [ 30.3960699, -29.4369199 ], [ 30.3959499, -29.4368499 ], [ 30.3956599, -29.4368399 ], [ 30.3953699, -29.4368499 ], [ 30.3951499, -29.4368599 ], [ 30.3949801, -29.4368301 ], [ 30.3948199, -29.4367999 ], [ 30.3946499, -29.4367799 ], [ 30.3945399, -29.4367599 ], [ 30.3944799, -29.4367499 ], [ 30.3943899, -29.4367299 ], [ 30.3942799, -29.4366899 ], [ 30.3941999, -29.4366799 ], [ 30.3940199, -29.4366899 ], [ 30.3938199, -29.4366999 ], [ 30.3936299, -29.4366999 ], [ 30.3935699, -29.4367099 ], [ 30.3934299, -29.4366899 ], [ 30.3932199, -29.4366799 ], [ 30.3930499, -29.4366999 ], [ 30.3928799, -29.4367299 ], [ 30.3926799, -29.4367701 ], [ 30.3924499, -29.4368101 ], [ 30.3922301, -29.4368699 ], [ 30.3920501, -29.4369099 ], [ 30.3919099, -29.4369299 ], [ 30.3915199, -29.4369799 ], [ 30.3913499, -29.4370199 ], [ 30.3911499, -29.4370799 ], [ 30.3909999, -29.4371299 ], [ 30.3907799, -29.4371899 ], [ 30.3906099, -29.4372499 ], [ 30.3904799, -29.4372999 ], [ 30.3903799, -29.4373399 ], [ 30.3902099, -29.4374099 ], [ 30.3900499, -29.4374999 ], [ 30.3898999, -29.4375499 ], [ 30.3896799, -29.4376399 ], [ 30.3895499, -29.4376899 ], [ 30.3894401, -29.4377599 ], [ 30.3892999, -29.4378499 ], [ 30.3891799, -29.4379099 ], [ 30.3890999, -29.4379699 ], [ 30.3890499, -29.4379899 ], [ 30.3889399, -29.4380699 ], [ 30.3887699, -29.4382301 ], [ 30.3886599, -29.4383301 ], [ 30.3884799, -29.4384899 ], [ 30.3883699, -29.4386099 ], [ 30.3881899, -29.4387899 ], [ 30.3878099, -29.4382499 ], [ 30.3877799, -29.4382199 ], [ 30.3876099, -29.4383599 ], [ 30.3874699, -29.4384501 ], [ 30.3872999, -29.4385199 ], [ 30.3871199, -29.4385899 ], [ 30.3870699, -29.4385999 ], [ 30.3868899, -29.4386299 ], [ 30.3867299, -29.4386701 ], [ 30.3866699, -29.4386999 ], [ 30.3864599, -29.4387899 ], [ 30.3862799, -29.4388599 ], [ 30.3860799, -29.4389899 ], [ 30.3858899, -29.4391301 ], [ 30.3856899, -29.4393299 ], [ 30.3854999, -29.4395301 ], [ 30.3853499, -29.4396099 ], [ 30.3851599, -29.4396999 ], [ 30.3850799, -29.4397199 ], [ 30.3850299, -29.4397401 ], [ 30.3849299, -29.4397501 ], [ 30.3847699, -29.4397501 ], [ 30.3846599, -29.4397299 ], [ 30.3845399, -29.4397199 ], [ 30.3843399, -29.4396999 ], [ 30.3842199, -29.4396901 ], [ 30.3840099, -29.4396799 ], [ 30.3838499, -29.4397099 ], [ 30.3837399, -29.4397801 ], [ 30.3836199, -29.4398799 ], [ 30.3835499, -29.4400099 ], [ 30.3835399, -29.4401599 ], [ 30.3835499, -29.4402599 ], [ 30.3835699, -29.4403199 ], [ 30.3835799, -29.4404001 ], [ 30.3835899, -29.4404499 ], [ 30.3835799, -29.4404899 ], [ 30.3835699, -29.4405599 ], [ 30.3835499, -29.4406599 ], [ 30.3834699, -29.4407799 ], [ 30.3833199, -29.4409199 ], [ 30.3831399, -29.4410499 ], [ 30.3826199, -29.4413499 ], [ 30.3821899, -29.4416001 ], [ 30.3819699, -29.4416799 ], [ 30.3818999, -29.4416999 ], [ 30.3816699, -29.4417699 ], [ 30.3814399, -29.4417799 ], [ 30.3812799, -29.4417599 ], [ 30.3812099, -29.4417399 ], [ 30.3811101, -29.4417099 ], [ 30.3810701, -29.4416999 ], [ 30.3809199, -29.4416501 ], [ 30.3806799, -29.4415099 ], [ 30.3804399, -29.4413499 ], [ 30.3801599, -29.4411199 ], [ 30.3800999, -29.4410699 ], [ 30.3798799, -29.4408799 ], [ 30.3797399, -29.4407101 ], [ 30.3794899, -29.4404101 ], [ 30.3791099, -29.4399399 ], [ 30.3789999, -29.4398399 ], [ 30.3788199, -29.4397099 ], [ 30.3787199, -29.4396499 ], [ 30.3785599, -29.4395399 ], [ 30.3783899, -29.4394499 ], [ 30.3783099, -29.4394199 ], [ 30.3782599, -29.4394099 ], [ 30.3780499, -29.4393401 ], [ 30.3779699, -29.4393199 ], [ 30.3777799, -29.4392799 ], [ 30.3777201, -29.4392699 ], [ 30.3776799, -29.4392499 ], [ 30.3774499, -29.4392599 ], [ 30.3770699, -29.4393001 ], [ 30.3769199, -29.4393101 ], [ 30.3767701, -29.4393401 ], [ 30.3762699, -29.4395399 ], [ 30.3758199, -29.4397401 ], [ 30.3757201, -29.4398199 ], [ 30.3756399, -29.4398699 ], [ 30.3755699, -29.4399099 ], [ 30.3754899, -29.4399601 ], [ 30.3753599, -29.4400399 ], [ 30.3752199, -29.4401401 ], [ 30.3751099, -29.4402099 ], [ 30.3748299, -29.4405299 ], [ 30.3745999, -29.4408101 ], [ 30.3744799, -29.4409999 ], [ 30.3743699, -29.4411899 ], [ 30.3743699, -29.4412199 ], [ 30.3741799, -29.4416699 ], [ 30.3741399, -29.4417599 ], [ 30.3738501, -29.4423399 ], [ 30.3738099, -29.4424299 ], [ 30.3737899, -29.4424799 ], [ 30.3737699, -29.4425499 ], [ 30.3737399, -29.4426299 ], [ 30.3736799, -29.4428499 ], [ 30.3735999, -29.4430899 ], [ 30.3735499, -29.4431999 ], [ 30.3735099, -29.4432999 ], [ 30.3733999, -29.4434799 ], [ 30.3732599, -29.4436299 ], [ 30.3730699, -29.4437401 ], [ 30.3727799, -29.4438499 ], [ 30.3726001, -29.4438899 ], [ 30.3724699, -29.4439001 ], [ 30.3723199, -29.4439501 ], [ 30.3722399, -29.4439699 ], [ 30.3722099, -29.4439601 ], [ 30.3719999, -29.4440699 ], [ 30.3717099, -29.4442101 ], [ 30.3716199, -29.4442499 ], [ 30.3715499, -29.4443001 ], [ 30.3714599, -29.4443601 ], [ 30.3713999, -29.4444099 ], [ 30.3712899, -29.4444799 ], [ 30.3710599, -29.4446699 ], [ 30.3709099, -29.4447901 ], [ 30.3707799, -29.4448799 ], [ 30.3705499, -29.4450301 ], [ 30.3704199, -29.4450999 ], [ 30.3703899, -29.4451199 ], [ 30.3701399, -29.4452599 ], [ 30.3699099, -29.4453799 ], [ 30.3697899, -29.4454101 ], [ 30.3696099, -29.4454799 ], [ 30.3694199, -29.4455599 ], [ 30.3693199, -29.4455799 ], [ 30.3692699, -29.4450399 ], [ 30.3646399, -29.4460099 ], [ 30.3615099, -29.4453199 ], [ 30.3611999, -29.4452499 ], [ 30.3595799, -29.4422299 ], [ 30.3572099, -29.4418901 ], [ 30.3565899, -29.4433699 ], [ 30.3570201, -29.4442699 ], [ 30.3521299, -29.4431499 ], [ 30.3515499, -29.4444199 ], [ 30.3514999, -29.4444199 ], [ 30.3489299, -29.4442299 ], [ 30.3475799, -29.4468801 ], [ 30.3473499, -29.4470299 ], [ 30.3472201, -29.4471399 ], [ 30.3470699, -29.4472399 ], [ 30.3466999, -29.4473301 ], [ 30.3464799, -29.4473301 ], [ 30.3462899, -29.4472801 ], [ 30.3460599, -29.4471299 ], [ 30.3458699, -29.4469699 ], [ 30.3457101, -29.4464199 ], [ 30.3456999, -29.4461099 ], [ 30.3456499, -29.4458299 ], [ 30.3455801, -29.4455599 ], [ 30.3453099, -29.4450899 ], [ 30.3448299, -29.4441399 ], [ 30.3445199, -29.4434899 ], [ 30.3442799, -29.4431101 ], [ 30.3441199, -29.4427801 ], [ 30.3437101, -29.4421599 ], [ 30.3434299, -29.4418001 ], [ 30.3428399, -29.4413899 ], [ 30.3422499, -29.4412501 ], [ 30.3417299, -29.4412401 ], [ 30.3414999, -29.4412799 ], [ 30.3412299, -29.4413699 ], [ 30.3410499, -29.4414899 ], [ 30.3409499, -29.4416401 ], [ 30.3408699, -29.4417799 ], [ 30.3406999, -29.4420199 ], [ 30.3404299, -29.4422999 ], [ 30.3403599, -29.4424599 ], [ 30.3402599, -29.4427699 ], [ 30.3402099, -29.4431901 ], [ 30.3401099, -29.4435799 ], [ 30.3399599, -29.4437401 ], [ 30.3398199, -29.4439001 ], [ 30.3395799, -29.4440699 ], [ 30.3390999, -29.4441701 ], [ 30.3387399, -29.4442599 ], [ 30.3385799, -29.4444001 ], [ 30.3383899, -29.4447299 ], [ 30.3380999, -29.4450999 ], [ 30.3379799, -29.4452999 ], [ 30.3377299, -29.4456199 ], [ 30.3375399, -29.4457601 ], [ 30.3372499, -29.4458399 ], [ 30.3368501, -29.4459299 ], [ 30.3355499, -29.4459299 ], [ 30.3346701, -29.4459399 ], [ 30.3341799, -29.4458799 ], [ 30.3337999, -29.4458101 ], [ 30.3333799, -29.4457099 ], [ 30.3329799, -29.4456899 ], [ 30.3325799, -29.4455799 ], [ 30.3322899, -29.4454101 ], [ 30.3320799, -29.4450799 ], [ 30.3320499, -29.4445201 ], [ 30.3321499, -29.4441801 ], [ 30.3322999, -29.4436999 ], [ 30.3324099, -29.4429499 ], [ 30.3324801, -29.4424699 ], [ 30.3325799, -29.4420699 ], [ 30.3327701, -29.4414899 ], [ 30.3329799, -29.4409199 ], [ 30.3330999, -29.4405699 ], [ 30.3330599, -29.4401299 ], [ 30.3326799, -29.4398499 ], [ 30.3322699, -29.4397401 ], [ 30.3320599, -29.4397401 ], [ 30.3316799, -29.4399201 ], [ 30.3309899, -29.4401299 ], [ 30.3305201, -29.4402699 ], [ 30.3303599, -29.4404399 ], [ 30.3302299, -29.4406999 ], [ 30.3302399, -29.4409199 ], [ 30.3302199, -29.4412799 ], [ 30.3301599, -29.4415399 ], [ 30.3300399, -29.4418001 ], [ 30.3297099, -29.4422299 ], [ 30.3290899, -29.4427299 ], [ 30.3284399, -29.4431399 ], [ 30.3281601, -29.4433999 ], [ 30.3275401, -29.4436801 ], [ 30.3266899, -29.4441399 ], [ 30.3256999, -29.4446399 ], [ 30.3254199, -29.4447099 ], [ 30.3248401, -29.4446199 ], [ 30.3244799, -29.4446199 ], [ 30.3243099, -29.4447199 ], [ 30.3240799, -29.4448101 ], [ 30.3238599, -29.4449399 ], [ 30.3233599, -29.4453199 ], [ 30.3228299, -29.4456599 ], [ 30.3223999, -29.4458501 ], [ 30.3216949, -29.4458679 ], [ 30.3216199, -29.4458701 ], [ 30.3213699, -29.4458399 ], [ 30.3211099, -29.4457099 ], [ 30.3209799, -29.4456099 ], [ 30.3208199, -29.4454699 ], [ 30.3204399, -29.4450399 ], [ 30.3196799, -29.4442299 ], [ 30.3196299, -29.4441701 ], [ 30.3195899, -29.4441499 ], [ 30.319581, -29.4440554 ], [ 30.3195299, -29.4435101 ], [ 30.3195299, -29.4398899 ], [ 30.3195199, -29.4357099 ], [ 30.3195099, -29.4315199 ], [ 30.3194999, -29.4265299 ], [ 30.3194999, -29.4215401 ], [ 30.3194899, -29.4165499 ], [ 30.3119699, -29.4085099 ], [ 30.3082099, -29.4044899 ], [ 30.3060999, -29.4022299 ], [ 30.3093399, -29.4000701 ], [ 30.3125699, -29.3978999 ], [ 30.3141399, -29.3954099 ], [ 30.3145399, -29.3947799 ], [ 30.3161199, -29.3922599 ], [ 30.3189399, -29.3877899 ], [ 30.3204699, -29.3853599 ], [ 30.3212299, -29.3841499 ], [ 30.3219999, -29.3829301 ], [ 30.3235199, -29.3805101 ], [ 30.3242899, -29.3792999 ], [ 30.3250499, -29.3780799 ], [ 30.3265799, -29.3756601 ], [ 30.3256499, -29.3719999 ], [ 30.3241799, -29.3662701 ], [ 30.3240899, -29.3659099 ], [ 30.3231999, -29.3624499 ], [ 30.3227199, -29.3605299 ], [ 30.3217399, -29.3567101 ], [ 30.3272199, -29.3376399 ], [ 30.3249999, -29.3340999 ], [ 30.3144699, -29.3172699 ], [ 30.3045199, -29.3281099 ], [ 30.3009099, -29.3320601 ], [ 30.2973299, -29.3359499 ], [ 30.2955999, -29.3337501 ], [ 30.2955409, -29.3336729 ], [ 30.2954794, -29.3335927 ], [ 30.2953699, -29.3334499 ], [ 30.2906301, -29.3273999 ], [ 30.2762999, -29.3091499 ], [ 30.2616099, -29.3060501 ], [ 30.2502399, -29.3036499 ], [ 30.2329299, -29.2929599 ], [ 30.2249599, -29.2923599 ], [ 30.2213899, -29.2920901 ], [ 30.2169299, -29.2954399 ], [ 30.2049799, -29.3048701 ], [ 30.2060999, -29.2953799 ], [ 30.2069499, -29.2888899 ], [ 30.2070799, -29.2852199 ], [ 30.2072099, -29.2814699 ], [ 30.2073201, -29.2782599 ], [ 30.2075999, -29.2696999 ], [ 30.2081099, -29.2542001 ], [ 30.2082289, -29.2516409 ], [ 30.1837599, -29.2541201 ], [ 30.1682799, -29.2556999 ], [ 30.1680599, -29.2542001 ], [ 30.1673499, -29.2534899 ], [ 30.1635599, -29.2517349 ], [ 30.1628999, -29.2514299 ], [ 30.1558329, -29.2466859 ], [ 30.1558099, -29.2466699 ], [ 30.1526499, -29.2454799 ], [ 30.1507301, -29.2453299 ], [ 30.1470099, -29.2456101 ], [ 30.1448499, -29.2468701 ], [ 30.1370599, -29.2462499 ], [ 30.1227399, -29.2451099 ], [ 30.1226199, -29.2452699 ], [ 30.1124999, -29.2592201 ], [ 30.0917499, -29.2666799 ], [ 30.0915401, -29.2667899 ], [ 30.0845801, -29.2703001 ], [ 30.0746599, -29.2753199 ], [ 30.0718499, -29.2772299 ], [ 30.0650199, -29.2819901 ], [ 30.0645499, -29.2823199 ], [ 30.0566199, -29.2878599 ], [ 30.050413, -29.2709603 ], [ 30.0480699, -29.2645799 ], [ 30.0390499, -29.2757699 ], [ 30.0311399, -29.2855901 ], [ 30.0309019, -29.2859034 ], [ 30.0308019, -29.2860349 ], [ 30.0234999, -29.2950699 ], [ 30.0117799, -29.2967101 ], [ 30.0084199, -29.3187099 ], [ 30.0084114, -29.3187675 ], [ 30.0081299, -29.3206799 ], [ 30.0078499, -29.3226599 ], [ 30.0075699, -29.3246299 ], [ 30.0072799, -29.3266101 ], [ 30.0069999, -29.3285899 ], [ 30.0067199, -29.3305599 ], [ 30.0064399, -29.3325399 ], [ 30.0061499, -29.3345199 ], [ 30.0058699, -29.3364901 ], [ 30.0055871, -29.3384719 ], [ 30.0044599, -29.3394601 ], [ 30.0033299, -29.3404599 ], [ 30.0022099, -29.3414501 ], [ 30.0010799, -29.3424399 ], [ 29.9999499, -29.3434399 ], [ 29.9988199, -29.3444301 ], [ 29.9976999, -29.3454299 ], [ 29.9954399, -29.3474101 ], [ 29.9950099, -29.3478001 ], [ 29.9945899, -29.3481599 ], [ 29.9945099, -29.3480999 ], [ 29.9942999, -29.3479099 ], [ 29.9940099, -29.3476599 ], [ 29.9935599, -29.3472699 ], [ 29.9931999, -29.3469499 ], [ 29.9928601, -29.3466599 ], [ 29.9925982, -29.3464272 ], [ 29.9925199, -29.3463599 ], [ 29.9911399, -29.3451499 ], [ 29.9907299, -29.3447999 ], [ 29.9898599, -29.3440301 ], [ 29.9885699, -29.3429099 ], [ 29.9870099, -29.3415501 ], [ 29.9843799, -29.3392599 ], [ 29.9839499, -29.3388899 ], [ 29.9812799, -29.3367201 ], [ 29.9797399, -29.3353399 ], [ 29.9779899, -29.3337901 ], [ 29.9759199, -29.3321101 ], [ 29.9751499, -29.3314099 ], [ 29.9703899, -29.3273101 ], [ 29.9701099, -29.3271099 ], [ 29.9677001, -29.3247101 ], [ 29.9652399, -29.3228599 ], [ 29.9649235, -29.3224554 ], [ 29.9648106, -29.3224491 ], [ 29.9646118, -29.3224344 ], [ 29.9644624, -29.3224074 ], [ 29.964237, -29.3223507 ], [ 29.9639689, -29.322254 ], [ 29.9633651, -29.3219735 ], [ 29.9626851, -29.3215072 ], [ 29.9621432, -29.3213501 ], [ 29.9614789, -29.3209669 ], [ 29.9611503, -29.320784 ], [ 29.9607746, -29.3206242 ], [ 29.960427, -29.3205309 ], [ 29.9599599, -29.3205241 ], [ 29.9595752, -29.3205871 ], [ 29.9592923, -29.3206635 ], [ 29.9591418, -29.3207502 ], [ 29.959018, -29.3208201 ], [ 29.9589599, -29.3208799 ], [ 29.9588999, -29.3209199 ], [ 29.9587999, -29.3210099 ], [ 29.9587299, -29.3210899 ], [ 29.9585799, -29.3212999 ], [ 29.9585075, -29.3214699 ], [ 29.9584061, -29.3218032 ], [ 29.9583551, -29.322083 ], [ 29.9582937, -29.3223696 ], [ 29.9582761, -29.3225963 ], [ 29.9582708, -29.3229598 ], [ 29.9582401, -29.3232501 ], [ 29.9582256, -29.3234799 ], [ 29.9581547, -29.3237001 ], [ 29.9580119, -29.3241599 ], [ 29.9579466, -29.32437 ], [ 29.9578776, -29.3245899 ], [ 29.9578204, -29.3248101 ], [ 29.9576581, -29.3253254 ], [ 29.9574501, -29.3259399 ], [ 29.9572799, -29.3263299 ], [ 29.9570899, -29.3266801 ], [ 29.9569299, -29.3269099 ], [ 29.9567199, -29.3271099 ], [ 29.9565099, -29.3272599 ], [ 29.9563299, -29.3273799 ], [ 29.9561399, -29.3274399 ], [ 29.9560199, -29.3274799 ], [ 29.9557701, -29.3275001 ], [ 29.9555699, -29.3274899 ], [ 29.9553601, -29.3274501 ], [ 29.9551899, -29.3274101 ], [ 29.9550699, -29.3273599 ], [ 29.9549299, -29.3272901 ], [ 29.9545899, -29.3271099 ], [ 29.9541799, -29.3268901 ], [ 29.9539799, -29.3267801 ], [ 29.9538499, -29.3267001 ], [ 29.9537099, -29.3265999 ], [ 29.9536099, -29.3264999 ], [ 29.9534499, -29.3263599 ], [ 29.9532199, -29.3261399 ], [ 29.9531099, -29.3260401 ], [ 29.9529299, -29.3259399 ], [ 29.9527199, -29.3258399 ], [ 29.9525199, -29.3257701 ], [ 29.9523499, -29.3257399 ], [ 29.9522399, -29.3257399 ], [ 29.9520999, -29.3257599 ], [ 29.9519099, -29.3257899 ], [ 29.9517199, -29.3258399 ], [ 29.9514399, -29.3259299 ], [ 29.9512299, -29.3259799 ], [ 29.9508799, -29.3260999 ], [ 29.9506299, -29.3261499 ], [ 29.9503799, -29.3261599 ], [ 29.9501899, -29.3261799 ], [ 29.9499201, -29.3261599 ], [ 29.9497999, -29.3261399 ], [ 29.9496799, -29.3260999 ], [ 29.9495301, -29.3260301 ], [ 29.9493399, -29.3259099 ], [ 29.9491799, -29.3258001 ], [ 29.9490199, -29.3256699 ], [ 29.9489513, -29.3256056 ], [ 29.9488599, -29.3255199 ], [ 29.9487299, -29.3253801 ], [ 29.9485799, -29.3251901 ], [ 29.9484399, -29.3250099 ], [ 29.9483199, -29.3248399 ], [ 29.9482099, -29.3247101 ], [ 29.9480889, -29.3245719 ], [ 29.9480699, -29.3245499 ], [ 29.9473699, -29.3238601 ], [ 29.9463595, -29.322774 ], [ 29.9457307, -29.3219976 ], [ 29.945399, -29.3214569 ], [ 29.9450949, -29.3210702 ], [ 29.9448417, -29.3208902 ], [ 29.9444026, -29.3208539 ], [ 29.9441907, -29.3206396 ], [ 29.9437969, -29.3202416 ], [ 29.9433261, -29.3200478 ], [ 29.9427968, -29.3201388 ], [ 29.9422687, -29.3204055 ], [ 29.9417926, -29.3205625 ], [ 29.9413345, -29.3206064 ], [ 29.9410799, -29.320485 ], [ 29.9411014, -29.3202065 ], [ 29.9412699, -29.3199499 ], [ 29.9413399, -29.3198099 ], [ 29.9414199, -29.3195699 ], [ 29.9414599, -29.3193799 ], [ 29.9414556, -29.3192367 ], [ 29.9413089, -29.3190436 ], [ 29.9409609, -29.3188137 ], [ 29.9405289, -29.3186503 ], [ 29.9402299, -29.3185299 ], [ 29.9396301, -29.3180999 ], [ 29.939192, -29.3176904 ], [ 29.9387923, -29.3175239 ], [ 29.938267, -29.3175304 ], [ 29.9377423, -29.3174567 ], [ 29.9372699, -29.3173568 ], [ 29.936961, -29.3172063 ], [ 29.9368624, -29.3169085 ], [ 29.9369538, -29.3166428 ], [ 29.9369308, -29.3163436 ], [ 29.9366411, -29.3159841 ], [ 29.9361499, -29.315831 ], [ 29.9357309, -29.315911 ], [ 29.9354358, -29.316111 ], [ 29.9352899, -29.3164299 ], [ 29.9352399, -29.3167399 ], [ 29.9350899, -29.3171701 ], [ 29.9347281, -29.3176767 ], [ 29.9343452, -29.3180938 ], [ 29.933909, -29.3185738 ], [ 29.9334787, -29.3190238 ], [ 29.9331923, -29.3192534 ], [ 29.9329111, -29.3193995 ], [ 29.9327195, -29.3193194 ], [ 29.932498, -29.319023 ], [ 29.9321899, -29.3181699 ], [ 29.9320099, -29.3178799 ], [ 29.9317599, -29.3177699 ], [ 29.9315099, -29.3177901 ], [ 29.9313599, -29.3178401 ], [ 29.9311899, -29.3180299 ], [ 29.9309799, -29.3184099 ], [ 29.9304405, -29.31904 ], [ 29.9303742, -29.3194683 ], [ 29.9304433, -29.3198141 ], [ 29.9306446, -29.3200577 ], [ 29.9307885, -29.3203582 ], [ 29.9307462, -29.3209483 ], [ 29.9308138, -29.3214974 ], [ 29.9308411, -29.3218507 ], [ 29.9310171, -29.3224909 ], [ 29.9311366, -29.3230769 ], [ 29.931309, -29.3237377 ], [ 29.9315683, -29.3245299 ], [ 29.931502, -29.325083 ], [ 29.93155, -29.3258412 ], [ 29.9316505, -29.326813 ], [ 29.9316676, -29.327383 ], [ 29.9315702, -29.3277259 ], [ 29.9313748, -29.3281824 ], [ 29.9312567, -29.3285287 ], [ 29.9310576, -29.3289552 ], [ 29.9305614, -29.3296502 ], [ 29.9299609, -29.3304566 ], [ 29.9290749, -29.3315283 ], [ 29.9285113, -29.3320466 ], [ 29.9281101, -29.3323199 ], [ 29.9273883, -29.332493 ], [ 29.9266175, -29.3324762 ], [ 29.9263056, -29.3323737 ], [ 29.9261242, -29.3324935 ], [ 29.9259914, -29.3326482 ], [ 29.9259324, -29.3329664 ], [ 29.9260524, -29.3333765 ], [ 29.926446, -29.3339161 ], [ 29.9266092, -29.3343847 ], [ 29.9266536, -29.3347943 ], [ 29.9269348, -29.3350594 ], [ 29.9273356, -29.3352492 ], [ 29.9276223, -29.3352597 ], [ 29.927731, -29.3353067 ], [ 29.9277604, -29.335385 ], [ 29.9278132, -29.335525 ], [ 29.9278186, -29.3356649 ], [ 29.9277782, -29.3358422 ], [ 29.9277147, -29.3359992 ], [ 29.9276145, -29.3361434 ], [ 29.9274415, -29.3363018 ], [ 29.927198, -29.3364893 ], [ 29.9269424, -29.3365893 ], [ 29.926646, -29.3366788 ], [ 29.9263599, -29.3367201 ], [ 29.9257064, -29.3367771 ], [ 29.9253007, -29.3367431 ], [ 29.9249264, -29.3365443 ], [ 29.9246549, -29.3362986 ], [ 29.9243289, -29.3356406 ], [ 29.9243501, -29.3354099 ], [ 29.9242199, -29.3351999 ], [ 29.9239772, -29.3350971 ], [ 29.923643, -29.3350736 ], [ 29.9233197, -29.3351239 ], [ 29.9229787, -29.3353418 ], [ 29.9226164, -29.335575 ], [ 29.922308, -29.3357745 ], [ 29.9219818, -29.3358565 ], [ 29.9216745, -29.3360333 ], [ 29.9215926, -29.3362502 ], [ 29.9215672, -29.3365658 ], [ 29.9215091, -29.3370987 ], [ 29.9213606, -29.3377293 ], [ 29.9212531, -29.3383822 ], [ 29.9210152, -29.3388729 ], [ 29.9206495, -29.3394713 ], [ 29.9203099, -29.3399259 ], [ 29.9197776, -29.3404429 ], [ 29.9191899, -29.3407899 ], [ 29.9187515, -29.3409956 ], [ 29.9183445, -29.3411377 ], [ 29.9180107, -29.3411811 ], [ 29.9176926, -29.3411869 ], [ 29.9174185, -29.3408696 ], [ 29.9172997, -29.340168 ], [ 29.9172283, -29.3396461 ], [ 29.9171606, -29.3391692 ], [ 29.9170841, -29.3385268 ], [ 29.9168549, -29.3379578 ], [ 29.9166868, -29.3375366 ], [ 29.9165037, -29.3368727 ], [ 29.9163375, -29.3363458 ], [ 29.9162083, -29.3358485 ], [ 29.9161206, -29.3353844 ], [ 29.9161372, -29.3349452 ], [ 29.9161406, -29.3342669 ], [ 29.9162076, -29.3331099 ], [ 29.9161543, -29.3324601 ], [ 29.9159099, -29.3317999 ], [ 29.9153718, -29.3311769 ], [ 29.9148899, -29.3303399 ], [ 29.9146699, -29.3301499 ], [ 29.9144718, -29.3300829 ], [ 29.9142012, -29.3300832 ], [ 29.913948, -29.3302065 ], [ 29.9136891, -29.3304947 ], [ 29.913273, -29.3308371 ], [ 29.9118209, -29.3315944 ], [ 29.9114699, -29.3322199 ], [ 29.9107999, -29.3325699 ], [ 29.9101099, -29.3329101 ], [ 29.9092399, -29.3333199 ], [ 29.9089599, -29.3335499 ], [ 29.9087199, -29.3338599 ], [ 29.9084501, -29.3343399 ], [ 29.9080199, -29.3352899 ], [ 29.9076699, -29.3356699 ], [ 29.9071899, -29.3361199 ], [ 29.9068899, -29.3363499 ], [ 29.9066699, -29.3365799 ], [ 29.9065199, -29.3368399 ], [ 29.9064499, -29.3372699 ], [ 29.9064299, -29.3380199 ], [ 29.9063999, -29.3383199 ], [ 29.9062299, -29.3386599 ], [ 29.9061099, -29.3388201 ], [ 29.9058599, -29.3390899 ], [ 29.9056399, -29.3392501 ], [ 29.9053001, -29.3393701 ], [ 29.9047099, -29.3394399 ], [ 29.9042301, -29.3394899 ], [ 29.9038999, -29.3396299 ], [ 29.9034799, -29.3398899 ], [ 29.9032701, -29.3400101 ], [ 29.9028399, -29.3403499 ], [ 29.9023701, -29.3408699 ], [ 29.9017001, -29.3414699 ], [ 29.9012799, -29.3417301 ], [ 29.9007099, -29.3419299 ], [ 29.8999699, -29.3420999 ], [ 29.8994699, -29.3421301 ], [ 29.8990199, -29.3422599 ], [ 29.8984199, -29.3424899 ], [ 29.8980899, -29.3426799 ], [ 29.8978499, -29.3429201 ], [ 29.8975899, -29.3433799 ], [ 29.8974199, -29.3439399 ], [ 29.8972999, -29.3442001 ], [ 29.8967899, -29.3444199 ], [ 29.8962399, -29.3444899 ], [ 29.8954601, -29.3444199 ], [ 29.8947599, -29.3441799 ], [ 29.8942399, -29.3439399 ], [ 29.8939501, -29.3439199 ], [ 29.8938099, -29.3439399 ], [ 29.8936899, -29.3440401 ], [ 29.8935699, -29.3441799 ], [ 29.8934499, -29.3443399 ], [ 29.8934099, -29.3446299 ], [ 29.8932899, -29.3452701 ], [ 29.8931999, -29.3457201 ], [ 29.8931399, -29.3460099 ], [ 29.8928599, -29.3465799 ], [ 29.8926299, -29.3470899 ], [ 29.8925399, -29.3473799 ], [ 29.8925399, -29.3476399 ], [ 29.8925899, -29.3478299 ], [ 29.8928899, -29.3481399 ], [ 29.8932199, -29.3483499 ], [ 29.8935299, -29.3485901 ], [ 29.8935799, -29.3487799 ], [ 29.8935999, -29.3488801 ], [ 29.8935799, -29.3490401 ], [ 29.8934701, -29.3493099 ], [ 29.8932899, -29.3496899 ], [ 29.8931299, -29.3501599 ], [ 29.8930999, -29.3504199 ], [ 29.8930999, -29.3510199 ], [ 29.8930899, -29.3516101 ], [ 29.8930599, -29.3517999 ], [ 29.8929799, -29.3519899 ], [ 29.8928199, -29.3521801 ], [ 29.8924699, -29.3524749 ], [ 29.8921799, -29.3523499 ], [ 29.8900899, -29.3514399 ], [ 29.8880099, -29.3505401 ], [ 29.8859199, -29.3496299 ], [ 29.8837799, -29.3487599 ], [ 29.8816301, -29.3478799 ], [ 29.8794899, -29.3470099 ], [ 29.8769499, -29.3459599 ], [ 29.8749099, -29.3451299 ], [ 29.8728799, -29.3442999 ], [ 29.8687999, -29.3426199 ], [ 29.8667599, -29.3417699 ], [ 29.8664299, -29.3416499 ], [ 29.8660999, -29.3415201 ], [ 29.8657599, -29.3413999 ], [ 29.8654299, -29.3412699 ], [ 29.8650899, -29.3411499 ], [ 29.8647599, -29.3410199 ], [ 29.8644299, -29.3408999 ], [ 29.8640899, -29.3407699 ], [ 29.8637599, -29.3406399 ], [ 29.8634299, -29.3405199 ], [ 29.8625499, -29.3413599 ], [ 29.8616799, -29.3421999 ], [ 29.8607999, -29.3430299 ], [ 29.8599299, -29.3438699 ], [ 29.8590499, -29.3447099 ], [ 29.8581401, -29.3456199 ], [ 29.8572199, -29.3465299 ], [ 29.8535699, -29.3501799 ], [ 29.8416899, -29.3579599 ], [ 29.8342601, -29.3592999 ], [ 29.8281099, -29.3604799 ], [ 29.8222899, -29.3615899 ], [ 29.8205199, -29.3617901 ], [ 29.7961599, -29.3664299 ], [ 29.7713499, -29.3695001 ], [ 29.7637021, -29.3704379 ], [ 29.7644499, -29.3803699 ], [ 29.7497099, -29.3854099 ], [ 29.7422999, -29.3879399 ], [ 29.7395899, -29.3881699 ], [ 29.7394399, -29.3881799 ], [ 29.7386299, -29.3882501 ], [ 29.7290599, -29.3890799 ], [ 29.7238899, -29.3895299 ], [ 29.7105799, -29.3922101 ], [ 29.7099199, -29.3927299 ], [ 29.7069199, -29.3951099 ], [ 29.6899159, -29.4028319 ], [ 29.6899161, -29.4028325 ], [ 29.6932185, -29.4166411 ], [ 29.6948989, -29.4236679 ], [ 29.6952163, -29.4249803 ], [ 29.6958039, -29.4274099 ], [ 29.6958046, -29.42741 ], [ 29.7072999, -29.4281439 ], [ 29.7138799, -29.4287069 ], [ 29.7186739, -29.4263589 ], [ 29.7237226, -29.4266001 ], [ 29.7314668, -29.4269699 ], [ 29.7314669, -29.4269699 ], [ 29.7325885, -29.4278331 ], [ 29.7363239, -29.4307079 ], [ 29.7363499, -29.4307099 ], [ 29.7399399, -29.4313601 ], [ 29.7531599, -29.4323599 ], [ 29.7678801, -29.4334701 ], [ 29.7755499, -29.4464499 ], [ 29.7783999, -29.4423799 ], [ 29.7986801, -29.4384299 ], [ 29.8017399, -29.4378401 ], [ 29.8092599, -29.4361099 ], [ 29.8103099, -29.4378499 ], [ 29.8216399, -29.4566899 ] ] ] } } ] } 81wt8lxi8o389cflv5uu6w6alj4y97z 0 461253 2903330 2026-05-12T11:15:20Z Blommetjie1 153478 Geskep deur die bladsy "[[:en:Special:Redirect/revision/1353291786|Margarethe Schurz]]" te vertaal 2903330 wikitext text/x-wiki   '''Margarethe Meyer-Schurz''' (gebore Margarethe Meyer; ook bekend as Margaretha Meyer-Schurz of net Margarethe Schurz; 27 Augustus 1833 – 15 Maart 1876) was 'n Duits-Amerikaanse vrou wat die eerste Duitstalige [[kleuterskool]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] in Watertown, Wisconsin, geopen het. == Lewe == Margarethe Meyer-Schurz is op 27 Augustus 1833 in [[Hamburg]], Duitsland, gebore as die jongste dogter van Heinrich Christian Meyer. Haar moeder is slegs 'n paar uur na haar geboorte oorlede. Haar vader het onderwys en die kunste aangemoedig. In Hamburg het sy skoolgegaan onder opvoeders wat beïnvloed is deur die skepper van die "kleuterskool"-konsep, en kindervoorstander Friedrich Fröbel. Haar vader is oorlede toe sy 15 jaar oud was. Margerethe het vroeg via haar ouer susters Amalie en Bertha in aanraking gekom met die "Vereniging van Duitse Katolieke" en het later die "Skool vir die Vroulike Geslag" bygewoon. Nadat haar ouer suster Bertha van haar man Friedrich Traun geskei is, het sy 'n nuwe huwelik aangegaan met die geëkskommunikeerde priester Johannes Ronge, die stigter van die skeurende Duitse Katolieke. Na die mislukte rewolusie van 1848 het Bertha Johannes Ronge in ballingskap na Londen gevolg. In 1849 het Margarethe en haar suster Bertha vir Fröbel ontmoet. Bertha Meyer het gedurende 1850 en 1851 die konsep bevorder en kleuterskole regoor die Duitse state geopen. In 1851 het Bertha en haar eggenoot, Johannes Ronge, die '<nowiki/>''England Infant Garden''<nowiki/>' in ''Tavistock Place'' geopen, die eerste kleuterskool in die Engelssprekende gemeenskap. Margarethe Meyer het by die '''England Infant Garden''<nowiki/>' skoolgehou voordat sy saam met haar man Carl Schurz na Watertown, Wisconsin, verhuis het. In die herfs van 1851 het Bertha ernstig siek geword en dringend hulp in die huishouding nodig gehad. As gevolg hiervan het Margarethe ook na Londen gereis. Daar het sy Carl Schurz ontmoet wat (soos Ronge) Duitsland om politieke redes moes verlaat. Margarethe en Carl het 'n burgerlike huwelik aangegaan en kort daarna na die Verenigde State gereis. Albei was lede van die ''Irving Literary Society''. In Watertown, Wisconsin, het hulle 'n klein plaas begin, waar Margarethe se gawe vir finansiële sake in hulle guns getel het. Margarethe Meyer het Fröbel se idees na Amerika gebring. Sy het twee jaar in New York deurgebring en toe weswaarts beweeg. Sy het Fröbel se filosofie toegepas terwyl sy vir haar dogter, Agathe Schurz, en vier buurtkinders in Wisconsin gesorg het, het hulle gelei in speletjies, liedjies en groepaktiwiteite, hul energie gekanaliseer en hulle sodoende vir laerskool voorberei. Ander ouers in Wisconsin was beïndruk en het Schurz oorreed om 'n Watertown-kleuterskool oop te maak, die eerste in die Verenigde State. En soos die meeste van die vroeë kleuterskole in die Verenigde State, is die klasse in die Duitse taal aangebied. Die Watertown-kleuterskool het voortgeduur tot die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, toe dit gesluit is weens teenkanting teen die gebruik van die Duitse taal. (Let wel: Die Watertown Kleuterskool was in werking vanaf die herfs van 1854 tot die herfs van 1856, toe Margarethe Schurz en haar gesin vir die winters na Milwaukee, Wisconsin, verhuis het en slegs in die somer na Watertown teruggekeer het. In 1856 is die verband op haar huis afgeskryf. Gevolglik het sy in Junie van dieselfde jaar terug na Hamburg verhuis. Sy het na ongeveer 'n jaar na die Verenigde State teruggekeer en haar in Missouri gevestig. Die skool het nie na 1856 voortgegaan ie, alvorens dit weer later in openbare onderwys ingesluit was nie [datum onbekend].) In 1859 het die Transendentalis Elizabeth Peabody die Schurz-huis in Watertown, Wisconsin, besoek ensy was beïndruk met die jong Agathe Schurz se bekwaamheid en volwassenheid. Margarete Meyer-Schurz het haar van Fröbel se leringe vertel, en het vir Peabody van die kleuterskool-saak oortuig. Terwyl mev. Schurz se gesondheid sodanig verswak het, dat sy nie met haar werksaamhede kon voortgaan nie, het Peabody 'n nasionaal bekende voorstander van vroeë kinder onderwys geword en gehelp om kleuterskole wydverspreid in gebruik te bring. Margarethe Meyer-Schurz is op die ouderdom van 42 op 15 Maart 1876 oorlede, slegs drie dae na die geboorte van haar seun, Herbert. Op 2 Mei 1929 is 'n gedenkplaat in Watertown, Wisconsin, opgerig, 'n paar voet van die terrein van die gebou waar sy die eerste kleuterskool in Amerika gestig het, met die woorde: "Ter nagedagtenis aan mev. Carl Schurz (Margarethe Meyer Schurz) 27 Augustus 1833 -- 15 Maart 1876, wat op hierdie terrein die eerste kleuterskool in Amerika in 1856 gestig het." Die gerestoureerde eerste kleuterskoolgebou het oorspronklik op die hoek van N. Second- en Jonesstraat in Watertown gestaan en is later in Desember 1956 na die terrein van die ''Octagon House'' verskuif. Die gerestoureerde gebou is op 15 September 1957 ingewy. Die interieur, 'n sitkamer wat as 'n klaskamer gebruik is, bly era-spesifiek gemeubileer vanuit die tydperk en beeld 'n kleuterskoolklas wat in wording is uit. Dit is in 1972 by die Nasionale Register van Historiese Plekke gevoeg. == Literatuur == * Wisconsin Historiese Vereniging-Watertown Times-09-07-1928 koerantartikel; [http://www.wisconsinhistory.org/wlhba/articleView.asp?pg=1&orderby=&id=14719&pn=1&adv=yes&hdl=&np=&ln=Schurz&fn=Carl&q=Mrs.+&y1=&y2=&ci=&co=&mhd=&shd= ''Watertown, die Geboorteplek van Amerika se Kleuterskool''] . * Greta Anderson: ''Meer as net onderrokke.'' ''Merkwaardige Wisconsin-vroue'' . Guilford/VSA, 2004, pp. 37–48 * Hannah Werwath Swart: ''Margarethe Meyer Schurz.'' ''<nowiki/>'n Biografie'' . Watertown, 1967. * Heinrich Adolph Meyer: ''Erinnerungen en Heinrich Christian'' ''Meyer. Für die Familie gesammelt von seinem Sohne Heinr. Ad. Meyer'' . Hamburg, 1887 * Amalie Henriette Westendarp: ''Meine Mutter.'' ''Agathe Margarethe Meyer, geb. Beusch. geb. 1794, gest. 1833'' . Handschriftlike Aufzeichnungen. Archiv der Firma HC Meyer jr. Hamburg, 1887 * Dieter Rednak: ''Heinrich Christian Meyer (1797–1848) – genoem „Stockmeyer“.'' ''Vom Handwerker zum Großindustriellen. Eine biedermeierliche Karriere'' . Hamburg, 1992 * Helmut en Marianne Hirsch: "Stammte Margarethe Meyer-Schurz aus einer ursprünglich jüdischen Familie? Zur Problematik ihrer ersten Biographie". In: [[Ludger Heid]], Joachim H. Knoll (Hrsg.) ''Deutsch-Jüdische Geschichte'' . Stuttgart/Bonn 1992, pp. 85-106 * Marie Kortmann: ''Emilie Wüstenfeld.'' ''Eine Hamburger Bürgerin'' . Hamburg 1927 * Inge Grolle: "Bertha Traun-Ronge 1818–1863). Das Ideal und das Leben". In: Irina Hundt (Hrsg.): ''Vom Salon zur Barrikade.'' ''Frauen der Heinezeit'' . Stuttgart, 2002, pp. 377–389. * Inge Grolle: ''Die freisinnigen Frauen.'' ''Charlotte Paulsen, Johanna Goldschmidt, Emilie Wüstenfeld'' . Bremen, 2000 * Rita Bake: "Bertha Traun (Bertha Ronge geb. Meyer geschiedene Traun). Mitbegründerin des Frauenvereins zur Unterstützung der Deutschkatholiken, des Sozialen Vereins zur Ausgleichung konfessioneller Unterschiede und der Hochschule für das weibliche Geschlecht". In: Rita Bake/ Brita Reimers (Hrsg.): ''Stadt der toten Frauen.'' ''Frauenportraits und Lebensbilder vom Friedhof Hamburg Ohlsdorf'' . Hamburg, 1997, pp. 240–242 * Carl Schurz: ''Lebenserinnerungen.'' ''Vom deutschen Freiheitskämpfer zum amerikanischen Staatsmann'' . Mit einem Vorwort von [[Theodor Heuss]] . Zürich, 1988 * Gerd Stolz: "Wie der Kindergarten nach Amerika kam – Margarethe Meyer Schurz und die „deutsche Idee " . In: ''Globus'', H. 4/2003, pp. 6–9. * Gerd Stolz: ''"'' Margarethe Meyer Schurz – eine Pionierin der Kindergarten-Idee aus Norddeutschland in den USA". In: ''Natur- und Landeskunde'', 111.Jg., H. 3/4, 2004, pp. 29–35. * Gerd Stolz: ''Das Leben der Margarethe Meyer Schurz.'' ''Wegbereiterin des Kleuterskole in die VSA'' . Husum, 2007. * James E. Haas: ''Conrad Poppenhusen.'' ''Die Lewe van 'n Duits-Amerikaanse Industriële Pionier'' . Baltimore, 2004 * Eckhart Pilick: ''Lexikon freireligiöser Personen'' . Pfalz, 2006 * Mev. Follen: ''Die Stofhandelaar'' . Boston, 1854 * Elizabeth Jenkins: "Hoe die kleuterskool sy pad na Amerika gevind het". ''Wisconsin Magazine of History'' 14.1 (1930), pp. 46–62. * [[Manfred Berger]] : "Margaretha Schurz: Amerikas eerste kleuterskool", in: ''Kinderzeit'' 1996/H. 3 * Sylvia Paletschek: ''Frauen und Dissens.'' ''Frauen im Deutschkatholizismus und in den freien Gemeinden 1841–1852'' . Göttingen, 1990 == Eksterne skakels == * [http://www.froebelweb.org/images/schurz.html Molly Margarethe Meyer.Schurz @ Fröbel Web 'n aanlyn hulpbron] * [http://www.kindergartenpaedagogik.de/399.html Frauen in der Geschichte des Kindergartens: Margaretha Schurz] ''(Duits-taal)'' * [http://www.froebelweb.org/images/schurz.html Eerste kleuterskool was in Watertown] * [http://www.watertownhistory.org/Articles/CarlSchurz.htm Aus der Geschichtsseite von Watertown] * [http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/search.asp?id=1426 Aus der Geschichte van Wisconsin] [[Kategorie:Sterftes in 1876]] [[Kategorie:Geboortes in 1833]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Onderwys]] [[Kategorie:Onderwys in Duitsland]] [[Kategorie:Onderwys in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kinders]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu]] [[Kategorie:Opvoedkunde]] [[Kategorie:Opvoedkundiges]] [[Kategorie:Wisconsin]] shxu808os3rjjrjt3upteetp2tnsnp0 2903334 2903330 2026-05-12T11:19:01Z Blommetjie1 153478 Foto bygevoeg 2903334 wikitext text/x-wiki [[Lêer:Margarethe Schurz.jpg|duimnael|Margarethe Meyer-Schurz, stigter van die eerste kleuterskool in die Verenigde State van Amerika.]]   '''Margarethe Meyer-Schurz''' (gebore Margarethe Meyer; ook bekend as Margaretha Meyer-Schurz of net Margarethe Schurz; 27 Augustus 1833 – 15 Maart 1876) was 'n Duits-Amerikaanse vrou wat die eerste Duitstalige [[kleuterskool]] in die [[Verenigde State van Amerika|Verenigde State]] in Watertown, Wisconsin, geopen het. == Lewe == Margarethe Meyer-Schurz is op 27 Augustus 1833 in [[Hamburg]], Duitsland, gebore as die jongste dogter van Heinrich Christian Meyer. Haar moeder is slegs 'n paar uur na haar geboorte oorlede. Haar vader het onderwys en die kunste aangemoedig. In Hamburg het sy skoolgegaan onder opvoeders wat beïnvloed is deur die skepper van die "kleuterskool"-konsep, en kindervoorstander Friedrich Fröbel. Haar vader is oorlede toe sy 15 jaar oud was. Margerethe het vroeg via haar ouer susters Amalie en Bertha in aanraking gekom met die "Vereniging van Duitse Katolieke" en het later die "Skool vir die Vroulike Geslag" bygewoon. Nadat haar ouer suster Bertha van haar man Friedrich Traun geskei is, het sy 'n nuwe huwelik aangegaan met die geëkskommunikeerde priester Johannes Ronge, die stigter van die skeurende Duitse Katolieke. Na die mislukte rewolusie van 1848 het Bertha Johannes Ronge in ballingskap na Londen gevolg. In 1849 het Margarethe en haar suster Bertha vir Fröbel ontmoet. Bertha Meyer het gedurende 1850 en 1851 die konsep bevorder en kleuterskole regoor die Duitse state geopen. In 1851 het Bertha en haar eggenoot, Johannes Ronge, die '<nowiki/>''England Infant Garden''<nowiki/>' in ''Tavistock Place'' geopen, die eerste kleuterskool in die Engelssprekende gemeenskap. Margarethe Meyer het by die '''England Infant Garden''<nowiki/>' skoolgehou voordat sy saam met haar man Carl Schurz na Watertown, Wisconsin, verhuis het. In die herfs van 1851 het Bertha ernstig siek geword en dringend hulp in die huishouding nodig gehad. As gevolg hiervan het Margarethe ook na Londen gereis. Daar het sy Carl Schurz ontmoet wat (soos Ronge) Duitsland om politieke redes moes verlaat. Margarethe en Carl het 'n burgerlike huwelik aangegaan en kort daarna na die Verenigde State gereis. Albei was lede van die ''Irving Literary Society''. In Watertown, Wisconsin, het hulle 'n klein plaas begin, waar Margarethe se gawe vir finansiële sake in hulle guns getel het. Margarethe Meyer het Fröbel se idees na Amerika gebring. Sy het twee jaar in New York deurgebring en toe weswaarts beweeg. Sy het Fröbel se filosofie toegepas terwyl sy vir haar dogter, Agathe Schurz, en vier buurtkinders in Wisconsin gesorg het, het hulle gelei in speletjies, liedjies en groepaktiwiteite, hul energie gekanaliseer en hulle sodoende vir laerskool voorberei. Ander ouers in Wisconsin was beïndruk en het Schurz oorreed om 'n Watertown-kleuterskool oop te maak, die eerste in die Verenigde State. En soos die meeste van die vroeë kleuterskole in die Verenigde State, is die klasse in die Duitse taal aangebied. Die Watertown-kleuterskool het voortgeduur tot die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog, toe dit gesluit is weens teenkanting teen die gebruik van die Duitse taal. (Let wel: Die Watertown Kleuterskool was in werking vanaf die herfs van 1854 tot die herfs van 1856, toe Margarethe Schurz en haar gesin vir die winters na Milwaukee, Wisconsin, verhuis het en slegs in die somer na Watertown teruggekeer het. In 1856 is die verband op haar huis afgeskryf. Gevolglik het sy in Junie van dieselfde jaar terug na Hamburg verhuis. Sy het na ongeveer 'n jaar na die Verenigde State teruggekeer en haar in Missouri gevestig. Die skool het nie na 1856 voortgegaan ie, alvorens dit weer later in openbare onderwys ingesluit was nie [datum onbekend].) In 1859 het die Transendentalis Elizabeth Peabody die Schurz-huis in Watertown, Wisconsin, besoek ensy was beïndruk met die jong Agathe Schurz se bekwaamheid en volwassenheid. Margarete Meyer-Schurz het haar van Fröbel se leringe vertel, en het vir Peabody van die kleuterskool-saak oortuig. Terwyl mev. Schurz se gesondheid sodanig verswak het, dat sy nie met haar werksaamhede kon voortgaan nie, het Peabody 'n nasionaal bekende voorstander van vroeë kinder onderwys geword en gehelp om kleuterskole wydverspreid in gebruik te bring. Margarethe Meyer-Schurz is op die ouderdom van 42 op 15 Maart 1876 oorlede, slegs drie dae na die geboorte van haar seun, Herbert. Op 2 Mei 1929 is 'n gedenkplaat in Watertown, Wisconsin, opgerig, 'n paar voet van die terrein van die gebou waar sy die eerste kleuterskool in Amerika gestig het, met die woorde: "Ter nagedagtenis aan mev. Carl Schurz (Margarethe Meyer Schurz) 27 Augustus 1833 -- 15 Maart 1876, wat op hierdie terrein die eerste kleuterskool in Amerika in 1856 gestig het." Die gerestoureerde eerste kleuterskoolgebou het oorspronklik op die hoek van N. Second- en Jonesstraat in Watertown gestaan en is later in Desember 1956 na die terrein van die ''Octagon House'' verskuif. Die gerestoureerde gebou is op 15 September 1957 ingewy. Die interieur, 'n sitkamer wat as 'n klaskamer gebruik is, bly era-spesifiek gemeubileer vanuit die tydperk en beeld 'n kleuterskoolklas wat in wording is uit. Dit is in 1972 by die Nasionale Register van Historiese Plekke gevoeg. == Literatuur == * Wisconsin Historiese Vereniging-Watertown Times-09-07-1928 koerantartikel; [http://www.wisconsinhistory.org/wlhba/articleView.asp?pg=1&orderby=&id=14719&pn=1&adv=yes&hdl=&np=&ln=Schurz&fn=Carl&q=Mrs.+&y1=&y2=&ci=&co=&mhd=&shd= ''Watertown, die Geboorteplek van Amerika se Kleuterskool''] . * Greta Anderson: ''Meer as net onderrokke.'' ''Merkwaardige Wisconsin-vroue'' . Guilford/VSA, 2004, pp. 37–48 * Hannah Werwath Swart: ''Margarethe Meyer Schurz.'' ''<nowiki/>'n Biografie'' . Watertown, 1967. * Heinrich Adolph Meyer: ''Erinnerungen en Heinrich Christian'' ''Meyer. Für die Familie gesammelt von seinem Sohne Heinr. Ad. Meyer'' . Hamburg, 1887 * Amalie Henriette Westendarp: ''Meine Mutter.'' ''Agathe Margarethe Meyer, geb. Beusch. geb. 1794, gest. 1833'' . Handschriftlike Aufzeichnungen. Archiv der Firma HC Meyer jr. Hamburg, 1887 * Dieter Rednak: ''Heinrich Christian Meyer (1797–1848) – genoem „Stockmeyer“.'' ''Vom Handwerker zum Großindustriellen. Eine biedermeierliche Karriere'' . Hamburg, 1992 * Helmut en Marianne Hirsch: "Stammte Margarethe Meyer-Schurz aus einer ursprünglich jüdischen Familie? Zur Problematik ihrer ersten Biographie". In: [[Ludger Heid]], Joachim H. Knoll (Hrsg.) ''Deutsch-Jüdische Geschichte'' . Stuttgart/Bonn 1992, pp. 85-106 * Marie Kortmann: ''Emilie Wüstenfeld.'' ''Eine Hamburger Bürgerin'' . Hamburg 1927 * Inge Grolle: "Bertha Traun-Ronge 1818–1863). Das Ideal und das Leben". In: Irina Hundt (Hrsg.): ''Vom Salon zur Barrikade.'' ''Frauen der Heinezeit'' . Stuttgart, 2002, pp. 377–389. * Inge Grolle: ''Die freisinnigen Frauen.'' ''Charlotte Paulsen, Johanna Goldschmidt, Emilie Wüstenfeld'' . Bremen, 2000 * Rita Bake: "Bertha Traun (Bertha Ronge geb. Meyer geschiedene Traun). Mitbegründerin des Frauenvereins zur Unterstützung der Deutschkatholiken, des Sozialen Vereins zur Ausgleichung konfessioneller Unterschiede und der Hochschule für das weibliche Geschlecht". In: Rita Bake/ Brita Reimers (Hrsg.): ''Stadt der toten Frauen.'' ''Frauenportraits und Lebensbilder vom Friedhof Hamburg Ohlsdorf'' . Hamburg, 1997, pp. 240–242 * Carl Schurz: ''Lebenserinnerungen.'' ''Vom deutschen Freiheitskämpfer zum amerikanischen Staatsmann'' . Mit einem Vorwort von [[Theodor Heuss]] . Zürich, 1988 * Gerd Stolz: "Wie der Kindergarten nach Amerika kam – Margarethe Meyer Schurz und die „deutsche Idee " . In: ''Globus'', H. 4/2003, pp. 6–9. * Gerd Stolz: ''"'' Margarethe Meyer Schurz – eine Pionierin der Kindergarten-Idee aus Norddeutschland in den USA". In: ''Natur- und Landeskunde'', 111.Jg., H. 3/4, 2004, pp. 29–35. * Gerd Stolz: ''Das Leben der Margarethe Meyer Schurz.'' ''Wegbereiterin des Kleuterskole in die VSA'' . Husum, 2007. * James E. Haas: ''Conrad Poppenhusen.'' ''Die Lewe van 'n Duits-Amerikaanse Industriële Pionier'' . Baltimore, 2004 * Eckhart Pilick: ''Lexikon freireligiöser Personen'' . Pfalz, 2006 * Mev. Follen: ''Die Stofhandelaar'' . Boston, 1854 * Elizabeth Jenkins: "Hoe die kleuterskool sy pad na Amerika gevind het". ''Wisconsin Magazine of History'' 14.1 (1930), pp. 46–62. * [[Manfred Berger]] : "Margaretha Schurz: Amerikas eerste kleuterskool", in: ''Kinderzeit'' 1996/H. 3 * Sylvia Paletschek: ''Frauen und Dissens.'' ''Frauen im Deutschkatholizismus und in den freien Gemeinden 1841–1852'' . Göttingen, 1990 == Eksterne skakels == * [http://www.froebelweb.org/images/schurz.html Molly Margarethe Meyer.Schurz @ Fröbel Web 'n aanlyn hulpbron] * [http://www.kindergartenpaedagogik.de/399.html Frauen in der Geschichte des Kindergartens: Margaretha Schurz] ''(Duits-taal)'' * [http://www.froebelweb.org/images/schurz.html Eerste kleuterskool was in Watertown] * [http://www.watertownhistory.org/Articles/CarlSchurz.htm Aus der Geschichtsseite von Watertown] * [http://www.wisconsinhistory.org/turningpoints/search.asp?id=1426 Aus der Geschichte van Wisconsin] [[Kategorie:Sterftes in 1876]] [[Kategorie:Geboortes in 1833]] [[Kategorie:Artikels met hCards]] [[Kategorie:Onderwys]] [[Kategorie:Onderwys in Duitsland]] [[Kategorie:Onderwys in die Verenigde State van Amerika]] [[Kategorie:Kinders]] [[Kategorie:Vroue]] [[Kategorie:Vroue van die 19de eeu]] [[Kategorie:Opvoedkunde]] [[Kategorie:Opvoedkundiges]] [[Kategorie:Wisconsin]] k5nu35bwd95aqw8qnsxhzsrjh11j4f8 1 461254 2903338 2026-05-12T11:21:59Z Oesjaar 7467 Verbeter 2903338 wikitext text/x-wiki {{Kop van besprekingsbladsy}} {{Bladtrekke}} c2ku51kp4ir5j3sckcu0cqfdyy8s9x3 1 461255 2903341 2026-05-12T11:26:48Z Oesjaar 7467 /* Inligtingskas */ nuwe afdeling 2903341 wikitext text/x-wiki == Inligtingskas == {{ping|Gebruiker:Blommetjie1}} kan jy asb. die toepaslike inligtingskas by die artikel voeg? Groete! [[Gebruiker:Oesjaar|Oesjaar]] ([[Gebruikerbespreking:Oesjaar|kontak]]) 11:26, 12 Mei 2026 (UTC) o9sqbtytsfdzk6ph844153i0c4aeoba